А.О. Адаров

Кöзимниҥ оды – уулчагым

Уулым Аржанга

Тегерик кöстÿ ÿкÿчегим,

Телекейди кайкап аjарадыҥ.

Айлаткышта камык планета –

Аттарын та кайдаҥ табадыҥ?

Кем ол – Галилео Галилей?

Галактикада канча jылдыстар?

Ол туку турган jергелей

Канча jашту агаштар?

Айланайын, кару уулчагым,

Алдыҥда jажытту кайкалдар.

Jаҥыс ла сен ачатан

Кандый да база jажыт бар.

Урогын белетеп, мыжылдап,

Отурат уулым эҥирде.

Оныҥ табатан jылдызы

Кÿйет байла, бу тÿнде.

Арык колында бичиктер

Араай шалырап ачылат.

Jаркынду jаан телекей

Jÿрегине оныҥ толуп jат,

Кöзимниҥ оды – уулчагым,

Кöрÿп ле jÿрзем – ырызым.

Оморкожым мениҥ, амадуум,

Ойто эбирген jаш тужым.

 

Гуркинниҥ jуруктарын кöрÿп тура…

Бу jуруктарда кайкалду чаҥкыр тайгалар,

Кÿнниҥ jарыгы, чечектер, jеҥил булуттар.

Каракол бажы. Кадын бажы мында,

Бу jарык, jаан кöзнöктöрлÿ залда.

 

Кандый тармачы олорды бери экелген –

Кырларды, теҥерини канайып кийдирген?

Jуруктарды аjыктап, мен узак турдым,

Алтайымныҥ кеен jаражын кайкадым.

 

Алтайдыҥ jаражын кем мынайда мактаган?

Кандый ÿлгерчи мындый кожоҥдор тапкан?

Оносто jурукчыныҥ туразында тургам,

Оныҥ уур салымын санангам.

 

Jе, келер ÿйелер, мени тыҥдап угугар,

Оныҥ jуруктарын кöрöлö, кöпти санангар!

Jеристе андый jайалталар болгондо,

Jоныбыс öлбöс деп, омок айдыгар!

 

АРЖАН АДАРОВ

 

 

БУРЫЛГАНЫ

 

 

 

ÖШТУЛЕР ЛЕ НАJЫЛАР

 

1930 jылдыҥ кыжыныҥ чагылып калган калапту соокторлу кÿндериниҥ бирÿзинде jоктулардыҥ комитеди jуукта ла jаҥы комсомолго кирген он алты jашту Саймуны Кечÿ Оозында jаткан Захарьев Евстигнейге, теермениҥ ээзине, таҥ алдынаҥ jаткан кулакка, комитеттиҥ кулурын теермендедип экел деп аткарды. Нениҥ учун дезе jоктулардыҥ комитединде бир эмеш бичик билетен база jамандыра орустап куучындап ийетен сок jаҥыс кижи Сайму болтон. Ол тушта Сары-Кобыныҥ оозында jоктулардыҥ тоолу чадыр айылдары, олордыҥ jанында болчок туралар туратан эди. Совет jаҥ, бу jерде оны башкарып турган кижи Ойынчы, алтай улус тургуза ла бойлорына тура тутсын, ышту чадыр айылдаҥ чыксын, кобы-jиктеҥ тÿжÿп, jаҥыс jерге деремнеде болуп турзын деп jакарып, адылып туратан. Бу ла öйлöрдö ÿй улустыҥ ыра- jорозы кубулып, каргандардыҥ айтканыла болзо, чегедектерин таштап, кайындашты да, келиндешти де немеге бодобой, Совет jаҥ ÿй кижиге эр кижиле тÿҥей jаҥ берген дежип, кертеҥдежип турган öй болгон. Олордыҥ некелтези аайынча jурт Советтиҥ председатели Сары Кобыныҥ эр улустарын jууп, аралдыҥ jаказында бир болчок мылча туттурган. Садучы Семтеш дезе аймактыҥ тöс jеринеҥ самын, чаҥкыр таалыйма, сахар, конфет экелип саткан. Качан да jÿзин, мойнын jазап jунбаган Караша баштап ла мылчага кирип, бойындый ок jиит келиндерле кожо калыҥжырап калган кирин jунуп, чачын jараштыра тарап, öрÿп алала, мылчадаҥ чыгып келеле, комсомол кыстыҥ, Jыламаштыҥ, аймактаҥ экелген кÿскÿзинеҥ кöрÿнип, бойын кай- кап аjыктап, сураган дежет:

– Бу мен бе?

– Сен эмей, кем болотон эди?

– Чын ба, кööркийлер?

– Чын, чын.

– Кудаай, мындый jажымды билген болзом, Кукакка барбас эдим, – деп санааркаган дежет.

Келиндер jыды jараш самынла jунунгылап та турза, Jыламаштыҥ кайкамчылу куучыныҥ тыҥдагылап та турза, jе jикпе кийеринеҥ, jайгыда тон jок, бöрÿк jок jÿреринеҥ мойногылап, jикпе кийген келиндерди шооткылап турадылар:

– Ийт-та-тай, таарды кийеле, кижи уйалбай тужакту ат чылап,  канайып бÿржеҥдеп базатан?! Хи-хи-хи!

Шак мындый jаан кубулталар болуп турар öйдö, Сайму jаан сагалду jаржак оруска кулур теермендедип аларга атанды. Jоктулардыҥ биригип салган буудайы бу jыл сÿрекей jакшы бÿткен. Буудай дезе буудай, торт ло мöндÿр ошкош. Эмди саласкалу чанактарда тастайыжып калган таарлар ла булгайры каптар ыйын-кыйын jаттылар. Бу буудайдаҥ улам Сары-Кобы ичинде база бир jаан табыш болгон эди. Штаны jок таҥмалар буудай салып, эмди ле байыйтан туру дежип, Кара-Боомныҥ кулактары Анашка, Аjаҥ ла Семиш шоодып каткырышканга угала, jурт Советтиҥ председатели Ойынчы олорды шоодылганду сöзи учун бурулап, Совет jаҥныҥ адынаҥ олорды бойлорыныҥ кÿчиле бу кырага мал кирбес эдип, опчобой чеден туттурган дежет. Анашка, Аjаҥ, Семиш бу jакылтаны бÿдÿрбес болзо, Ойынчы олорды Совет jаҥныҥ öштÿлери деп адап, бастыра jööжöзин конфисковать эдер, jоктулардыҥ комитедине табыштырып берер. Кулактар коркыганына бу чеденди эки ле кÿнге бÿдÿре тудуп салган дежет...

Сайму ак кыруга туттурган, тере тоны телпейе тоҥгон, эрешкини jок чанактары jантыҥдажып чыкырашкан, таказы jок чарбак карынду аттары чатпаҥдажып тайкылышкан Захарьевтиҥ заимказына jедип келди. Захарьевтиҥ торбок ошкош jоон ийттери темир кынjыларын арай ÿзе тартпай ÿргÿлеп, уулды тураныҥ jанына да jууктатпай турдылар. Сайму чанактарыныҥ jанына ары-бери базып, соокко тоҥбоско биjелеп, турадаҥ кижи чыгар ба деп сакып турды. Крестовый тураныҥ кöзнöктöри туй кырутып та калган болзо, jе оныҥ шилдериниҥ кайылып калган кырларынаҥ тышкары jортуп келген кижи кöрÿнип турган ошкош. Анча-мынча öй öткöн кийининде, кирнестеге курлаага jеткен байбак сары сагалду, jелбер сары кабакту, кой терези jылу кÿртÿшке тонду, аҥ бычкагы öдÿктÿ Захарьев Евстигней бойы чыгып келеле, чаҥкыр кöзин шуурып, сагалын сыймай тудуп ийе ле айтты:

– Ай, ай, мындый кöп аш кемниҥ болотон, алтай кижи?

– Jоктулардыҥ комитединиҥ – деп, Сайму кара кöстöри суркурап, теерменниҥ ээзи jаар соок кöрÿп, ÿнин jоон ло тоомjылу эдерге албаданып айтты. – Теермендедерге экелдим.

– Jе, jакшы, jакшы. Jаҥыс ла теермен ÿрелип калган –деп, Захарьев чаҥкыр кöстöрин сÿмелÿ шуурып. сагалыныҥ ортозынааҥ кöрÿнип турган толу кызыл эрдин jалап ийди. -  Апарып, баспакка базып jигер. Талкан. Айса, алтай улус талканды ундып койгон бо?

– А алтай кижи кулур jибес деп слерге кем айткан? – деп, Сайму ачынып айтты.

– Теермен иштебей jат, алтай кижи- Хи-хи-хи – деп, Евстигней каткырып ийди. – Jанатан туруҥ, нöкöр.

Бу ла ок öйдö турадаҥ орто jашту, jе сагал jок, jиит кижи чыгып  келди. Бу кижини Сары-Кобыныҥ алтайлары сÿрекей jакшы билетен. Ол алтайларга тура тудужып, кöзнöктöр шилдеп, олорды узанарга ÿредип jÿретен, Чаргыныҥ jокту орузы болгон. Оны ончо улус наjы орус, эмезе Никодим деп адайтандар.

– Евстигней Лукич кокурлап турган болбой – деп Нимодим айтты. –Теермен иштеп jат. Jаҥыс ла теермендеерге буудай jок.

– Сыте – деп, Захарьев бажын булгай согуп, Никодим jаар кылайып айтты. – Сениҥ керегиҥ jок. Сен мениҥ ишчим. Иш учун мен сеге, торолоп jÿрген таҥмага, тöлöп jадым. Мында ээ мен! Бу сеге jарт па?! Теермен кече иштеген, бÿгÿн иштебес. Jал дезе сеге тÿҥей ле барар.

–Лукич, теерменде, оноҥ башка коомой неме болор– деп, Никодим кабагын тÿÿп, jыртык тонын кымынып айтты. – Уул чарчап браат, турага кийдирер керек.

– Унчукпа, антихрист – деп, Захарьев койдыҥ бажы кире jудругын талайып, ыркыранды. – Бу мениҥ турам! Кемди кийдирерин, кемди кийдирбезин бойым билерим! Мен сени, баскын таҥманы, турама кийдирип, азырап, кичееп jатканым ас па?! Эмди jаҥыс бийттÿ алтайды айылыма кийдирерим арткан ба?! – Оноҥ туразы jаар кире конуп, узанатан jÿзÿн-jÿÿр немелер салып койгон кайырчакты ла jаман-jуудык кийимин, айак-кал- багын салган jÿктенчик таарын эжиктеҥ чыгара мергедеп, кыйгырды. – Бар. Угузатан jериҥе угус. Мен айылыма кул, jалчы тутпаска турум. Ха-ха-ха. Советтиҥ jаҥы кижи кулданган улусты кулактар, эксплуататорлор деп айдып jат. Сеге болуп, чочконыҥ кулагы таҥма, ондый улустыҥ тоозына кирер кÿÿним jок!

– Телекейде jаҥыс сениҥ тураҥ беди, Лукич, jÿре де бергейим. Ак-jарыкта jакшы улус база бар – деп, Никодим, бийик сынду, санаалу, jаан боро кöстÿ, коп- коо кырлак тумчукту, jыртык кийим-тудумду, jе кандый да уурлардыҥ алдына бажын бöкöйтип кунукпас кижи, араай, jымжак ÿниле айтты, ол таарын jÿктенип, кайырчагын тудÿнып, сенектеҥ тÿже басты- Саймуныҥ jаныла öдÿп jадала, сол кöзиле имдеп ийди:

– Слердиҥ комитетке барып jадым. Улуска, байла, тузам jедер.

– Бистиҥ айылга тÿшкер, хватера болор – деп, Сайму jастыра-мыстыра орустады.

– Ондо наjылар кöп, – Никодим Сары-Кобы jаар уулап, суу алтай тилле айтты. – Jени кем де чык деп айтпас. Jоктулардыҥ комитединде де иш табылар болбой.

– Табылар, табылар. Макыш агаш кезип jат. Ого jоктулар öмö-jöмöлö тура тудар дежип турган – деп, Сайму чырайы соокко кып-кызыл болуп кызарып калган, тиштери кажайып, кара кöстöри суркурап, каткырды. – Барыгар, Никодим. Чын, ондо наjылар кöп. Jокту улус бойы-бойына кару.

– Сайму, сени комсомолго кирген дешкен. чын ба?

– Чын-

– Кандый jакшы.

– Слер база кирзеер.

– Jажым öдÿп калды. Сагалым чыгып келди. Оны jайым салып öскÿргён болзом, Захарьевтиҥ де сагалынаҥ кичинек болбос эди – деп, Никодим каткырды. Оноҥ Саймуныҥ кулагына эҥчейип шымыранды. - Сен турумкай бол. Ол камай бир эмеш чÿмеркеп алала, jоктулардыҥ комитединиҥ буудайын теермендебей кайда да барбас. Jурт Советтиҥ председателине комудаарым деп коркыдып ийзеҥ.

Сенекке ойто ло Захарьев чыгып келди.

- Бар, бар, сениҥ мында айланыжып турган немеҥ не?! Уурданарга турган болдыҥ! – деп, Захарьев арбанып чыкты. – Орус кижи, крестÿ ада-экелердиҥ уулы, jескинбей, бийттÿ алтайларла билижип jадыҥ. Иисусты сендий ле немелер саткан болбой кайтсын - – Ол сары тÿктÿ, jоон сабарларыла тÿрген-тÿрген крестенип ийди.

Никодим таарын jÿктенип, инструменттерлÿ кайырчагын тудунып, Сары-Кобыны кöстöп базып ийди. Сайму jаан, байбак сары сагалду Евстигней Лукич Захарьевле кöстиҥ кöскö артып калды. Аттар соокко чыдашпай, кулактарын кызынгылап, тоҥ карга кыjырада баскылагылап, тыныштары кейге куу тумандый jайылгылап, сулуктарын кылырада чайнагылап, бышкыргылап ла баштарын кекигилеп турдылар.

– Сен не jанбай туруҥ, алтай кижи?! – деп, Захарьев jелбер кабагын jемире кöрÿп сурады. – Айса, бу тайгылдарымды агыдып ийейин бе? Бöрÿлер койон туткан чылап, сени ÿзе тартып алгылазындар. Jе, турар болзоҥ, тур. Эҥир кирзе, ийттеримди агыдып jадым,– Захарьев Саймуны ченеп кöрöргö сананган ошкош.

Сайму ого нени де айтпай, чанактарыныҥ jанУнда ары-бери баскындап, буттарын jылы.дарга секирип турды. Захарьев бура согуп, шоктоп ло тыҥ эстеп ийеле, туразы jаар кире берди. Соок Саймуныҥ jаактарынаҥ чымчып, jе оныҥ некей тере тонын öдÿп болбой, тышкары тызырап, кызыл тÿлкÿ jаканыҥ учтарын, бöрÿктиҥ бöлjизин кажайта кырутыдып ийди, Jе бу сооктоҥ оны аргадап турган неме jылу, jымжак элик бычкак

öдÿги болды- Буды соокко тоҥгон болзо, уул база не болотон эди.

Эбире ак карга бÿркеткен кырлар, тайгалар, ак кыруга туттурган агаштар, таштар торт ло кöс кылбыккадый чыгыльш калган турды. Сооктыҥ кыскылтым туманы сууныҥ jайканду тожыныҥ ÿстÿнде тура берди.

«Jок, кайра jаныш jок- öчöжöрдö сакыыр, канайдар эмеш» – деп, Сайму сананды. Захарьев база туразына узак чыдажып отурып болбоды. Ол кирнестеге ойто чыга конуп, каткырды:

– Ха-ха-ха! Турумкай уул болуптырыҥ  Канайдар база, буудайыҥды теермендеп бергейим. Jе оныҥ учун бир сурагымды бÿдÿр.

– Кандый сурак, озолоп айткар – деп, Сайму Захарьевтиҥ сагал туй бектеп салган оозы jаар кайкаганду кöрÿп айтты.

– Сен комсомол бо?

–- Комсомол.

– Онойдордо, коммунисттердиҥ колтукчызы ба?

Сайму унчукпады.

– Jакшы, jакшы- Мениҥ сурагым мындый болор.– Захарьев койу сары тÿкле туй öзÿп калган jаагын тырмап, Сайму jаар сÿмелÿ кöрÿп унчукты. –Крестен, агару кудайдыҥ энези буудайымды теермендеп аларга болуш деп айт! Ну! Буудайыҥды эмди ле теермендеп берерим. Ну! Капшай, кÿн ажьщ браады!

– Комсомол кудайга бÿтпей jат! – деп, Сайму бÿдÿмjилÿ айтты.

– А-а, сен крестÿ эмес, чындап та, ундып салганымды. – Захарьев кегирип ийеле, Саймуныҥ сöзин укпаган кижи чилеп, колын jайып айтты. – Ондый болзо, алтайкаҥайга мÿргÿп ий. Бажыр.

– Комсомол кудайга бÿтпей jат! – деп, Сайму чыдажып болбой, кыйгырып ийди. – Захарьев комитетти буудайын теермендеер бе. jок по?! Айса jурт Советтиҥ председатели, – Сайму камчызыныҥ сабыла Сары-Кобы jаар уулады, –- jедип келеле, Захарьевтиҥ теерменин конфискавать этсин бе?!

Захарьевтиҥ чырайы тургуза ла кубулып, тÿлкÿ кеберин тартынып ийди:

– Jок, jок, нöкöр, комитеттиҥ буудайыҥ Захарьев эмди ле теермендеер, сен ачынба, уул. Мен сÿрекей кокурчы кижи инем. Кокурлаарын коркушту сÿӱйтем.

Захарьев сенектеҥ тÿже секирип, атты jединип, ары болуп, кимиренди:

– Тьфу, антихрист. О, господи! – Оноҥ тÿрген тÿрген крестенип ийди.

Соокко чыйрыныгып калган аттар энчигишпей, ичкери тап эттилер. Саласкалу агаш чанактар тоҥ карга кыjыража бердилер...

Сары-Кобыныҥ алтайларында коштой jаткан заимкалардагы орустардыҥ ортозынаҥ сÿрекей jакшы наjылар бар болгон. Чаргыдаҥ келген орусты, узанып jÿретен Никодимди, кем билбес? Кайыҥканыҥ энези дейтен, сагалду, су-алтай тилдÿ эмеген канча алтай келинниҥ тынын аргадабаган. Кыш бол, jай бол, соок бол, jут бол, кандый ла элчи барганда, öрöкöн jок деп айдатан беди? Канча кÿнге балазын таап болбой шыралап отурган келинди Кайыҥканыҥ энези тутканда ла, капшай jеҥиле беретен эмес беди. Бу öрöкöн канча баланыҥ кинин кескен, канча энениҥ алкыжын уккан? Сары-Кобы эмди jаандап, кижи таныбас та болуп калган болзо, кöп öйлöр öдÿп, öлöр неме öлÿп, öзöр неме öзÿп те калган болзо, Кайыҥканыҥ энези эмдиге jетире jонныҥ санаазынаҥ чыкпаган, ундылбаган... Бу эмеген, байла, медицинаны, акушерский ишти билетен болгон ошкош. Оны кайдаҥ да Россияныҥ бойынаҥ кöчÿп келген деп, каргандар айдыжатан.

Бордойдыҥ эмегени бойыныҥ оорузыла оорып, эки-ÿч кÿн бала таап болбой, болчок турада терлеп, онтоп, калактап jатты. Алтай эмегендер ÿй кижиниҥ ичин сыймап, сары сарjула сÿрткÿштеп те турза, неме болбойт. Аҥдап jÿреле, jанып келген Бордой, керектиҥ коомойын сезип ийеле, бир атты минип, бир ээрлÿ атты jединип, Кайыҥканыҥ энезин барып айдарга карлу шуурланга туй алдырып, öзöкти тöмöн казаладып, маҥтадьш ийди...

Кайыҥканыҥ энези каршуурганга ороткон болчок турага кирип келеле, карын кактанып, jакшылажып, оноҥ таҥкыныҥ ыжы толуп калган, изÿ тураныҥ ичин аjыктап, кичинек бырчык jÿзиниҥ сÿÿри ээгинде тоолу сырбак сагалдарын сыймай тудуп ийеле, jалакай, боро кöстöриле оору келинди ширтеп кöрÿп, оноҥ наарылта айтты:

– Ой, изÿзин, jыдузын! Бу кадарыттар  мында не таҥкылатылап турган»? Кижили де тынар кей jок! Чыккыла, ончооҥ чыккыла.

– О кудай, öрöкöн. Браадыс, браадыс, jаҥыс ла Эртечини аргада, öрöкöн, – дежип, чегедектери шылыражып, алтай карган эмегендер болчок тураныҥ jабыс эжигинеҥ коркойгылап чыга кондылар.

– Айылга барып отуралдар, кыстар, и-и-и, – деп, эҥ ле омок эмеген тоныныҥ уштугыла jÿзин бектеп, каткырды. – Сойлон чайдаҥ азып ийеле, чайлап отурбай.

Эмегендер кажызы ла бир каҥзадаҥ таҥкыны тартып божогон кийининде, кÿлер казанда чай шуулап, кайнап ла келерде, Эртечиниҥ сыйыны Jыламаш, Кайыҥканыҥ энезиниҥ кин кызы, айылга jÿгÿргенче кирди.

– Jакшы боло берт, jакшы боло берт! Уул таап алды.

– Jакшы.

-       Бу колы jаан быйанду öрöкöн эмтир – деп, ол ок буурыл чачту, чырыш jÿстÿ, тонныҥ jаказына jаан куйкалар тагып алган öрöкöн айтты. – Акыр, мен барып кöрöтöм- Мен таҥкы тартар эмезим, байла, сÿрбес болбой. – Ол jаан, jайпак чегедегиниҥ эдеги сÿÿртелип, айылдаҥ ÿрбеедеп чыкты. – Ол

-        öрöкöнди биске салым- кудай ийген болбой – деп, ол эжикти ачып, кимиренди.

– Барыгар, Кÿjей, барыгар.

– Бордой, ÿÿчедеҥ jара чап, кайнат.

– Уулыҥды уткы, Бордой – дежип, эмегендер журкуража турдылар.

Кирберек кара сагалду, кÿреҥ чырайлу, батпак сынду, кöп эрмек айтпас, jобош Бордой эби jок кÿлÿмзиренип, jаан казанды jаан jалбышту отко кÿч этире азып, эки здегин кайра кыстанып, иргедеги ÿÿчени кÿчÿлдеде чаба берди.

Тышкары соок, шуурган да болзо, jылулап, jазап эткен айылдыҥ ичи jылу да, ыжык та болды. Анча- мынча болбой, Кайыҥканыҥ энези айылга келди. Келиндер, эмегендер ончозы тура jÿгÿргилеп, калыҥ кийистеҥ, jымжак, jылу тередеҥ тöжöй салгылап, оны тöрдиҥ бажьна отургустылар. Бордой сÿÿнгенине öрöкöнди не ле кÿндÿлеерин, ого нени айдарын билбей, jаҥыс ла кара кöстöриле ырысту кÿлÿмзиренип отурды.

– Оорузы jакшы öтти бе? – деп, эмегендердиҥ бирÿзи ичкери эҥчейип сурады.

– Э, эмегендер, неме оҥдобозоорды канайдар- Бала jастыра келген туру ине. Тÿзедип ийеримде, бойы ла чыгара jÿгÿрип кдлди – деп, ол куучындап, jалакай боро кöстöриле кÿлÿмзиренип, каткырып отурды. – Бордой, уулыҥды кöрдиҥ бе? Сен ошкош: борбок неме эмтир.

Бордойдыҥ айылына айылдаштары бирдеҥ-экидеҥ киргилеп турдылар. Никодим ле Сайму база келдилер. Сайму сабарыла Jыламашты имдеп, ол базып келерде, оныҥ кулагына шымыранды:

– Jурт Советте jуун. Комсомолдыҥ jууны. Аймактаҥ кижи келген, Ойынчы эште отуры. Баралы. – Олор экÿт айылдаҥ чыга кондылар.

Никодим ончо улусла jакшылажып, оттыҥ айагына jабыланып отурып айтты:

–- Эмегениҥ уул тапкан дежет, карындаш. Ус кижи эдим, jе jаҥы чыккан уулыҥа нени сыйлаар? Jакшынак кабай эдип берейин.

– Айтканыҥа алкыш болзын, карындаш. Отур, уулымныҥ тойында jырга! – деп, Бордой айдары jок сÿÿнип айтты. – Балага кабай керек эмей база. Наjы бары jакшы, карындаш бары jакшы. Сени, Никодим, бистиҥ, jоктулардыҥ öмöлигине кирерге туру дешкен, чын ба?

– Кирер кÿÿним бар ла, jе слер мендий тербезенди алараар ба? Менде уй да jок, ат та jок, кой до jок. Jаҥыс ла малтам – деп, Никодим каткырды.

– Ээ, Никодим, сен бойыҥды билбейтен туруҥ не?– деп, Бордой кÿлÿмзиренди. – Сениҥ малтаҥ – мöҥÿн,колдорыҥ – алтын.

Казанда эт бышкан, кайдаҥ да аракы табылып келген. Эт jииш те кöптöди, эрмек-куучыда тыҥыды. Улустар тадыра калагылай бердилер. Чööчöйлöрдиҥ кöп jаны тöрдиҥ бажы jаар, Кайыҥканыҥ энези jаар барып турды. Учы-учында эмеген ээгйниҥ тоолу, тоолу jерлеринеҥ сырбайыжып чыгып келген узун «кылдарды сыймай тудуп, башкы jыл jайгыда Карамайдыҥ тойыҥ да тапкан «кожоҥын ары-бери jайканып, сыылада кожоҥдой берди:

Сакакту малдыҥ ортодоҥ Сары байтал чыкпас па?

Сары арасай ортодоҥ сагалду кадыт бÿтпес пе?..

Бу ла кÿн эҥирде, Бордойдыҥ айылында кожоҥ комут чöйилип турарда, jурт Советтиҥ туразында Сары-Кобыныҥ комсомолдорыныҥ баштапкы ла jууны öтти. Ол тушта бу jерде jÿк ле ÿч «комсомол болгон. Бу ла jуунда комсомолго тöртинчи кижини, он сегис jашту Амырчыны, алдылар. Jуунда аймактыҥ комсомольский организациязыныҥ качызы Кергилов ло jурт Советтиҥ председатели коммунист Ойынчы Тöлöсов турушкан.

Сок jаҥыс керосиновый лампаныҥ кыскылтым-сары jалбыжы ары-бери элбеҥдеп, сок jаҥыс столды эбире отурган улустыҥ тегин де кÿреҥ, тегин де кызыл чырайларын там кызартып турды. Jурт Советтиҥ туразы jылу учун ончолоры тон jок отурдылар. Кÿп-кÿреҥ чырайлу, кара кöстÿ, эмеш калыҥ эриндерлÿ, тарпак тумчукту, бажын бийт jÿрбезин деп, иилейте jÿлÿп салган Амырчы баштап тарый jаргак штанынаҥ ла чаганагы jыртык чамчазыкаҥ уйалып, тонын уштыбай турала, аймактаҥ келген кижи чала адылып ийерде, уштып, толук jаар чачып ийди.

Jурт Советтиҥ председатели, мÿркÿттиҥ тумчугы ошкош, коркок тумчукту, курч кöстöрлÿ, jаш баланыҥ эрди ошкош jараш эриндерлÿ, кап-кара чачту, кара гимнастеркалу, кайыш курлу, курында кÿреҥ капту колмылтыкту кижи тыйрык соргуулду каҥзазынаҥ чаҥкыр ышты буркурадып, бирде бир кöзиле, бирде экинчи кöзи ле элип-селип кÿлÿмзиренип отурды. Айком комсомолыҥ качызы Кергилов кыскачак, чатпак сынду, jелбер кара чачту, кичинек кÿреҥ чырайлу, омок öткÿк ÿндÿ, jажыл гимнастеркалу кижи Саймуныҥ Захарьевле тартышканын угуп, кöзиниҥ jажы акканча jарсылдада каткырып отурды.

– Крестен деген дейдиҥ бе?! Кöрмöсти оны. Кöрзöҥ, ченеп турганын, – оноҥ каткызын токтодып, кабагын тÿÿп айтты. – Кулак – ол бистиҥ классовый öштÿбис. Сен ого карууны чын бердиҥ, Сайму. Политически грамотный, билетен эмтириҥ. Шак оныҥ учун мен сени Сары-Кобыныҥ комсомолдорыныҥ баштамы комсомолький ячейказыныҥ качызы эдип кöстööргö турум. Слер бу кандидатураны кандый деп кöрÿп тураар, нöкöр Тöлöсов?

Тöлöсов каҥзазын оозынааҥ туура алып, кöк чаҥкыр ышты потолок öрö божодып ийеле, бажын кекиди:

– Jараар.

Сары-Кобыныҥ баштамы комсомолказы, калыҥ кара чачту, чийик кара кабакту, коп-коо jараш тумчукту, тегерик кара кöстÿ кыс, Кергиловтыҥ оозы jаар кöрÿп алган, öныҥ кажы ла сöзин божотпоско, кичсенип тыҥдап отурды.

Сайму кайдаар да кöрбöй, протоколды кадай-кадай бичип отурды. Озо ло баштап Амырчыны комсомолго алдыла, Оны ээчий кöп сурактарды шÿÿшкен. Саймуны качы эдип jöптöгон кийининде, нöкöр Кергилов öрö туруп, айтты:

– Эмди Сары-Кобыда комсомолдыҥ ячейказы бар. Бу jаан политический учурлу керек болуп jат. Эҥ jакшы, ак-чек, иштеҥкей, билер уулдарды ла кыстарды, анчадала кыстарды, уктыҥ ба, Jыламаш? Бойыгардыҥ jаныгарга тартып алыгар. Олорды комсомолго кийдирер керек. Jашöскÿрим социализмди тöзööринде эрчимдÿ туружар учурлу. Слердин  алдыгарда турган эҥ jаан задача – jер бойынаыҥ кулактарыла, бистиҥ классовый öштÿлерисле, карам-кайрал jок тартыжары ла  jоктулардыҥ комитедине болужары, jон-албатыны бу öмöликке тартып алары болуп jат – деп, Кергилов кара кöстöри суркурап, бойы ичкери эҥчейип, öткÿн, коо ÿниле куучындап турды. – Экинчизи, чактыҥ чакка караҥуйда jаткан алтай албатыга jарыкты кöргÿзери болуп jат. Ондый ишти öткÿрерге, бичик билер керек. Бичикке эмдештеҥ ÿренигер. Эм тура школ jок, jе слерди Сайму ÿретсин. – Ол Сайму jаар бажын кекиди. – Эзенде мында школ ачылар. Чын ба, нöкöр Тöлöсов?..

Jе кенетийин кöзнöктиҥ jанында мылтык jырс этти. Кöзнöктиҥ шилизи шыҥырт эдип, Тöлöсовтыҥ кулагыныҥ кырыла ок сыйт эдип калды. Ончолоры тура jÿгÿрдилер. Амырчы коркыганына багырып ийеле, jада тÿшти. Ончозымаҥ озо билинип келген Кергилов лампаныҥ одын öчÿрип ийди.

– Караҥуйдаҥ адып па, эрликтер! – деп, Тöлöсӧв тонын кийе согуп, колмылтыгын кабынаҥ ушта тартып, шыйкынап, кыйгырды. Оноҥ jурт Советтиҥ эжигин ача тееп, шуурганду караҥуйга чыга jÿгÿрди.

Оны ээчий Кергилов. комсомолдор, тондорыныҥ jеҥдерин маҥ бажына кийгилеп, чыга кондылар.

–Уулдар! Мылтыктар кайда?! – деп, караҥуйда Кергилов кыйгырды. – Öштÿ адып jат!!!

 

 

 

КЕМ ДЕ АЙРЫП БОЛБОС

 

Сÿре де неге де кÿлÿмзиренип, каткырып jÿрер кичинек, шулмус кöстöрлÿ, кап-кара чырайлу, jаан коҥжок тумчукту, ачка-jутка алдырбас, айылына толтыра балдарлу, колхозтыҥ эт ле деген ижин эдип, кöҥкöрö jыгылганча иштеп jÿрер Аҥчы бÿгÿн таҥ эртен ишке чыкпай, санааркап калган колхозтыҥ конторазына келди. Оныҥ кунукпас кöстöри де кунукчылду эмтир. Ол эжикти ачып, кирип ле келерде, колхозтыҥ председатели Карачы, узун сынду, кызыл чырайлу, торко чачакту тÿлкÿ бычкак бöрÿктÿ кÿлÿк контораныҥ ичинде ары- бери базып, ого тургуза ла кизиреп чыкты.

– Jалку, мындый jалкуларды колхозтоҥ jок эдер керек. Jыдын да jок эдер керек. Ишке нениҥ учун чыкпагаҥ, уул, айт! Айса, сен шоктоп кылынып турган болорыҥ ба?! Колхозтыҥ ижин öнöтийин бузуп турган эмежиҥ бе?! Ондыйларды кезе тудатан темир колдор бар...

– Уулым оорыган. Оорузы jаан. Аймактыҥ больницазына тартарга ат беригер – деп, Аҥчы тöмöн кöрÿп,кызыл кÿреези чек карара киртип калган, jакпак эски бöрÿгин уштып, оныҥ ич jаныла мойыныныҥ, jÿзиниҥ терин арчып айтты.

– Аа, уулыҥ оорый берген бе? Сен, Аҥчы, уулым оорыды деп араланып, öлöҥ ижинеҥ качьш, айылдап jÿрерге бе?! Кöрзöҥ, сÿмелÿзин–деп, Карачы jарjаҥдап, каткырып турды. Оноҥ кабагын jемирк öрÿп, отуртушка отурып, столго jырс этире jудуруктап ийди. – Председатель сеге jöбин бербей jат. Jöп jогынаҥ барар болзоҥ, – ол кызыл jыкпыктарлу, сары кöстöрин jуурып ийди,– Кызыл биледиҥнеҥ айрыдарыҥ! Партиядаҥ чыгартып ийерим. Билдиҥ бе?!

Аҥчы jолында эски бöрÿгин кезе ууштап, Карачыныҥ чала канду кöзине кезе кöрÿп, ачынганына ла ööркöгöнине ичи-бууры аҥданын, кородоп, тижи öткÿре айтты:

– Совет jаҥ jаҥыс сен туруҥ. Кöргöйис.

– А-а, сен мени кезедип пе? Коркыдып па? – деп, Карачы керейлеп чыкты. Оноҥ мыкынданып, бажын аткайтып айтты.–Сен, ийт, мени канайдарыҥ? Мен– темир столмо! Мени аҥтаратаныҥ jок туру.

– Сениҥ адыҥ база кижи, – Аҥчы калганчы катап оны öртöй кöрÿп, чыгыпjадала, кайра бурылып айтты.– Сенде jÿрек те jок, jÿс те jок.

Бу сöстöрдöҥ Карачы торт ло, бажына аткан айу чылап, огурып ийди. Оныҥ кызыл, тегин де терjек чырайы там кызарып, кÿрерин, торт кöгöрö берди:

– Чык! Чык, контра!

Аҥчы оныҥ сöстöрин кулактыҥ кырыла да тыҥдап укпай, кÿзÿреп, калаптанып jаткан председательди артырьп, контораныҥ эжигин кептей jаап, айылы jаар базьш ийди. Айылына кирип келерде, оору, эҥ jаан уулы, билениҥ «ижемjизи, адазыныҥ болушчызы, он беш jашту, узун сынду уул, оттыҥ jанында чöйбöйип калган оҥтоп jатты. Оок балдар ойноп jÿгÿргилей берген эмтир. Уйи сааааркап, уулыныҥ бажын сыймап, оны калбакла колдоҥ азырап отурды. Аҥчы оттыҥ эр jанында тас туулакка отурып, кÿреҥ чырайы торт ло jердий карарып, öкпӧ- jÿреги кородоп сананды: «Бурулу öӧлзом,мен бурулу болгойым.Уулымды больницага тартадым. Öзöгимнеҥ чыккан балам öлÿп, öчÿп jатканын кöрÿп отурар чыдалым jок. Уулым jазылып, öрö турза, энезине болужар, оок карындаштарыныҥ адаанын алар. Эх, балам, балам. Сени ÿредип, билер-тудар уул эдип, чыдадып аларга сананган эдим. Эзенде ле ШКМ-ди божодып салатан уул болгон...»

– Белетенигер. Мен барып аттарды jегедим – деп, Аҥчы айтты...

Jолдо, козыр ташту jаман jолдо, бричканыҥ кажы ла кöлöсöзи ташка тийип тоҥдолгондо, оору уул араай кыйгырьщ, онтоп браатты:

– Араай, араай jоргоор, ада. Бажым оодылып, чачылып браады.

Энези уулыныҥ бажын тизезине салып алган, оны тоҥдолыштаҥ, кату jорукту бричканыҥ чарчалыжынаҥ чеберлеп, кара тери тöгÿлип, уулыныҥ онтожына, калактажына öкпö-jÿреги, öзöк-бууры сыстап, jайдыҥ изÿ кÿниниҥ чогына öртöдип, барып jатты. Аттар изÿге jалкуургылап, куйруктарын шыймангылап, онтулу, калакту бричканы араайын сÿÿртеп брааттылар. Аҥчы ал-санаага тÿжÿп калган, алдында чöйилген тоозынду jол jаар, аттарыныҥ кулактары ла ыраактагы кырлардыҥ курч баштары jаар кöрÿп, каа-jаада боожоны силке тартып, абрада содойып калган отурды...

... Оноҥ тöрт- беш конуп, оору уулын ойто тартып алган Аҥчы jанып келерде, Карачы каныгып, каткырып сурады:

–- Jе, «кандый айылдап jÿрдиҥ? Jыргал тыҥ ла болгон болбой кайтсын.  Jе бÿгÿн партийный jуунда карууны канайда берер эмежиҥ, кöргöйим ле. Хе, хе, хе!

Аҥчы ого удура нени де айтпады. «Кижи кÿÿни jок немеле не куучындажар? Чыгарза, чыгарып ла калгай. Ак-чек кижи биледи де jок jÿрбей кайткан. Алтындый уулым öлÿп jадарда, артканы меге не керек – деп, ол оору уулын айлыныҥ эжигине абрадаҥ тÿжÿрип, сананды. – Jÿрÿм меге мынаҥ ары база кандый шыра, тÿбек ийер?»

Аймактыҥ докторы оныҥ уулын jазап аjыктап та кöрбöй, колын jаҥыган.

– Эмдеп болбозыс. Оорузы jаанап, эмдеер öйинеҥ öдÿп калган... Jаныгар.

– Айдарда, айылга jадып, öлöтöни арткан ба?! – деп, Аҥчы доктордыҥ кийининеҥ öскö кып jаар кирип, кöзиниҥ jажы мöлтÿреп, алдыгы эрди тыркырап, сурады. Школа крестьянской молодежи – jиит крестьяндардыҥ школы.

 – Доктор эмдеп jаспас болзо, оны кем jазар? Камга, jарлыкка апарар ба? Jе мен – коммунист, кудайга бÿтпей jадым.

– Бу нени айдат? – деп, алтай тилди билбес орус доктор колын jайды. – Jан. Болужар аргабыс jок – деп, доктор база катап орустап айдала, эжикти кайра ачып, jан деп колыла кöргÿсти. – Оору улус кöп. Jаҥыс сениҥ уулыҥ эмес.

Аҥчы доктордыҥ айткан сöстöрин оҥдоп болбозо до, jе олордыҥ учурын билип ийди. «Jаныгар. Эмдеп болбозым». «Кандый оору, недеҥ улам» деп сураарга сананды. Jе орус тил билер эмес, мыны канайып сураар. Оорусыҥ адын, оныҥ недеҥ улам табылганын билгенинеҥ оорып турган jÿрекке jеҥил болор бо?

Jе доктордоҥ чыгып келеле, уулын колтуктап, больницадаҥ чыгарып, кÿлÿмзиренерге албаданып, уулыныҥ санаазын jарыдарга айтты:

– Алдырбас, балам. Доктор jазылып калар дейт.

Уулы адазы jаар кара кöстöриле кунукчылду кöрди:

– Ада, мен орус тилди jакшы билерим. Керек дезе латин де тилди билерим. Доктор чикезин айтты ине. Незин jажырар? Ол мени тил билбес неме деп бодогон ошкош.

Эмди «кемге иженер? Аҥчы кату алаканыла маҥдайын jыжып, jÿзин сыймай тудуп, от jаар кöрÿп, унчукпай отурды. Тышкары оок балдардыҥ шаҥжашкан табыжы, олордыҥ jылаҥаш буттары тизиреде jÿгÿргени угулды. Оноҥ эжик калырт-малырт эткен jерде, бирÿзи- бирÿзинеҥ кичинек, jÿстери чылбайып калган кÿлÿктер кирип келдилер. Эҥ кичинек уулчак, штан jок, чадак карынду,jукачак чамчазыныҥ алдынаҥ киндиги кöрÿнип jÿрген кÿлÿк, jÿгÿрип келеле, адазыныҥ койнына jажыркап отура берди. Арткандары оттыҥ jанына jергелей туруп ийдилер. «Балдарды канайып чыдадып алар? – Аҥчы уулыныҥ -семтек чачын сыймап, сананды. – Jÿк арайдаҥ чыдадып алганынаҥ -оору, jобол басты... Jе, канайдар? Иштеер керек». Ол чай да ичпей, öрö туруп, ÿйине айтты:

– Барадым. Коомойтый берзе, айттырып ий. – Оноҥ эмеш сананып турала, унчукты. – Эҥиргери тÿҥей ле ойто jанып келерим...

Бу ла изÿ, jайгы кÿнниҥ эҥиринде партийный ячейканыҥ jууны болды. Ячейканыҥ качызы, азыйда Манjы байдыҥ jалчызы, гражданский jуу тушта кызыл партизан, эмди колхозтыҥ председателиниҥ заместители, jаан (jалбак jÿстÿ, jардак эрмек-куучынду, сыкык чаҥкыр кöстÿ кижи, Томонов Jалбак, партияныҥ беш членин jууп ийеле, jабылу партийный jуун деп айдып, контораны ич jанынаҥ кÿрчöктöп ийди. Оноҥ jалбак камду jибилÿ бöрÿгин уштып, куулылап, кееркедип эткен мÿÿс кынду бычагын илген бöс курын чечип, кöзнöктип бозогозына салып койоло, меҥдебей, агаш каҥзазына ташкыны азып, счетоводтыҥ отуратан jерине отурып, араай айтты:

– Коммунисттер ончозы jуулган ба?

– Ончозы. Беш кижи, беш сабардый. Jе, бÿгÿн беш сабардыҥ бирÿзин кезип чачарга келижер – деп, Карачы öктöмжиреп айтты.

– Акыр, акыр, уул. Jуун башталбаган – деп, Jалбак колын jаҥып, айтты. – Озо баштап jуун башкаратан улус тудуп алар керек. Кемде сöс бар. Протокол чийерге бичикчи кижи керек.

– Протоколды кем чийер, Байчы чийгей, сен дезе jуун башкаргайыҥ – деп, Бордомош öбöгöн айтты.

Jуун башталды. Контораныҥ jаҥыс кып болчок туразыныҥ ичин таҥкыныҥ, тердиҥ, малдыҥ каксып калган эдиниҥ jыттары толтырып ийди. Бордомош öбöгöн отуруп отургуш jок болордо, онойдо ло серÿÿн полго балбайа отурып, эчкиниҥ сагалы ошкош арбак сары сагалын сыймай тудуп, эстеп ийеле, оноҥ пол jаар чыгы кырып ийди. Аҥчы «кем де jаар кöрбöй, кайдаар да кöзнöк jаар кöрÿп алтан унчукпай отурды. Байчы, партияга jаҥы ла кирген jиит уул, бултак кызыл jаактары там бултайып, кап-кара, торт ло суркурап турар кара кабактарын jемире кöрÿп, бичиирге белетенип алды.

– Ячейканыҥ бÿгÿнги jуунында коммунист Аҥчы Мергеневтиҥ кылык-jаҥын кöрöристер. Бу сурак аайынча куучынды колхозтыҥ предатели Карачы Чачайаков айдар–деп, Jалбак öрö дö турбай, узуп сортуулду, jараш мӧҥÿн бошолдорлу каҥзазын шыркырада соорып, jÿзин jолдоп агьш турган терди арлабай, чаҥкыр кöстöрин там сыкыйта кöрÿп айтты. – Кожор, кородор кижи бар ба? Jок. Jе, башта, уул.

Карачы öрö туруп келеле, эки колыла столго тайанып, тамырлары кызара кандалып калган соок, jаман кöстöриле Аҥчыны jип ийгедий кöрÿп, кабагын jемирип, баштады:

– Коммунист Мергенев Аҥчы öлöҥ ижиниҥ кидим öдÿп турган öйинде колхозтыҥ эки адын jегип алала, уулын, ÿйин абрага огургузын алала, беш кÿнниҥ туркунына айылдап jÿрген. Колхозтыҥ председателиниҥ сöзин укпаган. Мен бодозом, бу колхозко каршулу керек. Тышты коммунист те болзо, Аҥчыныҥ ичи контра болбос по?! – деп, Карачы бирде ÿнин бийиктедип, бирде торт ло шымыранышка jетире jабызадып турды.

– Ондый кижиге бÿдерге jараар ба? Бис аjарыҥкай, сескир болор учурлу. Оныҥ учун мен – ак-чек коммунист – Карачы тöжине тирс этире jудуруктап ийди, – Аҥчыны партиядаҥ чыгарзын деп некеп турум.

– База кемде сöс бар? – деп, Jалбак Бордомоштыҥ, Байчыныҥ jÿстери jаар карап сурады.

Бордомош Карачыныҥ кара, jаман санаазын билетен учун, оноҥ коркып, Совет jаҥныҥ öштÿзине болужып туру деп бурулабазын деп jалтанып, эки кулагын кызынып ийеле, унчукпай отура берди. Байчы улу тынып, jÿзи, мойыны, керек дезе кулагы кызарып айтты:

– Аҥчыныҥ уулы оору. Чын. Jаан оору. Кижини тегин jерге не бурулаар?

– Бу коммунисттиҥ сöзи эмес, коркунчак уулчактыҥ сöзи – деп, Карачы кизирт этти. – Нöкöр Томонов, меге база катап сöс беригер.

Jалбак jаан бажыла кекип ийеле, туура кöрди. Бу Карачы Аҥчыны jибегенче токтобойтон эмтир. Аҥчы эжиктиҥ jаагында тöмöн кöрÿп алгал, нени де сананып отурды.

– Аҥчы jаҥысла колхозтыҥ ижин бузуп турган эмес, jе онойдо ок ол озодоҥ бери совет jаҥныҥ öштÿзи болуп jат. Ол гран ары jанында болгон! –деп, Карачы кыйгырып ийди. – Калчактыҥ черÿзинде jÿрген!

– Кем?! Кем Совет jаҥныҥ öштÿзи! Jыдыган таҥма – деп, Аҥчы ачу дыйгырып, тура jÿгÿрип, бир ле казалайла, Карачыныҥ алдында болды, ол ийделÿ колдорыла Карачыныҥ тöжинеҥ ала койып, бойына jаба тартып келеле, эки кöзиниҥ ортозына тÿкÿрип ийди. – Бу, сеге, jыдымар!

– Ай, ай! Эрликтер! Бу канайгылап туруҥ! – деп, Jалбак тура jÿгÿрип, Аҥчыныҥ колын Карачыныҥ тöжинеҥ айрып, оны туура ийдип, олордыҥ ортозына тура» берди. – Jÿÿлгилей бергиледиҥ бе?

Аҥчы нени де айтпай, базып барала, бойыныҥ jерине отура тÿшти. Карачы тынастап, jеҥиле маҥдайын арчып, эмеш jалтанып, алаатый берген турды. Тураныҥ ичи тымык. Jаҥыс ла Карачыныҥ öкпööринип, тынастаганы угулат.

– Отур, отур, Карачы – деп, Jалбак ойто ло бойыныҥ jерине огурып айтты. – Аҥчы, айт, уул, иштиҥ öйинде не баргаҥ?

_ – Уулым оору. Бойоор билереер – деп, Аҥчы öрö дö кöрбöй айтты.

– Jöп jок баргаҥ, айдарда туразына тур деп, Jалбак база тöмöн кöрÿп айтты. – Jаҥыгы кылынган керекти там ары ÿреп ийди. Кайттыҥ?

Аҥчы öрö дö кöрбöди, унчукпады да.

– Кемде кандый шÿÿлте бар?

– Партиязынаҥ чыгарар, бойын jаргыга берер – деп, Карачы меҥдеп, öчÿркеп айтты.

– База шÿÿлте jок по? Jок. Мениҥ шÿÿлтем, оны jаҥыс партиязынаҥ чыгарар, jаргыга бербес – деп, Jалбак ÿни тунгактып айтты: – Баштапкы шÿÿлтени, Карачыныҥ шÿÿлтезин, кем jарадып jат, колын кöдÿрзин.

Jаҥыс ла Карачы колын кöдÿрди.

– Экинчи шÿÿлте, мениҥ шÿÿлтем, бу шÿÿлтени кем jарадып jат, колын кöдÿрзин.

Бордомош, оны ээчий Байчы араай колын кöдÿрди.

– Кöп jаны. Аҥчы, кызыл биледиҥди экелип сал, уул,–деп Jалбак jелбер сары кабагын jемире кöрÿп, айтты. – Бербес болзоҥ, блаап аларыс, Аҥчыныҥ оҥ колы торт ло чойдоҥ уруп эткен немедий, араай кöдÿрилип, бойы база онойдо ок араай туруп, jаҥмырга, jутка, кÿнниҥ чогына торт ло кугара калган гимнастерка чамчазыныҥ тöш карманынаҥ партийный биледин чыгарып келеле, оны бир кезек öйгö сыймап, торт ло тумантый берген кöстöриле кöрÿп турды. Оноҥ столдыҥ jанына базыл келеле, биледин Jалбактыҥ алды jаар таштап, Карачы jаар бурылып, араай, кажы ла сöсти аҥылап айтты:

– Уур öйдö кыстап jадып, jамандап, коптоп jадып, чыгартып ийдиҥ бе, ийт?! Коммунисттиҥ биледин айрып алгайыҥ, оныҥ ак -чек санаазын, оныҥ jÿрегин база айрып аларыҥ ба?! Кем jÿрегиле коммунист, кем jÿрÿмиле коммунист оны канайдарыҥ?! Мен билет jокко до коммунист! Билдиҥ бе?! – Ол бурула согуп, уур алтап, jе бажын бöйкӧтпöй, чыга берди.

– Бот, сеге ондый керек, ха, ха, ха – деп, Карачы каткырып ийеле, бойыныҥ каткызынаҥ ла öйинеҥ öткÿре тымык болгонынаҥ бойы чочып, каткызын токтодып, ары-бери кöрди. Оныла кожо артып калган ÿч кижиниҥ бирÿзи де ол jаар кöрбöй, тöмöн jӱргÿлеп калган унчугушпай отурдылар. Карачыныҥ jÿзи ачынганынаҥ ба, айса уйалганынаҥ ба, jе кенетийин кызарып, изий берди. Анча-мышча кем де эрмек айтпай отурды. Оноҥ Jалбак jаар, сары бажын кöдÿрип, нöкöрлöриниҥ кöзине кöрöринеҥ уйалып, кайдаар да туура кӧрÿп, айтты:

– Jуун божогон, коммунисттер.

 

Аҥчыныҥ оору уулы ол ло шыралап, кыйналып jадала, аш быжып, ашты jаҥы ла кезип баштап турарда, jада калды. Калганчы кÿндерде оныҥ оорузы оҥдолып келген аайду боло берерде, Аҥчы «кенетийин уулы jазылар болор деп иженип, эмеш санаазы jарып, бригадага аш кезерге барган. Jе ол jÿк ле jедип келеле, аттарын jегерге ле jадарда, элчи кийининеҥ ары jедип барган:

– Уулыгар коомойтып jат...

Ол уулынныҥ сööгине кайырчак эдерге школдыҥ jанынаҥ узун тыт агаштыҥ jозын сÿÿртеп браадарда, Карачы ого колхозтыҥ алмарларыныҥ jанында тушташты. Бош ло ал-санаага алдыртып, бажы салактап , jÿк ле арайдаҥ ÿрбеедеп базып брааткан Аҥчыны ол jеҥÿчи кижиниҥ омок кöрÿжиле шооткон аайлу аjыктап, jар- jаҥдап сурады:

– Аҥчы, уулыҥ öлÿп калды ба? Не ыйлабай туруҥ?

Аҥчы нени де айтпай, оныҥ jаныла öдö база берди.

Байла, оныҥ тенек сурагын укпаган ошкош. Бу ок öйдö алмардыҥ jанында турган ÿй улус араай шымыража бердилер.

– Уктаар ба, уктаар ба, Карачы Аҥчыга. нени айтты? «Уулыҥ öлÿп калды ба?» – деп, сурап туру. Кудайы- май, торт ло куйка-бажым jымырай берди – деп бир ÿй кижи соолуктап турды.

– Чын эмеш пе?

– Чын, чын!

–- Мен база уккам.

– Ада база кижи, бойы да бала-баркалу, тили канайып ээлди не? Тьфу, кÿрÿмди!

Аҥчыныҥ наjылары, кöрÿш-таныштары, текши оны бу уур тÿбекте, оромдо таныштары таштабады. Керек дезе деремнениҥ алтыгы да учында jаткан jаан байбак, сары сагалду, карган ус орус та jедип келди. Ол jосты кол кезеерле кезип, стружтап, кайырчакты чÿрче ле jазап ийеле, оноҥ оны кызыл будукла будуп ийди. Бу Аҥчыга сÿрекей уур öйлöр болгон. Jе кÿнÿҥ сайын иште, шакпыртта, бала-барказыныҥ ортозында ол уур кÿндерди jеҥип чыкты.

Оныҥ кöстöри ойто ло кÿлÿмзиренип, ийделÿ колдоры амыр билбей иштеп, jаан билезин кемге де jалыныш jогынаҥ азырай берди. Оны ак-чек jÿрÿми учун, jобош кылык-jаҥы ла тöп санаазы учун колхозчылар сÿÿйтен де, тоойтон до, оныҥ сöзин уккулап та туратан. Уйи де иштеҥкей, шыраҥкай ÿй кижи болгон.

Мынайып эки jыл öтти. Бир муҥ тогус jÿс одус сегис jылдыҥ jайында партияныҥ баштапкы ячейкаларында чистка, аруташ öтти. Бу кÿндерде Аҥчы тайгада кабырып турган койлорына тус артырып öзöккö тÿшти. База ла jайдыҥ jылу, айас кÿни турган. Кой кабырар ишке суранарда, Карачы база «коркушту керейлеген эмей.

– Jок, Аҥчыга мындый каруулу ишти берерге jарабас. Ого бÿдÿмjи jок.

Jе правлениениҥ члендери ÿÿрлÿ койды кичеерге ого ло оныҥ ÿйине берер дешкен. Карачыга öчöшкöн чилеп, оныҥ койлорынаҥ эки jылдыҥ туркунына бир де кой öлбöгöн. Аҥчыны партияга ойто алар керек дежип jаан стажту да, партияга jаҥы да кирген коммунистер куучындажьщ турдылар. Партияныҥ райкомына бу коммунисттер Аҥчыга партиядаҥ jастыра чыгарганы керегинде ле райком бу керекти бойыныҥ öйинде тÿзетпегени керегинде бичигендер. Партияныҥ райкомы мыны шиҥдеп кöрöлö, коммунист Аҥчы Мергеневти партиядаҥ чыгарганы jастыра болгонын jартап, оны ойто партияга алар деп jöп чыгарган. Jалбакты jастыра керек учун ячейканыҥ качызынаҥ jайымдап салган.

Тайгадаҥ тÿшкен койчы озо ло баштап кайдаар jортотон эди база, контора jаар jортпой. Ого ÿзеери контораныҥ jанында тураныҥ толугынаҥ «буулап койгон ээрлÿ кöп аттар турды. Аҥчы контораныҥ эжигине jортуп келзе, Карачы толукта jапшьшып калпан ыйлап турды.

– Не болгон, Карачы? – деп, Аҥчы адынаҥ тÿжÿп, Сурады.–Кандый тÿбек болды?

– Чистка. Мени партиядаҥ чыгарып салгандар – деп, Карачы öксöп, ыйлап айтты.

– А-а, ондый» ба, айса, jаандар бош jок турбай. – Аҥчы адына мине согуп, Карачы jаар jескинген аайлу кöрÿп, айтты. – Сениҥ уйалбай ыйлап турган бÿдÿжиҥди. Мен алтындый уулым да öлöрдö ыйлабагам. Акту бойымды, сен ийт, бурулайла, jамандайла, партиядаҥ акту jерге чыгартып та ийериҥде ыйлабагам. Мен темир столмо деп мактанатан эмес бедиҥ? Чындап та, сен темир столмо –сенде jÿрек те, сагыш та jок! Jе, эмди темир столмо до болзоҥ, тоолоно бербей кайттыҥ... – Аҥчы адын jырс этире камчылап ийеле, öзöкти-öрö элес этти. Ол азыйда партийный билет jÿретен карманын сыймап кöрди. Карманда jок, jе ол jÿректе, оны öлöрдиҥ öлгöнчö кем де айрып болбос.

 

 

БУРЫЛГАНЫ

Соок сыркынду салкын эски шинельди öткÿре согуп, кижиниҥ öкпö-jÿрегин, öзöк-буурын öдÿп барарга албаданып, неге де комудап, чедендердиҥ агаштарында, телеграфтыҥ тöҥöштöринде ле эмиктеринде улыл, онтоп, сыгырып турды. Кар тÿште кÿнниҥ чогына кайылып, тÿнде ойто «илейе тоҥуп, jолдор тожоҥтып калган jадат. Кырлардыҥ ортозында турган кичинек городтын оромдоры орой тÿнде караҥуй да, тымык та болды.Jаҥыс ла каа-jаа туралардыҥ кöзнöктöринде лампаныҥ кыскылтым-сары отторы кöрÿнет. Бу Ада-Тöрöл учун Улу jуÿныҥ сыраҥай ла коркушту, сыраҥай ла jеткерлÿ öй- лöри болгон.

1943 jыл... Jаскары кыш. Ат кулагы кöрÿнбес ай караҥуй тÿн. Санаа Калапов будынаҥ шыркалу, эки колтук тайакту, оромды öрö аксаҥдап, бир будын чек сÿÿртеп алган базып браатты. Буттыҥ шырказы сайылып, сыстап, тыҥ базарпа бербей, оны бош кинчектеп турды. Jе капшай ла айылга jедер, jылгажактап та болзо, jедер деген санаа ончо уурларды jеҥип, буттыҥ jÿрекке öдöр сызын да кöмö базып ий.ди. Ол бÿгÿн Маймада конуп та калар аргалу болгон, jе кижи айылына jууктап келеле, канайып энчигигип jадатан эди? Ого ÿзеери айылына письмо бичибегенинеҥ бери jарым jылдаҥ ажа берген. Айылында арткан сок jаҥыс jаш ÿйи оныҥ öлгöнин де, тирÿзин де билбес. Оны мынайьш jанып келер деп кööркий кайдаҥ сакызын. Сакыыр ба? Сакып jаткан ба, jок по, кем билер?

Санаа Калапов базарын тÿргендедерте чырмайып, эки колтук тайагыла эрчимдÿ иштей берди. Оноҥ анча- мынча болбой, улузы ончозы кырылып калган немедий, тып-тымык, теҥкейип калган ÿч этаж ак тураныҥ jанына jедип келди. Ол экинчи подъезд jаар кире конуп, бийик ле сÿксÿре тÿшкен тепкиштиҥ алдына солуктап, тура тÿшти. Тургуза ла ыжык, тымык, jылу боло берди. Тышкары салкын тоҥ карды учурып  болбой калактап, jолдорды килейте jалап, эдер немезин таппай, ээнзирей берген городты тибирип, ачык эжиктерди ары-бери каjырада jаап, ачын, алмыстанып, jилбистенип турды.

Jуу башталардаҥ озо, бир ле ай озо, ол, Санаа Калапов, айылду болгон эди. Оноҥ jууныҥ баштапкы ла кÿндеринде фронтко атана берген. Бу jаан, ак тураныҥ ÿчинчи этажында, бойдоҥ кижи jодатан кичинек кыпта, ÿйи артып калган... Оныҥ калганчы письмозында ол бир кызычак таап алганы керегинде, кызычак та jÿрер, та jок деп бичигени керегинде, эмди Санаа ÿзÿги jок сананып, тепкишти öрö чыгып, тура тÿжÿп, баланыҥ ыйы угулар ба, jок по деп тындап турды. Jе тураныҥ ичи тымык та, караҥуй да болды. Ол таныш эжикти караҥуйда сыймадап таап алала, jÿреги кöксинде тирсилдеп, тыныжы буулып, бир эмеш унчукпай, тыҥдап турды. Шыркалу бутты сÿÿртеп алала, ÿчинчи этажка чыгарга jеҥил эмес болгон. Санаа Калаповтыҥ jаан чокпок маҥдайын соок тер бÿркеп ийди. Ол шинелиниҥ jеҥиле маҥдайыныҥ терин арлай согуп, онюҥ эжикти озо баштап ток-ток этире ардай оогуп, табыш угулбаста, кÿрсÿлдеде jудуруктай берди. «Jе эмди ле, эмди ле... Бу кем?» – деген коркып ла чочып калган таныш ÿн угулар болбой деп, Калапов jÿреги шимиреп сананды.

Jе ого ÿй кижиниҥ эмес, эр кижиниҥ коркып калган тыркырууш ÿни угулды.

– Кем анда?

Калаповтыҥ jÿреги шимирт эдип, шыкшыттары соой берди. Ол эжикти кÿзÿреде jудуруктап, тайагыла кÿчÿлдеде токпоктоп, тунгак ÿниле кыйгырып ийди:

 

– Ач!

Кÿрчöк кылырт эдип, эжик ачыла берди. Тураныҥ ичин лампаныҥ jаанада толгоп салган оды jап-jарык этире jарыдып турды. Калапов jарык отко кöрÿп болбой, кöзин jуурып, озо баштап бир кезек öйгö нени эдерин, нени сананарын билбей турды. Оноҥ jарыкка кöстöри темигип, тураныҥ ичин, оныҥ алдында турган су- кадык, семис, jоон кижини казырланганына торт ло алдыгы эрдин кезе тиштенип, кöстöри ÿкÿниҥ кöстöри чилап тегерийип «алган аjыктап кöрди. Айылдыҥ ичи азыйгы ла бойы болды. Шкаф, орын, стол – керек дезе столдыҥ jабынчызы да ол ло бойы змшир. Оиойдордо, Маша мьшда jаткан эмтир. «Бу турган семис неме, айдарда, оныҥ jаҥы öбöгöни туру – деп, Калапов эзирик кижидий бажы айланып сананды... – Тегин jерге меҥдеген турум. Öлÿп калган болзом, кайдадым. Мындый уйатты, мындый шыраны кöрбöс эдим». – Оноҥ ол кöзин шык jумуп ийеле, таралjып, ары-бери jайканьгп турды- Jе кенетийин ÿйин кöрöр, ого jÿк кызын бу ийттердеҥ айрып алар, jаҥыскан да болзо, jÿрÿмди jÿрер деген санаа ого ийдени кожуп, тумантый берген санаазын эмеш jарыдып ийди. Ол бар jок кÿчин jууп, тунгак ÿниле сурады:

– Маша кайда?

– Иште. Ол тÿнниҥ сменазында – деп, jелкик jаакту семис кижи туктурылып, бастыра бойы тыркырап, jе коркыбай да, «кемзинбей де турган кижи болуп кöрÿнерге албаданып, айтты.

– Бала кайда? – деп, эки колтук тайагыныҥ туткаларын кыjырт этире кезе тудуп, ичкери эҥчейип, арыктаганына орозына тÿжÿп, оҥкойып «алган курч кöстöриле эр кижиге кöрÿп, Санаа jÿк арайдаҥ эрмектенди. Оныҥ бакпырына не де токтоп калгандый, кажы ла сöсти чыгара айдарга ого сÿрекей уур болды. Ол комнатаныҥ тал ортозында боро шинелдÿ, эки колтук тайакту, арык, чырайы кардый ак, jе тÿс ле коркушту бÿдÿмдÿ турды. Jолду пижама кийимдÿ кижи айдар немезин таппай, кенетиййн ары-бери толгожоҥдоп, семис те болзо, кандый да ээлгир эҥчейип, отургушты ала койып, оны Санааныҥ jанына тургузып ийди. Оноҥ бойы толук jаар тескерлеп, коркыбай турган кижи болорго чырмайьш, айтты:

– Отурыгар. Бут бажына не куучын! Ол jууныҥ öйи, мында кем де бурулу эмес.–Ол коркушту сакыбаган айылчы отургушка отура бергенин, эки агаш тайагын полго, бойына коштой салып койгоньй кöрÿп ийеле, коркужын jабызап, керек дезе эки jаагыныҥ семис шелкик jууларыҥыҥ селеҥдежи де jоголо берди.

– Бала кайда? – деп, Калапов база катап тунгак ӱниле сурады.

– Билбезим. Бис jуукта бириккенис – деп, семис кижи ойто ло бастыра бойы тыркырап айтты. – Маша слерди öлгöн болор деп бодогон – деп, актанып, ыйламзырап айтты. Бу кижи ого, Степан Салманычка, jаргыдаҥ да, öлÿмниҥ бойынаҥ да коркушту болды. Оныҥ кадалгак, нени де карамдабас, неге де килебес, недеҥ де jалтанбас кöстöри Степан Салмайычтыҥ бастыра jÿрÿмин öткÿре кöрÿп, оныҥ jажытту санаазын билип, ончозын чотко алып отургандый болды. Олордоҥ jажынар арга jок болгон.

– Баланы кайдаар-кайдаар эткен болзоор, эмезе бала öлгöн болзо, экилегерди мында ийттер чилеп аткылап саларым – деп, Санаа кажы ла сöсти кенетиин jарт, чокум айдып,колтугышнҥ,тöш карманынаҥ ба, айса кайдаҥ, jылтырап турар стволду, кичинек кара оосту пистолетти чыгарып, алаканына ары-бери экчеп ийеле, шинелиниҥ карманы jаар сугуп ийди. – Мендий ок фронтовик, шыркалу уул болзоҥ, мен сеге тийбес те эдим, jе сендий немени тÿҥей ле тегин божотпозым.

Калапов уур санааларга jаба бастырып, унчукпай барды: «Маша да, оныҥ сок jаҥыс jуук кижизи де, оны ундып, таштап салды. Керек дезе оны öлÿм де керектебей, коштой öдö берди. Эмди jÿрÿм божогон туру Оноҥ кандый ырыс, кайдый сÿÿмчи сакыыр?»

Кенетийин коридорло кем де шылырада басканы ла оноҥ эжикти араай токулдадып ийгени угулды. Санаа атпас эдип, эки агаш тайагын ала койып, эжик jаар кылчас эдип кöрди. Jолду пижамалу кижи ичкери алтап jÿреле, jаан агаш тайактардаҥ коркып, тура тÿшти. Санаа тура jÿгÿрип, ол jаар казыр кöрÿп ийеле, эжик jаар тойтыҥдадып, эжиктиҥ jаан, кара, темир кÿрчöгин алып ийди. Таҥ ыраак кÿнчыгышта адып, кöзнöктöр бозомтып, jарый берди.Ӱй кижи кирип келеле,толукта кугарып калган турган öбöгöнин кöрÿп ийеле, турага тонокчылдар кирген туру деп, jÿреги барт эдип сананды. Бу ла ок öйдö оныҥ кийин jанында таныш эмес кижиниҥ ÿни угулды:

– Маша...

Ол бура согуп, оныҥ алдында эки колтук тайакту, боро шинелдÿ кижини кöрÿп ийеле, озо баштап, «öбöгöним jанып келген туру» – деп, куйка-бажы jымырт эдип сананды. Jе лаптап кöрзö, öскö кижи эмтир.

Санаа да мыны кайкаган ла кенетийин сÿÿнгенине кыйгырып ийди.

– Маша эмес, а Маша кайда! Бу мениҥ айылым эмес туру !не, уулдар!

– Маша, Маша Калапова ба? – деп, jиит ÿй кижи jаан чаҥкыр кöстöрин тÿрген-тÿрген чиҥип, айтты. – Ол öскö квартирага барган. Jарым jылдаҥ ажа берди.

– Адрес!

– Социалистический, 32.

Калапов тутканы меҥдеп тудуп, чыҥып барарга турала, кенетийин бура согуп, кöзин шуурып, база ла кöксиҥде кайнап келген коронды, ондый ок jууда jÿрген эмезе jууда öлÿп калган уулдыҥ адаанын алганын, бадыштырбай чыгара айдыл ийди:

-       Слер учун улус jууда jÿрÿмин берип, канын тöгÿп jат.А слер, уйат jок ийттер! Ого jÿк олордыҥ öлöрин сакып алзаар кайдар. Сениҥ öööгöниҥ,

 меҥдий ок ак-чек кижи, öчöжöрдö öлбöй jÿрÿп, jанып келетен болзо кайдат. Сенде ого jÿк кижиниҥ уйадыныҥ jемтиги де бар болзо, оныҥ ак-чек кöзине канайып удура кöрöр эмежиҥ.

– Мениҥ jÿрÿмимде слердиҥ бир де керегеер jок. Канайып jÿрейин дезем, онойдо jÿрÿп jадым! – Jиит ÿй кижи чала тыҥзынып чыкты. – Мен jиит, мен jÿрÿм jÿрерге jадым. Jуу-чак меге керек беди.

– Jок, тижи канчык! – деп, кыйгырып, Калапов агаш тайагыла пол jырс эттире согуп, чырайы торт ло карарып айтты. – Jок, ижеҥбе! Гитлер бисти jеҥип те болбос, öлтÿрип, тÿгезе öлтÿрип те болбос! Бистиҥ уулдар оныҥ, эдÿниҥ токпогын берип jат. Сталинград! Бу сöс сеге таныш па?

Уй кижи коркыганына оноҥ тескерлеп, чырайы кугарып калган, коркыбас-jалтанбас бÿдÿми jылыйып калган турды.

– Бистиҥ уулдар jеҥер! Олор öчöжöрдö öлöбöй, бар- бай jангылап келер! Ол тушта сендий немениҥ jанына да jууктабас, кöрöриҥ де! Jакшынак, ак-чек кыстар ас беди? А сен бу карган немеле кожо озо баштап шелкийе семирериҥ, оноҥ карчыйа карып каларыҥ...

Чоокыр пижамалу, семис, кызыл башмак тумчукту эр кижи керектиҥ коомойтый бергенин сезип ийеле, ичкери алтап  jайнап айтты:

– Маша jастыра эрмек айткан. Слер ööркöбöгöр. Оныҥ айткан сöстöрин ундып салыгар. Бис эр улус инебис. Не неге турарын эрмектежип ийерис. Мен снабсбытта иштеп jадым. Эмди кату öй, jакшым jедер...

– Садыш аларга ба?! – Санаа jÿзин jескимчилÿ чырчыйтып, пол jаар тÿкÿрип ийди. – Мен садышбагам, качан да садынбазым. Jе сендий jескимчилÿ немелерле уружар да кÿÿним jок. Ого ÿзеери мен копчы эмезим. – Ол снабсбыттыҥ кижизин öртöй кöрÿп айтты. – Jÿрÿмниҥ jолын кем билер? Бир белтирде туштажар болорыс па? Ол тушта сен менеҥ кыйып барбазыҥ. Буханка калашла, буудайдыҥ jармазыла ÿй улустыҥ сÿÿжин канча кирези садып алгай эмежиҥ, кöргöйис ле. – Ол база нени де айдарга турала, бура согуп, эжикти кыjырт этире ача тартып, агаш тайактарый токулдадып, чыга конды...

Ол тепкишти тöмöн тÿжÿп браадала, кайа кöрÿп, тÿкÿрип ийди. Тышкары чыгып келерде, ойто ло тоштый соок салкын, боронты кар оны орой тудуп, эски шинелин öткÿре согуп, оны ээн оромды тöмöн айдады. Ол килеҥ jолго тайкылаҥдап, jе агаш тайагыла тÿрген- тÿрген иштенип, шыркалу будыныҥ оорузын да сеспей базып браатты.

Таҥ jаҥы ла jарып, таныш-таскыл туулардыҥ баштары кажайып, каа-jаа jерлерде туралардыҥ трубаларынаҥ чаҥкыр ыш чоргып, аспак одынныҥ ыжыныҥ кычкыл jыды тумчукка jаба сокты. Оромдор кандый да ээн болуп калган. Чедендерди, штахетниктерди оодоло, одын эдип одурып салган эмтир. Городтыҥ эки jанында кырлардыҥ койу агаштарын jулдай кезип салган болуптыр. Эмди кырлар ак карга бÿркеткен таскыл, коо, ээн турадылар. Азыйда бу кырларда аспак, кайыҥ, терек, карагай кандый jараш öскöн зди. «Jуу бери келбезе де, jе оныҥ тыныжы тÿҥей ок jедип келген турбай» – деп, Санаа Калапов ичинде кородоп сананды. Ол бедреген тураныҥ эжигине jедип келгенин бойы да сеспей калды. Ол эжикке тура тÿжÿп, шинелиниҥ курын тÿзедип, бöрÿгин тÿзеде кийип ийеле, база ла байагы чылап, jÿреги шимиреп, каруу угуларын энчишпей сакып, арык, куу сööк ошкош сабарларыла эжикке араай ток- ток этире токулдадып ийди. Тургуза ла кемниҥ де кайкаган аайлу араай:

– Кем бу, ачу таҥла кандый неме келди? – деген ÿни угулды.

Калапов бир кезек нени де айдып болбой, оноҥ jаман, тунгак ÿниле айтты:

– Фронттоҥ келген кижи... Маша, бу мен, Санаа, ачсаҥ, – деп, ол калганчы сöстöрди jÿк ле арайдаҥ шыйкынап унчукты.

Маша калганчы сöстöрди укпаган ошкош. Нениҥ учун дезе, ол эжиктиҥ ары jанынаҥ чочып, сурады:

– Фронттоҥ? О кудайымай, – ол мыжылдап, эжиктиҥ кÿрчöгин ачып болбой бо, айса бÿрÿҥкийде таппай ба, jе анча-мынча турды. Оноҥ эжикти ачып, бажын оноҥ чыгарып келеле, араай кыйгырып ийди:

– Санаа! Бу сен бе? Санаа... шир, шир.

Санаа агаш тайактары токулдап кичинек, ышту караҥуй кыпка кирип келди. Уйи чачы ÿрпейип калган, кийими jыртылып калган, чырайы бош чыгып калган, оныҥ алдында турды.

– Jе, jакшы ба, Марийка, не ÿркÿп калган туруҥ? Мениҥ тайактарымнаҥ коркып туруҥ ба? – Ол jалбак, арык колин ичине сунды. Мария ичкери болуп, оныҥ колынаҥ ала койып, бойы оныҥ тöжине jаташыҥып, неҥи де айдып болбой, арык, чамчазы jыртылала, эди кажайып кöрÿнип турган ийиндериле селеҥдеп, ыйлай берди.

– Jе, болор, болор... Öлтон эмес, тирÿ ине – деп, Санаа араай айтты. – Бу сен кайттыҥ? Не огурып туруҥ? – Ол ÿйин бир колыла кучактап ийейин деерде, тайагы полго шак эдип келип тÿшти. Орында, öнчöп тöжöп салган орын аайлу немеде, бала чочьп, ачу чыҥырып, ыйлап ийди.

– Ой, балам, кызычагым, адаҥ келген, эркем – деп, тÿрген-тÿрген айдып, Маша ыйы öткÿре каткырып, орын jаар jÿрÿрди. Санаа агаш тайагын кöдÿрбей, орынныҥ jанына аксаҥдап, сыҥар тайакту jедип барды. Тураныҥ ичи бÿрÿҥкийсимек те болзо, Санаа ичкери эҥчейип, балазын кöрöргö, оны колына алып окшоорго меҥдеп, тап этти. Jе бала öскö кижи, анчадала эр кижи кöрбöгöн ошкош. Ол ачу чыҥырып ийеле, энезиниҥ мойынынаҥ арык, чичкечек колдорыла ала койды.

– Алдырбас, алдырбас, удабас ол jÿрегиле сезип, танып ийер – деп, Мария айдып турды. Оноҥ бажын кабыра тутты. – Ой, чечинзеҥ, бу сен не туруҥ. Кайда, кайда мен болужайын.

– Jок, jок, мен бойым, бойым, – деп ол Машаны бойынаҥ туура jайладарга албаданып, айтты. – Сен баланы ыйлатпа, колыҥа ал.

Маша бир колына балазын кучактанып, экинчи колыла öбöгӧнине чечинерге болужа берди.

– Уу, балам, балам, ыйлаба. А-а, а-а, ыйлаба! Адаҥ келди, кöрзöҥ, папазы келди, балам,–деп, ол эски шинелин торт ло агару немедий чеберлеп, апарып стенедеги кадуга илип койды. – Санаа, отур. Отургуш jок. Орынга ла отур. Фу, ыш. Кöрмӧстиҥ оды кÿйбей jатканын. Улÿш, кöк суу, ÿлÿш аспак ине...

– Акыр, мен кÿйдÿрип ийейин. Зажигалкамда бир эмеш авиационный бензин бар эди – деп, айдып, чырайы чыгып, бош тостый кажайып та калган болзо, jе кара ,кöстöри сÿÿнип, торт ло jарып турган ÿйи jаар кöрÿп, бензиннеҥ уруп ийеле, Санаа отты капшай одурып ийди.

– Балам, отур, – деп, Мария кызычагын орынга отургузыи, печкениҥ ÿстÿне кече эҥирде быжырып салган картошкозыныҥ терезин сыйра тартала, балазына туттурып берди. – Jи, балам, jаҥыс ла ыйлаба, jе бе? Мен дезе адаҥа казан азайын.

Балачак чичкечек сабарларыла картошконы кезе тудуп, ыйлайтанын ундып, ачаптанып jий берген. Энези эдер-тудар немезин таппай, ары-бери jÿгÿрип, эки-jаҥыс кастрюльдарын калырадып, полдыҥ алды jаар картошко аларга кире конды.

Тураныҥ ичи jетире jарый берди. Санаа печкеге отты салып ийеле, орынныҥ ÿстÿнде отурган jаан башту, арык, ап-пааш чырайлу, jаан, тегерик кара кöстÿ, jелмер кара чачту тардак карынду кызычакка араайын jууктап, кичинек, jеҥилчек jÿктенчи таарынаҥ кадып калган калаш, база гаспитальда jадарда кичееп jууп алган чаазынду конфеттер,болчок сахар чыгарып, орынга тамла jууктап, мыны ончозын ого кöргÿзип ичкери сугуп турды. Кызычак оныҥ ичкери сугуп турган курсак-тамагына кичинек те аjару эттей, чала тоҥзымак картошконыҥ бышкан ла деген jерлерин кемирип, jип отурды. Нениҥ учун дезе ол энедеҥ чыгардаҥ бери, конфет-сахардаҥ болгой, калашты да ас кöргöн ине. Мыны кöрÿп, Санааныҥ ичи- бууры чымылдап, фронтто канча öлÿмди, канча шыраны кöрöлö дö, ыйлабаган бойы, ол бу кичинек кижиге, бойыныҥ тöрöл кызына килеп, ыйы келди. Арык, ийделÿ сабарларыла Санаа булканыҥ келтегейин jара тартып, оныҥ jымжак öзöгинеҥ ÿзе тартып, ичкери сунды:

– Балам, ма, балам. На, тату-у...

Кызычак калаштыҥ jыдын алып ийген бе кандый, jе кичинек тумчучугыҥ ÿйттери jаанап, ары-бери аjыктап турала, картошкозын эки будыныҥ ортозы jаар сугуп, тидинип болбой, ого jууктап, эҥчейип келген, ак чырайлу, оозын эбире ле ээгинеҥ кандый да тÿктер öзÿп келген кижиниҥ колынаҥ тату калашты, араай албай, ушта согуп алды. Оноҥ ол jаар, адазы jаар, кöрбöй дö, jий берди. Сахарды албай, адазыныҥ колын туура ийдип, айтты:

– Тус, бийака.

Мискага картошконы салала, полдыҥ алдынаҥ чыгып келген ÿйи jаар бурулу немедий кöрÿп, Санаа айтты:

– Jибейт. Тус дейт.

– Балам, Эркелей, jи, балам. Ол – нам, татуу, – деп, энези мисканы печкениҥ jанына тургузып, колыныҥ балкажын jунуп айтты.

Jе кызычак санаалу кöстöриле энези jаар соок кöрÿп, бажын jайкады: «Бийака». Мария сахарды алып, кемирип, jалап ийеле, «У-у, тату, сÿрекей тату» – деп, сÿÿнип айтты. Оноҥ Санаа jаар кöрÿп, каткырды. – Калак, мынызын кижи билбей калала, jип ийгей.

– Jе, jизеҥ, база бар, беш-алты болчок бар – деп, Санаа каткырды.

Кызычак энезиниҥ ак тус ошкош немени кемирип турганын кöрÿп ийеле, чала эреҥистеле берди. Ол энези ле оноҥ таныш эмес кижи jаар алаҥзылу ла суракту кöрди. Бир эмеш сананып отурала, сахарды алып, эки колыла кабыра тудуп, тилине тийгизип, оноҥ таптанып кöрöлö, сÿÿнип, jалап, кемирип, шыйтылдада сооро берди. Оноҥ бу келген таныш эмес кижиниҥ, энези сениҥ адаҥ деп, кöргÿзип турган кижиниҥ, берген конфеттерин – ончо тату немелерди jип, оноҥ jалтанбай, коркыбай барды. Мындый тату, jакшы немелер экелген кижи, байла, jакшы ла кижи болор деп сананган ошкош.

Бир час öткöн кийининде Эркелей адазыныҥ тизезинде отурды. Энези карташколордыҥ терезин jука- jука эдип jонуп, печкеде кайнап келген суу jаар ээчий- деечий таштап, куучындап отурды:

– Эркелейле бис шыраны база кöп лö кöргöнис. Айылдыҥ ичиндеги не немени ончозын садарга келишкен.  Ол Санаа jаар бурулу кöрди. – Jаҥыс бойым болзо, иштей берер эдим. Jе, jаш бала, кайда барар.

– Jööжö, ол кижи барда, jööжö. Эзен jÿрзе, ол кайда барар? Алдырбас, Марийкам, санааркаба. Бистиҥ бор-боткобыс кайда барып jуулганын мен кöргöм лö – деп, Санаа каткырып айтты.

– Сен бистиҥ эски квартрада болгоҥ бо?

– Болгом. Öскö адрес билер эмезим, база кайдаар баргайын.

– Чындап та. Бот ончо немемди ол немелер алган. Öскö кемге садар? Ол ÿй кижи ресторанда иштеп jат, öбöгöни продуктовый складтыҥ заведующийи.

– Алзын, ийттер алзын. Ол тÿҥей ле олорго jööжö болбос – деп, Санаа айтты.

– Баламды торолотпой азырап аларга болуп, ийинимнеҥ сак jаҥыс тонымды да уштып бергем – деп, Мария кородоп айтты. – Jууныҥ, чактыҥ öйинде ондый ла немелер албатыныҥ шыразын тузалапып, байыгылап, сайрагылап jат ине. Jе, öскÿс-jабыстыҥ кöзиниҥ суузын ичеле, тойгондорорды кöргöй лö.

– Алдырбас, Марийкам. Кöрöрис!

– Jе онызы чын, алдырбас. Jаҥыс бис шыра кöргöнис пе? Бастыра ак-чек jон шыраны, öлÿмди, тÿбекти кöрÿп jат. Мында кем бурулу. Jуу-чак, эҥ ле озо Гитлер деп ийт. Ол бистиҥ «каргыжыстаҥ öлзин! – деп айдала, Мария калганчы картошконы кастрюль jаар чачып ийди. – Ой, кара картошко. Бир кичинек эт бар болзо, кайдар? Jибезе де, jыдын jыткарарга.

– Акыр, Маряйка, комудаба. – Санаа кызын орынга отургузып, jÿктенчик таарынаҥ бир банка консервированный эт чыгарып  келди. – Jыргап ийели бе, эркем?

– О кудайымай,мыны кайдаҥ алгаҥ?

– Госпитальдаҥ чыгарымда берген.

– Не jибегеҥ?..

– Слерге экелгем – деп, Санаа кызарып, тöмöн кöрди. – Jе, бистиҥ черÿ jеҥер, амыр-энчÿ, ырысту öй болор! Кöрöриҥ де!

Олор экÿ банказынден jаан бычакла ачып, каткырыжа бердилер...

Эртенгизинде эртен тура Калапов партияныҥ обкомыныҥ качызыныҥ кабинединде турды.

– Кандый иште иштеер кÿÿнигер бар? – деп, Калаповты, азыйда партийный, комсомольский иштерде иштеген кижини, эмди кандый ишке ийетен деп сананып, уйку jок иштешке, лампаныҥ jарыгына отурушка бош кызарып калган кöстöриле оны будынаҥ ала бажына чыгара аjыктап, сурады. «Шыркалу, ары-бери командировкага эм тургуза jÿрÿп болбос эмтир» – деп ичинде сананды.

– Кандый ла ишке болзо – деп, Калапов качыныҥ jÿзинеҥ кöзин албай, айтты. – Кайда тузаны кöп jетирерим, оноор ийигер.

– Мен слерди билерим, нöкöр Калапов, слерди мен эҥ ле каруулу jерге ийерге турум. Биске сÿрекей ак-чек коммунист керек.Ондый кижи слер. Онойдордо, областьты курсак-тамактарла jеткилдеер ишти башкарарыгар. Анчадала jаан аjаруны продуктовый складтарга, оныҥ ишчилерине jетиреритер. Jарт па?

Калапов ого нени де удура айдып болбоды.

– Ондый болзо, эмди ле направление алала, ишке чыгыгар. Айса амырайтанаар ба? – качы öрö туруп, ого колын сунды.

– Jок. Амыраар учурым jок, – деп, Калапов айтты. – Ондый öй эмес.

– Онызы чын – деп, обкомныҥ качызы улу тынды. – Ондый болзо, обедтиҥ кийининде келигер. Бичик белен болор...

Советтердиҥ туразыныҥ кÿреҥ мрамордоҥ эткен тепкиштерин тöмöн тÿжÿп клееделе, бойыныҥ эки квартиразында jаткан кÿлÿкти эске алынып, «байла, бир белтирде туштажарбыс» деп айтканы Калаповтыҥ санаазына кирди... Ол тайагыныҥ туткаларын кезе тудуп ийди….

Jартыгына тажып ийерге колын кöдÿрип jÿреле, оозын jескинген аайлу тыртыйтып, колын кийини jаар jажырып,  кара кöстöриле уулды кезе кöрÿп, тумчугыныҥ ÿйттери jаанап калган унчукпай турды. Эмеш-эмештеҥ каткы токтой берд. Jаан арсак тиштерлÿ уул каткызын токтодып, jаан jалбак алаканыла оозын jаба тудуп, бир алтам теекери алтап, оноҥ кичинек кöотöриле сÿӱмелÿ кÿлÿмзирении, jабыс бажырып айтты:

– Jакшылар ба, Jинjи Jыртаевна, не унчукпай туругар? Айса, алтай тилигерди ундып койдыгар ба?

Jинjи ачынганына кара кöстöри там ла карарып, чырайы уйалганына изип, кызарып, ÿни тыркырап, араай айтты:

– Мал.

– Мен бе? – деп, уул чырайы там ла jарып, неге де маказырап, сÿÿнип сурады. – Мен мал кабырып, мал азырап турган кижи малга да тÿҥей болуп калбай база, jе сениҥ албаты ортозыҥа jÿрÿп, кижи бололо, келгениҥ кайда? Сен бойыҥ куйругын чычайта буулап салган байталга тÿҥейиҥди бодонып туруҥ ба?

Уул jаан оозын jарбайта ачып jыркырада каткыра берерде, эбире турган jииттер ле jиит кыстар база jиркирежип, каткыра бердилер. Кыс уйалганына ла ööркöгöнине кара кöстöриниҥ jаштары мöлтÿреп, ыйын jÿк ле арайдаҥ токтодып айтты:

– Сениҥ кижи шоодып турган бÿдÿжиҥди. Бойын бодонбос... – Оноҥ ол сенектеҥ тÿже jÿгÿрип, клубты эбире согуп, айылы jаар уучазын jайкап, тÿртен-тÿрген бÿржеҥдеде база берди.

– Баштапкы урок кандый öтти? – деп, jаан керек эткен кижи болуп тыҥзырканып, jалбак тиштÿ уул оны эбире турган уулдарды ла кыстарды аjыктап сурады: – ондыйларды ÿредип салганда, jажшы болотон эмей...

– Яша, сен улусты не шоододыҥ? – деп, jобош, шыраҥкай кöстöрлÿ, узун кара тулуҥду, ак чырайлу кыс jаан тиштерлÿ уул jаар кылчас эдип кöрÿп, айтты.

– Мен улусты да шоодып jадым, бойымды да шоодып jадым – деп, уул кичинек те ачынбай айтты. – Бойыҥ бойы шоодып билбес болзо, öскö улусты не шоодор?

– Яша, öйинеҥ öткÿре не тилгерейдиҥ – деп, оныҥ jанына калганчы кееле'кöктöп салган, кып тартылган кÿреҥ костюмду уул базып келеле, каткырынып айтты.

 

– Сен улус шоотпой, сöкпöй jÿрÿп болбойдыҥ ба?

– Канайдар база, Вася, «ижи ӧöкпöй jÿрÿп болбой jадым. Ичим энчикпейт – деп, Jалмур, орус ады Яша, jиткезин тырманып, кутус кöстöри суркурап, айтты. – Слерге jуук кемди-кемди ööркöттим эмеш пе? Ондый болзо, jаманымды таштагар.

Кÿреҥ костюмду, орто сынду, койу кара чачын тескери тарап алган уул тудуштала öзÿп калган койу, jалбак, кара кабактарын элий-селий тÿÿп, аҥ jурап салган мöҥÿн портсигарынаҥ папиросты чыгарып, оныҥ какпагын тыре этире jаап ийеле, карманы jаар сугуп айтты:

– Сениҥ тилиҥ база коронду ла бÿткен.

Jаан, jалбак арсак тиштерлÿ, сÿре ле кÿлÿмзиренип каткырып jÿрер омок кöстöрлÿ, кокурчы, кожоҥчы, тилгерек Яшаны jаҥыс ла Сарысайдыҥ эмес, jе эбире jаткан ончо öзöктöрдиҥ улузы jакшы билетен... Ол кöрбöгöн улусты баштапкы ла катап кöргöн бойынча, олорго сÿрекей келишкедий ле олордыҥ кылык-jаҥын, кеберин чикелеп кöртÿзип тургандый чоло атты адап ийетен. Оныҥ адаган чоло аттары улуска торт ло саҥыс чылап jапшынып калатан.

Jииттер клубтыҥ jанына бир эмеш jиркирежип тургулайла, оноҥ чураначы уул келбесте, бирдеҥ-экидеҥ тарап-таркап jангылай бердилер. Клубтыҥ эжигинде jаҥыс ла тырсак тиштерлÿ Яша ла колкозтыҥ агрономы Василий артты. Яша jылтырада арчыйла, кончын чурана чылап тÿрÿп алган сошкторы кыjырап, ак чамчазыныҥ тöжи ачылын калган арын-бери базып, кандый да бийе ÿренип, кимиренип кожоҥдоп, эдер немезин таппай, чыданыкпай турды. Василий сенектиҥ тепкиштериниҥ бирÿзине такталанып алала, чаҥкыр кырлардыҥ бажы jаар, ажа берген кÿнниҥ кызыл таҥдагын аjыктап, неге де санааркап ла алаатып калган танкылап отурды. Jаскы кыра ижи башталганынаҥ бери бир де катап мылчага кирбей, тÿндÿ-тÿштÿ иштеп, станда, jалаҥда конуп, кирленип калган учун бÿгÿн мылчага киреле, кирди- торды jунуп, ару кийимнеҥ кийип аларда, кандый jакшы. Эт-кан амырап jат.

Эмди эҥ ле кыска да болзо, jе колхозчылардыҥ амырайтан эҥ ле jайым öй болуп jат. Jаскы кыра ижи божогон. Öлöҥ ижи башталгалак. Jас. Öлöҥ, чечек кöрöр- угарга jетпей тÿрген öзÿп, агаштардыҥ бÿрлери jарылып, jаландар, кырлар jажара берди. Арка тууларда

кандык кызыл öрттий jалбырап, меестерде сöоскондор чечектеп, ар-бÿткен jÿзÿн öҥдÿ эҥ jараш кийимдериниҥ бирÿзин кийинип ийди.

Бозом эҥир кирди. Улустар уйларды саап алала, бозуларла кожо агыдып ийерде, олор меестиҥ эдегинде, эмезе аралдыҥ jаказында отоп jÿргÿлейт. Бозу айдаган балдардыҥ табыжы угулат. Деревнениҥ алтыгы учында, оноҥ jарым беристе тöмöн, турган фермадаҥ келип jаткан келиндердиҥ ле кыстардыҥ кожоҥы, сÿт тартып келеткен абрада шадралардыҥ калырашканы ла сÿт тартып турган кööрöм, тöгÿнчи, бала-барканы, ончо улусты соододып, jÿзÿн-базын неме куучындаар Кудачы ӧбöгöнниҥ омок куучыны ла келиндерле кейтижин, кокурлажын келеткени угулат. Василий мыны ончозын тыҥдап, унчукпай, санааркап калган отурды... Jаш öлöҥниҥ jараш jыдынаҥ, jастыҥ jымжак, эрке jылузынаҥ баш айланып, jÿзÿн-базын санаалар башта кайнап, кöк öлöҥгö кöҥкöрö jадала, амырап, öлöҥниҥ тадырада öскöнин тыҥдап jадар кÿÿни келип турды.

Клубтыҥ алтыгы jанында турган jап-jаҥы контораныҥ элебеген эжиги канайда да каjырт эдип кайра ачылып, колхозтыҥ председатели Jыртай Иваныч, кыскачак сынду, семис кижи, терлеген бурлаган болчоҥдоп, ботпоҥдол, эки jаагы телтеҥдеп, чыга конды. Оны ээчий аймакта jуртхозинспекдияныҥ начальниги, шил кöстÿ, уулчак ошкош бÿдÿмдÿ, сырсак, арык кижи ле база конторага jуулып калыражарын сÿÿйтен тоолу колхозчылар чыктылар.

– Техниканы, техниканы чеберлеер керек – деп, начальник шаҥжап, колыла ары-бери jаҥып, айландыра нени де кöргÿзип турды. Jыртай Иваныч нени де айтпай, jаҥыс ла оҥтоп, ÿшкÿртип, болчок бажыла болчоҥдодо кежип турат. Оноҥ клубтыҥ сенегинде таҥкылап отурган Василий Ундубасовты кöрÿп ийеле, ичкери чатс эдип, ÿйе jок немедий, ээлгир бошпок колыла ол jаар уулап, айтты:

– Аа, сен кÿлÿктиҥ бойы бедиҥ! Бичиирге билетен эмтириҥ, jе иштеерге та кандый болбойыҥ, кöргöйис. – Оноҥ карманынаҥ бÿктеп салган газетти ушта тартып, Ундубасовтыҥ jанына базып келеле, оныҥ койыны jаар таштап ийди. – Мындый немеле мен арчынбазым да!

Бот сеге, уктыҥ ба?

Ундубасов алаҥ кайкап, газетти алала, jайа тартып ийерде, ондо оныҥ, Ундубасовтыҥ, «Техниканы чеберлебей турулар» – деп бажалыкту статьязы jÿрди. Ол мыны кӧрÿп ийеле, ҥениҥ де учун кызарып, тöмöн кöрÿп айтты:

– Тöгÿн бе? Айса тöгÿн бе? – Оноҥ кенетийин ачынып, ичкери эҥчейип, ÿни тыркырап айтты. – Чын немени мен кайда да болзо айдарым, газетке де бичиирим. Быjыл jаскы кыра ижинде беш трактордыҥ jÿк ле ÿчÿзи иштегени тöгÿн бе? Сеялкалар белен эмес болгоны база тöгÿн бе? Jаскы кыра ижи jайгыда божогоны база тöгÿн бе? – Ол газетти Jыртай Иванычтыҥ тумчугына jууктадып, оныҥ кöзиниҥ алдына ары-бери jаҥыт  турды.

– Кÿчÿк! – деп, Jыртай Иваныч jÿзи торт ло кöгöрип, кыйгырып ийди. – Сен бу jыду статьяҥла мениҥ кӧзим тööн не сайып туруҥ?! Сен мени не кезедип туруҥ?! Jедикпести сен ле кöрбöн туруҥ, ончозын ол ло билген туруҥ. Мен jирме jылга иштеп jадым, сен дезе jирме де кÿн иштебедиҥ.

– Jÿс те jыл иштеген болзоор, меге керек беди!

– Сен озо баштап иштеп кöр, оныҥ кийининде ÿрет! Мен канча-канча jылдарга иштегем, газетке качан да jамандадып бичитпегем – деп, Jыртай Иваныч там ла атыйланып, jаҥыс jерге туруп болбой бийелеп, чатпаҥдап, кыйгырып турды. – Jирме jыл иштегем, jе ондый jыдамар немени кöрбöгöм...

– Jылдар ажыра jажынбагар – деп, Ундубасов нениҥ де учун кунугып, кенетийин чöкöп айтты.

Тал-табыш, кериш-согуш кöрöргö, угарга сÿÿйтен бир канча улус мында jуулыжып келдилер. Мыны кöрÿп ийеле, Jыртай Иваныч калык-jонныҥ алдына, ого ÿзеери  аймактаҥ келген jамылуныҥ алдына, тоомjызын jылыйтпаска, табыжын эмеш араайладып, оноҥ керижерин токтодып, унчукпай барды.

– Критиканы сÿÿр керек – деп, jуртхозинспекцияныҥ начальниги шил кöзин тÿзедип, Jыртай Иванычтыҥ jардына таптап, айтты. Оноҥ Василий jаар бурылып унчукты. – Jе, нöкöр, бис эртен куучындажатан турубыс. Кериш-кечиш jогынаҥ бу jедикпестерди jоголтор эп-сÿмени бедиреп, бар аргаларды тузаланар керек. – Оноҥ jылу кÿлÿмзиренип ийди. – Вася, сениҥ айылыҥда кижи конор jер бар ба, уул?

–Jок, jок, бистиҥ айылга барак–деп, Jыртай Иваныч

аймактаҥ келген jиит jамылу уулды колтуктдй алып, ичкери болды. Оноҥ ол ичкери jÿткÿп, оны салбай, айылы jаар ууланып, кимиренди. -–Э, тойдыҥ ба? Кижи ле билбес таҥма чылап, jыдып ла jÿрер...

– Слер тегин jерге ööркӧп туругар, Jыртай Иваныч, – деп, ол кÿн эҥирде чайлап отурала, аймактаҥ келтен jамыгылу, Николай Киндикович, араай кÿлÿмзиренип айткан. – Ол уул керекти jажшы билер, ак-чек санаалу, иштеҥкей уул. Мен институтта оныла кожо ÿренгем, оныҥ кылык-jаҥын jакшы билерим.

Jыртай Иваныч кандый да тар кийим кийип алала, кÿскÿниҥ алдына ары-бери толгожоҥдоп турган кызы jаар кылчас эдип кöрÿп ийеле, тÿлтÿйип калган унчукпай отурат... Бу кöп jылдардыҥ туркунына иштеген, ак санаалу, билер, арбанчак та болзо, улуска килемкей кижи, калганчы jылдарда канайып та арбанып турза, jе  jетире билип болбой, jÿрÿмнеҥ артып, азыйда эҥ артык председательдердеҥ, эмди чала уйан председательдерге кöчÿп калганын бойы jакшы билип, кунугып jÿрет. Оныҥ öйи öткöн ошкош. Колхозтыҥ ижи-тожын да азыйдагызына канайып тÿҥдеериҥ? Ак мал да öскöн, акча-jööжö дö кöптöгöн, ого ÿзеери техника да деп немени Jыртай Иваныч кичинек те оҥдоп болбой jÿрет. Азыйда амыр ла неме болгон. Эмди электрификация дежер. Ончо фермаларды механизировать эдетен дежер. Колло уй саабас, машинала, электричестволо саар. Jе бу ончозы jакшынак та керектер болзо, Jыртай Иваныч нениҥ де учун jалтанып, jаҥы керектерди ичкери jылдырарга тидинип болбой турат. Канайдар? ÿренген эмес база! Öй, jÿрÿм оны озолоп барган туру. Jе кандый да болзо, ачу, ачу... 'Керек дезе оны, Jыртай Иванычты,канча jылдарга иштеп, колхозты öрö алып чыккан кижини, Ундубастыҥ уулымдый немелердеҥ бери ÿредип jÿрет...

Jыртай Иваныч унчукпай, чайын шöлÿреде ууртал, уур санааларга бастырып отурала, аймактаҥ келген Николай Киндикович те, кызы Jинjи де чыга бергенин сеспеген эмтир. Эҥир койылып, jымжак, jылу тÿн кырларды, öзöктöрди билдирбестеҥ, тал-табыш jогынаҥ бÿркеп ийди. Тураныҥ да ичинде караҥуйлай берди.

– Jок, болор, – деп, чай урарга ÿйиниҥ сунган колын jайладып, Jыртай Иваныч тунгак ÿниле айтты. – Ка, байагы немеҥнеҥ арткан болзо, бери берет.

– Бу сен бÿгÿн кайттыҥ? Кандый тÿбек боло берди?

– деп, ÿйи, орто сынду, эрÿ, jараш чырайлу кижи, кайкап сурады. – Калганчы öйлöрдö мен сени торт оҥдоп болбой турум. – Оноҥ öрö туруп, ару, серÿÿн jос полло шылырада базып, айак-казанды калырадып, графинди ле стаканды шкафтаҥ алала, öбöгöниниҥ алдына тургузып берди. – Отты кÿйдÿрейин бе?

– Jок.

Оноҥ ойто ло тал-табыш jок болуп калды. Jаныс ла графиннеҥ аракыны стакан jаар кыйтылдада  урганы угулат. Jыртай Иваныч jарым стакан аракыны jык берип ийеле, ичи-бууры jалбырап, изий бергенине маказырап, кöзин jумуп нйди. Оноҥ ойто ло öткöн jÿрÿмин эске алынып, комудалду санана берди- «Öй öткöн, öй öткöн – деп, ол караҥуйда бажын кекип, сананат. – Бир тушта эр ле болгон эдим. Аймактыҥ да, областътыҥ да jаан- дары кöндÿре ле бистиҥ колхозко келгилейтен: эмес беди? Эҥ озочыл колхоз деп эбиреде мак ас jайылган беди? Эмди орто, тал орто колхозтордыҥ бирÿзи болуп калды. Оны, Jыртай Иванычты, кöп jылдарга иштеп келген атту-чуулу председательдердиҥ бирÿзи деп карамдап, эмдиге jетире ижинеҥ чыгарбай турган эмеш пе? Ондый болзо, заявление бичип, иштеҥ  чыкканыс?-.»

– Jыртай Ивановыч база бир стаканды ичип ийеле, калаштыҥ кадып калган кадарын jыткарып, оноҥ ÿшкÿрип, караҥуйды кезе аjыктап отурды...

Уйи Jелечи, эмезе Елена Кармановна, öбöгöниниҥ кылык-jаҥын jакшы билетен учун, оноҥ эрмек сурабай, ого чаптык этпей, тууразында тым отурды. «Бу Jинjи кайда барган болотон?!» – деп, ол тышкары кижи табыш- танат па, jок по деп кичеенип тыҥдайт... Ого, ÿредÿчи кижиге, jурт jерде канча jылдарга ÿредÿчи болуп иштеп келген кижиге, институттаҥ бойыныҥ тöрöл колхозына практикага келген кызыныҥ, сок jаҥыс кызыныҥ бир кезек кылык-jаҥы jарабай, оны ачындырып, уйалтырып jÿрди. Jе Jинjи сÿрекей эрке кыс ине, оны канайып адылар? Бойы ла билгей база. Улус оныҥ кызын шоодып, каткырыжып jадылар. Jииттер оны «стиляга» деп электегилеп jат. Ол керегинде Василий, агроном Василий, азыйда оныҥ эҥ артык ÿренчиктериниҥ бирÿзи, нени сананып jÿри не? Олор экÿниҥ наjылажып, каруузыжып jÿргени Елена Кармановнага канайып jажыт болотон эди? Елена Кармановна энеҥниҥ сескир jÿрегиле ончозын сезип, эрмек-куучын jогынаҥ билип салган эмей. Jе кандый да болзо, оныҥ кызын ,улус шоодып, электеп турганы база ачу ла неме. Акыр, эртен оныла jазап куучындажар...

Jыртай Иванычтыҥ столдо отурала уйуктап, коркурада козуруктай бергенин Елена Кармановна угуп ийеле, öрö туруп, оны jардынаҥ силкип:

– Тур, тур öрö дейдим – деп, арбанып, оны ойгозып болбой ачынып, мыжылдап, оны орын jаар апарарга кичеенип турды.

 

Кериш-чабыш токтоп, Jыртай Иваныч ла аймактаҥ келген jамылу туура баскылай берерде, арсак тиштÿ Яша кайдаҥ да чыга конуп келеле, айты:

– Международный айалга катулана берди бе? Ээ, керек коомой эмтир, Василий!

Олорды эбире турган улустаҥ кем де тыйт этире каткырып ийди, кем де jöткÿрип ийди. Jе Яша база нени де айдарга jÿрерде, алмардыҥ ары jанынаҥ абра кÿлÿр-калыр чыга конды. Суйук, сарбак, сары сагалду, талбак кулакту, чек эскире берген кызыл кÿреелÿ jакпак бöрÿгин шыкшыттай кийип ийген, карбайа каткан сары плащын кумуй тартып ийген Кудачы öбöгöн келиндерди ле кыстарды бричкага толтыра отургузып, бойы шадрлардыҥ бирÿзине такталанып, jалку кÿреҥ беени сабап, ныкып экелип келип jатты. Кудачыныҥ кей тöгÿнинеҥ, какурынаҥ абрада отурган келиндер  талганча-каткыргылап клееттилер. Абра кубтыҥ jанына теҥдежип ле келерде, Кудачы кÿреҥ беениҥ оозын тартып, кыйгырды:

– Тÿжÿгер, келинектер, jаражайлар. Кÿреҥ беем арыды, кÿлÿк бойым jабодым.

– Коммунистический иштиҥ бригадазына комудалы jок эзеним – деп, Яша абраныҥ jанында jедип келген, ары-бери талjыҥдап турды. – Анчадала Айнага амадап туру jÿрегим.

– Бистиҥ кыстардаҥ ары тур, ары тур – деп, бригадир ÿй кижи каткырат. – Сендий jалку, кей- кебизин неме jаар бистиҥ кыстар кöрбöс тö. – Ол абрадаҥ тÿже секирип, jаҥыс ла омок, jалакай кöстöриле каткырып, ийделÿ ийиҥиле Яшаны абраныҥ jаныҥаҥ тууралада ийдип турды. – Бар, бар. Озо баштап двордо турган укту букага öлöҥ сальпп бер, бар. Оныҥ кийининде де кыстарла кейтишкей.

– Канайдар база, jеҥейек, каруулу иштеҥ качар ба! Бууда курсак jибеске, бука бурулу болгон бо? – деп, Яша уткалай болуп, ары болды. Оныҥ ферма jаар барар кÿÿни чек ле jок ошкош.

Бу ла ок öйдö Кудачы кандый да каткымчылу неме айдарда, эбире турган улус jиркиреже каткырыжып ийди. Василий бу кокур-каткыга киришпей, ары болуп, айлын кöстöп, базып ийди. Ол клубты эбире согуп, кöрÿнбей ле барарда, абраныҥ jанында jиркирежип турган келиндердиҥ ле кыстардыҥ ортозынаҥ сырсак, арык бÿÿмдÿ, ак чырайлу, коп-коо сынду, ак платту ла чаҥкыр платьезиниҥ ÿстÿне шалырууш боро халат кийип алган кыс чыга конуп, оныҥ кийининеҥ тÿрген-тÿрген базып ийди...

Ол удаган jок Вася Удабасовко jедижип, ак пладыныҥ алдынаҥ чыгып келген койу кара чачын пладыныҥ алды jаар кыстап араай, jе ÿни тыркырап айтты:

– Василий, jакшылар ба? Слер кижидеҥ jакшы да сурабайтан тураар не?!

– Jакшы, jакшы, Айна, – деп, Василий ол jаар кылчас эдип кöрÿп, базыдын эмеш араайладып айтты. – Бу сениҥ jанаганыҥды, кижи тен бачым таныбас та эмтир. – Öл чырмайып кÿлÿмзиренди- – Сен доярка ба?

– Ээ. Былтыр jайдаҥ бери иштеп jадым.

– Школды божоткоҥ бо?

– Божотком.

Ӱренип не барбагаҥ? Айса кÿчиҥ jетпеди бе?

– Кÿчим! – деп, Айна Василий jаар ööркöгöҥдÿ ле кемзингендÿ кöрди. – Ӱренип барарда, кÿчи jетпесте, эрик jокто колхозко иштеп келтен деп сананып тураар ба?

– Ээ.

– Jок, мен бастыра предметтерди бешке табыштыргам. Чып-чын – деп, Айна бÿдÿмjилеп, меҥдеп айтты.

– Jе керек jаҥыс ла ÿредÿде беди? Озо баштап иштеер керек, jÿрÿмди билип алар керек – деп, ол учында оморкоп айтты.

– Оо, сен кÿлÿк турбайыҥ, Айна. Чындапта  та сен jакшынак кызычак болтырыҥ – деп, Василий каткырды.

– Сен сÿрекей чын айттыҥ, озо баштап jÿрÿмди билип алар керек.

Мындый сöстöрди угала, Айнаныҥ jÿреги, торт ло учарга турган кушкаш чылап, чарчалып, jÿзи, мойыны, кулагы изип, кара кöстöри чокту суркурай берди. Jарык болгон болзо, оныҥ ак чырайы чоктый кызара бергенин Василий кöрÿп ийер эди. Jе ол бÿрÿҥкийде нени де кöрбöй, нени де сеспей кунугып калган чöйö-чöйö алтап, базып бардтты. Айна ла Василийдиҥ, айылы деремнениҥ ÿстÿги бажында болгон. Олор саат-маат болбой, Айнаныҥ туразыныҥ jанына jедип «келдилер. Василий «Jакшы болзын, Айна» – деп айдала, ары болуп базып jÿреле, кенетийин бура согуп, ичкери алтап, Айнаныҥ чичкечек карызынаҥ jаан, ийделÿ колыла ала койды. Оноҥ онын кулагы jаар эҥчейип, изÿ тыныжыла оныҥ мойнын изидип, шымыранды:

– Айна, кööркий Айна...

Айна удура нени де айдып болбой, бажы айланып, jÿреги шимиреп, сÿÿнгенине кöзиниҥ jажы мöлтÿреп, jаскы салкын араай jайкаган коо кайыҥдый jайканып турды. Ого керек дезе тынарга да кÿч боло берди. Нени айдар? Jе кенетийин ол чочып, сÿÿнчизи öчÿп, ырызы, теҥеридеҥ ÿзÿлип тÿшкен jылдыс чылап, jоголып калды.

– Барып, Jинjини айдып келзеҥ, мен азыйгы ла сакыйтан jерде сакып туру дезеҥ... Айнам, jакшынак кызычак болорыҥ, jалкуурбай барып айтсаҥ – деп, Василий jайнап турды.

Айнаныҥ ыйы келип, jÿреги тыҥыскып, ööркöгöнинеҥ ле уйалганынаҥ мындый суракка карууны канайда берерин сананыл таппай, тоолу секундага тöмöн кöрÿп алган унчукпай турды. Оныҥ ичин, öкпö-jÿрегин не де ачыда тырмайт. Бакпырында не де токтоп калды. Оноҥ бастыра ийде-кÿчин салып, jÿк арайдаҥ араай айтты:

– Кайтсын, барып та келбей, – ол ары болуп, караҥуйда jоголып калды...

Караҥуй-чаҥкыр теҥериде тоозы jок jылдыстар суркуражып, кезикте олордыҥ бир-бирÿзи ÿзÿлип, карарып кöрÿнип турган теҥкек кырлардыҥ ары jанында jоголып калат. Jылу салкын араайын jылмаарада согуп, Сарысайдыҥ суузы амыры jак шуулап, кÿлÿреп, нени де кимиректенип, шулурып куучындап, бийик, jаан, кара таштарды ажыра казалап, туку тöмöн бурулчыкка jедип, ондо эҥчейип калган кÿреҥ кайаныҥ килеҥ тажына теп, кайра чарчалып, jайм jолды туй тудуп алган jана баспас öштÿзин арбап-шилтеп турганы база угулат. Сууныҥ ол jанында койу агашту кырлаҥныҥ jиткезинде куjурга келген элик недеҥ де чочып, тарый тарый багырып ийди. Куjурда отурган аҥчыныҥ jыдын алган болбой кайтсын.  Нениҥ учун дезе, бу кÿн эҥирде jыбар-эзин бир арай сокпой, ары-бери булгай-телгей согуп турган.

Василий jурттыҥ ÿстÿги jанында болчок тöҥниҥ бажына чыгып, молjошкон jерге отурып алала, оноҥ папирозын камызып, jаш öлöҥниҥ jараш jыды jытанып турган jымжак, jылу, jаштаҥ ала таныш кару, тöрöл jерине чалкойто jадып, санана берди. Ол бÿгÿн айылына да кирбеген. Энези эмди чайдаҥ азала, чадыр айылда öчÿп брааткан оттыҥ jанында таҥкылап отурган болбой кайтсын. Jе энези ле айылы керегинде сагыштарды оноҥ öскö токунаалы jок сагыштар туура, ийде салып, оныҥ акту бойын, ал санаазын бийлеп ийдилер. Бÿгÿн Jинjи учун уйалганы, jÿрегине эҥ ле кару кижи электеткени – уулды кыйнап, öкпö-jÿрегин корододып турды. Ого ÿзеери Jинjиниҥ адазыла, Jыртай Иванычла, керишкени база амыр бербейт. Чын немени кöскö дö айдарга, газетке де бичиирге jарабас неме турбай. Оны ол, Василий, jаман болзын деп бичиген беди? Газет ажыра öскö Jыртай Иванович, коммунист кижи, чын айдылган керектерди аjаруга алынып, бу jедикпестерди тÿзедер деп иженгени кандый jастыра болуп калды. Jе унчукпай jÿрерге база jарабас. Улусты ööркöтпöскö кичеенип, унчукпай канайып jÿрер? Кандый да болзо, немениҥ чынын чике, кöстиҥ шак айдар керек. Jалканып, мекеленип, jылбыҥдап jÿргендий jаман неме бар эмеш пе?.. Ондый кижи качан öлÿм öҥöлöп келеле, оны тоштый соок колдорыла кабыра кучактап алза, оныҥ jÿрÿминиҥ калганчы минуды jедип келзе, бойыныҥ уйадыныҥ алдына кемди айдар, канайып актанар? Оныҥ ондый jескимчилÿ jÿрÿми керегинде эл-jон, эбире улустар нени сананар? Ондый кижиииҥ кандый jакшы кереги, кандый чындык сöзи артып калар?

Тöҥниҥ алдында кемниҥ де кимиренип кожоҥдогоны ла шылырада басканы угулды. Василий öрö öҥдöйип, öчÿп калган папирозын туура мергедеп ийеле, эки тизезин ийделÿ, узун колдорыла кабыра кучактап, караҥуйдьг кезе аjыктай берди. Удабай базыт там ла jууктап, кижиниҥ тöҥди öрö тынастап келеткени jап-jарт угулды.Оноҥ чичкечек, коо сынду Jинjи кöрÿнип келди. Ол ичкери эҥчейип, jаан кара кöстöриле бозом караҥуйда Ва-

силийдиҥ чырайын аjыктап кöрöргö чырмайып, jÿзÿн- базын jараш jыттарла оныҥ тумчугын туй алып, араай, jе тиштери кажайып каткырып айтты:

– Вася, jакшы ба, Вася... – оноҥ Василийдиҥ тизезиниҥ jанына отура берди.

– Jакшы – деп, Вася ого ачынганын, ööркöгöнин кенетийин ончозын ундып, колын ичкери сунуп, оны кийининеҥ кучактай алып, айтты. – Кандый jедип келдиҥ?

– Вася, шилемир, кижии былча тудуп ийдиҥ, сен кижи эмес, айу болбойыҥ, – деп, Jинjи ырысту каткырып, jе бойы чирменбей де, оныҥ ийделÿ колынаҥ айрыларга кичеенбей де турды. – Кöрÿшпегенистеҥ бери кандыйй сÿрекей удады, чын ба, Вася?

Василий эрмекти недеҥ баштаарын билбей, кыстыҥ койу, торко ошкош jымжак чачын сыймап, оныҥ jараш jыдын тынып, мöлтÿрежип, мызылдажып турган ыраак jылдыстар jаар унчукпай кöрÿп отурды. Jинjи база унукпай барды. Ол Василийдиҥ jаан, ийделÿ колыныҥ изÿ ле шаршак алаканын бойыныҥ соок, jымжак, кичинек колыла сыймап отурды... Деремнениҥ ийттери ÿн алыжып ÿрÿжип, туралардыҥ кöзнöктöринде оттор jабызап öчÿп турды... Олор экÿлези унчугушпай, кажызы ла бойыныҥ санаа-шÿÿлтезине бастырып салган отурдылар. Василий öткöн jÿрÿмин, олордыҥ ырысту тушташтарын, бойы-бойын  сакыжар болуп сöстöрин берижип тургандарын  эске алынып, öлöҥ ижи тужунда, jайгыда, бригаданыҥ одузында, ачык теҥериниҥ алдында кызарып кÿйген оттыҥ jалбыжынаҥ эмезе кырлардыҥ ары jанынаҥ чыгып келген тегерик толу айдаҥ кöстöрин албай кожоҥдожып отуратандарын сананып, ол öйлöр ого ойто качан да кайра келбестий билдирерде, оныҥ jÿреги туйугып турды. Бу jайгы каникулдардыҥ öйи эмес беди? Ол тушта Василий институттыҥ баштапкы курсында ÿренип турган, Jинjи дезе онынчы класска кöчкöн эди. Jе оноҥ ло бери олор чек оҥду тушташпайтан эмей. Олордыҥ jайгы каникулдары башка-башка öйлöрдö öдÿп, Вася jайыла, оноҥ кÿзиле практикага jÿреле, jанып келгенде, Jинjи туку кажы jерде ÿредÿге атана беретен. Калганчы эки jылдыҥ туркунына олор тушташпаган. Jе кечеги тушташ кандый эби jок, уйатту болды деп айдар... Jинjи азыйда мындый кыс болтон беди? Оны ончо улус (мактап, кожоҥчы, кокурчы кыс, чÿм-чам jок бала дежетен. Эмди? Эмди улус оны электеп ле шоодып jат... Каҥдый эби jок ло ачымчылу...

Jинjи араай кандый да чÿмдÿ кожоҥды кимиренип кожоҥдоп, ары – бери jардын jайкап, кичинек будыла jерге тапылдадып отурды. Ол санаазыла кайдаар да ыраак jÿре берген ошкош. Нениҥ учун дезе, ол Василийдиҥ улу тынгаганын да,  колынаҥ алып, отурган jерине чалкойто jада бергенин де эске албады. Оноҥ эстеп, керилип айтты:

– Кандый эрикчил, ой катадый эрикчил, Василий... Сен jаҥыскан  канайып эрикпей jÿредиҥ? Ээн кырлар, ээн jалаҥдар, ого ÿзеери эрчикчелдÿ кожоҥдор...

– Эригерге бош jок – деп, Василий араай айтты.

– Сен де азыйда эрикпей, кожоҥдоп, кокурлап jÿретен бедиҥ. Эмди ле кижи таныбас боло бердиҥ. Бÿгÿн клубтыҥ jанында болтон учурал... Уйат...

– Фи, ондый ла немелердиҥ шоотконына санааркайын деген эдим, – деп Jинjи каткырып- айтты. – Jаан городтордо кыстар ончозы мен чилеп кийинип jадыдар. Уулдар да сен чилеп шалпык штан кийбей, чичкечек, jараш штандар кийип jадылар. – Ол Василийдиҥ штаныныҥ сырканчыганынаҥ силке тартып, кошты.

– Азыйда сен ондый эрмек айтпайтаҥ – деп, Василий öрö öҥдöйип, ÿни катуланып, караҥуйда кöстöри jалтырап, тÿрген айтты. – Уредÿ сеге jакшызын jетирбеген турбай. – Оноҥ тура jÿгÿрип, пиджагыныҥ эдегин тÿзеде тартты. – Бажыҥда тар jикпелердеҥ ле чичкечек сырканчакту штандардаҥ артык неме jок болзо, бис экÿниҥ куучындажар да немебис jок эмтир!

Ол кайа да кöрбöй, тöҥди тöмöн jÿгÿре базып, тÿже берди. Jинjи бир кезек öй та нени де оҥдоп болбой, тöҥниҥ бажында jаҥыскан содойып калган отурды. Оноҥ керектиҥ аайын оҥдоп ийеле, эриндерин ööркöгöндÿ содойтып, нени де кöрöргö кичеенип тургандый, кöзин караҥуйда шуурып, кимиренди:

– Культуразы jок неме. Кижини ÿйдежип те саларын билбес. Оноҥ ичинде туйка сананды: «Эдик болгон болзо, ол качан да мынайда кылынбас эди...» Оныҥ кöзине чичкечек штанду, чачын атырайта öскÿрип алган уул кöрÿнип ле келерде, кыстыҥ бу jердеҥ, тöрöл jурттаҥ, атанар кÿÿни келди. Jе бу кÿÿн-санааазыла кожо «Василий эртен ого jалынып келетен болзо, оныҥ, Jинjиниҥ, санаа- кÿÿнин оҥдойтон болзо» – деген сагыш ого амыр бербей турды. Jÿрек дезе кандый да саҥ башка чымылдап оорыйт. Ол эки башка шÿÿлтелÿ, эки башка санаалу эҥирде айылына орой jанып келди.

Яша тÿрÿк мойынду, теҥкек симментал укту букага jажыл, jараш jытту öлöҥнöҥ, jармалада теермендеп салган кулурга чий jымыртка булгап салган азыралдаҥ салып  береле, бойы чеденниҥ ичинде турган эки обооныҥ ÿстÿне чыгып алала, бир кезек öйгö, буканыҥ мыжылдап, курсак jигенин, оныҥ тумчугына кийдирип салган темир тегеликтиҥ тоскуурдыҥ кырына согулып, шыҥырап турганын тыҥдап, кычкыл jытту баргааныҥ сабын чайнап, нени де сананбай jатты. Улустыҥ кöзинче омок, талjыҥдууш, тилгерек, сÿре ле койрыҥдап, толгожоҥдоп турар бойы, качан jаҥыскан, сок ло jаҥыскан артып калганда, ол чек тымып, jобожый беретен. База кемниҥ алдына кертеҥдейтен эди? Ол jаҥыскан артып калала, бойын электеп, бойына килеп, бойын бойы аҥып, сананарын сÿрекей сÿÿйтен. Бÿгÿн оныҥ санаазы сÿрекей караҥуй болды: «Оны улус кей-кебизин, jалку, калырууш неме деп бодоп jадылар... jе каткы, кокур jогынаҥ кижи канайып jÿретен эди? Кижиниҥ jÿрегинде не барын, ол нени сатаанып туртанын, оныҥ улус билбес ич jÿрÿмин, кижиниҥ jажытту jанын кем билер? Кижи кижиниҥ санаазына качан да кычырып болбой jат. Ондый, Яшадый, улус эки jÿрÿмдÿ болуп турганын канайып оҥдоор?»

Яша тÿрген сууныҥ шуулап акканын тыҥдап, там ла кунукчылду санана берди: «Ондый, ондый... кижини jаҥыс ла тыш jанынаҥ кöргÿлеп jат. Яшаныҥ чырайы jаман, тиштери сары, арсак, кöзи jыпшык. Бойы тилгерек, тöгÿнчи, алмыс, шулмус, тöп шÿÿлте jок. Шак мыныҥ учун кыстар да ол jаар кöрбöй jадылар. Jаман чырайлу улус jердиҥ ÿстÿнде не бÿдет не? Олор качан да ырысту болбой jат. Олорды ÿй улустар, кыстар сÿÿбей jадылар. Ондый улустыҥ jÿреги алтын да болзо, оны билер неме jок. Мениҥ бÿдÿжим jаман, бойым сÿрекей jакшы кижи деп jарлап jÿгÿрбезиҥ ине... Мен бир ле кÿн тöп санаалу, jакшынак кижи боло берзем, улус нени айткай не? Олор мени jаҥыс ла кей-кебизин, тирÿ jылан неме деп кöрÿп jÿрерге jаҥжыгып  калган ине... Ол тушта омок-jимек магым, ончо jÿзÿн ат-нерем jылыйып калар.

Ончо улустарга тÿҥей болуп каларым. Jок, jок. Ол ло бойым артып каладым...

Яша обоодоҥ тÿже секирип, кактанып, чÿчкÿрип ийеле, ойто ло омок ÿниле тымык ÿнди ойгозып, кожоҥдоп, деремнени кöстоп базып ийди:

Туйук сууныҥ туманы Тууга качан чыккай не?

Туйук кара кабакту Кööркий мени сÿÿгей. не-е-е?...

 

Василий айылына кирип келерде, Jамжыл чындап та уйуктабай, öчÿп брааткан, jе чоҥ одынныҥ чокторы кызарып jаткан оттыҥ jанында узун соргуулду каҥзазын шыркырада соорып, оттыҥ айагы jаар шыйт этиретÿ- кÿрип салып, таҥкылап, караҥуй jерге jаар кöрÿп алган, нени де сананып отуртан эмтир. Оттыҥ jанында ичи калайлу кÿреҥ чöйгöнди ак кубал бÿркеп салтыр. Чайды кайнадып, чыгартаны удабай берген ошкош...

Оттыҥ кыскылтым jарытына тöрдо турган озогын jердиҥ ле оттыҥ jаныныҥ ор- тозында араайынаҥ онтоп, базып турды. Ол он jети jылдыҥ туркунына уй саап, уй кабырып, сÿре ле jанына чейилип калган кÿс- кÿлÿ кайырчактардыҥ частары боромтык jылтырап, айылдыҥ эр jанында кара öзöк агашка кадап салган jоон кадуда илип салган jаан окту кырлу мылтыктыҥ оозы карарып турды. Василийдиҥ адазы Кургунчы 1939 jылда черÿге атанган. Оноҥ Ада-Тöрöл учун Ул у jуу башталарда, границада болгон, баштапкы калапту согушарда öлгöн. Эзен jÿрерде, Jер-Алтайымда амыр jÿрерде, ол сÿрекей аҥчы кижи болгон учун, оныҥ ÿйи, jаан окту кырлу мылтыкты садыжып та, сурап та келген улуска бербеген. Адазыныҥ мылтыгы уулына кереес болуп артып калзын деп, ол сананып jÿретен. Оноҥ бери кандый кöп öй öткöн, сананып кöргöжин, кече ле болтон немедий. Jаҥыс ла коомой неме, уулы, Баслай, (энези Василий деп айдып болбой Баслай дейтен) мылтык алып аҥдабас, jилбиркебес болуп бÿдÿп калганы болды. Jе ондый да болзо, оныҥ сок jаҥыс уулы уйан уул эмес. Керсÿ де, jалакай да, энезине де кару...

Jамжыл тöрдиҥ бажында турган тöрт бутту jабызак столго каймак, калаш, база кайнадып салган jымыртка салып, айак-казан салатан соок балкашка базып, эмди ÿйе-сööгин

сарзу-сапка керидип салган jÿрÿ. Иштейин де дезе, кööркийдиҥ кÿчи ишке jетпес болуп калганда, канайдар?

Jажыл чöйгöнниҥ какпагышыҥ кубалын ÿрÿп ийеле, ак шаjыҥ айакка кÿреҥ чайдаҥ уруп, уулы jаар билдиртпестеҥ кöрÿп салып, «Баслайдыҥ чырай-бажы не бÿрÿҥ-Кой неме туру! Jыртайла керижип туру дешкен, оноҥ улам болбой кайтсын» – деп, ичинде туйка сананды.

Василий кем ле де куучындажар кÿÿни jок, jÿреги кунукчылду сыстап, унчукпай чайды шӱлÿреде ичип отурды. Мыны кöрÿп, энези ого база нени де айтпады. Ол jаҥыс ла турундарды ичкери салып, отты jарыда кÿйдÿрип ийди. Оноҥ каҥзазыныҥ когын турунныҥ учына кагып, каҥзаны бöс калтаныҥ ичи jаар сугуп, тöрдиҥ бажында, чегендÿ кÿптиҥ jанына салып койоло, араай айтты:

– Бар, укта, балам. Jайгы тÿн кыска, jаш кижи уйкучы. Тÿлкÿÿр алкыныҥ ÿстÿнде jадыры. – Оноҥ бойы öрö туруп, кыjыражын турган агаш ортозыныҥ ÿстÿне такталанып, jеҥ jок, кой терези кöгÿскегин уштыды.

Василий тÿлкÿÿрди алып, унчукпай, темиккени аайынча jардыла эжикти ачып, jалмажыла jаап, тура jаар jÿре берди... Jаскы тÿн jымжак, тымык ла кандый да арт эмес сакылталу болды. Очокто от табынча öчÿп, jаҥыс ла чокторы кызарып артып калды. Тÿн ортозына болды деп, карган пöтÿк уйкудаҥ ойгонып келеле, чочып, ачу кьшкырды...

Эртен тура, качан jÿк ле ыраакта кÿнниҥ кызыл таҥдагы кÿнбадышта турган чаҥкыр кырлардыҥ мöҥÿн бöрÿктерлÿ ак баштарына чалып ийерде, тÿнде одорго чыксын уйлар мööрöжип, jангылап келерде, Сарысайдыҥ суузыныҥ, кечÿ jердиҥ сазыныҥ куу туманы öзöккö кажайып толуп келерде, эҥ ле озо колхозтыҥ председатели Jыртай Иваныч ла оны ээчий правлениеҥиҥ члендери, колхозчылар, шоферлор, трактористтер, малчылар jап-jаҥы jаан конторага jуулып келдилер. Тургуза ла тал-табыш, чур-чуманак, таҥкыныҥ ыжы контораныҥ ичине толо берди. Ондо-мында эр улустыҥ балыр-кокуры ла ÿй улустыҥ олорды арбап, тÿкÿргилеп турганы угулат. Jыртай Иваныч jербойыныҥ узы эткен, jе ле деген кресло-отургушта бошпойып калган, кичинек кöстöриниҥ jыкпыктары тирjейе тижип калган, ончо комудалдарды тыҥдап,унчукпай, бошпок сабарларыныҥ тырмакта- рыла столдыҥ ÿстÿнде jаткан шилге торсулдада чертип отурды. Ол шак ла мынайып тымый бертенде, керек коомой болтон эмес беди? Кÿкÿрт ончозыныҥ бажына кÿзÿрен тÿшпетенче öтпöйтöн эмей. Оныҥ учун Jыртайды jакшы билетен jажы jаан колхозчылар, правлениениҥ члендери унчугушпай, тöмöн кöргÿлеп алган таҥкылагылап отудылар. Олордыҥ бир кезеги кÿй эртедеҥ конторадаҥ араайынаҥ чыккылап, амырын алып, керек-jарактарына атангылап турдылар.

– Эбире кыра, одор jок. Эмди койды кайдаар айдап каткыратан?! Малды сугатка да айдап апарар jер jок. Койлорды капшай кыркыйла, jайлуга чыгарар керек, – деп, Чумулай эмеген «ичкери эҥчейип, чилекейи чачылып, арбанып турды. – Койдыҥ бригадирине, Кÿреҥге де айттым, зоотехник орус балага да айттым, jе болуш ла jетирип турганы jок. Эмди сеге келдим, Jыртай, мыныҥ аайьша чык, уул. Ийтти соккон агаш jамылуга тийер ончозына бажырып базар öй jок...

– Jе ,болор, болор, Чумулай, – деп кенетийин тишкек jыкпыктардыҥ алдынаҥ Jыртайдыҥ казыр, сур кӧстöри кÿйÿп чыкты. – Чумулайдыҥ отаразын ончо отаралардаҥ озо кайчылазын деген jакылта нениҥ учун бÿтпеген? – ол толукта отурган орто jашту, jап-jаҥы чаҥкыр фуфайкалу, калифе jажыл штанду, кирзовый сопокту, кÿшнкÿреҥ чырайлу, кап-кара чачту, кичинек кара кöстÿ Кÿреҥ ден кижиге бурылыга, ÿни шыҥкылдап сурады: правленианыҥ jакылтазын нениҥ учун бÿдÿрбегеҥ?

– Кÿч jетпеди, Jыртай Иваныч – деп, Кÿреҥ öрö туруп, чек ле jаан бурулу кижиниҥ кеберин тартынып айтты: – Сомойдыҥ отаразын бÿгÿн кайчылап божодып ийерис. Эртен Чумулайдыйын баштаарыс.

– Сен, смотри, уул. Канча отара кой артты? – Jыртай Иваныч  ус сабарыла столго шакылдада согуп ийди.

-– Он.

– Он кÿнге ончо койды кайчылап салзын. Jарт па?

– Агрегат ÿрелип jат.

– Билбезим, мен нени де билбезим – деп, колын jаҥыды. – Бу сурак учун сен каруузына турарыҥ. Мен ончо керекти сениҥ колыҥа берип салгам. Бар.

Кÿреҥ бажын бöкöйтип, улу тынып, конторадаҥ чыкты. Öл эжиктеҥ чыгып jада, Чумулай jаар кылчас эдип кимиренди: «У-у, кÿрÿмниҥ каты». Jе jеҥÿ алган Чумулай эмеген ото «кичинек те аjару этпей  узун jаанагаш диванда, кызыл кÿреелÿ кара килиҥ бöрÿгиниҥ чачагынтуура салып ийген кÿлÿмзиренип отурды. Ол Jыртай Иванычтаҥ база нени де сураарга сананган, jе ондый да болзо тидинип болбой отурды. Байла, акту бойыныҥ кереги болбой кайтсын, оноҥ башка ол бир де минут сакыбай, кыйгырып чыгар эди.

– Сен, Октой, нени сананьш отурыҥ? – деп, Jыртай Иваныч ичкери эҥчейип, сурады. – Мен сени таҥ эртен атан дебей кайттым?!

– Jаҥы jакылта болбос по? – деп, шалкык боро свитерлÿ, ондый ок шалкык штанду, jе jылтырада кремдеп, арчып салган сопокту, узун сынду, суйук сары чачту арык уул ак тиштерин «кöргÿзип, ырjайып, кÿлÿмзиренип, айтты: – Счетовод Шалтырак Меҥдешовч атианып jадарымда, токтодып ийген.

– Атан! Атан! Мен кандый да Шалтырак-малтырак билбезим! – деп, Jыртай Иваныч атыйланып кыйгырды. – Бирÿзи jакару берер, экинчизи бу jакаруны токтодып салар, бу не! Уу, айланбас, аамай-соксоо шилемирлер! Шалтырак кайда? Бачымат, барып айт. Тургуза ла, немедленно, конторада болзын деген деп айт. Мен оныҥ ÿлÿзин берерим.

Техничка болуп турган Бачымат, кöзинеҥ jакшы аjаарбас, jаанай бертен бала кижи, эжиктеҥ элес здип чыгаконды.

– Кече шилемир jудунып алган болбой кайтсын! – деп, Jыртай Иваныч арбанып ийеле, эҥирде сок jаҥыскан отурып алып, аракы ичкени санаазына кирерде, уйалганыиа кара чырайы чек кара кÿреҥ болуп кызарып, ол туура бурылып, урна тööн тÿкÿрип ийди. Оноҥ бажын öрö кöдÿрип, конторада артып калган толу ла улусты аjыктап, jаҥы ла кирип келген Айнаны ла Василийди кöрÿп ийеле, ÿнин jымжадып сурады:

– Не болды, Айна? Ол старший дояркага, бригадирине айт. Укту буканы jазап азырайтан, оноҥ башка блаап алала, öскö фермага берип ийерим. Мен кöрзöм, ол Яша деп кей-кебизин неме буканы кичеебей jат.

– Jок, эмди ол jакшы иштеп jат – деп, Айна тöмöн кöрÿп, öмÿрин тырмап айтты. – Ол бойы ла ондый калырууш кижи ийе.

– Сени Яшага адвокат бол деген кижи jок. Нени айдарга келдиҥ, айт, – деп, Jыртай Иваныч курч кöриле кÿлÿмзиренип айтты. – Слерге коммунистический бригаданыҥ ат-нерезин качан адайтан дежет?

– Мен, jок мени – деп, Айна туктурылып баштады. –Бистиҥ бригада уй саар агрегат алып берзин деп, колхозтыҥ правлениезинеҥ сура дешкен. Ол тушта кажы ла доярка тöртöн-бежен уйдаҥ саар эди. Эки ферманы jаҥыс эдип бириктирип ийеле, ончо ишти колыбыска алар эдис.

Jыртай Иванович бир кезек öйгö санааркап калган унчукпай отурды. Оноҥ колын jайып ÿшкÿрди:

– Оны кайдаҥ алар, Айнам? Jок. Садуга да чыкпай jат.

– Jок. Удабас ондый агрегаттар бистиҥ областьта болор – деп, Айна ичкери алтап, кара мöстöрин тазырайта кöрÿп, айтты. – Мен обком комсомолдыҥ пленумында болгом. Ондо обком партияныҥ качызы куучын айткан. Бу ла jууктарда область jÿс бежен ондый агрегат алар дешкен. Олордыҥ бирÿзи биске jедижетен болзо кайдат.

– Сен ол обкомныҥ качызыла бойыҥ куучындашкан болзоҥ, ол кыйалта jок бистиҥ колхозко агрегаттардыҥ бирÿзин берер эди. Эх!

– Мен айткам. Jе ол ундып салган ине – деп, Айна санааркап айтты.

– Айткаҥ ба? А-а. Ондый болзо, макалу! – Jыртай Иваныч отурган jеринеҥ öрö тура jÿгÿрди. – Ундып та салза кайтсын, бис ого эске алындырып ийерис. Мен бÿгÿн ле письмо бичип jадым. Письмоныҥ алдына колысты экÿдеҥ экÿ jергелей салып ийерис. Колхозтыҥ председатели мындый ла мындый кижи. Обком комсомолдыҥ члени база мындый ла мындый кижи! Бот!

Jе jанына базып келеле, колын кайра салып, тура берген Василий Ундубасовты ол кöрÿп ийеле, оныҥ чырайы кубульш, сÿÿмjизи jоголо берди:

– Не болды, агроном?

– Jыртай Иваныч, суактар jазаар улус чыгараар. Эски сурактарды jазаар керек, jаҥы суактарды ырар керек. Оноҥ башка ол Кечÿ Jердиҥ меес jанында аш куйгек jыл болзо, кÿйÿп те калардаҥ айабас. Jаан jалаҥды база сугарар керек. Оноҥ башка öлöҥ чабар оҥду покос то табылбас. Кызылташтыҥ суузын кырды каjулай экелеле, jалаҥдарды сугарар керек.

– Jе, быjыл ла аҥканынаҥ ажыра аш бÿдетен туру, ак малга азырал артыгынча болотон туру – деп, Jыртай Иваныч ачынып, кородоп турганын jÿк ле арайдаҥ кöмö базып, айтты. – Байла, билип турган учун айдып турган болбойыҥ. Государство сени тегин ÿреткен бе, тегин азыраган ба? Jе, мен бичик-билик jетире билбес, кöк улдамала ла иштеп jÿрген кижи инем. Ондый да болзо, бистиҥ колхозтоҥ ло коомой колхоз эмес ле.

Jыртай Иваныч мынайып jарбынып, аҥдып, куучындап отурганча, тойтык бутту Шалтырак аксаҥ-бÿксеҥ эткен, солуктаган, терлеген-бурлаган, конторага кирип келди. Мыны кöрÿп ийеле, Jыртай Иваныч маказырап, араай ыркыранды:

– А-а, jедип келдиҥ бе, аксак кöрмöс. Оноҥ ары-бери эбире аjыктап ийеле, столго jырс этире jудруктап, кыйгырып ийди: – А ну! Ончоҥ конторадаҥ барыгар! А сен мында не туруҥ? Бригадир Санатка бар, канча кижи керек, ал. Но, мотри, уул!

Василий конторадаҥ чыгып келерде, Айна сенекте турды. Ол оны jаҥы ла кöргöн чилеп, будынаҥ ала бажына чыгара аjыктап, оныҥ соок, тöл; ол ок öйдö керсÿ, jараш чырайын аjыктап, кÿлÿмзиренип ийди.

– Айна, бу сениҥ öскöргöниҥди! Кече эҥирде бÿрÿҥкий болгон учун, сен лаптап кöрÿп болбойтырьпм. Качарта jедип кадган кыс туруҥ ине сен. Ба-та-и, балдар кандый капшай чыдап jат.

– Ой, Василий, слер торт ло карган кижи чилеп, кандый саҥ башка эрмек айдып туругар – деп, Айна кара кöстöри суркурап, мöлтÿреп, Василий jаар кандый да jайнаганду кöрÿп, айтты:

– Кем билер, тышты jиит, jе ичи карган болордоҥ маат jок.

Конторадаҥ Jыртай ла Шалтырактыҥ керишкен jап- jарт ÿндери угулып турды:

– Кем мында командир?! Кем ээ?!

– Сен, Jыртай, jыдыба. Сен командир болзоҥ, мен, айса, штабтыҥ начальниги – колхозтыҥ ончо керектери мениҥ колымда! – деген Шалтыракыҥ ачу ÿнинеҥ контораныҥ кöзнöктöриниҥ шилдери шыҥырап турды.

– Jок, сенде уйат деп неме jок – деп, Jыртай кыйгырат: – Сен колхозты ÿптеп jиир болорым, колхозтыҥ ончо jööжöзин аракыга толып ичип койорым деп иженип турган болорыҥ, тойорыҥ! Эртен ле иштеҥ чыгара тееп ийерим! Мен сени тÿзелер, оҥдолор болор деп иженип jÿргем, jе сенеҥ чорттыҥ бажы да болбойтон эмтир!

– Ха! ха! Кöргӧйис ле! Кем кемди чыгара тебер эмеш!

Сениҥ де коногыҥ jууктажып келген болбой, кöӧркий!

– Чык, чык!

– Чыкпазым, бойыҥ чык!

– А-а, чыкпазыҥ ба?! Тойтык будыҥды толгой тудала, чыгара чачып ийерим!

– Ха, эдериҥ, эдериҥ!

Тал-табыш там ла там тыҥып турды.

– Бу согужарга турлаган болбозын – деп, Василий чочып, эжик jаар тап этти.

:– Jок, jок. Бир-эки час керишкилеер, оноҥ ойто ло эптешкилеп алар, олордыҥ jаҥы ондый – деп, Айна каткырып айтты. – Jе, мен барадым. Уÿрелерим арбаныжып jаткан болор. – Ол сенектеҥ тÿже jÿгÿрип, ары болуп тÿрген-тÿрген база берди.

Василий оныҥ кийининеҥ унчукпай ого килеп ле jердиҥ ÿстÿнде кыстар ончозы Айнадый болгон болзо деп сананып кӧрÿп турды... Оноҥ jалаҥ ижиниҥ бригадирия бедреп, деремнени öрö базып ийди. Jинjи айылыныҥ jанында кöрÿнер болор бо деп, Jыртай-эштиҥ айлыныҥ jанын аjыктап кöрöлӧ, кем де кöрÿнбейт. Jинjи уйкудаҥ турбаган ошкош.

Деремнени öрö «ГАЗ-69» таҥмалу, jеҥил jорукту машина учуртыш дееле, Василийге теҥдежип, эжик кыуыртэдип ачылып машинадаҥ шили кöстÿ Николай Киндижовичтиҥ бажы кöрÿнип келди. Машина кыjырт jедип, тура тÿшти.

– Василий, кандый кондыҥ! Мени кече тургуза ла тÿшсин деп телефон болордо, аймакка ойто барьгп jÿрдим. Оныҥ учун айылыма кирбеди деп ачынба.

– Jе, jамылу улус мендий кижиниҥ айылына не кирер – деп, Василий каткырды. – Студенческий öйлöр öдÿп калган эмей.

– Jок, jок. Сен jастырып туруҥ, Вася. – Николай Киндикович шил кöстöри öткÿре кÿлÿмзиренип айтты. – Отур, барып кыраларды кöрÿп келели. Jолой калыражып аларыс.

Jарым частыҥ бажында олор jаан jалаҥды кечире маҥтадала, Кызыл кайаныҥ тÿрген, соок суузыныҥ  jанынатоктой тÿштилер. Олор машинадаҥ чыгып келгилеерде, jаҥы, jаш öлöҥниҥ, уаекы чечектердиҥ, агаш- тардыҥ jыды тумчукка jаба сокты. Сууныҥ jаказында эҥчейип калган каҥыл тыттыҥ сок jаҥыс куу, сырак будагына боро кÿÿк отурып алала, котызы бултаҥдап, jыҥкылдада эдип отурды: «ку-ку, ку-ку».

– Ба-таа, кööркийдиҥ ÿниниҥ jаражын! Кÿÿк эткенде, jаш агаштыҥ бÿри jарылар, jажыл öлöҥ jаранып чыгар дежетени чып-чын неме болбой – деп, Николай Киндикович сÿÿнип, керилип, каткырып айтты. – Акыр, уул, бу серÿÿн, кöлöткö jерге jадып, амырап алалы. ээ, кыра jерин кöгöртö jаап салган турбай.

–- Кандый кыра?

– Туку, састыҥ ол jанында.

– А-а, – Василий кÿлÿмзиренип ийди. – Ол кыраны эҥ ле озо ÿрендегенис. Ол jердиҥ ады Кечÿ Jер  болор. Эх, кыра ижи тÿрген öткöн болзо, техника jакшы jазалду бололо, оичозы иштеген болзо, эмди кара jер артпас та эди – деп, ол j;аан jалаҥныҥ аштыгы учында бу ла jуукта jаҥы ÿренделген кыраны кöргÿзип айтты.– Бу ла кыра божоор болор деп бодоп турум. Быжарга jеткелекте, соок алып ийер.

Олор кыра, аш, колхозтыҥ малы керегинде, газет эмезе радио ажыра уккан солундары керегинде узак куучындажып, чамчаларын чечип, изÿ кÿнге jарындарын изидип, маказырап jаттылар. Балыктарын  сÿрекей сÿÿйтен, кыскачак сынду, чодыр jÿстÿ шофер уул тургуза ла кармагын алып, сууны jакалай базып, кармактап, там ла ырап, кöрÿнбей калды.

– Сен менеҥ эки jыл озо божоттыҥ не? – деп, Василий нени де эске алынып, каткырып айтты. – Сенеҥ торт ло айрылбай jÿретен ол Елена деп кыс кайда?

– Кандый кыс?

– Jе, билбечеҥ болуп араланбазаҥ да.

– Чындап та, саанама кирбейт – деп, Николай Киндикович каткырды. – Ол тушта кыстар кöп болгон эмей.

– Эмди?

– Эмди jок, ноль – деп, Николай Киндикович Василийдиҥ мыкыны jаар тÿртÿрип, айтты.

– Керек неде? – деп, Василий сÿÿш керегинде куучыдажарга jилбиркеп, öскö кижиниҥ салымы оныҥ, Василийдиҥ, салымына тÿҥей бе деп, билип аларга энчикпей сурады.

– Эх, Вася, мыны мен сеге канайып jартайын? – Николай Киндикович чалкойто аҥдана согуп, кардын кÿнге изидип, унчукты. – Эҥ ле jаан тÿбек сыным кыска, бойым. кичинек, сырсак болуп бÿткенимде болбой кайтты. Кöп кыстарды мен узун деп jектегем, кыстар дезе мени кыска, арык деп jектеген. Олор, сендий Вася, угуп туруҥ ба, ийделÿ, jаан бÿдÿмдÿ, узун сынду уулдарды сÿÿп jат ине.

– Jе, jе, кöк лö тöгÿн неме айтпа – деп, Вася айтты. – Керек кижиниҥ тыш бÿдÿминде бе?

– Jок. Jе ондый да болзо, кижиниҥ ичине кижи кир- бей jат, тыш бÿдÿми дезе кöстÿ, башту кижиге jап-jарт кöрÿнип jат..

– Онойдордо, бис экÿ бойдоҥ бош улус турбайыс – деп, Вася каткырды. – Ортокко jаман-jуудык неме таап алзабыс кайдар?

– Jок, jаҥыскан jÿрзебис торт, – деп, Николай Киндикович каткырды. – Jайым, jайым недеҥ де баалу... Акыр, нöкöр, атаналы. Бÿгÿн беш часта исполком болотон. Мен ондо болор учурлу...

 

 

Öлöҥ ижиниҥ бригадазынаҥ Jинjи эки ле коноло, jанып келерде, Jыртай Иваныч токтодынып, чыдажып болбоды. Оныҥ тирjек jыкпыктарыныҥ ла jелбер кара кабактарыныҥ алдынаҥ суркурап турган кичинек, сур кöстöри кандый казыр чедиргенле чагылып, оныҥ ÿни кандый да саҥ башка тунгактып, шыҥкылдап айтты:

– Jе, jе, ат-нереҥ чыгып jат, балам. Jакшы, jакшы, ада-энеҥди «сÿÿндирип» ле jадыҥ?! Байла, jаан ÿредÿде ÿренип, кöпти билип алган туруҥ... Мендий бичик-билик билбес неме сеге удура эрмек те айдып болбос болбой, а? Jе, бригадада кандый иштедиҥ, ада-энеҥе айдып бер!

Jыртай Иваныч чамча jок, jаҥыс ла майкалу, галифе штанду, диванда öдÿк jок jылаҥаш кедейип калган отурды. Ого, семис кижиге, jайдыҥ изÿ кÿнинде тынага да кÿч болуп турган ошкош. Тураныҥ ичи серÿÿн де болзо, ол терлеп, солуктап отурды. Байла, кере тÿжÿне изÿде jортуп, бош ло изÿге быжып калган болбой кайтсын... Jинjиниҥ энези, Елена Кармановна, кÿкÿрт jедип келгенин, ол кÿкÿрт оныҥ бойыныҥ да, кызыныҥда бажына теҥ тÿжерин сезип, нени де айтпай, коркый берген койон чылап, кулагын кызынып, тöмöн кöрÿп, отура берди. Адазынаҥ баштапкы ла катап мындыйарбыш угуп турган учун Jинjи jаан кара кöстöрин jаанада кöрÿп алгап, эриндерпи ööркöгöҥдÿ содойтьш алган, кöзнöктиҥ jанында тар платьезин ле кеелÿ jаан сыргазын кийип ийген, унчукпай, кайкап калган турды... Оныҥ адазы качан да оны адылбаган. Jе бÿгÿн не керек казырланган болотон? Jе ол арбанып-арбанып токтоп калар, ол, Jинjи, ыйлап ийзе, оныҥ кöзиниҥ jажын кöрÿп болбой, адазы бойы оны мекелеер. Jе нениҥ де учун Jинjиииҥ ыйы келбей турды.

– Слерди ондо ишке ÿретпесте, неге ÿредип турган? Айса jаҥыс ла тыйрыҥдаарга, мышjыҥдаарга, jÿзÿн-базын jескинчилÿ кийимдер кийерге, jÿс-оос будырга ÿредип турган ба?! Ондый болзо, мен сени не азырагам? – Jыртай Иваныч коларткышла jÿзин, мойынын арчып, кату сыркынду кöрÿп, канча кÿнге ичинде jуулган коронын чыгара айдып отурды.–Уч jылдыҥ туркунына мен сени ÿренип туру, балам баладаҥ jакшы бала болотон туру деп иженип, сананып jÿргем. Эх, эмди кöрöр болзо, jакшыга ла ÿренгениҥ билдирбейт. Jок, сени ÿредÿге ийбес керек болгон. Озо баштап колхозко öлгöнчö иштедер керек болгон. Кайткан неме деп айдар?! Тьфу! – Jыртай Иваныч там ла казырланып, пол jаар тÿкÿрип ийди. – Jе, сен нени кöрÿп туруҥ, соксоо- аамай неме чилеп, нени кöрÿп туруҥ?! Бу мыныҥ кийип алган кийимин, бу мыныҥ бÿдÿжин. Jок, jок, эмди jаҥыс ла шалдаҥ базарыҥ артыштыр. Öскö улустаҥ уйалбай, адаҥнаҥ база уйалбайдыҥ ба, база кемзин- бейдиҥ бе?! А, ну! Бар, öскö кийим кий! – Jыртай Иваныч jанында jаткан кайыш курын ала койып, тура jÿгÿрди. Jинjи чыҥырып ийеле, экинчи кып jаар кире конды. Ондо оныҥ öксöп ыйлаганы ла мыжылдап чечингени угулат. Адазы ачынала, азыраган сок jаҥыс кызын согуп ийбезин деп коркыганына, Елена Кармановна эжиктиҥ jанынаҥ эки ле калыйла, тöрдö, диванныҥ jанында, болды. Jе Jыртай Иваныч кайыш курды туура мергедеп ийеле, чыдалы чыгып, диванга мылкыс эдип, отура берди. Оныҥ кöзинде казыр чедирген öчÿп, ол jер-телекей ÿстÿнде бир де неме оны сонуркатпай, jилбиркетпей тургандый, кайдаар да потолюо jаар кöрÿп, чек тымый берди.

Елена Кармановна эдер немезин таппай, кызыныҥ кийининеҥ экинчи кып jаар кире конды. Ондо ол кызына араай нени де кезем айдып турды. Бир эмештеҥ ыйда токтой берди. Кенетийин Jыртай Иванычтыҥ öлöр,

эмди ле диванга чалкойто jадала, öлÿп калар кÿÿни келди. Jе öлÿм оноҥ, Jыртайдаҥ, ыраак болгон. Ондый да болзо, качан бирде ол тÿҥей ле jедип келер, тоштый соок колдорыла кабыра кучактап, оныҥ тынын бууп, токтомыры jок jÿрегиниҥ, кезикте килемкей, кезикте öштöҥкöй, jалакай ачынчаак, керсÿ jÿрегиниҥ согулыжын чактыҥ чакка токтодып салар. Öл öй jедип келзе, Jыртай Иваныч нени санангай эди?

Jе, кенетийин эжик калырт эдип ачылып, колхозтыҥ партийный организациязыныҥ качызы, jалаҥ ижиниҥ бригадири, адыныҥ чылбырын салбай, бозогого тура тÿжÿп, jÿзиниҥ терин кÿреҥ чамчазыныҥ jеҥиле арчып,

– Бÿгÿн Jармалай, Сары, Шаашмак баштаан аракыдайла, ишке чыкпаган, олорло кожо Шалтьграк база аракыдаган – деп айдарда, Jыртай Иваныч öдöр деген амадузын тургуза ла ундып, чатмас-мутмас тура jÿгÿрди:

– А-а, база ла Шалтырак кирижип калган ба?! Ол ийт эмди мениҥ колымнаҥ айрылып барбас. Ол тойтык кöрмöс тоҥкойор эп-аргазын таппай турган эмтир. Jакшы, jакшы! А ол ÿч кÿлÿкти эмди ле бригадага аткар.

– Эзирик. Jыгылгылап калган. Бÿгÿн олордыҥ öлöҥ обоолойтоны тöгÿн. Кайран öй калас öдöтöн эмтир.

– Суу. Соок суудаҥ баштары тööн ур, учалары доон  теп,  Абрага салала, брипадага аткар. Тÿшке jетире серигилей берер болор бо? О-о, шилемирлерди сени. Ого jÿк мындый айас кÿнде аракыдабаза кайдар! Аракыны кайдаҥ ичкен ошкош?

– Сельпоныҥ кабагы эмей база – деп, тырык кара чырайлу, jобош, тöп бÿдÿмдÿ, клеткалу чоокыр чамчалу Санат айтты. Эжиктеҥ оныҥ боро адыныҥ бажы кöрӱнип турды.

– Сен аграрный организацияныҥ качызы болуп jадыҥ. Айдарда, ол адучы ÿй кижиге айт. Ол бир де кижиге кабак аракы сатпазын. Öлöҥ ижи тужунда аракы садар болзо, пайщиктердиҥ jуунын jууйла, оны ижинеҥ чыгара тееп ийерис. Бÿгÿн .öлöҥ обоолоор керек. О, кумпаткан шилемирлерди! Атан, атан. Эзирик немелериҥди jуу. Мен эмди ле адымды ээртеп, сениҥ кийиниҥнеҥ барарым. Бис бÿгÿн олордыҥ суламазын берерис – деп, арбанып, Jыртай Иваныч тар сопогын кийип болбой, диванда jÿзи чырчыйып калган ыкчап отурды. Удабай тып-тымык деремнени тöмöн Санаттыҥ тидиреде маҥтатканы угулды.

Jыртай Иваныч öрö туруп, сопогьщ будына кептей тееп, эскире берген боро чамчазын, оноҥ jакпак кепказын кийип, ÿйи ле кызы отурган кыптыҥ эжигин ачпай да айтты:

– Мындый кааҥ, айас кÿнде айылдарыҥда уйалбай отурлаба, эмди ле агаш тырмууштар алып, тöмöнги ÿй улустыҥ бригадазына баргылап, ого jÿк öлöҥ дö болзо jуушкыла. – Оноҥ серÿÿн турадаҥ кызып калган кейге, jарык, кайкалду телекейге чыга коноло, сенекте jаткан ÿйгенди ала койып, чеденниҥ ары jанында, jажыл öлöҥдÿ jалаҥда- отоп jÿрген адын тудуп ээртеерге чотпойып базып ийди. Коштой jаткан колхозтордыҥ председательдери «Победа», «Москвич» эмезе «ГАЗ-69» таҥмалу машиналарына кедейе отургылап ийеле, маҥтаткылап, Jыртай Иванычты сен керик, оныҥ учун легковой маши- на албай туруҥ деп электегилеп те турза, Jыртай Иваныч jеҥил jорукту, jымжак отургушту машина алар деген санааны эш кереги jок неме деп, туура таштап турды. Нениҥ учун дезе. ол машинага бензин керек, ого шофер керек – камык чыгым. Бу тайга-ташка машинала кижи база кайдаар баратан эди? Jок, ол, Jыртай Иваныч, колхозтыҥ акча-jööжöзин тегин jерге чыгымдабас. Jеерен аттаҥ артык ого не де керек jок. «Сталин» колхозтыҥ немелери «Победа» садып алала, эзирик маҥтаткылап турала, оны аҥтаргылап, ооткылап алды ине!

 

Июль айдыҥ экинчи jарымында кааҥ, айас кÿндер турды. Оныҥ учун «социалистический мал учун» деп, Сарысайдыҥ колхозыныҥ колхозчылары öлöҥ ижинде бу алтыннаҥ баалу кÿндерди тузаланып, öрö дö кöрбöй, тÿндÿ-тÿштÿ иштегилеп турды. Öлöҥ ижиниҥ сыраҥай ла кайнап турган öйи болгон. Колду-бутту иштегедий ле кижи ончозы ишке чыкты. Оныҥ учун Сарысайыҥ деремнези чек ээн артып калды. Jаҥыс ла ясляныҥ jанында jаш балдардыҥ ыйлашканы, чуркурашканы угулат. Каа-jаа айылдыҥ jанында кандый бир карган эмеген кÿнге арказьш изидип, тÿк иирип, эмезе аарчы кургадып отурат...

Карасуда öлöҥ ижиниҥ комсомольский бригадазын-

да öлöҥнöҥ эткен jапаштыҥ jанында, «Агашту jерге от салбагар!» деп бичийле, узун эмес тöҥöшкö кадап салган jалбак jар-агашка бригаданыҥ «Чалканак» деп газединиҥ jап-jаҥы номерин jапшырып салган турды. Одуны эбире байбак тыттар араайын шуулажып, кÿн jараштыра jарыдып турган jажыл öлöҥдÿ, jÿзÿн-jÿÿр jараш чечектерлÿ агаштарга чоокыр кöлöткöлöрин jайып турдылар. Таш очокто от öчÿп брааткан эмтир. Jаан кара казанда семис эт кертеле, кайнадып салган кöчöниҥ ÿстÿнде калыҥ сары ÿс саргарып jатты. Казан азаачы, карый да берзе, jе капшуун, чыйрак бÿдÿмдÿ эмеген, камдап турган неме чилеп, казанды эбире jÿгÿрип, кöчöни булгап турды. Оноҥ чадыр jаар киреле, удабай ойто чыга конуп, каҥыл тыттыҥ jоон будагына буулап салган салданыҥ кайпак темирине уур ломло сого берди: «Тоҥ! Тон!» – деген табыш арка-тууга, агаш- ташка jаҥыланып, торгулып, кÿÿлей берди.

Удаан jок аркада бугул тартып турган балдардыҥ чыҥырыжы, аттардыҥ бышкырыжы, кожоҥ, каткы угулды... Оноҥ удабай олор бойлоры кöрÿнип келдилер. Уур ишетжен чамча jок, курлаазынаҥ öрöкÿнниҥ тодына кÿп- кÿреҥ болуп быжып калган кÿлÿктер бугул тартьш турган балдардыҥ аттарына учкашкылап алган келип jаттылар. Олорды ээчий келген öлöҥ jуучылар, бугутар - таачылар, обоо бажчылар чур-чуманакла, каткы-ко- курла одуныҥ jанын толтырып ийдилер. Обоочылардыҥ ортозында Василий, бу ла jуукта аракы ичеле, комсомольский jуунда коркушту толгош сöгÿш jиген, jалбак jарынду, бырчыт балтырларлу, буканыҥ кöзи ошкош тосток кöстÿ, jоон кÿреҥ мойынду, тарпак тумчукту, калыҥ эриндÿ уул – Jармана, Бечиш ле оноҥ до öскö чыйрак чыҥдый кÿлÿктер болды.

Ажанарга келген улус ончозы чадырдыҥ кийин jаныла, узун öлöҥдöрдиҥ ортозыла, коркурап аккан сууга jунунгылап, каткырыжып, кыйгырыжып, бойы-бойына суу чачыжат. Jе кенетийин кемниҥ де сÿÿнчилÿ кыйгызы бу ончо тал-табышты туй базып ийди:

– «Чалканак!» Jап-jаҥы «Чалканак!» jалкулардыҥ кычуузын кандыра сойып jат! Хе-хе-хе, Яша база ла кирип калган, кöрÿгер, уулдар!

«Öрттöҥ чеберленигер» деп jар бичип салган jалбак агашта jапшырып салган сатирический газетти кöрöргö, оноҥ-мынаҥ тидиреде jÿгÿрип, газеттÿ тöҥöшти ууй тудуп ийдилер. Эҥ ле озо jÿгÿрип келген Яша газеттиҥ jанында оозын jаан ачып алала, кыйгырып, кардый ак тиштери кажайып каткырып турган кап-кара чачту, сÿре ле чамча jок jÿрÿп турган учун эди бош кÿнге кÿйÿп, терези кайзырыктып калган уулды туура ийде салып, газетти кычыра берди.

Газеттиҥ jанында Jарманка, Василий, база бригаданыҥ кыстары, олордыҥ ортозында Айна, ончозы газетти кычыргылап, каткыргылап, ичтерин jаба тудуп турдылар.

– Бу клубтыҥ заведующийи Кудабай база кÿдÿк ле таҥма! – деп, кем де сÿÿнип айдат. – Кандый макалу jурап jат!

– Яша, бойыҥды кöр, кандый эмтириҥ?

– Jарманканы кöрзöгöр, ха,. ха, ха! Как ла бойы! Jарманка, эй, уул, кöр.

– Ого-го-го!!! Jаҥыс ла Jарманка ла мен эмес турбайым, Сарыйсайдыҥ эҥ jараш кыстарыныҥ бирÿзи биске база коштоиып калган турбай – деп, Яшка кенетийин алгырып ийди. Чындап та, Jинjини стильный кийимдÿ, тырмагын будыйла, чымын тудуп ойноп отурган эдип jурап салган эмтир. Jуруктыҥ алдында: «Бистиҥ Jинjи ÿч jылга институтта jаҥыс ла тырмагын будып ла чымын öлтÿрип ÿренген бе?! Азыйда jакшы ла кыс болгон эди» – деп бичип салган эмтир.

– Эй, бала, бойыҥды келип кöр! Бис экÿниҥ портреттерис коштой эмтир! – деп Яша кыйгырып, газетке jууктабай ыраакта чынааркап турган Jинjиниҥ jанына jÿгÿрип барды. -– Прашу, – ол канайда да саҥ башка толгожоҥ эдип, ого бажырып ийди. Jе олордыҥ jанына jаскыда клубтыҥ jанында Jинjиниҥ адаанын алаачы, узун марла тулуҥдарлу, кара кöстÿ, кардый ак кофталу кыс базып келеле, Яшаны туура ийде салып, ол jаар чиҥбес, соок, кара кöстöриле кезе кöрÿп, айтты:

– Яша, бар мынаҥ, кöрмöс.

– О-о, былар, кижини öртöй-jалдай кöрбöзööр, ак- jарыктыҥ алдьгаа ас та болзо, jÿрер кÿÿним бар, – деп, Яша бу кыстаҥ нениҥ де учун айап, тескерилеп айтты.

– Jииjи, алдырбас, кööркий. Бу ончозы ундылып калар. Тур, барып ажаналы – деп, кыс Jинjиниҥ jардына кату ла шааршак алаканыла тайанып, ого коштой отурып айтты. – Сен jазап сананып кöр, кöп немени билип аларыҥ.

– Jаҥар, мени ончозы - ончозы кöрбöй jадылар – деп, кенетийин Jинjи араай öксöп, ыйлап айтты. – Мен кемге jаман эткем?! Jаан ла болзо, бойымныҥ кÿÿн-санаамла кийим кийдим не?!

– Jок, jок. Эш кереги jок эрмек айтпа. Улус сеге jакшы болзын деп сананып jат. Керек дезе тилгерек Яша да сеге кара сананбай jат, – деп, Jаҥар Jинjиниҥ кулагына шымыранып отурды. – Jе, болор, болор эмеш. Сууга барып, jÿзиҥди jунуп ал. Токуна... Айла эҥирде кожо уйуктайлы. Jарайт па?

– Эй, кыстар, келип ажанбай не отураар?! – деп, казан азаачы эмеген казаннын jанында карызын шыманып алган кыйгырды. – Кöчö сооп бараг.

– Бис улустыҥ учында ажанарыс – деп, Jаҥар оду jаар бурылып айтты. Оноҥ Jинjиниҥ jардынаҥ кучактай алды. – Тур, экем, баралы. Барып jазап jунуналы.

Василий унчукпай байбак тыттыҥ койу кöлöткöзинде тöмöн кöрÿп алган ажанып турды. Jинjи учун ого уйатту да, ачу да. Jе канайдар?

– Вася, « санааркап тураар? – деп, Айна ого коштой отурып айтты. – Чеген ичереер бе? Соок.

– Мен неге де санааркабай турум, Айна, – деп, Василий айтты.

– Мен сезип турум ла, – деп Айна агаштардыҥ бÿрлери öткÿре ыраакта кöгöрип турган кырлардыҥ бажы jаар кöрÿп, араай айтты.

– Билер болзоҥ, не сурап туруҥ? Тойгон ток, эjебис! – Василий ак калайлу тала айагын оттыҥ jаны jаар мергедеп ийди.

-– Слер оныла не куучындашпай туругар? Керек болзо, мен айла эҥирде айдып ийейин – деп, Айна Василий jаар кöрбöй айтты. Ол тулуҥдарыныҥ jазылып калган учын öрÿп отурды.

– Чын ба, Айна, быйан болзын, кööркий, – деп, Василий öрö кöрбöй айтты.–Эҥирде, улус уйуктай берзе, эски обооныҥ jаныҥда сакыырым. Jе, jаҥыс ла келбес болор.

– Келер – деп, Айна öрö туруп айтты. – Келер.

Ол ÿйгенди алып, одуныҥ jуугында отоп jÿрген тужакту атты тударга базып отурарда, Василий оныҥ кийининеҥ ару кÿндÿлÿ кöрÿп, jÿреги тату шимиреп сананды: «Jер ÿстÿнде jакшы, алтын jÿректÿ улус бары кандый jакшы. Оноҥ башка jÿрÿм кунукчыл  болор эди.

Ончо кыстар Айнадый ару-чек jÿрÿмдÿ, ак санаалу, чÿм-чам jок кылыкту болзо, кандый jакшы». Оныҥ ээлгир, коо jараш сынын кöрÿп, оныҥ эптÿ ле керсÿ чырайын сананып, Васяны ундуган.. «Мындый jакшынак кыс кандый немеге учурагай не? Оныҥ санаа-кÿÿни кандый немеге jежей не? Кööркий кандый бир аракызак, jаман кылык jаҥду немеге учурап калгай!» Кенетийин ол чындап та Айнага сÿрекей килеп, кемниҥ де jаан кара jудуругы ого талайып келгендий, кемниҥ де jаман, кату сöзи оны ööркöдип ийгендий, jÿреги чочып, сананды.

Василийдеҥ ыраак jок jайа салып койгон jаан тере тонныҥ ÿстÿнде Jарманка ла Мечеш jатты. Jарманканыҥ антыгарлу наjызы, ого кöрö, арык, сырсак, jабыс сынду, jажы да оноҥ кичинек Мечеш, оны аҥдып турды.

– Jе аракыны ичериҥде, кандый эмтир, Jарманка?! Кижи jÿÿле беретен, билинбей калатаны чып ба?

– Анда jакшы ла неме jок – деп, Jарманка кÿҥÿреде куучындап jатты.

– Деремнени öрö тöрт тамандап jылганыҥ санааҥа кирет пе?-

– Болор, Мечеш, jудурук jидиҥ, уул. – Jарманка аҥдана согуп, ары кöрÿп jада берди. – Санаазы ордында болордо, jылгажактап туру деп пе?

– Jарманка, jе ачынбазаҥ, нöкöр. Калганчы ла сурак болор – деп, Мечеш аҥдыырьгн токтотпой турдьт. – Канча кире аракы ичеле, билинбей калдыҥ? Сендий буканы ас аракы jыгып болбос эмей.

– Шалтырак кöкÿткен. Ол кÿн мен энемниҥ аванс акчазын алгам не. !Бир болуштоп аракыны бир ле тыныш ичип ийгем. Баштап кем jок болгон. Эмештеҥ- эмештеҥ бажым айланып турган, оноҥ ло билинбей калтырым.

– Эмди ичериҥ бе, Jарманка!

– Jок, ичпезим. Кузала, арай öлбöдим – деп, Jарманка jÿзин чырчыйтып айтты.

 

Эҥир кирип, серÿÿн боло берерде, öлöҥ обоолоор иш там ла кайнап чыкты. Ого ÿзеери öзöктöҥ öлöҥ обооложорго паргтийный организацияныҥ качызы Санаа Манатович ле Jыртай Иваныч келгендер Jыртай Иваныч jаан агаш айруушла бÿдÿн буулды айрууштап алала, öрö кöдÿрип болбой, ары-бери jайканып, чатпаҥдап турды. Jе Jарманка мыны кöрÿп ийеле, айруушла Jыртай Иванычтыҥ кöдÿрип болбой турган öлöҥин алдынаҥ öрö коштой сайып, jеп-jеҥил кöдÿрип, бийиктей берген обооныҥ ÿсти дööн чачып ийди. Jыртай Иваныч колында айруушту талтайып калган туруп калды. Василий обооныҥ ÿстинде jарсылдада каткыры турды.

– Jарманка, бу сен кижи эмес, айу болбойыҥ – деп, Jыртай Иваныч сÿÿнип айтты. – Энелер сендий эрлерди jакшы ла кöптöҥ чыгаратан болзо кайдат... Учкан мени öлöҥимле, айруужымла катай арай ла болзо обооныҥ ÿсти jаар мергедеп ийбеди не!

– Ол ого не де эмес, Jыртай Иваныч, – деп, Василий обооныҥ ÿсгÿги öлöҥди jайа чачып, обооны тепсеп, айтты. – Айрууш алатан болзо, алты да буулды айрууштап ийер эди. Кöрзööр, тöрт аттыҥ öлöҥин jаҥыскан айрууштап jат.

– Jакшы, jакшы, Jарманка, jазап иштезеҥ, аракы- амзазын ичпезеҥ, кÿскиде jылтырада кийиндиреле, Москвага, выставкага ийерим, – деп, Jыртай Иваныч Jарманканы шӱÿдип турды. Jакшы иштеген улусты Jыртай Иваныч jаантайын ла мынайып кöкÿдетен.

Кÿн алсын браадарда, алты jаан бугулдыҥ ÿстÿне баштап алган обоо бачым толбой, jÿк ле бозом караҥуй кирип, jылдыстар койылып келерде бажалды. Бу jыл jаан jалаҥныҥ ÿстÿги учыныҥ öлöҥи сÿрекей jакшы бÿткен. Сучактыҥ öлöҥи койу да, узун да болды. Шак мынаҥ улам, Jыртай Иванычтыҥ Василийле ачыныжы эмеш jабызады: «Бу Jамжылдыҥ jаман уулы база немени би. лип ийетен турбай. Эски сучактарды jазаар деген сурактарды ол кöдÿрди ине».

... Иштиҥ кийининде улус jиркирежип-jиилежип, оду jаар баргылап турарда, Василий обооныҥ jанында оодыкты jууп турган килси болуп, араланып артып калды. Тып-тымык тÿн кирди. Кÿнбадыштаҥ, Ары-Кöр деп тайганыҥ ары jанынаҥ, быjыраш, самтар булуттар кöрÿнип келди. Кургак öлöҥниҥ, чечектиҥ jараш jыды jытанат. Серÿÿн, керек дезе сооксымак салкын да согуп турза, Василийдиҥ колдоры, jÿзи бастыра бойын изидип турды. Байла, изÿ кÿнниҥ чогы этке-канга öдÿп калган ошкош... Ол айрууштарды, тырмууштарды обоого jöлöп салала, эски кара пиджагын jабынып, öлöҥин тазада

чаап салган jалаҥды кечире jаан-jаан алгамдарла базып баратты. Ол арып та калган болзо, jе оныҥ сыны jеҥил, санаазы jарык болгон. Серÿÿн салкын оныҥ изÿ эриндерин jалай согуп, койу кара чачып ары-бери серпип турды. Ол одудаҥ ырак jок турган эски обооныҥ jаньша базып келеле, оныҥ улус кöрбöс jанына отура берди. Бÿрÿҥкий кирип келген, узе оныҥ да база кем кöрзин. Эмди иштеҥ jанган арыган-jобогон улус амырын алып уйуктаар ине. Öзöкти тöмöн Jыртай Иваныч ла Сашат Манатович jаактагылап, тизиреде jелгилеп брааттылар. Василий олордыҥ кийининеҥ ары нöрÿп отурала, Jинjиниҥ базып келгенин де сеспейтир. Jинjи оныҥ jанына отура тÿжÿп, ого jардыла jапшынып, араай айтты:

– Вася, сен меге ачынып туруҥ ба?!

– Jок, мен сеге нениҥ учун ачынатам, сен меге бир де jаман неме этпегеҥ – деп, Вася нениҥ де учун кичинек те сÿÿнбей айтты.

– Мен бодозом, мен мында кöп улуска jаманым jетиргем. Олор ончозы мени кöрбöй jат. Сен де мени кöрöр кÿÿниҥ jок, чын ба? – деп, Jинjи jараш эриндерин содойтып, чончыш айтты. – Уйалбас немелер, олор кÿй ÿнгилеп турган не!!

– Неге кÿйÿнетен?! – Василий Jинjи jаар кайкап кöрди. – Улус сеге килеп jат ине? Сен мыны эмдиге jетире билип болбодыҥ ба?

– Улустыҥ килежи меге не керек? Меге сен ле килейтен болзоҥ, öскö не де керек jок – деп, Jинjи Василийге там ла там jапшынып, jажыркап айтты. – Вася, эркем, сен кандый коркушту öскöрвп калгаҥ?! Кÿÿ- ниҥ jок по?

– Мен сеге кемнеҥ де артык килеп jддым. Jе сен мыны оҥдоп болбойдыҥ – деп, Вася эмеш jымжак, Jинjиниҥ соок, jымжак колын jылыда тудуп, айтты. – Уч jыл мынаҥ озо, сен мындый эмес болгоҥ... Сени кижи эмдй бачым танып та болбос...

– Вася, мынаҥ jÿре берелик. Сен ого jÿк аймактыҥ тöс jеринеҥ иш таап ал, Николай Киндикович – ол сениҥ.нöкöриҥ ине. Ол сеге айдыжы jок болужар. Аймактаҥ ары областьтыҥ тöс jерине иштеп барарыҥ, онойдо ло бийиктеериҥ, чын ба, Вася?! – деп, Jинjи jымжак ÿниле наарылта куучындап, оныҥ чырайын лаптап кöрöргö кичеенип, jапсып отурды.

Вася бир эмеш унчукпай, санааркап калган отурды.

Оноҥ улу тынып айтты:

– Эх, Jииjи, jе сениҥ jаҥыс та тыштыҥ эмес, ичиҥ де кубулып калган турбай... Мен дезе иженгем...

– Jок, мен азыйгы ла бойым, – деп, Jинjи Василийдиҥ кородоп айткан сöзин учына jетире оҥдоп болбой, унчукты. – Jаҥыс ла кийимим башка. Ондо бир де jаман неме jок. Ман эҥ ле jаҥы модала кийинип jадым. Jе бистиҥ jердиҥ немелери нени де оҥдобой jат. Jаҥы öй – jаҥы кийим – сен бичикчи кижи билер учурлу. Бистиҥ институттыҥ кыстарында мен чилеп кийинип турган кыстар ас эмес, кезик студенткалар чек тöжи ачык платьелер кийип jат.

– Jаҥы öй – ол jаҥы jÿрÿм, jаҥы иш, jаҥы jеҥÿ - деп, Василий чаҥкыр теҥериде jылдыстар jаар кöрÿп, бойы-бойыла jаҥыскан куучындажып турган чылап, Jинjи jаар кылчас та эдип кöрбöй айтты.  Jаҥы öй – ол спутниктер, бу ла суркурап кÿйÿп турган jылдыстар ортозыла учуп jÿрер ракеталар; jаҥы öй – ол jетиjылдык, jеҥÿлÿ улу иш. Бу улу керектердиҥ ортозында сендий немелердиҥ стильный jикпелери, штандары не- ме эмес!! Олор тÿкÿрикке де турбас. Jаҥыс ла ачу неме, ондый-мындый ööн-чöп бир кезек сендий jакшынак кыстардыҥ, уулдардыҥ баштарын айландырып. оноҥ эҥ jакшы амадулдрды, санаа-шÿÿлтелерди чыгара тееп салат.

– Jок, jок. Сен мени jастыра оҥдоп jадыҥ – деп, Jинjи меҥдеп айтты. – Сен мени öйинеҥ öткÿре jаман кöрбöзöҥ. Мен jаҥыс ла сеге jакшы болзын деп айткам. Кижи jакшы jÿрерге амадабас па? Кажы ла кижи jакшы jÿрейин деп амадап jат. Сен jÿрÿмди билбейтен эмтириҥ, jе ööркöшпöйли, Вася. – Jинjи Васяныҥ jÿзине изÿ тынып, оныҥ мойынын кучактай алды-. – Вася, jÿре берели, кööркийим. Аймакка барал», эртен ле айылду бололы. Загста бичидип аларыс.

Василий бу атыйланып чыкккан кысты туура тур, сени кöрöр кÿÿним jок деп айдып болбоды. Кандый да болзо, ол бу, оноҥ чик jок башка сааа-кÿундÿ, кылык- jаҥду кысты сÿÿген, эмди де оны кабыра кучактап, эркеледер кÿÿни коркушту келип турды. Jе ол оны чаганагыла туура ийдип, нениде айдарга jÿрерде, Jинjи jымжак алаканыла оныҥ оозын туй тудуп, тынастап шымыранып турды:

Jок, jок. Нени де айтпа. Сен мени сÿÿп jадыҥ, чын ба? Мен билерим, мен билерим, билерим. Мен де сени сÿрекей... Онойдордо, сен мениҥ сöзимнеҥ чыкпазыҥ, чын ба?

Jе Вася оныҥ колын бойыиыҥ оозынаҥ айрып, ийделÿ колыла оны туура jайладып, öрö турды.

Jинjи ол jаар кайкап кöрÿп, туктурылып сурады:

– Сÿ-ÿ-бей jадыҥ ба?!

– Сен бу сöсти качан да «расчет» деп сöс ло булга- бай jÿр. – Василий бура согуп, оду jаар тÿрген-тÿрген база берди. Jинjи обооныҥ jанында бош ло кайкап ла  алаатып калган, чачы ÿрпейип калган отурды. Оноҥ кенетийин караҥуйдаҥ ла ээн jердеҥ коркып, тура jÿ- гÿрип, чалынду соок öлöҥгö jодолоры ачыжып, оду jаар меҥдеди.

Одуда от öчÿп те бараткан болзо, jиит уулдардыҥ ла jиит кыстардыҥ уйуктаар кÿÿндери келбей, кейтижип, кожоҥдожьгп отурдылар. Бултак кызыл jаактарлу, быjыраш кара чачту, сыкык кöстÿ уул бойыныҥ билетен тоолу кожоҥдорын ла биjелерин катап-катап ойноп отурды. Бу кожоҥдорды ол кой кабырып jÿреле, чуранага тартып ÿренген дежет. Карамай койлоп jÿреле, чек кунугып туруп, меге чурана алып бер деп чонып ту- рарда, чураналу уулдар кöргöндö, чуранаҥды ойноорго берзеҥ деп jайнап турарда, энези ого алты jÿс салковойго jап-jаҥы чурана садып берген. Оноҥ ло бери Карамай колынаҥ чурана салбас болгон дежет. Эҥир сайын колхозтыҥ клубына келип, чураначы уулдардаҥ кандый бир мотивти ÿренип алала, оноҥ ол мотивти кере тÿжÿне койлоп jÿреле, чураназыла тартын ÿренип алатан деп, нöкöр уулдары оныҥ мындый кылыгын jарадып ла сÿÿнгилеп айдыжатан. Кажы ла кÿн Карамай чурана ойноордо, оныҥ jанында чичкечек jодолу, арык кыс айланыжып, оноҥ кара кöстöрин туура. албай, кöрÿп отурат.

Бÿгÿн Карамай база ла чурана тартып, коолодо кожоҥдоп, быjыраш бажын ары-бери jайнап отурды.

Айна комыдаллду кожоҥдорды бастыра кÿÿнинеҥ, акту jÿрегинеҥ кожоҥдопоныҥ кöксинде шак ла мындый кызыл кöрнö чоктор кÿйÿп тургандый, ол бу чоктордоҥ кöзин туура албай, jер-телекейди, анчадала бойыныҥ jÿрÿмин ундыырга албаданып, кожоҥдоп отурарда, Василий оныҥ jанына базып келеле, коштой отурып айтты:

    – Эй, уулдар, кыстар! Мындый кунукчылду кожоҥдорды не кожоҥдоор?! Карамай, кандый бир сÿÿнчилу кожоҥ ойно!

«Сеге сÿÿнчилÿ болбой кайтсьш» – деп, Айна ичинде «кунугып сананды. Оноҥ кенетийин ыйы келерде, сÿÿнчилÿ кожоҥдорды кожоҥдобой, öрö туруп, чадыр jаар кире берди. Оноҥ тöжöккö кöҥкöрö jадып, тöжöктиҥ алдына салган jаҥы, кургак öлöҥниҥ тату jыдын тынып, öксöп ыйлабаска чырмайып, кÿÿни jеткенче ыйлап алды...

«Оныҥ санаа-кÿÿни öскö кижиде, бойым эки катап элчиге jÿрдим. Билбей турган эмес, не jажырар – деп, Айна чалкойто jадып, чадырдыҥ ачык эжигинеҥ кöрÿ-нип турган чаҥкыр теҥериниҥ ÿзÿгин, ондо мызылдажьгп турган jылдыстарды аjыгктап, отты эбире отурып алала, сÿÿнчилÿ кожондорды сыылада кожоҥдоп турган кыстардыҥ ла уулдардьпҥ кожоҥын тыҥдап сананды.

– Мени ол торт ло jаш бала, эш неме оҥдобос неме деп сананып jат. Оны сананып öкпö-jÿрегим кÿйÿп браатканын ол билетен болзо! Слерге санаа-кÿÿним jетти деп бойынаҥ jаан кижиге кижи озо айдынатан jаҥ jок ине, уул сöстöп турган змес. Уул болзом кайдадым... Эмди ле барала, санаам jедип турган кысты сöстööр эдим».

Шышырт-мылырт эдип, кемде чадырга кирип келди.

– Бери, бери кел, экем, – деп, Jаҥар кемди де jедииип айтты. – Кожо уйуктай берерис. Jер jедер.  Ол Айнаныҥ будына караҥуйда .кöрбöй базып ийеле, бойы араай онтоп ийди. – О-ой, кемниҥ будына базьш ийдим. Бу ,кем? Айна? Уктап jадалгаҥгаҥ ба? Ука, укта. Кичи нек, jаш кööркий арыган-чылаган болбой кайтсын. Jинjи? Не туруҥ? Чечин. jат.

«Аа, jедип келдиҥ бе?» – деп, -кÿнÿркегенине ичи- бууры аҥданып, Айна эргегин кезе тиштеп ийди. Оноҥ ол кажы ла сöсти божотпоско чырмайын, Jаҥар ла Jинjиниҥ шымыражып куучындашканын тыҥдай берди. Jе олор та нени куучындажып турганы Айнага jарт угулбайт. Jаҥыс ла Jинjиниҥ «Бис экÿ jаражып болбодыбыс» – деп, улу тыны айтнанын Айна jап-jарт угуп ийди. Оныҥ jÿреги кандый да тÿрген-тÿрген согулып, токунабай барды.

– Ол мени оҥдоор кÿÿҥи jок – деп, Jинjи шымыранат.

– Онызы коомой, Василий сÿрекей jакшы уул. Ондый уул кандый ла кысты табайын дезе, таап алар – деп, Jаҥар ÿкÿстеп айтты.–Алдырбас, сенде санаа-кÿÿни бар болзо, ол сени качан да таштабас.

– Мен эртен атана берерим. Ол менеҥ кÿÿни jанып, сооп калган ошкош. Меге эмди тÿҥей ле. Тÿҥей ле jаҥыдаҥ таап аларым, öчöшкöндö оноҥ чик jок артыгын табарым.

– Ой, тенегежим, ондый эрмек айтпа. Оноҥ артыкты эмди качан да таппазыҥ – деп, Jаҥар эстеп айтты. – Jе, уйуктайлы. Уйку кижини амырадып jат. Мен сеге сÿрекей, сÿрекей килеп уÿредим, мениҥ тенегежим, – деп, Jаҥар кимиренип, Jинjиниҥ маҥдайына ба, айса кайдаҥ мыч этире окшоп ийеле, унчукпай барды. Jинjи улу тыньп ийеле, база унчукпай jатты.

Бу куучынды угала, Айна сÿÿнип, кöк чаҥкыр теҥеридеҥ, ыраактагы ижемjилÿ ырыстый ижеиjилӱ турган jылдыстарды аjыктап jадала, тату уйиула бек уйуктап калды...

 

Атанар öйи jууктап келерде, Jинjи меҥдеп, торт ло айылынаҥ «качып бараткан немедий, билинер билинбес белетенип турарда, кимиренип кожоҥдоп, сÿÿнип турганын кичинек те jажырбай турарда, кенетийин энезиниҥ, Елена Кармановнаныҥ, ичи ачып, балазы олордоҥ чек ле jажын чакка ырап барып туркандый, кöзнöктиҥ jанында кунугып калган отурды. Jыртай Иваныч база да кунугып турган ошкош. Ол тураныҥ ичиле ары-бери телчип, оноҥ чыга конуп, ойто кирип келип, улу тынып, сок jаҥьгс кызыла ыражар алдында jылу сöс айтпай, манайып чыдажар деп санааркап турды. Уул бала болзо, оныла кижи кату, эр улустыҥ кату зрмек куучыныла куучындажарыс, оны кезеткен аайлу, jе уулыы, кокурла ÿйдежип ийер эди. Ойноп айтканга шылтай, оны jакарьпп та, кезедип те салар эди. Jе кыс бала кижиге нени айдар? Олор jаҥыс эрке сöс угарын сÿÿгилеп jат. Тышкары машина кÿркÿреп, алдынаҥ öрö кÿÿлеп маҥтап келеле, эжиктиҥ jанына тал туура тура тÿшти.

Jинjи jолго кийетен боро платьезин, спортивный пиджагын, калыҥ таманду кÿреҥ ботинказын кийип алган, кичинек, тилбек, jÿзÿн-jÿÿр чолошу пладын тартынып алган, оҥ карызына jайгы боро тонын арта салып алган,

комнатаныҥ тал ортозында сÿÿнип, jе эмештеҥ алаатып калган турды.

– Сен белен бе? Машина сакып jат – деп, Jыртай Иваныч кайдаар да туура кöрÿп, тирjек jыкпыктарлу кöзин тÿрген-тÿрген чиҥип, айтты. – Оноҥ кызы jаар кöрбöй, эдегин Елена jаар кöрÿп, кошты: – Не ле керектÿ немени, акча-манатты jеткилинче алган ба? Ба- ла ыраак jолго атанып jат не.

– Алган, алган – деп, Елева Кармановна меҥдеп, канайып та ичкери атпас эдип айтты. – Jе, слер адалу- кысту экÿ мынайып ла тÿлтÿйижип калган ыражатанаар ба? – Ол бирде Jыртай Иваныч jаар, бирде Jинjи jаар jайнаганду кöрÿп, эки колын jайып, бу керекте jаҥыс ла ол бурулу болгондый, айдар-тудар сöзин таппай унчукты. – Балам, Jинjи, адаҥла jакщылажып ал. Ь1раак jолго ööн-бöкöндÿ атанарга jараар ба?

Jинjиниҥ алдыгы толу эрди, канайып та тöмöн калпыйып, jаан кара кöстöри мöлтÿреп, бойы бир эмеш тидикип болбой турала, ичкери алтап, адазьла колын сунуп, кенетийин кунугып айтты:

– Папа, jакшы болзын! Jе, jаманымды таштагар, ачынбагар.

– Алдырбас, алдырбас, балам, – деп, Jыртай Иваныч албан кÿчле кÿлÿмзиренип айтты. – Адаҥ сеге jаман санаар ба? Сени кижи болзын деп шыралап jÿрбей. Jе атан. Jакшы ÿрен – деп, ол меҥдеп айтты.

Энези кызын узак окшоп, кöзиниҥ jажын колыныҥ карызыла арлай согуп ийди. Оноҥ ÿчÿ турадаҥ ээчий- деечий чькктылар. Jинjи грузовой машинаныҥ кабиназьша кирип, шофер уулга коштой отурып, эжикти jырс этире jаап ийди. Стартер кÿÿлеп, оҥоҥ мотор кÿзÿреп,скоростьтыҥ рычагын кыjырт этире тартканы угулды. Машина ары болдьг. Jинjи кабинаныҥ ачык кöзнöгинеҥ бажын чыгарып, эжикте турган энезиле ле адазыла колын jаҥып, оноҥ машина öрö оромго бура согордо, ол кöрÿнбей, jылыйып калды.

Елена Кармановна тура jаар меҥдеп кире конды. Байла, Jыртай Иваныч оныҥ «кöзиниҥ jажын кöрÿп ийеле, арбанар, чугулданар болор деп бодогон ошкош.

Jыртай Иваныч толукта буулап койгон ээрлÿ кÿреҥ адына мине согуп, оны jырс этире камчылап ийеле, Кечÿ Jердиҥ меес jанында ашты барып кöрöр деп, маҥтадып ийди...

Василий Ундубасов бÿгÿн сÿрекей эрте турган. Jе энези андый да болзо, уй саап иштеер тушта темикке-ни аайынча, оноҥ чик jок эрте туруп, чайды-немени нкйнадып салган эмтир. Ол тышкары тураныҥ толугына кадап салган колjунгуштаҥ соок суула курлаазынаҥ öрö маказырап jунунып алала, кийинип, койу кара чачын тескери тарап ийеле, айылга кирип келзе, энези боро таиааныҥ jуҥын иргеде кеjим jайып алал», jулуп отурды. Бу jымырткалап турган jакшынак боро такааны энези не öлтÿрген болотон деп, ол кайкап, энезине суракту кöрди.

– Jакшы такаа болгон. Jе шилемир ыра-jорозы кубулып, пöтÿк болуп эдип турарда, мойынын кезип салдым. Тижи такаа пöтÿк болуп этсе, jаман дежет – деп, Jамжыл кабагын тÿÿй кöрÿп, тажааныҥ jуҥын jула-jула тартып отурды.

Мыны угуп, Васяныҥ каткызы келди. Jе ол энезин ööркöтпöскö иени де öйтпады. Jаҥыс ла тойо чайлап алала, адын ээртеп, Jаан jалаҥныҥ алтыгы учында быjыл jаакыда эҥ ле орой ÿренделген ашты кöрöргö jортуп йди.

Jаан jалаҥныҥ алтыгы учынаҥ туура чыккан агаш- ташту, jакшынак одорлу öзöктиҥ оозында, деремнениҥ алтыгы учында, двордо турган ферма jайлап турган. Дояркалар уйларын саап салган эмтир. Бир канча jиит кыстар агаш тырмууштарын ийиндерине салып алган, аркада öлöҥниҥ арткан-калганынjуурга кожоҥ-комусла баргылап jаттылар. Jоон, коо ÿндÿ Jаҥар кожоҥды коолодо баштап турды. Василий олорго  jаба jедижерге, адын камылап ийди. Jе кечÿдеҥ кем де оны адап кыйгырды. Василий токтобой, биjелеп турган семис, кер аттыҥ токынын сол «арызына орой согуп, аттыҥ оозын токтодо тарттып, кайа кöрди. Койу талдарла, jажыл чибилерле туй öзÿп калтан кечÿдеҥ Айна кöрÿнип келди. Ол тöҥöзöктöҥ тöҥöзöккö jеҥил секирип, каjу jолго чыга конды,

– А-а, jакшы ба, . Айна, – деп, Василий нениҥ де учун бу кызычакты, jок кызычак эмес, кысты, кöрÿп ийе- ле, сÿÿнип айтты. «Jай öткöнчö кандый jаанап, чыдап калган» – деп, ол ичинде сананды. ;– Айна, ÿÿрелериҥнеҥ не соҥдодыҥ?

– Фу, кöрмöсти, бÿгÿн jееренек саадырбай оптонгон,jÿк ле арайдаҥ кÿлип jадып саадым – деп, Айна нениҥ де учун кызарып, кöстöри ырысту ле сÿÿнчилÿ суркурап :айтты. – Эмчегине адару чаккан ошкош, торт ло кызара тижип калган.

– Айна, учкажып аларыҥ ба? – деп, Василий аттыҥ ÿстÿнеҥ jайылып сурады.

– Jок, jок. Ыраак эмес, незин учкажатан – деп, Айна чочып,коркып айтты.

– Ондый болзо, jойу базалы – деп айдала, Василий адынаҥ тÿже секирип, кургак тобракту jымжак jолло Айнала коштой базып ийди.

Кÿс. Аспактардыҥ ла кайыҥдардыҥ бÿрлери чоокырайа саргарып, jалаҥдар кӱрерип, jаҥыс ла öлöҥин чабала, обоолоп сашган jадаҥдар ла агычактар jажыл jажаҥша jажарып jаттылар. Тайгалардыҥ баштарьгнда jан-jаҥы кар jаап салган кажайып jадат. Айна ла Ва- силий унчугушпай базып отурдылар. Оноҥ Айна араай айтты:

– Jинjи атана берди бе?

– Билбезим, – Василий jолдо jаткан кичинек, болчок ташты туура, чарчада тееп, айтты. – Эмди меҥиҥ ондо керегим jок.

-– Мен база кемге де кереш jок артып каларым – деп, Айна тöмöн, будыныҥ алды jаар кöрÿп, айтты. – Эмди мени элчиге де ийер кижи jок.

. – Сендий jараш, jакшынак кыс неге кунугар – деп, Василий маҥзаарып, айдар немезин таппай айтты.– Сеге ончо уулдар сöс айдар. Кöрöриҥ де.

– Ончо уулдар? – Айна тура тÿжÿп, бажынаҥ jылбырап тÿжÿп бараткан платты тÿзедип, бир колына узун, калыҥ тулуҥыныҥ учын ороп, Вася jаар кылча эдип кöрÿп, ÿни тыркырап сурады: – Слер база айдараар ба, Василий?! – Оноҥ уйалганына ба, айса какайгканына, эки колыныҥ алакаҥыла jÿзин jаба тудуп ийди.

Василий нени айдарын, нени сананарын билбей, jолдыҥ jаказында öлöҥди тыдырада отоп турган адыныҥ чылбырынаҥ салбай, кыстыҥ алдында тоолу секундка алаатып калган турды.

– Мен... мен, – деп, ол туктурылып айтты. – Мен сеҥеҥ чик jок jаан инем...

– Слер нени де кöрбöй, нени де сеспей jадаар, мениҥ шырамды, мениҥ кÿÿнимди билер де кÿÿнеер jок.

Jаҥыс ла элчиге ийерин билип jадаар? – деп, Айна jÿзинеҥ колдорын албай, кызынып, оноҥ тууралап айтты.

–Айна, Айна, – деп, Василий ичкери тап эдип, нениҥ де учун jÿреги сÿÿнип, jе айдар сöзин таппай турды. Ол Айнаны ийининеҥ кучактай алып, оныҥ колын, кÿргÿл чачын сыймап, кемге де айтпаган jылу, эрке, jараш сöстöрин ончозын-ончозын ого айдарга сананды. Мындый тушташ, мындый куучын болор деп, ол сананган болзо, ого jÿк иженген болзо, ол кыска нени айдарын билер эди. Бойыныҥ кÿÿн-санаазын бойы озолоп Айнага айдар эди. Jе кайда да, jÿректиҥ тÿбинде, бу кыс керегинде эҥ jараш, эҥ jакшы санааны ол бойына мензинерге сананган ба?!

Айна оныҥ колынаҥ уштыла согуп, jолды öрö кайа да кöрбöй, jÿзин jаба тудунып, jÿгÿрди. Василийдиҥ колында оныҥ jеҥилчек, торко плады артып калды. Ол бир эмеш нени де оҥдобой турды. Оноҥ адына мине соогуп, ичкери элес эдип, кыска jаба jедижип, адыныҥ оозын тартып,  араайладып, карызында чазын чечип, ат ÿстÿнеҥ jайылып келеле, чачын кыстыҥ колына туттурып айтты:

– Айна, бу мениҥ сöзим болзын!  Айна, бу мениҥ сöзим болзын!

Оноҥ адын карайладып, ичкери маҥтадып браадала, кайа кöрÿп, койынынаҥ Айнаныҥ пладын ушта согуп, салкынга элбиреде бийик кöдÿрип, кыйгырды:

– Айна, удабас айлылыҥа кудалар ийерим! – Ол Jаан jалаҥ jаар бурыган бурулчыкты эбире согуп, jылыйып калды.

Айна койу, кургак тобракту jолдо öдÿк jок, jылаҥаш, кÿски салкынга чаҥкыр платьезиниҥ эдеги элбиреп, чактыҥ чакка ычкыҥбаска тургандый, алаканында частытыҥ ууштап алтан, айдары jок чочып, уйалып ла кайкап калган, jе учы-куйузы jок ырысту турды...

Jаан jалаҥныҥ ажы jажыл, чаҥкыр болды. Василий аштыҥ ортозыла торт ло канат öзö бергендий jелдирип, сыылада кожоҥдоп, аштыҥ jараш ла кандый да ток jыдын тынып, «Аш бышпас, мыны эмди ле чаап, зеленка эдер керек» деп сананып браатты. Оноҥ адыныҥ оозын бура тартып, Jаан jалаҥныҥ тууразында, коп-коо кырлаҥ тÿшкен, ол «кырлаҥныҥ тöзинде боочы jаар маҥтатты. Бÿгÿн ол торт ло эзирик немедий болды. Ол jолой кожоҥдоп, каткьгрып, эбире турган кырларды, элбек телекейди кабыра кучактап, эркеледер кÿÿндÿ браатты.

...Кечÿ Jердиҥ меес jаныныҥ элбек jалаҥдарыныҥ ажы кöдÿре быжып калтыр. Василий адыныҥ оозын токтодо тартпай, ашка кийдире маҥтадып барды. Буудайдыҥ уур мажактары оныҥ адьгныҥ кеjимине тарсылдада согуп турды. Кер ат бажын кекип, бышкырып, буудайдыҥ мажактарын ÿзе тартып, jип браатты. Василий ат ÿстÿнеҥ эҥчейип, алтын ошкош аштыҥ мажактарын сыймап, араай каткырып айтты:

– Кандый эмтир, Jыртай Иваныч! Эмди Jамжылдыҥ уулы эш неме билбес jаш бала деп айдарыҥ ба?

Василий кичинек тöҥди ажыра jелдиртип  келеле, ого удура jортуп келеткен Jыртай Иваньика капчыт тушташты.

– А-а, агроном, – деп, Jыртай Иваныч тешпек jÿзиниҥ терин арчып, кÿлÿмзиренип айтты: – Аш jакшы бÿткен, айдары jок jакшы бÿткен.

Олор бийик, теҥкек меести эдектей барган тöҥдöрди толкуланып ажып барган кÿреҥ ашты кöрÿп, jакшынак тÿжÿмге сÿÿнип, кыраны jакалай jортуп баратгылар.

– Мында канча гектар? – деп, Jыртай Иваныч камчызыныҥ сабыла эбире кöргÿзип айтгы. – Аш кандый jакшы бÿткен!

– Сегис jÿс га – деп, Василий айтты. – Jакшы. Jаҥыс ла öрöги аш, Jаан jалаҥныҥ эҥ ле орой ÿренделген ажы бышпай, тоҥотон эмтир. Оны, Jыртай Иваныч, зеленкага чабар керек.

– Эзенде муҥ гектарды, jок, эки муҥ гектарды саларыс – деп, Jыртай Иваныч Василийдиҥ айтканын тыҥдабай да айтты. – Сениҥ айтканыҥча Jаан jалаҥды jулдай кыралаарыс. Мен эмеш jастыргам, Василий, jаманымды ташта – деп, ол унчукты. – Сен газетте сÿрекей чын бичигеҥ, эмди сеге ондый буудак болбос. Эмди jаҥы öй, jаҥы эп-аргала иштеер деп билип jадым.

– Jаҥы öй, jаҥы иш, jаҥы jеҥÿ – деп, Василий оморкоп айтты.

– Ондый – деп, айдала, Jыртай Иваныч нени де тереҥ сананып, унчукпай jортуп браатты.

Тайгадагы jайлулардаҥ койчылар тÿжÿп келген... Кечÿ Jердиҥ оҥ jанында, Тектиргениҥ меестеринде, ÿÿрÿ койлор jÿрет. Койчыныҥ кожоҥы; кырлар, кыралар, jалаҥдар ÿстÿле, чаҥкыр теҥериле jанган турналар кожоҥы кÿски кейге, jарык, jараш телекейге jыҥырап jайылат.

«Öй кандый тÿрген öдÿп jат. Эбире ончо неме кандый капшай кубулып, öокöрип калат. Кечеги чимириктÿ уулдар бÿгÿн калаҥгу эрлер болуп калган, кечеги солун немелерди бÿгÿнги солундар акалап чыккан– деп, Jыртай Иваныч кöзиниҥ учыла Василий jаар кылчайып кöрÿп, кÿкпеҥдеде jортуп, бажын сÿÿмjилÿ jайкап, сананып браатты. Оныҥ кенетийин кожоҥдоор, каткырар, бу коштой jортуп брааткан jиит уулдый болор кÿÿни келди. Василий дезе неге де каран кÿлÿмзиренип, Jыртай Иваныч jаар кöрди...

 

 

БОЙЫНЫҤ JАРГЫЗЫ

 

Тышкары соок шуурган да шуурза, салкын кöзнöктöрди чарак карла, тобракла, керек дезе оок кумакла да шыбай согуп турза, колхозтыҥ клубында улустыҥ тыныжынаҥ, jаан темир печкеде кÿÿлеп кÿйген одыннаҥ, блааш-тартышту эрмек куучыннаҥ улам айдары jок изÿ болды. Улустыҥ чырайлары оттыҥ козындый кызарып, бастыра бойлоры изишлеп, эмди-эмди ле от алыжа бергедий болдылар. Калапту салкын клубка кирген кижиниҥ колынаҥ эжикти кодоро согуп, оны арай ла болзо, эжиктиҥ сабузыла кожо кайра таштабай турды. Jе jиит уулдыҥ колы чыйрак, буттары капшуун, ол эжикти кенетийин ача тартып, клубка кире конордо, оныҥ jÿзине удура jылу толку jаба сокты, jуун кöҥдÿгип калган эмтир. Ары-бери кöрзö, отурар jер jок болордо, ол камчызыныҥ билдиргезин карызынаҥ да албай, турган jерине отура тÿжÿп, эжиктиҥ jаагына jöлöнип, карбайа тоҥуп калтан сабарларын кыjырада уужап, jуугында турган jаан кара темир печкеге jылыда берди. Оныҥ сокко тоҥгон сабарлары изип, тирjейип, jÿзи тыҥыскып турды.

Улус ончозы jиилеп-jиркиреп турарда, кериш-чабышты токтодор до арга jок тужунда, jуунныҥ председатели азу сагалын сарбайып, чачы эмештеҥ буурайып jÿрген карган колхозчы чур-чуманавты токтодып болбой алаатып калган турарда. кирип келген учун, уул баштап тарыйын нени де оҥдоп болбой отурды. Оноҥ тал- табыш эмеш jиҥпирей берерде, алырак кöстÿ, ачынганына башпак тумчугыныҥ таналары тастайып калган, jоон кызыл мойынду, бажын таада jÿлÿп алпан Белчековтыҥ öткÿн ле jакарган айасту ÿни ончо ÿндерди туй согуп, jап-jарт угулды.

– Сениҥ, тербезен танма, jылыйтатан база немеҥ бар эди! Бÿгÿн мында, эртен ондо. Кара кардына болуп базып jÿрген сендий немелерди мен кöп кöргӧм! Кöп кöргом! Мыны мен албаты-jонныҥ да алдына, аар-jамылуныҥ да алдына jажырбай айдарым!

– Мойно! Сен öйинеҥ öтпö! Айткылаарга ол сениҥ катыҥ эмес. Керектиҥ аайын айт!–деп, jуунныҥ председатели маҥдайыныҥ терин колыныҥ сыртыла арчып ийеле, jаан кара jудуругыла столго jырс этире jудуруктап, öткÿн ÿниле кыйгырып ийди. – Эрмегиҥди öскöртпöс  болзоҥ, улусты уйалбай калаар болзоҥ, мен сени текши jууннаҥ сÿрÿп ийерим!

– А-а, сен колхозный демократияны бузарга ба?! Албаты-jонныҥ ак сааназына jаба базарга ба?! – деп, Мойно оны (jоон корчок сабарыла кезедип, ичкери эҥ- чейип, фуфайказыныҥ тарылгазын чечип, айтты. – Сен мени закон билбес аамай, соксоо неме деп бодоп туруҥ ба?! Тойорыҥ!

– Айтсын!

– Чаптык этпегер!

– Jулда ла Мойно! – деген ÿндер анаҥ-мынаҥ кöдÿрилип чыкты. Jуунныҥ председатели öрö туруп, нени де айдарга турарда, оныла коштой отурган Чоднаков, аймакисполкомныҥ председатели, кыскачак сынду, кара чырайлу, суйук чачын тескери тарап алган, кара кителин шык этире. топчылап алган кижи, оны чаганагынаҥ ала койып, öрö турарга бербеди. Оноҥ кичинек, курч кöстöриле Мойноныны кезе аjыктап:

– Куучындагар, куучындагар, нöкöр Белчеков – деп, коо ÿниле табылу айтты.

– Мениҥ шÿÿлтемле болзо, колхозник кижи эки уй, бир ат, он кой тудар эдип кодхозтыҥ jаҥы уставына бичип салар керек. Колхозтыҥ да малын кичеерге, бойыстыҥ да малысты кичеерге бистиҥ кÿчис jедер. Оныҥ учун мен кажы ла колхозчыныҥ билезине бир уй, беш кой артырар, артыкту малды айрыйла, колхозтыҥ малына кожор деген шÿÿлтени тöзинеҥ ала jаратпай турум.

– Чын.

– Чын айтты.

– Алтай кижи малы jок jадып болбос – деген ÿндер база ла jиилеп чыкты. Эжиктиҥ jанында тере тоны телпейип, чырайы «кызарып, кара кöстöри мöлтÿреп отурган jиит уул Кергилов Санаа коштойында отурган, торт ло байбак кызыл тыттый карган Амыр öбöгöнгö эҥчейип, каткырды.

– Аба, Чама уйазы туруп чыкты.

– Тойбос, толбос, jутма таҥмалар – деп айдала, карган jаан бажын булгай согуп, полго тÿкÿрип ийди.

– Таҥкы тартпаар, танкы тартпаар – деп, ÿй улус тумчуктарын туй туткулап, jöдÿлдегалеп, арбагылап та турза, jе таҥкыныҥ ыжы там ла койылып, толукта отурган улустыҥ чырайлары jарт кöрÿнбей барды. Энчикпес кÿлÿктер папиросторын jеҥдерине jажыргылап алала, билдиртпестеҥ таҥкылагылап турган ошкош.

– База кем куучын айдарга туру?! – председатель jоон карандашла графинниҥ мойынына шыҥкылдада согуп, – араайыгар – деп, арбанып турды.

– Маа сöс беретеҥ бе, уул, – деп, Амыр öбöгöн телтес-мултас туруп чыгала, акыр, бу нени айдарга сананган эдим – деп, эмеш аалатып, jиткезин тырманып турды.

Каткы jир эделе, оноҥ кенетийин токтой тÿжÿп, эбире тым боло берди. Jаҥыс ла тышкары куйунныҥ сыктаганы ла толукта кемниҥ де тереҥ уйкуда коркурада козуруктаганы угулат.

– Бу кем? Бу кöрмöстиҥ учазы тööн не теппес? –деп, кем де каткырды.

– Эл-jонныҥ jууны болуп jат. Эмеш те болзо, эрмек-сöзим айдарга турум – деп, учы-учында карган öрöкöн jалбак алаканыла чырыш jÿзин сыймай тудуп, эрмекти -колбулу айдарга кичеенет. – Чама мында эл- jонныҥ ак санаазын айдарга турум деп керейлеген. Олордыҥ кÿÿн-санаазыда керечи болорго турум деп кертеҥдеген. Мен бодозом, Чама албатыныҥ керегин корыырга турган эмес, бойыныҥ боро кардын кичееп jат...

– Чаманы кем билбейтен эди – дежип, клубта отурган улустыҥ кöп сабазы jиркиреже берди.

– Таҥманы макалу ла айтты.

„ Табыш эмеш токунай берерде, Амыр öрöкöн нени де айдарга турала, колын jаҥып, отура берди. Чама оныҥ кудязы болгон учун неме айтпады ба, айса сананып алган сöстöрин ундып салды ба, jе тöмöн кöрÿп отура берди.   ’        "Сöс бергер, сöс бергер – деп, Чама торт ло эки кöзи кандалып калган керейлеп чыкты. – Мен ийттердиҥ оозын туй чаап ийейин. Мен чилеп колхозко кем иштеген. Мен чилеп кöҥкöрö jыгылганча кемер иштеген, айт.

Jуун кыштыҥ таҥы jарыганча öтти. Аймакисполкомныҥ председатели колхозчылардыҥ алдына ÿни тунганча эки катап куучын айтты. Jе оны улус тоомjылу тыҥдаза да, колхозчылардаҥ оны кем де jöмöбöгöн. Тайпа ташту jерге ады jок канайып jадар. Одын-сууны канайып jедип алар дежип, бир кезек колхозчылар улу тынгылап, колдорын jайгылап, ачынгылап турдылар.

Арт учында неме болбосто, jуунныҥ председатели jуунныҥ алдына аайы-баажы jок ачынып, эки сурак тургусты: «jöп пö, jöп эмес пе».

– Кажы ла колхозчыныҥ билезинде бир уй, беш кой, бир jоон чочко болзын, артык малды колхозко табыштырзын деген кижи колын кöдÿрзин.

Клубта толо улустаҥ jÿк ле тоолу улус колын кöдÿрди.

– Кем бу суракла jöп эмес, колын кöдÿрзин!

Клубтыҥ ичи тымык боло берди. Кем де колын кöдÿрбейт. Ончо улус тöмöн кöрÿп алган унчугушпай бойы- бойын чаганактарыла ийдижип отурдылар.

– Бу не? – деп, аймакисполкомныҥ председатели ÿни тыркырап, кара чырайы кара куу болуп кубулыл, кыйгьгрып ийди. – Öнöтийин кылынып тураар ба?!

– Акыр, уулым, сен тай ат чылап туйлаба, эрмекти табынча jолду айт – деп, Амыр öбöгöн öрö туруп, кату айтты. – Албаты-jонго озолодо jартап берер керек болгон. Бис сендий jаан бичикчи улус эмезис, кезиги бис оҥдоп болбой, Чамадый немелердиҥ сöзине кирип jадыбыс. Мыны оҥдоорго сеге кÿч пе?!

– Айтканаар чын ошкош, öрöкöн, – деп, арт-учында Чоднаков албаданып кÿлÿмзиренди. Оноҥ jанында турган тирjек чырайлу, бийик сынду кижиге кылас эдип кöрöлö, шыйкынап кимиренди: – Кöрдиҥ бе. эдип алган ижиҥди? Агитатор! Качы! Эртен бюрого!

Чоднаков тонын тÿрген-тÿкей кийип, бир де кижи jаар кöрбöй, эжикти ачып, jÿзине удура соккон соок шуурпанга удура jÿткип, чатмас-мутпас чыга конды.

– Jуун божогон. Сурак дезе ачык артып jат! – деп, jуунныҥ председатели Эжер öбöгöн чырайы кара ла jер болуп калган айтты.

Öйинеҥ öткÿре тöгÿнчи ле кокурчы Кÿдÿчи нени де айдарда, клубтыҥ тöри jаар отурган улустыҥ ортозын каткы jирт эдип калды.

 

Jууннаҥ jанып келген улустыҥ кöп сабазыныҥ сагыжы амыр эмес болды. Анчадала парторг Селешов ло колхозтыҥ председатели Jабынаров бир де часка уйуктап болбодылар. Эртен тал тÿш киреде Селешов ло Jабынаров партияныҥ райкомыныҥ бюрозына тÿшсин деп аймакгаҥ телефон шыҥырт этти. Канайдар? Бюрого нени айдар? Уйат, уйат. Селешов jылу туразыныҥ кöзнöгинеҥ карлу шуурланды аjыктап, тышкары да чыгар кÿÿни jок, неме де сананар кÿÿни jок отурды.

Салкын кичинек те серип турганы jок. Ол карла,  тобракла шуурып, чедендердиҥ агаштарында сыгырып, таскыл меестиҥ курч таштарын, аралдаҥ jайкындалып jайылып аккан сууныҥ тожын килейте jалайт. Öзöк бажында борорып кöрÿнип турган теҥкек кара тайга бу капчал öзöкти тöмöн ÿзÿк jоктоҥ шуурганла тынып, ÿрÿп тургандый бодолот...

Эбире тöрööндöр, ончозы таайлар, jеендер, куда-кубуйлар – бирÿзине ле килеп ийзеҥ, тÿбектиҥ болгоны ла ол, ончозы ла адааркажып келер. Мынаҥ качып, öскö jерге барып иштеер керек болгон. Jаҥыс ла öскö jердиҥ улузы кижини тербезен неме деп айдар болор деп Селешов кунукчылду сананат.. Кечеги кÿнге jетире ол эл-jонныҥ санаазын jетире билерим деп сананып jÿретен, jе бÿгÿн кöрöр болзо, ол туш улусты jакшы билердеҥ болгой, бойыныҥ ÿйиниҥ де jажытту санаазын jетире билбес эмтир. Нениҥ учун дезе, оныҥ ÿйи, тегерик ак чырайлу, jобош ло уккур бÿдÿмдÿ, кыскачак сынду, эмеш кылыр да. болзо, jе кап-кара jараш кöстÿ келин, ол jаар электеген ле шооткон айасту кылчайып кöрöлö:

–- Чамага jеҥдиртип салдыҥ ба? Эх, адыҥ база пйртийный качы – деп, кезем айткан.

Ого удура нени айдар? Айылдар сайын jÿрÿп, кажы ла кижиге бу сурактыҥ jаан учурын jартап берген болзо, база мындый болор беди? Ол дезе улусты jакшы билерим деп иженген. Керек дезе Чаманы да jакшы билерим деп сананган. А эмди райкомныҥ бюрозында куйрукты толгодоры артты.

Тышкары соок салкын, jе эки кып тураныҥ ичи jылу да, jарыкта. Орус печкеде одын тызырап кÿйÿп, кööштö эттиҥ тыртылдада кайнаганы угулат. Тураныҥ ичинде кайнаган эттиҥ тату буузы jытанып турды. Селешовтыҥ беш jашту уулы, кичинек Колькачак, jелмер кара чачы ÿрпейип калган, столдо неҥи де jурап отурды.

– Тышкары чыгар дезе, салкын учура берер – деп, ол улу тынып айдат. _

Эжик калырт эдип, иайра ачыларда, сооктыҥ тыныжы jылу турага иажайып кирип jайылды, оны ээчий соокко тоҥгон, салкынга торт ло кöзи j ашкайактый берген Jабынаров кирип келди.

– Бу мыныҥ неме-атазы тежиле берди, jабага атты, jаман-jуудык кижини jьгга согуп ийетен эмтир – деп, ол арбанып, омок-jардак ÿнияе jарjаҥдап айтты. – Ээ, чаалта, сен, нöкöр, кунуга берген турбайыҥ. Мен карын сÿÿнип jÿрÿм. Аттарыс бойыста артса, эзенде бу киреде картачкаазыла ойноп отурарыс.

– Чечин. Ары кедери, калыраба. Сеге ас jедижер болор деп туруҥ ба? – деп, Селешов меҥдебей айтты. – Иженбе.

Бийик сынду, тестек бÿдÿмдÿ, jелбер кабакту, казыр кеберлÿ, jе jалакай кöстöрлÿ Селешов чала кирлене берген ак чамчазыныҥ öмÿри ачылып калган, орында такталанып алган отурды. Оныҥ тыйрык соргуулду каҥзазыныҥ оды öчÿп те калган болзо, ол каҥзазыныҥ соргуулын оозынаҥ албай, öрö кöрбöй, араай кÿҥÿреде куучындап отурат.

– Ырjаҥдап каткырба, отур. Мындый иш учун райком биске алкыш айдар болор деп сананып туруҥ ба? Jок туру, экем. Теҥ-тай ла jедижер болбой...

–- Алдырбас, Иван Тÿнтеевич, бу керекти тÿзедип койрыс. Райкомдо куйрукты толгооры jарт. Jе толготпой jÿрген туш бар беди? – деп, сокко кызара берген jаактарьщ jыжып, бöрÿгин ушта согуп, ондо jапшынып калган карды кактап, тонын чечип, кызыкачак сынду, сÿре ле кÿлÿмзиренип jÿрер кöстöрлÿ Jабынйров Озочы Кыпчакович кокурлап айтты. Оноҥ Селешовтыҥ одожына отурып алала, мöҥÿн портсигарынаҥ папирозын чыгарып, таҥкызын тартып, чаҥкыр ышты jайылтып ийди.

Иван Тÿнтеевич таҥкыныҥ чаҥкыр ыжы öткÿре шулмус кöстöри кÿлÿмзиренип отурган Jабынаровты аjыктап, тыйрык каҥзазыныҥ когын столго кагып, араай сурады.

– Сен Белчеков керегинде нени сананып туруҥ?

– Чыйрак-чыҥдый, иштеҥкей колхозчы – деп, Озочы Кыпчакович айтты.

– Jок, мен ол керегинде сурабай jадым – деп, Иван Тÿнтеевич колын jаҥыды. – Оныҥ ичинде не бар?

– Кем билер оны.

– Кем билер, бис билер учурлу–деп, Иван Тÿнтеевич ачынды. – Jе эмдиге jетире нени де билбейтен турубыс. Партияныҥ Тöс Комитединиҥ партийный пропапандй, 'Керешнде jöбин кычырып ‘кöрöлö, сананзам, бистиҥ иште ‘jаан jедикпестер бар. Ондый jедикпестердиҥ чып ла чын барын кечепи öткöн jуун кöзиске сайып туруп кöргÿзип берди.

Олор экÿ бир кезек öйгö унчугушпай тым отурдылар. Селешовтыҥ уулы, кичинек Колькачак, печкениҥ jанында агаштаҥ нени де jонун, чимириги агып калган мыжылдап, нени де кимиренип, бойын соододынып отурды. Тышкары салкын бирде тымып, бирде ойто ло тыҥып, темир печкениҥ трубазында огурып, онтоп турат. «Мал-аш кандый туру не? – деп, Jабынаров -jÿреги шимиреп сананды. – Öлöҥ бары jакшы. Оноҥ башка малды эмди кайдаар айдаар эдис?»

– Чаманыҥ тышты советский де болзо, öзöги кулак болуптыр – деп, мындый шÿÿлтеге jаҥы ла келген чилеп, Иван Тÿнтеевич кайкап айтты. – Эртен коммунизмге барарга jадыс, ‘бистиҥ ортобыста дезе – кулак! Тьфу! '

– Сен мыны jаҥы кöрдиҥ бе? – Озочы Кыпчакович каткырды. Чаманыҥ санаазында сок jаҥыс амаду бар. Асты берер, кöпти алар. Чаманы мен туку качаннаҥ бери билетем. Ол кичинак те тужунда мындый болгон. Асты берер, кöпти алар... Чама качан бир тушта

Трудкÿни эмезе jалы ас ште иштегени санааҥа кирет пе?

– Ондый иш бергенде, керейлеп чыгатан эмей.

– Эмеш ле тузалу, акчалу иш болзо, ол торт ло кöшкöрö jадып ийетен, jе ишке жачан да бастыра кÿчин беринбейтен – деп, Jабынаров куучындайт. – Эмди ол неге jетпей турган? Неге ачыгаатып турган? Jууныҥ öйи, эмезе jууныҥ кийининде кату öйлö,р болзо кайдат. Ол до тушта Чама ончо улустаҥ jакшы jаткан дежет.

 Онызы чын. Бу караҥуй jÿрÿмдÿ кижи – деп, Иван Тÿнтеевич улу тынып айтты. – Мен ото иштеҥкей, чыйрак кижи деп килеп jÿретем. Оныҥ адаанын да алып туратам...

– Кандый ла болуп jат, Иван Тÿнтеевич, – деп, Селешов айтты. – Кем оныҥ ичине киргап jÿртен. Ол керегинде бир коркушту коп jÿретени санааҥа кирет пе?

– Ого чын деп бÿдерге де коркушту. Jе мен бодозом, ол тöгÿн. Чама тоҥ ло ондый эмеш пе?

– Улусты тыш jанынаҥ канай кöрÿп, калай бидип jадыбыс, Озочы Кыпчакович, – деп Селешов айтты. – Jе бу керекти шиҥдеп кöрöр керек...

– Бойын таҥ алдынаҥ шиҥдеп кöрöли.

– Jарайт. Jе керек jаҥыс ла Чамада эмес...

–- Бистиҥ кöстöристи тоолоп, ишти бÿдÿрген керегинде тоолор туй бöктöп салган. Шак мьнаҥ улам бир кезек учуралда, кармадап jÿргенис. Улусты аjарбай jадыс. Бу тоолу кÿндердиҥ туркунына мен эт- кан ижимди, jÿрген jÿрÿмимди тöзинеҥ ала бажына чыгара  кöрдим. Бир тушта кижиниҥ ичинде санаазын, кижиниҥ кылык-jаҥын jетире билип аларга кичеенбегенимди сананзам, jÿрегим кородойт. Шак мынаҥ улам кезикте jакшы кижини оöрткöт, jаман немеге болушкам деп, Селешов куучындап отурды. – Эмди райкомныҥ алдына барып, качыныҥ ижинеҥ jайлаткар деп айдадым. Менеҥ ле неме болотоны тöгÿн неме болбой?.,

– Бойыҥды кату бурулап jадыҥ. Jе онызы да jолду – деп, Jабынаров чырайы сооп айтты. – Кижи бойын бойы бурулап, бойыныҥ бурузын алынып билбес болзо,ол öскö кижиниҥ бурулап айтканын угар ба? Укпас. Jе öйинеҥ öткÿре бойын кыйнаарга, ончо буруны бойына алынарга база jастыра. – Оноҥ ол кöзнöк jаар аjыктап, – бу jууктарда мен де кöпти оҥдоор болдыад – деп кошты. – Азыйда оору улус аймактыҥ больницазына барарга ат эмезе машина сураганда, бербей карамдап туратам. Кандый уйатту. Ол улус эмди мен керегинде нени сананып jат... Jе, Иван Тÿнтеевич, бис jакшы керекти чик jок кöп эткенис, jастыразы jок болотон эди база. Ондый да болзо, ачындый сöстöрлö бойын токунадарпа база jарабас.

– Бу чын-чын, Озочы Кыпчакович, – деп, Селешов айтты. – Бис jакшы керектерди чик jок кöп эткенис.

Олор школдо ÿренгендерин, комсомолго киргендерин, оноҥ jууга jÿргендерин, jууныҥ кийининде ойто jанып келеле, тöрöл колхозына бастыра билерин ле ийде- кÿчтерин берип иштегендерин эске алынып, узак куучындажып отурдылар. Тышкары шуурган эмеш jыҥпырай берди.

 

Jабынаров кийинип, jылу турадаҥ чыга конордо, оны соок салкын орой тартып, jÿзин jалап, эдегин jайа сокты. Оромдо бир де кижи jок эмтир. Бÿрÿҥкÿй эҥир кирип келген... Туралардыҥ кöзнöктöринде лампаныҥ кызыл отторы кöрÿнет. «Электростанция ÿрелип калган Электрик кандый да запчасть керек деп эрмектенет... Оны кайдаҥ алар? База ла Бийск jаар кижи  бербенче болбос эмтир» – деп, Jабынаров бойында сананыга, бÿткÿл ремонт эдерге канча салковой акча керек деп санаазында чотоп, салкынга удура эҥчейип, бажын бöкöйтип, jеҥиле jÿзин бектеп алган, деремнени öрö базып браатты. Колхозтыҥ клубыныҥ одожына jедип келерде, оныҥ ончо кöзнöктöри лампаныҥ öчöмик одыла jарып турды. Ол клубтыҥ jанына базып келеле, кирер бе, jок по деп сананып, тура тÿшти. «Бÿгÿн комсомолдыҥ jууны болор керек. Нени айдыжат, киргап тыҥдап уксамайдар?» –- ол клубтыҥ j«ан да, уур да эжигин ача тартты.

Клубка кирип келзе, оныҥ телкем залында тоолу ла улус отурды. Репетиция öдÿп турган эмтир. Турлуларда

ла фермаларда комсомолдор jуунга келип болбогондор, оноҥ улам jуун jуулбай, токтоп калган дештилер.

Кергилов Санаа, колхозтыҥ jиит койчызы, комсомол уул, сценада кандый да кожоҥ кожоҥдоп турды. Jети jыл ÿредÿлÿ школдо кожоҥныҥ ÿредÿчизи болуп турган Торбоков Николай Jалбакович кожоҥдоп турган уулдыҥ оозы jаар кезе кöрÿп алган, кезикте чырайы jарып, кезикте ачынганына кабагын jемире кöрöлö, чураназын ойнобой токтодып, арбанып турды:

– Музыканы, музыканы тыҥда! Анаар ла ÿрдÿрбезеҥ! Баштайлы, бир, эки, ÿч...–Ол Санаага бу кожоҥды тöрт-беш катап кожоҥдотты. Бийик сынду, кÿреҥ чырайлу, койу кара кабактары тудуштала öзÿп калган, ак чамчалу, кара штанду, jе öйинеҥ öткÿре jаан, байбак пыймалу Санаа кара кöстöри суркурап, коо, jараш ÿни ле кожоҥды коолодо, чöйö кожоҥдоп турды. Оноҥ кожоҥ божой берерде, ол сценадаҥ тÿже секирип, маҥдайында быjырайып келген терди арчып, айтты:

– Уф! Николай Jалбакович, арай ла болзо öлбöдим.

– Бу сен бÿгÿн кайттыҥ? – деп, Николай Jалбакович кара кöзиле Санааны кайкаганду аjыктап, чураназыньгҥ топчыларын топчылап сурады. – Сен торт ло музыканы укпай, jалаҥ тööн jÿре берип туруҥ!

– Кулагыма не де угулбайт, jаҥыс ла салкынныҥ кÿÿлегени ле койлордыҥ маарашканы угулат. Бу jотконго торт ло тунуп калган ошкош – деп, Санаа каткырды.

– Санаа, койлорыҥ кандый туру? – деп, Jабынаров оныҥ jанына базып келеле, оныла эзендежип айтты. – Мен бодозом, сен анда кьгрга чыгып алала, jаҥыс ла кожоҥдоп турган болорыҥ.

– Кере тÿжÿне кижи койдыҥ jанында jаҥыскан нени эдер? Кожоҥ – ол мениҥ нöкöрим. Койды кижи кожоҥы jок кабырып бодор бо?

– Сениҥ койлорыҥ да кожоҥго ÿренип калган болбой? – дежип, jарда отурган jиттер каткырышты. – Кожоҥ тыҥдап турала, койлорыҥ отоорын ундып, бош кöдÿртип калбазын!

– Ол тушта койлорго кажаган  тудардыҥ ордына, клуб тудуп берер керек – деп, кем де кокурлады, олорды кожоҥло до тойдырып салбай.

– Койлорго клуб тудардаҥ болгой, колхозчыларга да jакшы клуб тудуп алза, болотон ло – деп, комсомольский организацияныҥ качызы, художественный самодеятельностьтыҥ  руководители, тракторист уул Карчага Сарыкöсов кабагын тÿÿп, колхозтыҥ председателиниҥ эки кöзиниҥ ортозына чип-чике кöрÿп, кажы ла сöсти аҥылап,айтты.

– А бу клуб jаман ба? – деп, Jабынаров ары-бери аjыктап, кайкады. – Мен бодозом, бу аймак ичинде эҥ jакшы клубтардыҥ бирÿзи.

Бир эмеш öйгö тымык боло берди. Jаҥыс ла шуурган ойто ло казырланып, клубтыҥ кöзнöктöрине типилдеде сокконы угулат.

– Бу клуб бистиҥ колхозко кичинек, кино болгондо, улус бадышпай jат. Улус ойноп, амырап отурар аҥылу кыптар jок, jииттер биjелеер фойэ база jок. Бойыгар да кöрзöгöр – деп, ол ло ок уул соок кöстöрин председательдиҥ jÿзинеҥ туура албай, кезем айтты.

«Бу кем мындый, бу кандый уйалбас таҥма? – деп, Jабынаров оныҥ кадалгак кöстöриниҥ кандый да бийиркек бÿдÿмине ле оныҥ кату эрмегине ачынып сананды. – Сендий ле чимириктÿ немелердиҥ айтканын угатан турум»- Оноҥ эмеш ачынып, чырайы кызарып айтты:

– Клубты тударын-тутпазын бойым билерим, комсомолдор... Слердиҥ сагыжаарда jаҥыс ла биjе, кожоҥ, ойын. Мен бодозом, слерге бу да клуб сÿрекей jакшы – мыны ончозын айдып ийерде, оныҥ ачыныжьп jабызап, айткан сöсторинеҥ бойына кандый да эби jок уйатту боло берди. «Бу мен канайып турум? – деп, ол ичинде сананды. – Jе айдарын бир ле айдып койгон. Эмди тескери базар арга jок».

– Мен «Кызыл Таҥдак» колхозтыҥ ончо jашöскÿриминиҥ алдынаҥ айдып турум. Бу jаҥыс ла мениҥ некелтем эмес, баштапкызы, экинчизи, олор комсомолдорды jаман айтпагар, олор биjелеп те, кожоҥдоп то, иштеп те билер – деп, Карчага Сарыкосов кадалгак кöстöрин чиҥбей де айтты. – Ондый комсомолдордыҥ бирÿзи бу, Кергилов Санаа, jаныгарда туру. Кожоҥ ого кой кабырарга чаптык эдип туру ба, суразаар...

Jе керек чала комойтып, кериш, тал-табыш чытарга турганын сезип ийеле, Николай Jалбакович öткÿн ÿниле кыйгырып ийди:

– Репетидия öдÿп jат. Экинчи номер. Раиса Белчекова, сценага! – оноҥ чураназьпн ойной берди. – Залда отурган улус кичинек те табыш этпезин. Нöкöр Сарыкöсов, бойыгардыҥ jеригерге отурыгар. Слер, Озочы Кыпчакович, репетицияны кöрöр кÿÿнигер бар болзо, артып калыгар.

Jе Jабынаров нени де айтпай, чыга берди.

– Jаан кижиле эмеш тоомjылу эрмектежер керек –деп, Jабынаров чыга берерде, Николай Jалбакович Сарыкöсовты ÿредип айтты.

– Jалканчып ÿренбегем – деп, Карчага оозын тыртыйтып унчукты. – Мениҥ айткан шÿÿлтем jастыра болзо, каруузына турарым...

– Карчага чын айткан. Чын, чын – дежип, художественный самодеятельностьто туружьгп турган уулдар ла кыстар, репетицияны кöрöргö келген jиттер jиркиреже бердилер. – Jакшынак, jаҥы клуб тудар öй jеткен!

Бу кÿн репетицияныҥ экинчи бöлÿги кандый да кÿÿн- кÿч jок öтти. Рая Белчекова нениҥ де учун кенетийин чырайы кубулып, сÿÿнчилÿ кожоҥды кандый да кунукчылду кожоҥдоп турды. Николай Jалбакович оны канайып та кöкÿдип турза, эш ле неме болбоды. Репетицияныҥ кийнинде Рая ла Санаа клубтаҥ улустыҥ эҥ ле учында чыктылар.

– Сен бÿгÿн кайттыҥ, Рая? – деп, Санаа некей тоныныҥ jеҥин кийип тура, сурады. – Не болгон?

– Не де болбогон – деп, Рая jылу ноокыдаҥ эткен jымжак арчуулын туй тартынып, jараш эриндерин чÿмеркегендÿ ле ööркöгöндÿ чорбойтып каруузын берди. Оноҥ кандый да амтанду, jараш, jылу jыт jытанат.

– Ондый болзо, Рая, jакшы болзын. Меге тÿниле jанар керек. – Санаа бöрÿгин туй тартынып, карызына камчызыныҥ билдиргезин кийип унчукты.

– Мындый jоткондо бо? – деп, Рая чочып, кöзнöк jаар кöрди. Караҥуй кöзнöккö кумакту кар шылыр эдип шыбай согульгп турды. Санаа нени де айтпай, клубтаҥ чыга конуп, салкын -шуурганду караҥуйда jоголып калды. Рая кайа кöрзö, Санаа jок эмтир. Ол оны ээчий чыга jÿгÿрди, оноҥ тура тÿжÿп:

– Санаа! Санаа! – деп, араай кыйгырды. Jе оныҥ айткан сöстöри оостоҥ чыгып ла келерде, салкын олорды ÿзе согуп, капчал öзöкти тöмöн ойдодо берди.

Рая бÿгÿн Санаага ончозын айдарга сананган... Jе ол нени де сеспей jÿре берди. Санаа оныла кичÿдеҥ ала кожо öскон ине! Ол билер, болужар учурлу. Школдо, ÿренип турар тушта, олор экÿ кандый эптÿ jÿрген эди. Jе

эмди Санаа школды божодоло, колхозто иштеп jат. Раяга дезе база бир jыл ÿренер керек. Раяга ÿренип божойло, нени де этпей ойноп, кожоҥдоп, базып та jÿрерге кем jок, нениҥ учун дезе адазы Чама аргалу, jеткилдÿ jадып jат. ого ÿзеери ол кызына, Раяга, сÿрекей кару. Не ле керек дезе, jердиҥ алдынаҥ да болзо таап берер. Jе нениҥ де учун оны кöп улус кöрбöй jат. Тойбос, ач таҥма дежет. Карчага дезе оныла керижип, оны сен кулак неме деп айтканын кöп улус уккан. Эмди оныҥ адазы керегинде Санаа нени сананып туру не? Мындый сÿÿнчилÿ эмес санаалар Раяга кышкы каникулдарда айылына jанып келген баштапкы кÿндердеҥ ала амыр бербей турды. Ого ÿзеери кечеги öткöн текши jуунда оныҥ адазы ончо колхозчыларды кöкÿдип, бойыныҥ  jанына тартып алган ла колхозчылардыҥ малын астадар деген суракты jаратпай, коркушту тартышкан дежет. Парторганизацияныҥ качызы Селешов Чаманыҥ jуук тöрööни, оныҥ учун ого удура эрмек айдып болбогон ине дежип, клубта jуулган jииттер бу jуукта ла jаҥы куучындажып, каткырыжып турган... Салкын Раяны öзöкти тöмöн айылы jаар кийиҥинеҥ ийде салып айдап та турза, ол меҥдебей, араай базып турды. Адазына ачынып, бойына килеп, jиит кыстыҥ jÿреги тыҥыскып, öзöгинеҥ кем де тырмап турган чылап ачып, кöзиниҥ jажын айланыжып келди.

Рая кöзи jашкайактап калган кирип келерде, адазы ол jаар сÿÿмjилÿ кöрÿп, каткырып айтты:

– Бу не болтон, балам? Кöзиҥ не jашкайактыган? Айса пьесада ыйлайтан роль келишти бе?

– Салкын... – деп, Рая чечинип, öрö дö кöрбöй айтты.

– Салкын, салкын, мен сени салкын учура берер  болор деп коркып отургам. Эмди ле кийинип, клуб jаар барар деп сананып отургам, сен карын jедип- келдиҥ... – деп, адазы куучындап, öҥдöп отурган малтазыныҥ сабын туура салып, терлеп калган jаан, кызыл маҥдайын колпладыла арчып, каткырды. – Ажанатаҥ ба?

Карган энези печкениҥ оозында таҥкылап отурды. Ööй энези, адазынаҥ чик jок jиит,  чырайлу, кара кöстÿ, чÿмеркек кеберлÿ келип, бошпок ак колдорыла кулурды булгап, квашня белетеп мыжылдап, иштенет.

Рая нени де айтпай, экинчи кып jаар кирип, лампаны да кÿйдÿрбей, караҥуйда чечинип, кастыҥ jуҥынаҥ

эткен jымжак jуурканныҥ алды jаар кире конды. «Капшай каникул божойтон болзо», – деп, ол jылуга уйуктап, ÿргÿлеп сананды.

«Бу Раяла не болгон болотон? Байла, кемле-кемле ööркöшкöн болбой кайтсын...» – деп, Чама кызыныҥ неге де санааркап турганынтургуза ла неезип, ичинде сананды. Оноҥ столго отурып, уйуктаардыҥ алдында тойо чайлап алды. Оноҥ кийинип, тышкары чыгып барала, чеденди ажып, обооныҥ ыжык jанынаҥ jараш jытту кöк чаҥкыр öлöҥди jулуп, кучактанып, jылу ла ыжык таекакта турган jоон, теҥкек уйларына ла оны окуранып уткы-ган кÿреҥ адына салып берди.

– Jигер, кööркийлерим, jигер. Быjыл öлöҥ слерге артыгынча jедер.

Бюродо ончозынаҥ ла артык Чоднакве атыйланып турды.

– Нöкöр Селешовко бис иженгенис, бÿткенис. Jе ол бистиҥ ижигисти актабады. Партийный jакылтаны jайрадып салды. Ол керек дезе колхозчылардыҥ алдына эрмек те айдып болбогон. Чаманыҥ агитациязы партийный организацияныҥ агитациязынаҥ чик jок артык болгон ошкош. Керек ондый болгонын «Кызыл Таҥдак» деп колхозто öткöн текши jуун недеҥ де артык керелеп туру. Калганчызында, мен сурап турум: Нöкöр Селешов, партийный организациявы башкарарга слердиҥ кÿчигер jедер бе? Ижигерде бар jаан jедикпести кыска öйдиҥ туркунына тÿзедип болорыгар ба? Jартын айдыгар...

Селешов чырайы куп-куу болуп калган отурды. Кандый да кату кезем болзо, jе Чоднаковтыҥ айтканы чын болгон. Качан ого райкомныҥ качызы сöс берерде, ол тоолу секундка эрмек айдып болбой, унчукпай турды. Оноҥ кандый да уур jÿкти ийининеҥ туура таштап ийген чилеп, тереҥ тынып, ÿшкÿрип, айтты:

– Иште бар ончо jедикпестерди ончозын мойыныма алынып  турум. Чын. Партийный агитация jурт албатыныҥ ортозында коомой öткöн. Кöп сабазында ишти, бистер, «Кызыл Таҥдак» колхозтыҥ коммунисттери, калай öткÿргенис. Партияныҥ ла башкаруныҥ jöбин кажы ла колхозчыга jетирбегенис, оныҥ jаан учурыне тереҥжиде jартабаганыс. Шак мынаҥ улам колхозчылар öткöн текши jуунда тургузылган jаан сурактыҥ учурын jетире

оҥдободы. Jе бу керекти бис тÿзедип аларыс, – Селешов терлеп, бурлап отурган Jабынаров jаар кöрди. Онызы бажын jаратканду кекип, шулмус кöстöриле кÿлÿмзиренип ийди.

– Качан керек оҥдоло берзе, мени ижимнеҥ jайлаткар, иштеп болбозым деп, jартын айдып турум – деп, Селешов айтты.

Jеерен чачту, уйдыҥ кöзи ошкош тосток кöстÿ, бешпек ак чьграйлу, ак чамчалу, бойьш эмеш кату ла сöзинеҥ туура баспас кижи эдип кöргÿзерге кичеенип jÿретен Безмеров Николай Михайлович – райкомныҥ баштапкы качызы ус сабарыла столдыҥ ÿстÿнде jаткан jалбак шилге ток этире согуп ийеле, бюроныҥ члендериниҥ jÿстери jаар суракту аjыктап кöрди. Jе jажыл сукноло jаап салган столдо отурган улустаҥ кем де эрмек айтдды. Баштапкы качыныҥ кабинедиҥде тып-тымык боло берди.

– Бюроныҥ члендеринде нöкöр Селешовко сурак jок по? – , Безмеров ичкери эҥчейип, эки колыла столго тайанып, öрö турарга jазанып, айттьг.

– Jок.

– Jарт.

– Ижинде кандый jедикпес болгонын нöкöр Селешов билип алды ошкош – деген ÿндер угулды.

– Онойдордо, нöкöр Селешов, – деп, Николай Михайлович jаан, jеерен бажыла Селешов jаар кекиди. – Слер нöкöр Jабынаров база, – ол тууразында отурган Озочы Кыпчакович jаар кöзиниҥ кырыла кылчайып кöрди: – сыраҥай ла кыска öйдиҥ туркунына калык-jонныҥ ортозында партийный пропаганданы тыҥыдыгар. «Кызыл Таҥдак» колхозто öткöн текши jуун слерге jаан ченелте болдьт. Ол, байла, слердиҥ санаагардаҥ чыкпас... Мен бодозом, нöкöр Селешовты ижинде артырып койор, ого кату jакылта берер, колдо турган артыкту малды колхозко табыштырзын деп jартамалду ишти колхозчылар ортозында öткÿрзин деп некеер, 'Мындый ок jакылтаны ла некелтени нöкöр Jабынаровко база эдер... Бюроныҥ члендери бу сурак аайынча нени сананып jадылар?

– Бу олорго баштапкы ла калганчы jакылта болзын, – дежип, бюроныҥ члендери баштарын кекигилеп, Jабынаров ла Селешов jаар кöргÿлеп, кезиктери кÿлÿмзиренгилеп отурдылар.

Jаҥыс ла Чоднаков нени де айтпай, тÿҥзÿйип калган отурды. «Сен, уул, эмдик ат чылап туйлаба» – деп, карган öбöгöнниҥ айтканы эмдиге jетире оныҥ сагыжынаҥ чыкпай, оныҥ меезин торт ло öрÿмдеп турды.

 

Селешов райкомныҥ бюрозынаҥ jанып ла келген бойынча коммунисттердиҥjуунын öткÿрип, кажы ла коммунист колхозчылардыҥ ортозында кандый иш öткÿретенин jартап берди. Оҥоҥ бойы кажы ла айылга кирип, кажы ла колхозчыла таҥ алдынаҥ куучындажып, олорго партияныҥ ла башкаруныҥ исторический jöптöрин jартап турды. Ол керек дезе Белчеков Чаманыҥ да айылына кирип, айылдыҥ ээзиле экÿ кöп сурактар аайынча блааш-тартышту куучын öткÿрди.

Jок, мен слерле jöп эмес. Бис, алтай улус, минип jÿрер ады jок, саап ичер уйы jок канайып jадарыс? – деп, Чама jаан, алырак кöстöрин там алчайта кöрÿп, колын jайып, кайкап айтты. – Мен бойым учун айдынып турган эмезим, менде тÿҥей ле ат jок. Мен карган -тижеҥдер керегинде айдып jадым. Темдек эдип мениҥ энемди алалы. Ондый неме ады jок кайдаар барар.

«Кÿреҥ ат эмди сениҥ адыҥ эмес, энеҥниҥ ады болуп калган турбай» – деп, Селешов ичинде сананды. Jе ат бу санаазын чыгара айтпай, кÿлÿмзиренип, Чама jаар кöрди:

– Слер бойоор до бодозоор, Чама, карган улуска ат не керек? Олорго кандый туза? Бойоор до бодозоор. Ат олорго иштеп турган эмее, олор атка иштеп jнт ине? Jайыла öлöҥ эдип турум деп jортор. Уйе-сööги оодылганча öлöҥ чабар. Кыжыла дезе öлöҥ тартып нурум деп шыралаар. Корон соокто оны сугарар, азыраар... Jе олор аттаҥ кандый кирелте  jадылар?

Чама ого удура нени де айдып болбоды. «Сöс бажына тудуп алды ине, шилемирди» – деп, ол ичинде туйка сананды.

Селешов чыгып jадала, эжиктиҥ jаньша тура тÿжÿп. Чама jаар бурылып айтты:

– Сен, нöкöр Белчеков, бу сурак аайынча нени де айдар, нени де сананар болзоҥ, онызы бойыҥда туру. Ончоры сениҥ уйадыҥда арткай. Jе öскö улусты тектертип, jÿзÿн-базын куучын айдар болзоҥ, ол тушта эрмек

башка болор... Керек болзо, сениҥ jууда да jÿргениҥди эске алынып ийерис.

– Бу не? Кезедÿ бе?

– Канайда оҥдойтон эдиҥ, анайда ла оҥдо. Jе Талдуда Чиймевиҥ уулы Кару jанып келген...

Кенетийин Чаманыҥ эди-каны сооп, чырайы кугара берди.

Селешов Иван Тÿнтеевич ол jаар кылчас та эдип кöрбöй, эжикти калт этире jаап, чыга берди.

Салкын токтогон. Сÿрекей айас ла тымык кÿн турды. Jастыҥ келери узак та болзо, кар терлеп, кайылып, ууралардыҥ jабынтыларьшаҥ jерде jаткан шÿлÿ карга тамчьшар мычылдада тамчылан турды.

Аралдыҥ ол jанында кара агашка бÿркеткен узун кырлактуу тÿлтийип калган унчукпай турат. Деремнениҥ эжик алдында кайа-ташту таскыл мееотердиҥ карын салкын учурып, кобы-jиктерге тыгып салган, меестер горт ло каранты учун, jас чек ле jууктап келгендий кöрÿнет. Туралардыҥ трÿбаларынаҥ, олордыҥ jанында турган каа-jаа чадыр айьглдардыҥ тÿнÿктеринеҥ чаҥкыр ыштар чоргыгылап, кöк теҥериге кöдÿрилип, ондо jайылып, кайылып жалат.

Алмардыҥ jанында Карчага Сарыкöсов тракторын эргизип, оны кÿркÿредип болбой, калактап, арбанып турды:

– Jаҥыс тракторды эргизип аларга jарым тÿш керек- Jылу гараж бар болгон болзо, база мындый болор беди, эмди öлöҥгö эки катап барын келер эдим.

– Онызы чын, Карчага, быjыл гаражты айдары jок тудуп аларыс – деп, Селешов оныҥ jанына базып келеле, айтты. – Чупча тоҥуп калган ба?

– Эмди де эни часка эргизерге керек, двордо уйлар дезе öлöҥин ÿзе jит салган, куру туруп jат. Артыктап тартьгп алган öлöҥ бу jоткондордо божон калган...

– Керек коомой болуптыр – деп, Селешов айдар немеанн таппай, бажын jайкап, ÿшкÿрип турды.

–Мен эки jылдыҥ туркунына колхозтыҥ правлениезин гараж тудар керек деп эрещjййнап келдим, jе эш ле неме болбоды – деп, Карчага бийиркегендÿ ооок кöс- тöрин Селешовтыҥ чырайынаҥ туура албай, кату сыркынду эрмектенди. – Ады база миллионер колхоз! Бисти jаҥыс ла «Крокодилде» jураар керек. – Ол сÿрткÿштÿ, кап-кара колдорын марляныҥ болчоктон салган ÿзÿктериле арчып, кöзине тÿжÿп келген кулакту бöрÿган карызыла öрö ийде салып, оноҥ ары эрмектенди.

– Jе быjылча шыралагай, оноҥ башка база каҥайдар? Малды-ашты jылдаҥ jакшы чыгарып алатан болзобыс, гараж-сараж тудары кайда барып Ондый да болзо, эмдеештеҥ агашты-немени белетеп алар деп бис Озочы Кыпчаковичле бу ла jуукта куучындашкаиыс – деп, Селешов эмдик кылыкту аттыҥ jалын сыймап, jобожыдып турган чылап, Карчаганыҥ ийипине бойыныҥ уур колын салып, коо jараш ÿниле араай куучындап турды. – Сен бисти мыны ончозын кöрбöй туру деп туруҥ ба? Бир уунла ончо jыртык-тежикти туй тудуп болбозыҥ ине. Бу ла кöрзöҥ, койлорго кошар керек, уйларга двор керек, машиналарга гараж керек, колхозчыларга клуб, больница керек – ончозын бир уунла канайып тудар?

– Онызы чын, Иван Тÿнтеевич, – деп, Карчаганыҥ соок чырайы эмеш эрип, тееркегендÿ ле кату сыркынду кÿреҥ кöстöри jылып, ÿнин jымжадып, араай айтты.

– Сен, Карчага, эҥирде бистиҥ айылга кирзеҥ, куучын бар – деп, Селешов сур öҥдÿ кöзиниҥ тирjек jыкпыгыла тыртас этире имдеп ийеле, ары болуп, деремнени тöмöн телтейтип, jарындарып jайкап, табылу база берди.

«Чындап та, мен öйинеҥ öткÿре öктöмжиреп турган болорым ба? Селешов то, Jабынаров то менеҥ тенектер эмес ине – деп, оныҥ кийининеҥ ары кöрÿп, Карчага бойында сананды. – Jе кандый да болзо, мен тÿҥей ле ок айдарым, олорды сÿре ле торсуктап, тыйбаладыптурза jакшы. Оноҥ башка jедип алган jедимдерине болорзынгылап, токунагылай да берердеҥ маат jок» –деп, Карчага оноҥ ары сананып, ичинде кÿлÿмзиренип, каткырып ийеле, тракторыныҥ кабиназына кирип, оны кÿркÿредип ийди. Трактор кÿркÿреп, кÿзÿреп, бастыра бойы селеҥдеп, выхлопной трубазынаҥ чаҥкыр ышла атырып турды...

Jууныҥ öйинде, качан Карчагага ла оныҥ нöкöри Мендиге он ÿч, он тöрт jаш кирер тушта, олор темир салданыҥ кийининеҥ тентириле, тентириле ÿрбеп 'базып туратандары, салданыҥ тутказынаҥ бек тудуп, оны jерге бадай базарга кÿчтери jетпей турнтандары, эмдимындыйкÿчтÿ темир атка отурып алганда, Карчаганыҥ са- наазына сÿре ле кирип турар болды. Ол тушта оныҥ нö- кöри, оноҥ бир jаш кичинек Менди, ,кой кабырып jÿре- тен. Ол кийген кийими бош ÿлбÿреп, кызыл эди кöрÿнип jÿрген учун, улуска кöрÿнеринеҥ уйалып, jажынып jÿретен. Койлорын тойдыра кабырала, олорды тебеледип балала, Карчагага кыра сÿрерге болужып туратан. Олор экÿ бирÿзи салданыҥ бир тутказынаҥ, экинчизи экинчи тутказынаҥ тудуп алала, арый берген аттарды ачу сыгырышла, кайыш камчыла изидип, ичкери айдап, jергелей базып туратандар. Эҥирде айылдарына jангылап келгенде, Мендиниҥ кичинек карындажы ,Санаа, чай ичишке ичи тастайып калган, торт ло тöрт сööк уулчак, jаан кижиниҥ кöзи ошкош санаалу йöзиле jайналганду КÖрÿп, талкан jийдим деп ыйлап, агаш айагын арын-бери мергедеп турдтан. Менди ого бригаданыҥ одузын айланыжып тура, колдыҥ-буттыҥ аразынаҥ уурдап алган бир ууш талканын, эмезе Карчаганыҥ ла бойыныҥ jигениниҥ артканын, эмезе койлоп jÿреле, öлтÿрген öркöзиниҥ эдин экелип бергенде, уулчак сÿÿнгенине кыйгырып, арык колдорыныҥ алакандарыла чабынып, курсакка арай карылбай, кем де блаап аларга дурган чылап, меҥдеп-меҥдеп jип отуратан. Мыны кöрÿп, Мендиниҥ кöзиниҥ jажы тöгÿлип, ол туура кöрÿп, унчукпай отуратан. Кере тÿжÿне бойы оозына чыкту неме салбаган учун, аштаганына бажьв айланып, кускузы келип, тизелери тыркырап туратан. Кичинек Санаа бир ууш талканныҥ jыдына болуп, ичи сыстаганча томон чайдаҥ ичип алала, оттыҥ jанында малдыҥ шыйрактарынаҥ эткен туулакка койонныҥ балазы чылап болчойо jадьип, уйуктап калатан. Энези иштеҥ арыган ла ачынган jанатан. Кеэикте бойыныҥ шыралу jÿрÿминиҥ ачузъщ jаан уулына, Мендите салып, оны согуп та туратан. Ол тушта Карчага нöкöрине кандый коркушту килейтен эди!

Ол тушта бир кезак ийттер öскÿс албытыныҥ кöзиниҥ jажын ичип, байыган эмей. Чама ол тушта колхозтыҥ председателиниҥ заместители ле кладовщик болуп иштеп туратан. Ого колхозтыҥ склады бойыныҥ кладовойындый болгон. Мал-неме сойгондо, оныҥ эди каранга ла кайылып калатан эмей. Ол ÿй улуска, балачбаркага кизиреп, ары-бери алчайтып маҥтадып туратан эди. Сÿре ле мен фронтко jÿрген, шыркалаткан кижи деп мактаныл, аймактаҥ келген jамылударга jалканчып, олорго кой сойып, кайдаҥ да кулур, мöт алып берип туратанын кöп улус билер,

Бир катап бригададаҥ эт jылыйарда, оны сен уурдагаҥ деп, койлоп jÿрген Мендини тудала, токпоктоп, ояоҥ атту айдап экелеле, алмарга сугуп салганы Карчаганыҥ

санаазымаҥ öлöрдиҥ öлгöнчö чымпас. Ол кÿн тÿнде Карчага öштöп, Чаманыҥ туразыныҥ кöзнöгин ойо сокконы, öч алганына маказыраганы база ундылбайт.

Эртен тура Мендини алмардаҥ чыгарып ийерде, Чама, Опой, Санушка уйазы мында jуулыжып алган каткырыжып турарда, Мендиниҥ энези ыйлап, кыйгырып, уулын сокконы, чын уурданган болзо, мен онын öлтÿрип саларым деп айтканы, керек  болзо, сен баламды слерге öлтÿрип берейин, jигер деп онтогоны эмди де Карчаганыҥ кулагына jарт угулат. Ол тушта тайгадаҥ тÿшкен Амыр öбöгöн алмардыҥ jанына jортуп келеле, мыны кöрÿп ийеле, уулды энезннеҥ айрып алган.

– Уурчы кÿчÿкти öлтÿрип салзын, сен оны не айтырып туруҥ?! – деп, Öпой шыркырууш ÿниле айдала, и-и-и- деп, каткырып, бастыра бойы селеҥдеп турган.

Бу кÿн эҥирде Карчага ла Менди деремнениҥ эжик алдында мееске чыгып алала, орой тÿн киргенче отургандар.

– Ол ийтти, сени соккон учун, jаргыга берер керек – деп, Карчага айткан.

– Оноҥ не 'болор? Чама судьяны да садып алган – деп, Менди чырайы кугарып калган айткан. Оныҥ айылынаҥ уурыныҥ эди табылганы санааҥа кирет пе? Былтыр jайгыда. Коп болордо, милҥция келип, тинтиди ине. Jе Чама канайып та актанып чыга берген, колхозтыҥ ма. лыньгҥ эди деп айткан дежет. Ол тушта колхоз малды кайдаҥ сойот. Тöгÿн. Керектиҥ аайы1на чыгарга келген судья ла шылучы эки-ÿч кÿнге Чаманыҥ наjызы керик Опойдьгҥ айылына аракыдайла,койдоҥ сойдырып jийле, jангылай берди ине. Öго ÿзеери Чама мени сокконын кем де кöрбöгöн, энем мени сокконын ончо улус кöргöн –деп, Менди ачу кÿлÿмзиренген.

Jуу божоордоҥ бир jыл озо олор экÿ jетинчи класста ÿренгендер. Менди сÿрекей jакшы ÿренип туратан. Ол ÿлгерди эмезе куучынды эки-ÿч ле катап кычырып алала, эске алынып, айдыга беретен. Кандый да уур задачаларды чаазынга бичибей, сагыжында бодоп ийетен. Оныҥ учун ÿредÿчилер оны сÿрекей сÿÿйтендер. Кандый сагышту, керсÿ уул болгон эди.

Чамага соктырган кийининде, ол бош ло арыктап, там ла ÿрелип, кара кöетöри чек каткырбас, кунукчылду боло берген. Ол сÿре ле jöдÿлдеп туратан, jе тÿкÿрÿгин качан да биске кöргÿспейтен. Бис оны соокко öткöн бо-

лор деп бодоп туратаныс, нениҥ учун дезе оныҥ айылы деремнедеҥ беш километр ыраак болгон, ол кÿнÿҥ ле jанып туратан, кийими дезе jыртык, соок болгон.

Бистиҥ деремнеде ол тушта телефон до, радио до jок болгон. 9 майда, айас, jылу кÿнде, jуу токтогоны керегинде солун табышты jурт Советтиҥ элчизи Узун Келин деп чоло атту ÿй кижи экелген эди. Ол тушта Мендиниҥ кöзинде кандый да ижемjи, сÿÿмjи кöрÿнип келген. Адазы jуупа атанган кÿннеҥ ала суручап jок jылыйып калган. Jе ондый да болзо, адам тирÿ, олjого алдырган болор деп, Менди иженип jÿретен. Эмди jуу божоордо, олjодо улус jанар, jайымга чыгар. Адам да jанып келердеҥ маат jок деп куучындап туратан. Калганчы экзаменге ол келбеди.

Айылына барып jÿрген балдар «Ол оору, тöжöктöҥ туруп болбой jадыры» – деп айдып келдилер. Ол кÿннеҥ ала Менди тöжöктöҥ öрö турбаган. урок jок, экзамендер кÿч, оныҥ учун кöдÿртиген болор дежип, ÿредÿчилер бойлорыныҥ паёкторынаҥ бир эмеш кулур jууйла, калаш быжырала база бир кичинак сару табала, Карчаганы турпуза ла мыны jетир дешкен эди.

Качан Карчага кирип келерде, Менди öрö öҥдöйöргö албаданган, jе öҥдöйип болбой, тумчугыла эмес, оозыла солуктап, тынып каткырарга албаданып айткан:

– Сен мени jаскы торбок чылап уйуктаарга кел-диҥ бе? Мениҥ öрö туратаным тöгÿн неме болбой, – оноҥ калашты ла сарjуны кöрÿп, – олор меге болушпас – деп, туура кöргöн. Энези кичинек Санааны алганча койлой берген окшкош, айылда ол jаҥыскан эмтир.

– Эртен-соҥзун бистиҥ деремнеге врач келетен дежет. Мен оны бери jÿктенип те болзо экелерим. Ол сени кöрöр, эмденип jазылар эп-арганы табар – деп, оныҥ торт ло оҥкойо берген кöстори jаар. Карчага jÿреги ширтилдеп -кöрÿп, jе оныҥ -санаазын jарыдарга омок ÿниле айткан.

– Нöкöр, эмди мен jаҥыс ла терс канла, ириҥле тÿкÿрип jадым – деп, ол j-öдÿлдеп, jер jаар тÿкÿрҥп айткан. – Сананзам, öкпöм ÿзе ÿзÿлип, ирип, чирип калган ошкош... Чама соккон кийининде былтыр jайдаҥ бери, быjыл jайга jетире терс канла, озо баштап канла какыргам, эмди торт ло тулку кандар ла ириҥ чыгар болды...

Деремнеге аймактаҥ врач келерде, Карчага оны эреп-jайнап jадып фермага jетирген. Врач Мендиниҥ кöксин тыҥдап кöргöн, карызынаҥ тудуп, jÿрегиниҥ согулыжын тоöлогон. Оноҥ кем де jаар кöрööй, айткан:

– Устÿ, jакшы курсак jигер. Öкпöгöргö соок öткöн эмтир. Туберкулез. Бойыгарды чеберлегер.

Мендиниҥ энези эки колы бош салактап кадган, кöзиниҥ jажы айланыжып калган, бойы врач jаар jайнагаҥду ла чöкöгöндÿ кöрÿп турган. Врач ÿй кижи оныҥ кöрÿжине чыдажып болбой, чемодаҥынаҥ jöдÿлдиҥ ле баштыҥ оорузыныҥ таблеткаларын алып берген.

– «Болот канайда кызыганы» деп бичикти экелдиҥ бе? – Менди кургак эриндерин jалап, врачтыҥ сöстöрин тыҥдап та укпай, Карчагадаҥ сураган.

Ойто кайра деремне jаар келип jадала, врач ÿй кижи Карчагага айткан:

– Ол уулчак сениҥ нöкöриҥ бе?

– Ээ.

– Коомой, ол эмди öрö турбас.

Мыны Карчага билип те jÿрген болзо, jе бу сöстöрди угала, бастыра бойы соой берди.

Уч конгон кийининде Мендиниҥ энези Карчагага бош ло коркып, чочып калган jетти.

– Менди сени барып, экел ле экел деп, jайнап турарда келдҥм.

Олор деремнедеҥ Салаага jедип келерде, тал тÿш болгон. Айас, jакшы кÿн турган. Менди Островскийдиҥ «Болот канайда кызыганы» деп романыныҥ калганчы страницазын кычырып jаткан.

– Балам, сен не амырабайдыҥ? – деп, энези кирип келеле, уулыныҥ колында бичнкти кöрÿп ийеле, айткан: – Уч кÿнге тÿндÿ-тÿштÿ кычырып jат. Уйкум келбейт деп айдат.

– Эне, слер чÿрче чыксаар, мениҥ Карчагага айдатан оöзим бар – деп, Менди бичикти jаап айтты. Энези чыга берерде, ол Карчагага кандый да килеген, эмезе комудаган кöрÿшле кöргöн: – Jе, божогон. Кöзимди jумуп, уйуктаган болзом, ойто тыныш алынып болбой божоп калар эдим. Бу бичик ÿч кÿнге jÿрÿм учун öлÿмле тартыжарга болушты... Эмди мен ого удурлашпазым. Темей неме... – Оноҥ оныҥ чырайы кандый да саҥ-башка боло берген. – Бар. Мен амырайтам, – деп, ол кöзин jумуп, учында айткан.

Карчага нени де айдып болбой, айылдаҥ чытала, торт ло санаазы jок немедий кечÿ jаар сербеедеп баскан. Бежен алтам öткöн бö, jок по, айылдаҥ Мендиниҥ энезиниҥ ачу-корон кыйгызы угулган:

– Балам! О, кудай, балам!..

Бÿгÿн öлöҥ тартыи барала, Салааныҥ jалаҥын аjыктап, öткöн jÿрÿмин, нöкöрнниҥ öлгöнин Карчага катап- катап эске алынып, öч алар деген санаадаҥ улам, тыныжы буулып турды...

* * *

Райкомныҥ бюрозыныҥ кийининде «Кызыл Таҥдак» колхозтыҥ коммунисттери ле комсомолдоры баштамы партийный организацияныҥ качызы Селешов Иван Тÿнтеевҥчке баштадып, колхозчылар ортозында jартамалду jаан иштер öткÿргени, кöп колхозчылар бу суракты jак-шы оҥдоп алганы, кандый да jöп чыгарып болбой, ÿзÿлип калган текши jуунныҥ кийининде бу jуулган колхозчылардыҥ экинчи текши jуунынаҥ jарт кöрÿнди. Бу jуун. да кöп колхозчылар куучын айттылар. Клубта jуулган улус баштапкы jуÿндагызынаҥ чик jок кöп болды. Jуунга керек дезе карган-тижеҥдердеҥ бери келдилер. Сок jаҥыс Чама Белчеков келбеди. Шак мынаҥ улам, артыкту малды колхозко кошпос дежип керейлеген немелер, Чаманыҥ колтукчылары, башчы jок артып калала, чек тымый бердилер. Öткöн jуун тушта Чаманыҥ меке сöстöрине кирген улус бÿгÿн бойлорыныҥ турумкай эмес болгондорынаҥ уйалгышап, Чамага ла оныҥ колтукчыларына ачынгылап, jуунда олорды карам-кайралы jок сöгÿп турдылар.

Колхозчылар ортозында jаан тоомjылу карган колхозчы Эш öбöгöн -кемниҥ де изÿ куучынынаҥ токтоныкпай jиилеп-jиркиреп турган колхозчыларга колын jаҥып, олор тымый берерде куучындап баштады:

– Мен бодозом, колхозчылардыҥ колында турган малды астадар керек, нениҥ учун дегежин, бир кезек улус jаҥыс ла бойлорыныҥ хозяйствозын кичееп jадылар. Ондый улус колхозко иштееринеҥ кыйып jадылар. Эки-ÿч саар уйлу, атту эмезежулунду беелÿ, jирме-одус койлу, бежен-алтан касту билешер колхозко не иштеер. Олор бойлорыныҥ да хозяйствозыныҥ бажына чыкпай jадылар...

 – Чын, чын.

– Тöгÿн.                                            •

– Бойыҥда ат jок беди?

– Ха-ха, – деген ÿндер Эш öбöгöнниҥ куучынын туй базып ийди. Ол оноҥ ары нени айтканы чек угулбай барды. Jууныҥ председатели jоон ӱндÿ, байалгак сынду, кату чырайлу, орто jаштаҥ ажа берген колхозчы тура jÿгÿрип, графинниҥ мойынына оныҥ ок бöгиле шыҥкышдада согуп, кыйгырыи турды.

– Нöкöрлöр! Араайыгар, араайыгар. Сен, Токтой, не багырып туруҥ. Эрмек айдарга турган болзоҥ, сöс алала, айт.

Тал тÿште башталган jуун орой тÿнде божоды. Кол- хозтыҥ текши jууны колхозтыҥ Уставына эткен jаҥы тÿзедÿни jарадып алды. Бу jöп аайынча кажы ла колхозчыныҥ билези бозулу jоон уй, беш кой, бир jоон чочко тудар, артьик мал бар болзо, тургуза ла колхозко табыштырар учурлу болгон.

Колхозчылар жлубтаҥ экидеҥ-ÿчтеҥ чыккылап, таҥкылагылап, кимиренип, эмезе jаркырада куучындажып, экидеҥ -jаҥыстаҥ таркагылап турдылар.

– Эх, эмди ат jок не болор? Аҥдап нени минер? – деп, кем де арбанып, jер jаар тÿкÿрип ийди.

Jуунныҥ учы jаар ээчий-деечий куучьин айткан, бош ло терлеген бурлаган Jабынаров ло Сешешов, олорло кожо Чоднаков колхозтыҥ клубынаҥ улустыҥ эҥ ле учында чыктылар.

– Мылча, торт ло мылча, – деп, Чоднаков каткырып, маҥдайыныҥ терин арчып, бöрÿгин кептей кийип айтгы.– Jаҥы клуб тудуп алала, мыны обществейный мылча эдип алыгар, Озочы Кьшчакович.

-–Jарайт. Эзенде келзегер. слерге чабынарга кайыҥ jалмуур jазапсаларыс–деп, Jабынаров кокурлады.

– Акыр, эмди кайда барып тÿнейтен, сениҥ айылыҥа барайын ба, Иван Тÿнтеевич? – деп, Чоднаков эстеп айтты. – Уу, соогым jайылды.

– Слерди база кайдаар эдер! – деп, Седешов каткырды. – Киригер, киригер. Изÿ чай да табылар, jымжак тöжöк тö табыдар.

– Бистиҥ jерде кажы ла кижиниҥ айылына барзагар, чык деп качан да айтпас–деп, Jабынаров айтты.–Бистиҥ улус кÿндÿркек, jалакай улус. Керек дезе Чама да чык деп айтпас.

– Ол карын jамылу кижи келди деп jалканчыыр эмей

– деп, Селешов айтты. – Акыр, ол бÿгÿн jуунга экелбеген болотон?..

Jоткон-салкынныҥ öкпöзи öчкöн. Тымык та, айас та тÿн турды. Муҥдар тоолу jылдыстар караҥуй чаҥкыр теҥериде 'мызылдажып, jер jаар чокту кöстöриле кöргÿлеп турдылар. Карчага теҥери öрö кайкаганду аjыктап,  ару кейди jеҥил тынып, айылы jлар араайьга базып браатты. Кичинек тужунда оны карган энези jылдыс тоологон кижикиҥ ичи jарылар деп, ого jылдыс тоолотлой коркыдып туратаны сагыжына кирерде, оныҥ каткызы келди. Оныҥ кийининде кем де тоҥ карла тÿрген-тÿрген кыjырт- кыjырт этиребазып клееткени угулды. Удабай ого Санаа jаба jедижин келди.

– Jакшы ба, Карчага.

– Jакшы, – кенетийин ачынганына, кородогонына Карчага чыдажып болбой,–jе сен мени не истеп туруҥ?

– деп, оныҥ jолын туй туруп, оны соок сыркынду кöзиле кадай кöрÿп, тумчугыныҥ ÿйттери jаанап, сурады. – Сен тöрööнди, эш -нöкöрди, тапкан эмезиҥ бе?!

– Карчага, слер канайып тураар, нени айдадаар – деп, Санаа алаатып, туктурылып, эмештеҥ тескерлеп айтты.

Чаманыҥ кызыныҥ кийининеҥ jÿгÿрип турганыҥды билбес болор деп туруҥ ба?! Билерим, билерим – деп, Карчага ичкери эҥчейип, öчÿркеп, кородоп ло маказы- рап .айтты. – Jакшыны тапкак ла туруҥ! Бар, бар! Не туруҥ, бар! Чаманыҥ jööжöзин оронып, курсагын jип, jыргап-сайрап jат. Оныҥ jетирген улу «быйанын» ундып салдыҥ ба? Билериҥ бе сеи, чимириктÿ таҥма, акаҥды кем öлтÿрген! Чама... – Карчага кенетийин эки колыла jÿзин jаба тудуп, öиоöп турган ба, айса онтоп турган ба, jе бастыра бойы селеҥдеп, нени де айтпай бир эмеш турды.

Санаа озо баштап нени де оҥдоп болбой, jе Карчаганыҥ айткан калганчы оöстöрин угун, jÿреги шимирт эдип, чырайы жугарып, нени айдарын, нени сананарын аайлабай турды.

Озо баштап Карчага билинди. «Акыр, бу мен канайып турум? Тенек уулчакты кандый jеткерге ийде оадьгп jадым». Ол бар jок кÿчиле кöксинде кайнап келген коронды, öч алар деп амадаган санааны jаба базып, Санаа jаар бурыльш, ÿни тыркырап айтты:

– JоК, jок. Сениҥ акаҥ оорып öлгöн. Jе мен Чаманы

кöрöр кÿÿним jок, оныҥ учун jÿÿлгексиреп, та нени айттым болбогой...

Санаа ÿни тыркырап, ого jайнулу кöрÿп айтты:

– Учына jетире айткар. Айткар учына jетире! Мен Чамага тийбезим! Чертенип турум, тийбезим! Jе мен неадекиҥ jартын билер учурлу. Ол мениҥ карындажым, акам.

– Билерим, билерим – деп, Карчага ойто ло катуланып, кезем сыркынду айтты:-–Ол меге карындаштаҥ да артык 'болгон. Сен оныҥ jÿрÿми керегинде нени билериҥ? Нени де билбезиҥ! Jе качан бир тушта мен сеге ончозын куучындап берерим, эмди jан, уйукта–Санааны ийделÿ, jаан колыла араай ийде салып ийди.–Чамага тийбе, мен тöгÿн айткам. – Оноҥ ары барарга турала алаҥзып, ойто бура согуп, Санааны jардынаҥ кучактай алып, араай айтты:–Баралы, баралы, карындаш...

Айдыҥ jÿк ле эки jаҥызы. Чаҥкыр теҥериде чичкечек коркок мöҥÿн ай ла тоозы jок мызылдашкан, суркурашкан jылдыстар ак карга бÿркеткен jалаҥдарды, кырлар- ды кандый да jарт эмес öчöмик, уйкузырап калган немедий jарыкла jарыдып турды.  Деремнеде бир кезек туралардыҥ кöзнöктöринде оттор мызылдажып кÿйе берди.

Амыр, тымык... Jаҥыс ла эки уул тоҥ карга кыjырада араайын базып брааттылар.

* * *

Селешов чыга берерде, Чама бир кезек öйгö кыймык jок, чырайы кугарып калган отурды. Оныҥ бастыра бойын, ал санаазын, jÿрепин 'бирÿзи бирÿзинеҥ коркушту санаалар кара булуттардый каталыжып, кысталыжып бÿркеп ийди. Оныҥ ырызы, аргалу, jеткилдÿ jатканы, бу jакшьшак туразы, муурмактап, jÿзÿн-jÿÿрленкп азырап алган малы, ак-чек эмес те болзо, jе качан да бузулбагадый тойу-ток, бек jÿрÿми эки-ÿч ле сöстöҥ jемирилип, Чаманыҥ кöстöри караҥуйлай берди. Азыйда Кару- даҥ ол керегинде письмо келген деп угала, ол мындый тыҥ коркыбаган эмей.

Чама ла Чиймениҥ уулы Кару фронтко кожо jÿргендер. Бир катап, олор окоптордо отурар тушта, от-калапту адыштар болор тушта, Чама бойы- бойы шыркалап ийгенин Кару кöргöн лö ого шырказып таҥып аларга бо-

лушкан... Оноҥ бери кöп jылдар öтти. Кару суру jок jылыйып калган. Ол ло от-калапту адышта ол öлтÿрткен болор деп, Чама сананып jÿретен. Jе айылына jанып келеле, ол Карула кожю фронтто jÿргени керегинде кемге де айтпаган... Эмди Кару, торт ло jер алдынаҥ чыгып келген неме чилеп, jер-алтайына jанып келди... Канай- дар? Кайда 'барар? Чаманы эзен-амыр, аргалу, jеткилдÿ jаткан деп угала, ол айдыжы jок öчÿркеп, jаандарга угузар. Ол тушта Чамакы тöрöлин саткан деп, военный трибунал jаргылаар...

Шак мындый санаалардаҥ улам, Чаманыҥ эди-каны соок терле бÿркеле берди. Чама бу тÿрмедеҥ jанып келген тербезен немениҥ сöзи тöгÿн,' коп, ол jамаҥдап турÿ  актанза, актанып1 та ийер эди. Jе оныҥ килинчектÿ jÿрÿми, оныҥ эткен jÿзÿньбазын jаман кылыктары ончозы кайкалап чыгып кердеҥ маат jок. Jаргы оны тÿҥей ле ок jаргылаар. Керек болзо, оиыҥ Менди деп уулды да сокконы, оньг öлтÿрип сайганы ак-jарыкка чыгып келер. Карчага бу кÿндерге jетире нöкöри учун öчин альш болбой, каныгып jÿрÿ...

Уйде кижи jок болгон. Чама туразыныҥ тöринде кыбына кирип алала, кере тÿжÿне jымжак орынында jадып алала, потолок jаар кöрÿп алган, бойьшыҥ öткöн jÿрÿмин ончозын, ончозын эске алынып jатты. Оноҥ ары, эҥиргери, нени де сананар кÿÿни келбей барды. Керек дезе бойыныҥ уйадыныҥ алдынн бойын актаар да кÿÿҥи келбеди...

Jе, «ачан эжикте кыита кызыныҥ öткÿн ле коо, jараш ÿни угуларда, Чама чочыганына тура jÿгÿрип, jарым тÿшке бош ло карый берген чырайын уужап, омок ло сÿÿнчилÿ, jардак, ийделÿ болуп кöрÿнерге албаданып, эжикке базып келди. «Бÿгÿн балам нени де билбес, jакшы – деп, Чама ичинде сананды. – Эртен, эртен мен оныҥ кöзине удура кöрбöзим. Эртенгизин эртенги кудай билзин».

Ол эжикти чакту колыла ийде салып, элбек jардын тÿзеде тудуп, эжикте кынка кирип келди.

– Ада, мен эртен таҥла атанарта тергенип турум – деп, Рая jажыркап ла ол jаар эрке кöрÿп айдарда, Чаманыҥ jÿреги jылый берди. «Балам нени де билбейтен болзо, кайдат...».

Онызын бойыҥ билгейиҥ, балаад, – Чама кÿлÿмзиренерге албаданып, jе кÿлÿмзиренип болбой айтты.

– Ада, слер кайтаар?! Слердиҥ чырайаар куп ла куу,

не 'болгон? – деп, Рая jаан кара кöстöрин тазырайта кö- рÿп, чочьвп ла коркып сурады. -– Слер оору болбойоор. Ондый болзо, мен эртен атанбазым.

Кызы барбай артып калала, бу коркушту табышты угуп ийер болор деп, ширтилдеп, Чама меҥдеп айтты:

– Jок, jок. Атанар болзоҥ, атан, балам, мениҥ бажымныҥ оорузы эртен турага jетире jазылып калбай...

* * *

Экинчи jуун божогон кÿн тÿнде Селешовтыҥ айылында Jабынаров, Чоднаков, Селешов бойы бир чööчöйдöҥ аракы ичип, таҥ jарып клеедерде, бир ле болгон уйуктабас туру дежип, куучындажып отурдылар. Олор ÿчÿ сок jаҥыс лампаны курчай отургылап аларда, олордыҥ jаан кöлöткöлöри тураныҥ ичин чек туй бектеп ийди- Селеповтыҥ ÿйи экинчи кыпта кичинек уулчатыла кожо амыр уйуктатылап jаттылар, оныҥ учун Иван Тÿнтеевич бойы казан-айакты башкарып турды.

Чачын тескери килейте тарап алган, кара чырайлу, мойынына jетире шык этире топчылап салган кара шинельдÿ, эмеш талбак кулакту Чоднаковтыҥ кара кöстöри лампаныҥ jарыгыныҥ jаркыныга кискениҥ кöстöриндий суркурап:

– Коркушту керек эмтир, комой керек – деп, бажын jайкап, куучындап отурды. – Карудый серемjилÿ кижиниҥ сöзине бÿдÿп, оны jаргылаар деп айдарга jарабас. Jе олор экÿ чып ла чын фроятто кожо jÿргени jjарталза, слердиҥ Белчешовко кем де килебес. Оны кату каруузына тургузар...–деп, Чоднаков чотулдада куучындап отурды.

– Оныҥ ондый керек эткенин кем билген?–деп кöстöри сÿре ле кÿлÿмзиренип, каткырып jÿретен Озочы Кыпчакович эмди соок кöрÿп, тыйрык соргуулду каҥзазынаҥ чаҥкыр ышты чыгарып айтты. – Jууныҥ баштапкы jылдарында jуудаҥ шыркалу jанган кижи болуп, jаан кÿндÿде jÿрген дежет. Ого ÿэеери тудунар-кабынар, чыйрак кижини улус сÿÿп те, тооп то jадылар. Jе Чаманы улус сÿÿбейтен де, тообойтон до, улус оноҥ jалтанып, коркын jÿретен.

– «Чама деп кижиле фронтто кожо тургам, ол кижи бойып бойы шыркалайла, jана берди» – деп, Карудаҥ письмо келген дежип коп jÿретен. Jе Карудаҥ база письмо келбеген, ол сурузы jок jылыйып калган, ол коркушту коп ол ло бойынча ундылып калган – деп, Иван Тÿнтеевич эки кÿнге уйуктабаганынаҥ сур кöстöриниҥ тирjек jыкпыктары кызарып калган куучындап отурды. – Эмди Кару jанып келди- Ол эмди айдыжы jок Чаманыҥ кылынган кылыгы керегинде jетирер. Эмдиге jетире канайып угуспай туру?

– Кару кандый керек эткен? – деп, Jабынаров Чоднаковтыҥ кара чырайы jаар кезе кöрÿп, сурады. – Слер нениҥ учун оны серемjилÿ неме деп айдьгп тураар?

Чоднков бир эмеш уячукпай отурала, айдайы» ба, айса айтпайын ба деп алаҥзып турала, оныла коштой эки коммунист, райкомныҥ члендери отурган учун, кыскарта айтты:

– Озо баштап ол олjодо болгон, оны бистиҥ улус jайымдаган ошкош, jе jанып келеделе, эзирик болгон бо, айса кандый, согушкан, мынаҥ улам керекке кирин, бурулаткан.

– Азыйда ол коомой ло эмес уул болгон эди...–деп, Озочы Кыпчакович айтты.

– Кижи öскöрип jат – деп, Селешов неге де санааркап айтты.

Сенекте кемниҥ де тизиреде басканы угуларда, ончозы унчугушпай эжик jаар кöрдилер. Эжик калырт эдип, элик тере jаказы телтейген, ак куруга туттуртып салган Кÿндÿчи кирип келди. Ол меелейин уштып, jÿзин уужай тудуп, jакшылашпай да айтты:

–- Jаман jеткер болуп калды-

Тураныҥ ичинде тьш боло берди.

– Чама Бöрÿлÿ Артта, Баткыйлардыҥ агаш айылында, jадыры. Та jеткер болгон, та бойы адынган, jе туку качан божоп калтыр-

– Чын эмеш пе?! – деп, баштап тарый малга бöрÿ табарган болор деп сананып отурган Селешов тура jÿгÿрип, ичкери эҥчейип, ÿни тыркырап сурады.

Jабынаров ло Чоднаков бойы-бойы jаар кöрÿштилер.

– Кече мал бедреп jÿреле туштадым, ийт-куш jип салбазын деп, агаш айылдыҥ эжитин бектеп салдым. Айылдыҥ jанына от салып койдым – деп, Кÿндÿчи отурбай айтты.

– «Эткен jаман кереги качан бирде бойыныҥ кара бажына jедип jат» деп, алтай улус айдатан – деп, Селешов айтты.

– Бойыныҥ jаргызы – деп, Чоднаков унчукты.

«Кызыл Таҥдак» колхозтыҥ элбек jалаҥдарын, кырларын, агаш-ташту тайгаларын, кобын-jиктерин эртен тура мÿн jымжак ла jылу jарыгыла сыймап, эркеледет. Колхозтыҥ jурты ойгонып, туралардыҥ трубаларынаҥ чаҥкыр ыштар чоргун, оромго jойу удустар, чанакту аттар, трактордьгҥ кÿзÿреген таjбыжы, автомашиваныҥ огуртаны толо берди.

’ Санаа айылына jедерге меҥдеп, адын ээртеп, ого jеҥилчек мине согуп, трактордыҥ jанында турган Карчагага бажыла кекип ийеле, турлуда айылына кÿн öксööрдöҥ озо jедип аларга меҥдеп, адын камчылап, кечÿ jаар маҥтатты. Оноҥ удаан jок аралдыҥ кечÿзинде оныҥ коо, öткÿн, jараш кожоҥы сыылап, кырларга jаҥыанып, öзöктиҥ ичине jайыла берди кыс.

Аймакисполкомныҥ текши бöлÿгиниҥ заведующийи Иван Петрович Майманов бÿгÿн неге де маҥзаарып, öкпööрнп турганын аймакисполкомныҥ ончо ишчилери кöрÿп ийдилер.Ол бош алаатып калган кöстöриле алдында jаткан чаазындарды аjыктап, столдо дурган телефонныҥ трубказы jаар суракту кöрÿп, трубканы тударга jÿреле, колын кенетийин серпе тартып, Тургушка отурып болбой, энчишей турды. Оноҥ трубканы чичкечек, узун сабарларыла кабыра тудуп, тунгак ÿнле трубка jаар кыйгырып ийди:

Больница! Майманова кандый?! Неме jок по?

Бу ла ок кыпта отурган аймакиополкомяыҥ шкошлдор аайынча инспекторы! семис, шелкик jаакту, орто jашка jеде берген ÿй кижи кандып да jалакай ла кутус кöстöриле чаазындарын тÿзедип, башкарып турган jиит ма- шинистка кыска имдеп ийеле, оноҥ Иван Петрович jаар бурылып, токунаалу ла керсÿ ÿниле сурады:

– Кемди сакып туругар, Иван Петрович?!

– Уул – деп, Иеан Петрович чырайы кызарып, кара кöстöриниҥ jаштары мöлтÿреп айтты. Керек дезе оиыҥ эмеш тазай берген тöбöзи де кызара берген.

Иван Петрович сÿрекей кемзинчеҥ, jобош кижи болгонынаҥ улам ба, айса кандый бир шылтактаҥ улам, jе одус jети jашка jетире кижи албаган. Кыстардыҥ алдына эрмек айдып болбой туктурылып туруп калатан кööр- кий болгон дежет. Бир кезек jиит келиндер ле кыстар оныҥ эр кижи болгонын торт ло ундыгылап койоло 'бо, айса шоктоп по, jе оныҥ кöзинче бойлорыныҥ jÿзÿн базьш jажыттарын куучындагылап', оны аҥдытылап ту- ратан. Иван Петрович олорго нени де айтпай, столдыҥ ÿстÿне там ла jабызада эҥчейип, чаазындарды каралга кöзине jууктадып кычырып, оноҥ тегерик 'башту перозо ла кыjырт-кыjырт этире бичип отуратан.

Jе аймакка главный зоотехник болуп, кара-кÿреҥ чырайлу, быjыраш чачту, jаш кайыҥдый коо сынду, кеберкек, аар-алмыс, шуур-шулмус кылык-jаҥду Нина Аҥчибаевна келген кÿинеҥ ала керек чек ле кубула берди.Качан Нинаныҥ кöзинче аймикисполкомдо иштеп турган келиндер ле кыстар Иван Петрозичти аҥдып, шоодып баштаарда, Нинаныҥ чырайы кенетийин кубулып, кöстöри кандый да килегендÿ ле кунукчылду боло берди. Оноҥ Нина келиндерге кату-кату сöстöрдöҥ удура айдып ийеле, бош амаатый берген Иван Петровичти колтуктай альпп, айакисполкомныҥ туразынаҥ чыга берди.

Ол кÿннеҥ ала та не болгон болбогой, jе Иван Петрович кижи таныбас болуп кубула берди, Качан да галстук кийбеген бойы, керек дезе галстук кийип алып, ишке келди. Нина дезе, торт любалазын жорьгпан мÿркÿт чилеп, оны корый алып, бойы тилгерек те, керишчеҥ де болгон учун, ончолорыныҥ состорын туй чаап салды.

– Jобош ло, унчукпас ла кижи дейле, базынгылап, амтажыгылап калган.

Кööркий Иван Петровнч те торт ло чечектей берди. Оныҥ кöстöри де курчый берди ошкош дежип, кöрÿшганыштары шымыражып турдылар.

– Кас ээчип jÿрÿп, каргаа буды сынат – деп, кезик улус чечеркегилеп, удабай ла ол Нинаныҥ кÿнине тийе берер дежип, каткырыжып турдылар. Jе олордыҥ каткызы тегин jерге калды.

Нина колхозтордьj эбирип jÿрÿп jанып келген кÿнниҥ эҥири, июль айдыҥ jылу эзиндÿ тымык эҥири, Иван Петровичтиҥ jÿрÿмияде эҥ ле ырысту кÿн болгон. Олор аймактыҥ тöс jери болуп турган jаан jурттыҥ учында элбек jалаҥныҥ ортозында отургандар. Нина Иван Петровичке jапшынып, оныҥ jаагына jылу, кандый да тату тыныжыла тынып, куучындап-куучындап отурды...

Бу кÿн теҥериде jылдыстар да Иван Петровичке сÿрекей jараш кöрÿнди. Олор теҥеридеҥ мызылдажып, имдегилеп турдылар. Айландыра турган сÿÿри башту кырлар айдыҥ сÿттий jарыгына jарыгылан, кандый да чöрчöк jериндеги немедий чаҥкырайып, теҥери öрö уча бергедий jеҥилчек кöрÿнгилейг.

Иван Петровичтиҥ jÿрÿминде баштапкы ла катап оны шоотпой, электебей, оныҥ керсÿ, jалакай кылыж-jаҥыи билип, талjыҥдабай, ачык jарык куучъшдажып отурган кыска ырыс ла зрке сöстöр сакып, бош ло шыралап калган jÿреги сÿÿнип, ишинер билинбес типилдеп турды...

Jе кижи кайкаар неме, нениҥ учун дезе бу эки кижи кылык-jаҥдары чек эки башка болгон. Кандый да болзо Нина тескери кылык-jаҥду, тилгерек, ачынчак кыс болгон. Иван Петрович дезе jобош, унчукпас, тöп санаалу кижи, ого ÿзеери ол Нинадаҥ он jашка jаан. Качан олор сакыбаган jанынаҥ айылду-jуртту боло берерде, бир кезек улус олор экÿдеҥ биле де, jурт та болбос дежип, ажындыра белгелеп турдылар. Бу чын да  болордоҥ маат jок болгон. Нениҥ учун дезе айылду-jуртту болгонынаҥ ала ай öткöн бö, jок по, jе Нина öбöгöнине удура кыjыраҥ, кыйтас оöстöр айдар' боло берди. Jаан jашту, jÿрÿмди сÿрекей jакшы билер эмегендер чала кÿлÿмзиренижип, Иван Петровичти токунадып турдылар.

– Алдырбас, ол кööркий барлу болбой кайтсын.

Jе Иван Петровичти токунадары да керек jок болгон, нениҥ учун дезе ÿйиниҥ ары-быжы да ого музыкадый угулатан.

Нинаныҥ ичи айдаҥ айга там ла jооноп, jÿзинде кандый да чодурлар, кÿреҥ толбулар табылып, чырайы jаман боло берди. Jе Иван Петровичке ол кемнеҥ де jараш болгон. Бир катап ол Нинаныҥ чербек кардын араай сыймал, оньи эркеледип айтты:

– Ниночка, бисте уул бала болтон болзо кайдат-..

– Уул, – Нинаныҥ чырайьи кÿрере берди. – Сендий аамай неме болзын ба?! Jок, сеге уул керек болзо, мен öчöжöрдö сеге кыс чыгарын берерим.

Иван Петрович эҥирде уйуктап болбой диванда ары- бери аҥдапып jатты. Нина оны орыннаҥ сÿрÿп ийген сенеҥ бери ÿч айдаҥ ажа берген. «О калак, кайткан неме деп айдар! – деп, Иван Петрович улу тынат. – «Кыс чыгар» деген болзом, ол öчöжöрдö уул чыгарып берер эди!»

Бÿгÿн Мöрöйди кем аларын Иван Петрович jÿреги шимиреп сакыл отурды. Удабай телефон кандый да кулак тунгадый шыҥырт этти. Иван Петрович трубканы ала койып, тыркырууш ÿниле:

– Майманов угуп туру! – деп кыйгырып ийди.

– Накöр Майманов, ÿйигер : кыс таап алды. Бескезн 2 килограмм jети jÿс грамм – деп, кандый да медсестра кÿÿн-кÿч jок айдып ийеле, трубканы илип салды.

– Кыс... – деп айдала, Иван Петрович торт ло кижи öлö бергендий кунукчылду ÿшкÿрди-

– Кыс, Иван Петровичтиҥ ÿйи – Ниночка кыс таап алган – дежип, кожо иштеген улустары jиркиреже бердилер. Оны ончозы! jылу уткыгылап турдылар. Кажы ла кижи оныҥ колынаҥ тударга меҥдейт. Азыйда оныла колдоҥ тудужыл эзендешпейтен айма киспол ком ныҥ председатели оны колынаҥ тудуп, узак силкип турды-

– Уткып турум, уткып турум. кÿндÿлÿ Иван Петрович!

– А бала чыкканына учурлаган той качан болтон? – деп, андый-мындьш 'аракыдаштарда туружарын сÿÿйтен сары тиштÿ, кÿжÿл ошкош бÿдÿмдÿ бухгалтер кайдаҥ да чыга конуп келеле, ыирjайып калган каткырып турды. – Слерди, Иван Петрович, -семис ирик ле бир шадр аракы белетеп' алган деп уккам.

– Той болбос! – ден, Иван Петрович ачынганына торт ло чырайы кöгöрип, шыйкынап айдала, бухгалтер- ди ийде салып, турадаҥ учкан куштый чыга конды. Ол айылы jаар тÿрген-тÿрген базып, бойында мынайда кикиренип браатты: – Кысты шоктоп ло чыгарган ине, меге ле öчöшкöн ине!

Ол айылына jедип келеле, öлтÿрерге белетеп, азырап салган ирикти буузынаҥ чечип, куйругына тееп ийди:

– Кыс чыккан! Тирÿ артканыҥ учун ого быйан айт,

Ирик ачынганду маарап ийеле, картошконыҥ саптарын былча базып, мааланыҥ учы jаар маҥтады.

Ивин Пегрович туразына кирип келеле, эдер немезин сананып таппай, чымындар öлтÿретен эдип jазаган резинкала столдыҥ ÿстÿнде маҥтажып турган чымындарды öлтÿре берди.' Оноҥ газеттер кычырып, бир эмеш санааркап отурала, кÿÿн-кÿч jок öрö туруп, сумкага сÿттÿ болуштоп, помидор салып алала, кöзнöктиҥ алдына jараштыра öскÿрген jараш чечектердеҥ ÿзÿп алала, больница jаар ÿрбеедеп, базып ийди.

Ÿй улус бала табатан тураныҥ эжигине оны медсестра токтодын, кирерте jарабас деп айдьгп, оныҥ чечектерин ле экелген курсагын алып алала, экинчи кöзнöктöҥ барып кöрÿгер деп айтты. Кöзнöктöр jердеҥ бийик эмтир. Кыска сынду кижи болчокко, эмезе кирпичтерге туруп алала, кöрöтöн болуптыр. Иван Петрович нениҥ де учуҥ jÿреги эмеш шнмяретг, кознöктон  ичи jаар карап кöрди. Нина нени де айтпай, орында кÿлÿмзиренип jатты. Ого öрö турарга jаjрабас дежет. Оноҥ медсестра кÿлÿмзиреҥип, ак бöслö ороп салган, jÿзи чырчыйыт ыйлап турган немени кöзнöккö jууктадып келерде, Иван Петрович бу чыҥырып турган кичинек немеге килегеҥинеҥ ичи ачый берди.

Оноҥ карманынаҥ блокнодын чыгарып, бир листти ÿзе тартып ийеле, ÿйине мынайда бичиди: «Канайдар, 'Ниночка! Мöрöйди сен алдыҥ. Сен öчöшсоҥ, уул да чыгар эди. Jе кыс та болзо, кайтсын!» Бу бичикти ÿйине берип ийеле, ол бажын омок кöдÿрип, иÿлÿмзиренип, айылы jаар базып ийди. «Кьис, кызычагым» – деп, араай шымыранып клееткенин ол бойы да билбей калды.

Бу кÿннеҥ ала Иван Петрович чек öскöлöнди. Базыды да седеҥ боло берди, эрмек-куучыны да тыҥ, чокум, кöстöри де омок болды.

 

 

JУРУМ – КОЖОҤ

 

Бу jалбак, тоозынду кара jолды тöмöн öдÿк jок jылаҥаш, jамду jыртык кийимдÿ, бийик сынду, он беш jашту, сырсак, арык уул борjоҥ öлöҥдÿ jалаҥдардыҥ кычкылтым jараш jыдын тынып, чап-чаҥкыр, айас теҥериге сайылып жалган туулардыҥ ьйаартын калган баштарын аjыктап, ташту меесте тарбалjы акшыганын, черткиштер öлöҥниҥ ортозында чуркурашканын тыҥдап, кÿскери jайдыҥ кÿйÿп турган кÿнине öртöдип, басканынаҥ бери кöп jылдар öдö берди. Ол тушта уул кемге де кожоҥдобогон кожоҥын кожоҥдогон, кемге де айтпаган амадузын сананган. Нениҥ учун дезе. эбире кырлар, агаштар, таштар, ондо-мында обоолор ло кырларды эдектей саргара быжып калган чöйбöк кырадар болгон. Оныҥ кожоҥын кем угатан эди база? Jаҥыс ла унчукпас кьврлар тыҥдагай- Олор1 уккан кожоҥды кемге де айтпас. Jажын чакка jажырып салар; jалаҥдар да, агаштар да айтпас кожоҥды шулмус салкын учурып, ойлодып,

öскö, ыраак jерге алып барар... Кижиниҥ jÿрÿмин, анчадала качанда ундылбас бала тужын узун jылдар канайда ыраак, ырааж агызып сала берет, онойдо ок ончо неме öзÿп, 'кубулып öскöрип, ырап калат... Jе jÿректиҥ тÿбинеҥ чьпккан кожоҥ тегин кожоҥ змес, тереҥ шÿÿлте, амаду еадынган кожоҥ – качан да ундылбас. Ол öлбöс, мöҥкÿлик – бу кырларда, бу агаштарда, бу jалаҥдарда артып калар.

Jаҥмырдыҥ суузы эмезе jайгы чалын суркурада jунуп салган бороҥоттый, кара кöстöрлÿ, куу чырайлу, чичке, узун мойынду, узун буттарлу уул таҥ алдынаҥ jÿрер jÿрÿмин бу ла мынаҥ, бу jолдоҥ, туку öрö, öзöк- тиҥ бажында турган jурттаҥ баштаган эмес пе? Ол тушта ого бу кару, тöрöл jерди таштап, таныш эмес jерлерте барарга кÿч болгон.  Мында кажы ла таш, кажы ла агаш, керек дезе кажы ла öркöниҥ ичеени, момонныҥ тÿрткÿни таныш болгон. Оныҥ jылаҥаш будына бу jалаҥдар, агаш-ташту тайгалар, кыйгак тегенектÿ карлар торкодый jымжак, эрке билдиретен эди канча jердеҥ шыркалаткан, бош шилтекширеп, терези калыҥжып калган тамандарын jара кескедий курч таштар, байла, бу jерде jок болгон.

Jе тöрöл jери кандый да кару болзо, бу jер-алтайынаҥ ырап барар кÿÿни ,jок то болзо, он беш jашту Эжерге бу jолды тöмöн базарга келишти, нениҥ учун дезе ÿренер, кöпти билип алар деген санаа-шÿÿлте ончо санаа кÿÿндерди акалап чыккан. Ол тушта ого jаҥыс ла бу тöрöл jерин, таныш улузына, айылы-jуртын таштап барарга кÿч болгон эмес, jе онойдо ок кара кöетÿ, бир кару кысты таштап бар;арга база кунукчылду болгон. Jе Эжер бу кызычакка болуп, Караколдо артып калган болзо, санаазында бойы бойын электеер, шоодор, бойы- на бойы тÿкÿрер эди. Нениҥ учун дезе эр кижиге, адазы jок öскÿс кижиге, jымжак, турумкай эмес болорго jарабас. Ондый да болзо, ол бойыныҥ кунукчылду санаазын, ару амадузын jажырып болбой кожоҥдоп, кожоҥ ажыра бойыныҥ кÿÿнин, бойыныҥ эҥ бÿдÿмjилÿ, эҥ кару наjыларына – тöрöл jалаҥдарына ла кырларына айдып берген:

Теҥериде бир jылдыс,

Кöс jеткежин, ок jетпес.

Телекейде бир ÿÿре,

Санаа jетсе, салым jок...

...Эмди, он jыл öткöн кийининде, Эжер бу jолды öрö jортуп браадала, ончозын jап-jарт эске алынып, бойында араай кÿлÿмзиренди. Ол адыныҥ тискинин бош салып, эмеш тереҥзимек чырыштар кечире тартып койгонтер- лÿ, jаан маҥдайъш арчып, беш сабарыла койу кара чачын тескери тарап, сананды: «Эх, ол öйлöр ойто келген ‘болзо, база ла онойдо ок jылаҥаш, jыртык, jе jайым ла 'jалтанбас бойым öзöкти тöмöи, тоозынду кара jолло ко- жоҥдоп, jаҥы jÿрÿмге удура базар эдим. Ол кожоҥды ойто ло кожоҥдоор эдим... Jе кожоҥныҥ баштапкы jарымы эмдиги öйгö келишпей jат. Эмдиги öй jылдыстар ортозына jоруктаарыныҥ öйи. Кöс jеткен jылдыска ракета jетпес деп кем айдар? Кÿнди эбире бистиҥ ракета учуп jÿрÿ ине. Кожоҥныҥ экинчи бöлÿгинде jÿрÿмде туштажып  турган кöп учуралдар керегинде айдылып jат. Салым? Jе салым дегени ол не?» .Эжер атпас эдип, адын камчылап, тискинди силке тартып, изÿ кÿнге эмеш jалкуурып турган jобош адын jорголодо бас- тырып, jортуп ийди. Jÿзÿн-jÿÿр боочылар ажар, jÿс абызын суулар кечер, тайгаларды, öзöктöрди керип, койчыларга, малчыларга jÿретен кижиге мындый jобош, чыйрак, jакшы аттаҥ артык не керек? Агроном, инженер-механик, колхозтыҥ председатели – легковой машиналу эмезе мотоциклдуучурткылап та турза, бир ле кöрзöҥ, балкашка тÿшкÿлеп калган jадар. Ветеринарный врачка jакг шынак аттаҥ артык неме jок...

Кÿреҥ ат солуктап, токумныҥ алдынаҥ карарып чыгып келген териниҥ кычкылтым jыды jытанып, бажыныҥ jанында кÿÿлежип учкулап турган кöгööндöрди, чымындарды ÿркÿдип, бажын букуп, шыйманып, барып jатты. Эжердиҥ араай jорукка, изÿ кÿнге чала уйкузыгылап турды. Кöктеҥериде тейлеген шуҥуп, айланат. Оныҥ кара кöлöткöзи jалаҥдар, jыраалар, jаан теҥкеккорумдар ÿстÿле jылат. Алдьгнаҥ öрö машина кÿÿлеп, удабай бу- рулчыктыҥ учынаҥ кош тартар машина чыга конуп, оҥ- «ак-чиҥкöк jерге чарчальш, куу-кÿреҥ тоозынды туман- дый кöдÿрип, Эжердиҥ jаныла сурт öдö конды. Тоозын Эжерди ады-бойыла туй алып ийди. Ол ачыиганына арбанып, адын jырс этире камчылап ийеле, тоозынныҥ ол- jогонаҥ чыгара маҥтадып1, ак jалаҥла машинаныҥ кийининеҥ учуртып ийди Эжер анча-мынча болбой, Салааныҥ балкашту, айры-тейри сууларында онтоп, огурып jаткан машинага jаба jедижип, аайы бажы jок маҥтадып туртан алдамыш шоферды камчызыныҥсабыла кезедип ийеле, адыныҥ оозын араайлада тартпай, оноҥ ары ыраак эмес деремнеге маҥтатты... Ол кулакта кÿÿлеп турган серÿÿн' салкынга, машинаныҥ ыкчап огурып туртан табьпжына, кабинадаҥ бажын чыгарып1, «Эжер, Эжер, сакызаҥ!!» – деп, чаҥкыр платту, ак чырайлу кьгстыҥ кыйгырып турганын кулагьшыҥ кырыла да укпа- ы... Jалбак jÿстÿ, быjыраш чÿрмештÿ, сыкык, сÿмелÿ кöстÿ ааркалап уул коштойьгнда отурган орус кыска кöзиниҥ учыла имдеп, скоростьты каjырт этире тартып, оныҥ кулагына эҥчейип, кыйгырды:

– Алдырбас! Бистеҥ качып ол кайда барар? Бир минуттыҥ бажында ондо болорыс, нöкöр доктор!

Машина аай-бажы jок огурып ийеле, ичкери тап эдип, балкашту, суулу ойдык jердеҥ чыгара калыды. Кабинада отурган доктор бала, кабинаныҥ агаш бÿркÿзине jырс этире тÿртÿп, кöзиниҥ оды jалт эдип, чедиргендер чачыльпгг, кызыл тегеликтер айланыжа' 'берди. Шофер уул дезе, ол jаар кöрбöй дö, оны акалап барган атту кижини jаба jедерге, ÿчинчи скоростьты салып, ичкери куйун-салкындый шуҥуп ийди...

Караколдыҥ колхозы азыраган малы да кöп, кыралап аш салатан jери де элбек, jаан, jе бай да эмес, jокту да эмес, чала орто колхоз 'болтон. Колхозтыҥ азыйгы председатели змеш турумкай эмес кылык-jаҥду, чööчöй кöрÿп ийтежин, чала оноҥ кыйьгжып' 'болбой, ого удура барар1, эл-jон ортодо тоомjызын jылыйтып салган кижи учув, ижинеҥ чыгартып салган. Оныҥ ордына келген jаҥы кижи jербойымыҥ улузыныҥ jаҥ-кылыгын jетире билбес ле иштиҥ-тоштыҥ аайына jетире чыкпаган учун, бщ кезек öйгö аайланып болбой jÿрди. Иштиҥ де дисциплиназы коомой болды. Улус öйинеҥ öткÿре jажый берген öе, айса аш-курсак, кийим-тудум jеткил боло берерде, керексийбей барган ба, jе ишке чыгыш деп неме, азыйдагызына кöрö, чала уйан. Jе Николай Кÿндÿевич Абаковко jаан болушты Омсктыҥ ветеринарный институдын божодоло, былтыр кÿскиде тöрöл колхозына иш- теерге келген jиит уул – Эжер Саймуович Ороев jетирди. Бу иштеҥкей, ак-чек, недеҥ де jана баспас уулды бу jерде кöп улус тооп то, сÿÿп те, jе бир кезек улус кöрбöй дö jат. Онызы да jолду, jышбыҥдап билбес кижи ончо улуска jарап болбос ине. Бир кезек улус оны азыйдаҥ бери öштöп келген ошкош- Öл öштöжÿниҥ тазылы

сÿрекей ыраактаҥ, чек ле jÿрÿмииҥ тереҥинеҥ келип jат дежет. Эжердиҥ адазы 'Сайму Ороев колхозтыҥ партийный организациязыныҥ качызы болуп иштеп турала, колхозтыҥ малын, jööжöзин мензинип, тузаланып турган бир кезек öйлелердиҥ – эҥ ле озо колхозтыҥ председатели Кадуныҥ, правлениениҥ члендери: Тоҥкурдыҥ, Майчыктыҥ, Jымжайдыҥ ла олордыҥ тöрööндöриниҥ мындый каршулу керепин коскорып, олордыҥ кöп сабазын тÿрмеге айдаткан. Сайму Ороев бу керектиҥ кийининде jууга барала. Ада-Тöрöл учун Улу jууда öлÿп калган. Jе öч аларыныҥ, кыйа кöриниҥ öчпос кöрнöзи бир канча улустыҥ jÿректеринде эмдиге jетире артып калган.

Jууныҥ кату öйлöринде де, jууныҥ кийининде де уур jылдарда 6у öйлор колхозтыҥ башкараачы иштерине туруп алала, колхозты ÿптеп, jиишти тыҥ ла берган- Оҥм ,эмди кажы ла колхозчы jакшы билер. Эжер де оны эмдиге jетире ундьибай, олордыҥ бир бирÿзин учурал болгондо арай ла иöзине сайбай туруп, айдып алат. Мында ла jаҥы колхозтыҥ коҥторазында тар-мар керижип турала, Тоҥкурдыҥ ÿйи jылан чылап шыркырап, Эжерди талан, энчипип болбой, jаман санаазын чыгара айдыта ийген эмей:

– Айылдардыҥ томоны эмес болзо, коозолу идиртен эмес болзо, торолоп öлуп калар эдиҥ, ийт. Эмди тойып алала, тыҥып туруҥ ба? Кижи ле кöрбöгöн неме болзо кайтсын.

– Коозолу томон до jизем, колхозты тоноп jибегем – деп, Эжер’ кичинек те ачынбай айткан.

Бу ок öйдö конторада турган Токтой, Тоҥкурдыҥ уулы, калаптанып турган энезин jеҥинеҥ jединип, конторадаҥ чыгарып ийген:

–Энем, нени айдыта тураар! Айткан сöзööрдöҥ уйалзаар, коркызаар...

 

...Эжер айылыныҥ jанына маҥтадып келеле, адынаҥ тÿже секирип, оныҥ ээрин алып ийеле, аттыҥ терлеп калган изÿ сыртын сыймап, jымжак кыл тужакла адун тужап, ÿйгении уштыта, агыдып ийди: «Бар, ото. Jаҥыс ла ыраак барба. Öлöҥ jок эмес, иргедеҥ ле ары öлöҥ ине»- Кÿреҥ ат оныҥ шÿÿлтезин билип ийген чилета, ол jаар санаалу кöстöриле кöрÿта, бажын кекип, оноҥ чадыр айылдыҥ кöлöткö jаныныҥ иргезинеҥ jажыл öлöҥди тыдырада отой берди. Эжердиҥ энези, jÿрÿминде кöп шыра, jедиктаес, jокту jÿрÿм кöргöн, ÿйе-сööгин сарзу-сата керип салган, бежен jаштаҥ ажа берген ÿй кижи, серÿÿн кирнестеде бойына башмак öдÿк кöктöп отурды. Оныҥ кара чачына кубал тöгÿп салган немедий, буурайып калтан. Маҥдайында тереҥ чырыштар оныҥ jÿрÿминиҥ уур jылдарын темдектеп тургандый jергелей jолдолып jаткылайт. Ол ижинеҥ бажын кöдÿрип, уулына jалакай, эрÿ кöстöриле кÿлÿмзиренип, jе кату, кезем ÿниле jакарган аайлу айтты:

– Бар, казан белен, бойыҥ уруп ич. Мен öрö тураынаҥ калажырап отурым. – Оноҥ эмеш ÿнин jымжадып, унчукты: – Эмди мен сеге казан аспазым. Бойыҥ азып ичетен эдиҥ бе, айса кижи алала, ÿйиҥе астырьш ичетен эдиҥ бе, – онызын, экем, бойыҥ бил.

«Э, бу темей эрмек эмей – деп, Эжер айыл jаар кирип, оттыҥ jаньгада турган кööштиҥ бÿркÿзин ачып, бойында каткырды. – Азараар, азараар. Тÿҥей ле энчигип отурып болбозоор». Кööштö jуулу семис эт кайнадып салган эмтир. Бÿркÿниҥ алдынаҥ оныҥ тату, jараш jыды тумчукка jаба -сокты. Эжигин кайра ачып койгон серÿÿн чадырда ажанып отурала, Эжер jÿрÿминде болгон бир учуралды, мындый ок jуулу семис этле колбулу учуралды, эске алынды. Бу учурал jаҥыс ла оныҥ эмес, jе кöп улустыҥ jÿрÿминиҥ эҥ ле уур öйлöринде, jууныҥ jылдарында, албатыныҥ сыраҥай ла аштап-суузап турган тужунда болгон. Ол тушта Эжер энезиле кожо колхозтыҥ койын кабырган. Айылда Эжердеҥ кичинек ÿч бала болгон. Олор ончозы эмди чыдап, кажызы ла бойыныҥ jолыла сала берди. Бир карындажы черÿде, экинчизи онынчы классты божодып jат. Сыйны Москвада иностранный тилдиҥ институдында ÿренип jат. Jе ол тушта олор ончозы jаш, курсактыҥ кабы немелер болгон эмей. Койдо эки де кижи иштеп турган болзо, колхозтыҥ председатели Jопшогой, копшык jаакту, суртулдаган кара кöстÿ, келтир тилдÿ неме, Эжерди иштета турган улустыҥ тоозына кошпой, арба эмезе сула ÿлешкенде, ого нени де бербей, jаҥыс ла энезине берип туратан. Оныҥ учун jаҥыс кижиге берген бир килограмм сула беш кижиге база канайып jедижетен эди. Эки конгон кийининде энези Эжерди барып азык сурап кел деп деремнеге ийген.

Председательдин эки кып туразына кирип келерде, кааран эттиҥ, быжырган калаштыҥ jыды тумчугына jаба согордо, бошло торолоп калган Эжердиҥ бажы айла- ньга, öзöги карарган. Jаан от салып койгон темир печкениҥ ÿстÿнде кааргышта уйдыҥ семис, сап-сары jуулу эди кайнап турган. «Ого jÿк бир чайнамды беретен болзо, кайдар» деп, Эжер öзöги толголып сананган. Jопшогой столдо ажанып отурган. Ол jуулу этти оозы jаар сугуп ийеле, узак чайнап, оноҥ ажырып, эжиктиҥ jанында самтар, jыртык тонду, куп-куу чырайлу, чичкечек мойынду уул jаар кылчайып кöрöлö, сураган:

– Не келдиҥ? База ла jуткулап ийдиҥ бе?!

– Бир килограмм сула беш кижиге не болор?

– Ас па? Мыны качан jуткулап ийдиҥ?!

– Мени нениҥ учун ведомостьто бичибегенеер, мен база иштеп jадым – деп, Эжер удурлажып айткан.

– Сен канча jашту? – Jопшогой база бир болчок, jуулу этти оозы jаар сальпп сураган.

– Он эки

– Бот. Jажыҥ jетпес, оныҥ учун сениҥ курсак алар учурыҥ jок.

– Иштеер учурым бар ба?

– Сен энеҥ учун иштеп jадыҥ.

– Бистиҥ адабыс фронтто, бис торолоп öлöтöнис пе? – деп, Эжер ÿни тыркырап, сураган.

– А меге не керек? – деп, Jопшогой этти ажырып, кабагын тÿÿп, айткан. – Саймуныҥ сидиктерин мен азырайтам ба?! Менде сендерди азыраардаҥ колхозтыҥ ижин эдип турган улусты да азыраар курсак jок.

Оноҥ тижин чукчып, кегирип ийеле, экинчи кып jаар бажын бурып, кыйгырды:

– Дуся, Дуся! Бистиҥ тайгыл кайда? Бу челдÿ этти

ого таштап берзеҥ.

Уйи экинчи кыптаҥ чыгып келеле, орынныҥ алдынаҥ туруп келген ийтке челдÿ этти таштап берген. Оноҥ öбöгöни jаар jалтанганду кöрÿп, айткан:

– Бу кööркий оозына чыкту неме салбаган болор. Ого бир чööчöй мÿн, бир чайнам эт салып берзе кайдар?

– Сен меге ондый немелерди амтажыдадым деп эрмек айтпа, кижиге кÿрÿмдер курсак та оҥду jиирге бербес.

Бу эрмекти учына jетире угуп болбой, öкпö-jÿреги, ичи-бууры кородоп, кичинек jудуругын кезе тÿÿнип,

Эжер эжиктеҥ таралjып чыккан. Ол чыгып jадарда, Jопшогойдыҥ ÿйиниҥ ÿни угулган:

– Jаҥар, балдары кöп кööркий, шыралап jат.

– Jаман немениҥ балдары да кöп, – деп, Jопшогой арбанып айткан...

...Эжер ажанып алала, öрö туруп, араай кимиренди:

– Ийт эмди де соорып jадатан эптÿ jерди таап алган. Кладовщик. Jе эмди улус сеге тоҥ ло ондый jидирбес эмей. Базындырар кижи jок. – Оноҥ ичинде jаман каткырды: «Былтыр меге jарым шил аракы туттурарга келген jок по? Садып аларга сананган ошкош. Хе-хе- хе! Тойгон эди. Тöгÿндеп, куурмактап, уурдап jиген курсак ол кижиге курсак болор бо? Кан сороочы – jöргöмöш!»

Эжер айылдаҥ чыгып келерде, энезиниҥ jанында тилгерек, копчы, jÿзÿн-базын солундарды ончозынаҥ озо угуп ийетен Jыламаш кöстöри суртулдап, кыҥылдууш ÿниле куучындап, сöстöргö карылып, меҥдеп-меҥдеп тылбырап турды:

– Куда-ай, бу кижини мындый дейт. Олорды обоныҥ jанында jаткан дежет.

– Jыламаш, сендий копчы, тилгерек неме jер ÿстÿнде jок болор – деп, Эжер каткырды. – Сениҥ сöзиҥди кижи база сöс деп угар ба?

– Тьфу-ук, мени копчы деп кем айтты? – деп, Jыламаш чырайы да кубулбай, тилгереп чыкты. – Уйалбастарын! Мен качан да кадыттар чылап коп деп неме айдып кöргöлöгим! Контораныҥ jанында кандый да орус бала слерди сурап турган. Барып кöрÿгер, чын эмеш пе, тöгÿн эмеш пе?

– Мени тöгÿндезеҥ, тилиҥди кезеле, чоҥчойыҥа jаба шидеп салар jогым ба, – деп Эжер кабагын jемире кöрÿп, айтты. – Чÿÿр-чÿмÿш, тобрак-тоозын jалмап jÿрзин. Эш-кереги jок jÿзÿн-jÿÿр коп jууганча. – Оноҥ тура jаар кире конды. Тоолу минут öткöн кийининде, ару чамча, костюм кийип алган, сенекке чыгып келди...

Ол контораныҥ jанына базып келерде, оныҥ jанында кижи jок эмтир. Jе ачык кöзнöктöрдöҥ каткы, куучын угулды. Николай Кÿндÿевич jаркырада каткырып турды:

– Jе канайдар база! Мындый jараш, мындый jакшы доктор келгенде, jап-jаҥы больнида тутпаанча болбос эмтир. Слер бойдоҥ бо?

Кыс не деп айтканы угулбады, нениҥ учун дезе, эр улустыҥ каткызы оныҥ сöстöрин кöмö базып ийген. Элбек конторага кирип барарда, ондо правлениениҥ члендери, база тоолу улустар отурдылар. Олордыҥ ор- тозында кандый да таныш эмес орус кыс отурды: «Бу кыс болзо, мени не сурайтан болотон?» – деп, Эжер бойында сананды.

Николай Кÿндÿевич, сары чачту, бышпак сары чырайлу, чала коркок, тыртык тумчукту, ÿкÿниҥ кöзи ош- кош тегерик, сур кöстÿ, чала ичи jаанап, семирип jÿрген кижи, чаҥкыр-торко чамчазыныҥ jешин тÿрÿп алган, аттыҥ туйгактары ошкош jаан jудуруктарлу, сары тÿктÿ. ийделÿ колдорын столдыҥ ÿстÿне салып алган, кÿлÿмзирешш отурды:

– Аа, Эжер Саймуович! Келгениҥ jакшы, келгениҥ jакшы. Малдыҥ докторы ла кижиниҥ докторы танышкар. Экÿлегер бойдоҥ улус эмтиреер, эдетен ижигер jуук болуптыр. Онойдордо, эрмек-куучындарды таап ийер болбойоор?

Эжер кыс jаар лаптап кöрÿп, кÿделидий ак чачту, кап-кара кöстÿ, чийик кара кабакту, кара кöстöриле сÿÿмjилÿ кÿлÿмзиренип отурган таныш чырайлу баланы jакшы танып болбой, бойы база тиштери кажайып, jаҥ- мырдыҥ суузы jунуп салган jаан бороҥот ошкош кöс- тöриле кÿлÿмзиренип, алаатьш калган турды:

– Акыр, акыр, мен бу кысты кайда кöргöм?

– Кöрзöҥ, кöрзöҥ, таныбаачы болуп, араланып турганын – деп, кем де каткырды.

– Бу бистиҥ Эжер. койлордыҥ угынаҥ öскö, неме таныбас болуп калган эмес пе? – деп, Николай Кÿндÿевич кокурлады. Каткы jир эдип калды.

– Кайда кöргöм? Уйатузын!–-деп, чаҥкыр платту, ондый ок чаҥкыр jикпелÿ, спортивный куу пиджакту кыс араай каткырып айтты. – Сегизинчи класста кожо ÿрендис ие?

– Валя? Валентина? Фу, кöрмöсти сени – деп, Эжер бажын булгай согуп, нениҥ де учун колын пиджагыныҥ эдегине арчып ийеле, ичкери сунды. – Jе jакшы ба, Валя? Сен мынайып öскöрип калгаҥда, сени менеҥ болгой, энеҥ де таныбас. Ай-ай, учы-тÿбинде барала, мынайып Караколдо jолугыжарысты кем билген?

– Сени мен байа, машинаныҥ jаныла öдö маҥтадып jадарыҥда, камчыныҥ сабыла шофер уулды кезедип турарыҥда, jÿк ле кöзиҥнеҥ, оноҥ атырак, койу кара чачыҥнаҥ таныгам – деп, Валя оныҥ jаан, арзак колын боиыныҥ кичинек, ийделÿ, изÿ колыла тыҥ тудуп, бу таныш эмес улустыҥ ортозында таныш, ого кандый да болзо jуук кижиге туштаганына айдары jок сÿÿнип, айтты.

– Jе, эки доктор таныштаар ба? – деп, Николай Кÿндÿевич öрö туруп, карманынаҥ чыгарып келген чала кирлÿ пладыла ÿлÿш, jоон, кызыл мойынын арчып, сурады. – Ондый болзо, Валентина Владимировна, эм- тура медпункт болуп турган эки кып тураныҥ бир кыбында jадатан тураар. Jе оноҥ ары керек-jарак öскöлöнип, jаан тура керек болзо, эрмек-куучын jогынаҥ jаан тураны тудуп берерис. Эй, Jыламаш, эмди ле барып. Катядаҥ медпунктыҥ тÿлкÿÿрин алала, тураны ачып, jунуп, складта колхозтыҥ темир орындарыныҥ эҥ jакшы дегенин апарып, тургузып бер. Бир-эки отургуш, база стол апарып бер. Мыны ончозын кööркий ол кайдаҥ алар? – Оноҥ ол кыс jаар jаан бажын бура согуп, сурады: – Валентина Владимировна, слерде тожöк-неме бар ба?

– Бар, – деп, Валентина чырайы кызарып, тöмöн кöрÿп айтты. Оноҥ Jыламашла кожо чемоданын тутку- лайла, таҥып салган тöжöгин тудунып, чыкты.

– Эжер, бÿгÿн эки кураан кенете öлö берген – деп, тайгадаҥ тÿжÿп келген Jорук айтты. – Бистеҥ ары анча-мынча ыраакта турган Майтыныҥ койында база кураандар оорыгылап туру дешкен. Оноор качан ба- ратаҥ?

– Бÿгÿн де болзо. атанар керек– деп, Эжер ажып брааткан кÿнди кöзнöктöҥ кöрÿп, эмеш санааркап айтты. – Кÿн эмди де чылбыр бажы бар турбай. Jортолы ба?

– Jе, адыҥ ээрте, мен барып складтаҥ тус коштоп алайын – деп айдала, Jорук ёбöгöн конторадаҥ тампас- тумпас чыга конды.

– Сен атанып jадыҥ ба? – деп, Николай Кÿндÿе- вич ÿкÿниҥ кöстöри ошкош кöстöриле Эжерге суракту кöрди. Эжер бажыла кекип ийеле, конторадаҥ меҥдеп чыкты. Оноҥ öрö туруп, ачык кöзнöктöҥ кöрÿнип тур- ган Межелик деп тууныҥ бажын, чаҥкыр теҥериниҥ ÿзÿгин аjыктап, сööк-тайагы кыjырт эткенче керилип ийеле, кайа кöрбöй айтты. – Эх, кандый айас кÿн, уулдар! Эмди гjаҥыс ла öлгöнчö иштеер керек. Бу бис. мында уйалбай не отурганыс? – Ол эбире согуп, улустыҥ чырайларын кайкап, аjыктап, сурады. – Бир, эки, ÿч, тöрт, беш, алты, jети – jети jе ле деген эрлер. Jети эр jуула тÿжÿп иштезе, канча кире иш этпес?!

– Улус ончозы керектÿ келген ине – деп, колхозтыҥ счетоводы, тас башту, узун, сÿÿри тумчукту, кичинек сынду арык кижи, кажы чакта öчÿп калган каҥзазын оозынаҥ албай, jамакайы тöмöн чилекейи агып, сÿмелÿ кичинек кöстöри суркурап, чичкечек сабарыла чотты тырсылдада тартып, айтты.

– Олордыҥ кöп сабазы jамылулар. Чын ба? – деп, Николай Кÿндÿевич кöгöлтирим-сары кöстöрин шуурып, бир кöзиле счетоводты шыкай кöрÿп, айтты. – Эмди ле ончогор ишке барараар. Öлöҥ обоолоорыс! Сен база ба- рарыҥ, Чоргой Мойтыч, jарт па?

– Мен?! – Чоргой Мойтычтыҥ тас бажы кызарып, кöзин тÿрген-тÿрген чиҥип, каҥзазын оозынаҥ алып, унчукты. – Мен оору кижи ондо нени эдетем?

– Буул тартарыҥ – деп, Николай Кÿндÿевич ол jаар кöрбöй дö, айтты. – Егорка, машинаны контораныҥ эжигине экел.

Шофер уул чыга конордо, контораныҥ ичинде тып- тымык боло берди. Правлениениҥ члендериниҥ чырайлары бÿркелип, бойлоры торт ло букалар чылап кылайыжа берген отурдылар. Jаҥыс ла jоон кара чымынныҥ кыҥылдап учуп, кöзнöктиҥ шилине тыч этире согулып турганы угулат. Олор калсызы ла канча jылдардыҥ туркунына колхозто иштеген, улусты да ишке чыгарып, кöмöлöп тургулайтан, бойлорын да правлениениҥ азыйгы члендери ишке сÿрÿп туратан, jе правлениениҥ члени jÿк ле башкаратан кижи ине. Оны айрууш алып, öлöҥ обооло деи кем айдатан? Бирÿзи кой-малды башка- рып, экинчизи сÿттоварный фермалардыҥ ижин башкарып, ÿчинчизи бригадалардыҥ ижин башкарып туратан неме эди. Азыйда мындый болгон бо? Счетоводтый, председательдий, оныҥ заместителиндий улустар jаҥыс ла бригадаларды, фермаларды эбире, айлана jортуп jÿретен эмей. Председательдиҥ заместители, кара чырайлу, байалгак сынду, кынду бычакту кижи, jаҥы председательге, jаҥы ветеринарга, ончо jаҥы немелерге короны куруп, ичинде ачынып сананды: «Jакшы öйлöр тушта, jакшы улус башкарганда, jÿрÿм де jакшы болотон эди.

Председатель, ветеринар, койдыҥ заведующийи кандый бир бÿдÿмчилÿ койчыга барала, койдоҥ сойдырып jийле, оны öлÿп калган деп актаҥ тургузып ла салатан неме эди. Оноҥ колхоз тÿреп калды ба?.. Эмди Сайму- ныҥ jыдымар уулы кижиге сек те jидирет эмеш пе!» Ол пол jаар тÿкÿрип ийеле, сопок öдÿгиниҥ бажыла чилекейин jыжа тартып ийди. Оноҥ бу караҥуй санааларын jедрегиниҥ тÿбине, jÿзиниҥ чырыштарына тереҥ jажырьвп ийеле, тату ÿниле наарылта айтты:

– А, иштебей кайткан? Бу кижи этпей jÿрген иш беди база? Чындап та, барып эҥтере обоолоп ийеликтер.

– Сен, Jымжай, не туруҥ? – деп, Николай Кÿндÿевич ончо улусты сурап баштады.

– Тус аларга.

– Эртен аларыҥ. Бÿгÿн барып, öлöҥ обоолош.

– Сен, Кудачы?

– Трактор ÿрелген.

– Давай, öлöҥгö!

Машина кÿркÿреп, контораныҥ эжигине тал туура тура тÿшти. Конторадаҥ чыккан улус машинага кÿÿн- кÿч jок чыгып, кезиктери кокурлажып турдылар. Николай Кÿндÿевич шоферго коштой отурып алды.

– Мантат, Егорка!

Машина бустап, кийин jанындагы выхлопной трубазынаҥ чанжыр ышты буркурадьш ийеле, турган ла jеринеҥ jаан скоростьло öзöкти öрö сурт этти...

* * *

... Эжер конторадаҥ чыгып барарда, оныҥ одожында турган эки кып эски тураныҥ чирип, оодылып калган сенегиниҥ jанында Валя чемоданыныҥ ÿстÿнде отурды. Ол эмеш эп-jоксынып, кунуга берген ошкош, jе jанына базып келген Эжерди кöрÿп ийеле, оныҥ чырайы jарый берди. Оныҥ кара кöстöри таныш кижи бары кандый jакшы дегендий ырысту кÿйÿп чыкты. Оныҥ кыскарта кезип салган, мызылдажып турган толкулу чачыныҥ учтары 0ки ийиҥине бирде тийип, бирде тийбей толголып турды.

– Валя, сен чала кунугып турган ошкожыҥ, – деп, Эжер кысты сабарыла кезедип, jылу кÿлÿмзиренип айтты. – Алдырбас, удабас ла темиге берериҥ. Бистиҥ айылга кирип jÿр. Ол туку турган тура мениҥ турам  болор. – Эжер тöмöн колын уулады. – Мен эмди ле

атанып jадым. Канайдар? Оҥду куучындажарга да öй келишпеди. Jе база кÿjн jок беди? Таныш кижи келген деп мен энеме айдып саларым. Сен, Валя, менеҥ де, мениҥ энемнеҥ де кÿжÿркебе, бир тужунда эптÿ jÿрген jогыс па?

– Кайдаар брааткаҥ? – деп, Валя кунугып айтты.

– Кураандар öлÿп jат. Барбай отурарга jарабас.

– Айдарыҥ jолду – деп, Валя торт ло казалап jÿгÿрип клееткен Jыламашты кöрÿп ийеле, öрö туруп, айтты. – Jе, jакшы болзын, Эжер.

Эжер айылына келеле, адын меҥдей-шиҥдей ээртеп, эмдÿ-тусту, инструменттерлÿ саквояжын адына бöктб- рип, энезине айтты:

– Эне, слер мен jок тушта кажы ла кÿн эртен тура jаҥы келген доктор кыска сÿт апарып берип туругар. Ол меге тенип-теҥжип, айылымнаҥ качып турарымда, jаан болужын jетирген бала болор. Jаҥыс ла акча албагар.

– Ол сениҥ та таныжыҥ, та катыҥ, меге керек беди. Jе сÿтти апарып ла тургайым – деп, Эжердиҥ эне- зи чала кыjыраҥтып, айтты. – Мыныҥ сÿт-эш ичип би- лер бе? Айса, компотло азырап койгон, городской немеҥ бе?

– Сÿт ичпес кижи кайдаҥ келген деп айдар! – Эжер адына мине согуп, айтты. – Jаҥыс ла слердиҥ сÿт-неме апарып турганыгарды кöп улус кöрбöзин, оноҥ башка база jÿзÿн-jÿÿр коп jайылар. – Ол ары болуп, адыныҥ оозын силке тартып, кечÿ jаар маҥтадып ийди. Эжер удабай Jорук öбöгбнгö jедижип, оныла коштой ÿзеҥилери тийижип, меҥдебей ÿрбеедеп jортты. Кÿн ажып, караҥуй киргенче эмди де узак, оныҥ учун ыраак эмес jерге не меҥдеер?

Серÿÿнле кожо ööгонöктöр, томюноктор кымылдап, кулактыҥ jаиында кыҥыражып, кирбес jерге киргилеп', ачу тиштегилеп турдылар. Jе Jорук öбöгöнниҥ jаан баш- ту каҥзазыныҥ ачу чаҥкыр ыжы олорды тоскурып, оныҥ кÿнге кÿйÿп, тотко jидиртип салган кÿп-кÿреҥ чырайына, кызыл-кÿреҥ мойынына томоноктор, бöкöнöктöр конорынаҥ коркып, карган койчыга jууктабай турдылар. Эжерди дезе, эмдеп тургандый, узун тумчуктарыла кадагылап, jиит ветеринардыҥ эдин jиирге тату неме чилеп, оны оноҥ- мынаҥ ачу тиштегилеп, оÿÿмчилÿ кыҥылдажып турдылар. Кÿн jабызап, Олубайдыҥ jаан, теҥкек кара кырыныҥ бажында байбак мöштöрдиҥ будактарыныҥ ортозына jажына берди. Оҥ jанында кöк-чаҥкыр тайганыҥбажында такыйак бöрÿк ошкош тегерик мöҥкÿ ак кар ажып бараткан кÿннҥҥ кыскылтьимjарыгына jалтырап, серÿÿн тьшыжыла тынып jатты. Аттар бышкыргылап, сулуктарын кылырада 'чайнагылап, баштарын ;кекитилеп,серÿÿн кире берерде, jалкуургылабай, jергелей jеле базып барып jаттылар. Jорук, бежен jашка jеде берген öбöгöн, jелбер кара кабакту, кичинек кара кöстÿ, кичинек тарпак тумчукту. Ол аттыҥ ÿстÿнде кедейе отурып алган, озогызын ойгозып, эртегизин элтеертип, таҥкылап, аттыҥ бажыажыра шыйт этире чыкырып салып, куучындап 'баратты. Эжер дезе оныҥ jилбÿлÿ, кезекте чала тенексÿ нуучыныя тыҥдап, карган öбöгöнниҥ бир кезек шÿÿлтелерине ичинде каткырымзып, jе ондый да болзо, кабагын тÿÿп алган, ончозын лаптап угуп баратты. Карган каҥзазыныҥ когын ээриниҥ кажына как этире кагып ийеле, экинчи каҥзаны азып', jажыл бÿрлери шууалжьгп турган бийик тыт агаштардыҥ ортозыла тыйрыҥдап барган jолло jор- туп браадала, айтты:

– Jе озогы улустыҥ ортозында бнлер, саҥаалу улус база бар ла болгон- Эмдити jииттер озоты jулус ончозы ла камга, jарлыкка бÿткен тенек, караҥуй немелер деп бодойтондор ошкош. Сен де, Эжер, мениҥ куучьгныма каран каткырып' ичинде мениҥ бир кезек шÿÿлтелеримди электеп браатканыҥды кöрÿп турум ла – ол Эжер jаар кылчайып, сÿмелÿ кöрди. Öноҥ каҥзазын шыркырада соорып, тапшыланып, адын тÿрген бастырып ийеле, оноҥ ары куучындады. – Мен Jамануулдыҥ энези, карган эjебис эмес болзо, öлÿп калар эдим. Кичинек jÿреримде, ол эмеген мени öлÿмнеҥ канайда аргадаганы ке- регинде знем сÿре ле куучындап туратан. Мен кабайда jадарьшда, энем jаан оору болуптыр. Мен бойым база туму-туркуннаҥ чыкпас, оодай неме боягон ошкожым. Энем ле мениҥ ооруумды jастырарга адабыс канча камды алдыртып камдаткан, камык малды тайдырган- Jе эш ле нöме болбогон. Арт учыяда адабыс Саднаш деп кöс jок камды алдырган. Кöс jок кам кара jаҥыс арткан кара торбокты тайдырала, эки кÿнге камдайла, айткан: «Уч курбустан кудайыска чыктым, алтыгы ороондо эрликке тÿштим. Энелÿ уулдыҥ сÿнези экÿлези ол jерде барып калган эмтир. Салым кудайы ондый болуптыр. Уул öлöр, оны мынаар алкыныҥ учы jаар салып койоор.

Jе энези учун база бир кÿн камдайын, öрöги кудай алдына, тöмöнги эрлик алдына jайнайын».

Эмди ле сананьщ jÿрзем, кам энемди jазарга сананган эмес, кара торбоктыҥ эдин тÿгезе jип аларга сананган эмтир.

– Оноҥ ары не болды? – деп, Эжер куучынды jилбиркеп тыҥдап, сурап

– Оноҥ ары... – Jорук öбöгöн бир эмеш öйгö унчукпай, таҥкылап, jортуп отурды. Оноҥ каҥзазын оозынаҥ туурл алъги, айтты: – Бир конгон кийининде бистиҥ айылыска карган эjебис, Jамануулдыҥ энези, келиптир. Ол öрöкöн ончо улусты jаза кöмöлöгöн, энемди изÿлеген, jылулаган. Мени дезе, jылу сÿтле умчыдап, оттыҥ jанында балбайып отурган камды талаган:

– Сокор, кöс jок, шилемир,эш-неме билбес, уйалбай ла кижиниҥ öлöрин-олбöзин айдып отурар. Чык, jÿр ары-кедери мынаҥ! Кам арбанып, каргап, jÿре берген. Карган эмеген мени, энемди кичееп, jазып салган. Кудайдаҥ да, Эрликтеҥ де коркыбаган, база тыҥ ла öрöкöн болгон, чын ба, уул?..

Jатыра да болзо, jе бийик боочыга аттар солуктагыдап, бош терлеп калган чыктылар. Атту улустыҥ jÿзине тепсеҥниҥ серÿÿн, jараш салкыны jаба сокты. Байбак мöштöрлÿ, jаан-jаан агычактарлу, анда-мында чаҥкыр колдöрлÿ тепсеҥ олордыҥ алдында jайылып, бойыныҥ jаражыла, jажыл-чаҥкыр кöбернле jал jÿректи сÿÿндирип турды. Ак, кызыл, сары, чаҥкыр чечектер jалаҥдарды туй бÿркеп, оны jÿзÿн-jÿÿр чололу квбиске тÿҥей эдип, кеелеп, салкынг.а баштарьш jаикагылап, бойлорыныҥ кыска Да болзо, jе jараш, ару, омок jÿрÿмдерине, jажын чакка оҥбос мöҥкÿлик jажыл мöштöрлÿ тайгада, чап-чаҥкыр теҥери алдында öскöндöрине, эзенде база ла мьшайда ок нак чечектеп, öзöрине сÿÿнгилеп, эҥчейижип, ырысту каткырыжат

Эжер ле Jорук jуула-jуула öскöн каҥыл мöштöрлÿ, jаан чöйбöк акка чыгара jортуп келдилер. Тöмöн, чаҥкыр öзöктöрдö, эҥир койылып, караҥуй кирерге jууктай да берген болзо, мында, Мöҥкÿлÿктиҥ тепсеҥинде, кöҥкöрö салып койгон казан ошкош Кын jыкканныҥ токылында, оҥ jанында Кöö-Тайганыҥ бажында, сол jанында Кара- кол бажыныҥ курч башту ÿч сÿмериниҥ бажында ажып брааткан кÿнниҥ кызыл чогы jаҥы ла öчти. Эки jоон кара ийт агаштардыҥ ары jанынаҥ чыга конуп келген удус-

тарды кöргÿлеп ийеле, кÿҥкÿлдеде ÿргÿлеп, ыжы чоргуп турган кажаган айылдыҥ jанынаҥ олорго удура маҥтадылир. Jе айылдыҥ ээзин танып ийеле, куйруктарын jайкагылап, кыҥзыгылап, секириш чыгала, Jоруктыҥ ÿзеҥизинеҥ jалай согуп турдылар.

– Бистиҥ jурт – деп, Эжер улу тынып, айтты. – Бу айылды мен энемле кожо экÿдеҥ ле экÿ туткан эдибис. Чобразын база мен сойгом.

– Jакшы jурт, эптÿ де, jараш та jерде туруп jат – деп, Jорук öбöгöн адынаҥ тÿжÿп, кÿлÿмзиренип айтты. – Азыйгы ла бойы ба?

– Азыйгы ла бойы...

Эжер тургуза ла öлÿп калган эки кураанныҥ ичи- бууры jара кезип, олордыҥ оорузын бедреп, айылга да кирбей, тышкары, jадыктыҥ ÿстÿнде отурды. Оноҥ Jорук öбöгöн jаар кунукчылду кöрÿп, бажын ÿайкап айттьи:

– Тÿк jиген... Кайран кураандар. Кой тöрöзö лö, эмчегиниҥ тÿгин тазада кайчылагар деп мен канча катап айттым? Мыны слердиҥ мойноорго салар керек. Атты не деп айдып тургузатан?

– Онызы бойыҥда туру – деп, Jорук öбöгöн тöмöн кöрди. •– Эмчегин кайчыла деп мен jакылтаны Jалачыга бергем, jе этпеген эмтир. – Оноҥ ол койлорды айдап келген кыска казырланып, кыйгырды. – Jалачы, сен jаҥы тöрöгöн эки койдыҥ эмчектерин не кайчылабагаҥ?! Бу сениҥ ижиҥ туру ине! – Ол кураандардыҥ сектери jаар колын уулады. – Öрö чыкпас, öдö акпас таҥма! Эки кураанды колхозтыҥ койына кожотон туруҥ!

Эҥирде теҥериде чымчым да булуг jок болгон. Jе тÿн ортозы кирезинде салкын тыҥып, теҥери куу булуттарла туй тартылып, озо баштап соок jаҥмыр, оноҥ jалбак-jалбак ак кар кÿпÿлдеде jаай берди. Койлор мааражып, jылыда jадып алган jерлеринеҥ тургулап, бачым jашмыр öтпöс байбак мöштöрдиҥ тöэине jуулгылап, jаткылай берди. Jорук öбöгöн jаҥмырдыҥ, кардыҥ суузы öтпöс резиновый jамынчызына ла резиновый сопогына иженип, койлорды эбире базып, jут-jулакай кÿнде ийт-куш келбезин деп сергектенип, эстеп, араай кожоҥдоп jÿрди. Таҥ jарыганча кар тизеге jетире jаап ийди. Кöö-Тайганыҥ бажынаҥ согуп турган соок салкын эмеш те тымыбайт.

Эжер кандый да саҥ-башка тал-табыштаҥ, кураандар ачу маарашканынаҥ бир кураан оныҥ jаагынаҥ изÿ тилиле jалап ийгенинеҥ ойгонып келди. Кöрöр болзо, кажы ла jерде таҥ адып, jер jарып, кÿн öксöп калган эмтир. Кажаган айылдыҥ jыртыктарынаҥ ак кар кöрÿнип ле соок салкын киркиреде согуп турды.

– Кыш, кыш тÿшти, кураандар маарагылап jат, – деп, кÿреҥ чырайын, jаактарын, маҥдайын тöмöн аккан кардыҥ суузын ба, айса терди бе Jорук öбöгöн алаканыла сыбыра тудуп, арчып айтты. – Тазада кыркып койгон арык койлор ло jаш кураандар чыдашпас болор.-.

– ...Ой, кööркийлерим, кураштарым, – деп, калактап, Jалачы эки кураанды колтуктанып ийген, айылга кире конды. – Изÿ сÿт, изÿ сÿт керек, эне.– Ол кураандарды jерге тургузып ийеле, соокко карпайа тоҥо берген кып-кызыл колдорын оттыҥ кызыл jалбыжына jылыдып, кара кöстöри кöстиҥ jажына ба, айса кардыҥ суузына ба мöлтÿрежип, койу, кап-кара кабагында jапшынып калган карлары кайылып, боп-бошпок, торт ло быжып калган jиилек ошкош эриндери тыркырап айтты.– Айылга канчазы бадар, ончозын ла тажыйдым. – Ол ойто ло jаан кирзовый сопогыла мечилдеде базып, эжиктиҥ jанында чейилип калган балкашка тайкылып, арай ла болзо меч барып тÿшпей, меҥдеп чыкты. Оны ээчий адазы, Jорук öбöгöн, тежиле берген теҥерини, карды, jутты каргап чыкты. Эжер меҥдей-шыҥдай кийине берди.

– Бу карга-jутка мал не болгой не! – деп, ÿшкÿрип, кичинек, jабызак сынду, эп-эски jакпырак бöрÿктÿ, шалыр бÿдÿмдÿ, келтей кöзи кемдÿ, ÿске, кööгö ширеп, чылбайып калган эски акар тонду ÿй кижи айылдыҥ ичинде тампаҥ-тумпаҥ уÿгÿрип, кураандарды отко jууктатпай ÿркÿдип, толтура сÿттÿ, jаан бакрас казанды отко кÿч этире азып ийди. – Бу таҥмаларды изÿ сÿтле умчылабанча, неме болбос эмтир.

Эжер айылдаҥ чыгып келерде, тизеге jетире кар jаап салган эмтир. Jалаҥдарда jаҥыс ла узун алаҥуштар ла балтыргандар сирейип калган jажарып тургулайт. Кардыҥ алдынаҥ кыпжызыл кÿнчечектердиҥ jÿк ле баштары анда-мында кызарыжып кöрÿнет. Куу булуттар jабыс тÿжÿп, тайгалардыҥ, керек дезе бийик, каҥыл мöштöрдиҥ де баштарын туй базырып салган турды. «Мындый кар jылу болзо, jарым ла тÿшке кайылып калар. Эмди де эмештеҥ кайылып jат. Jе соок салкын – бу jеткердиҥ бойы» – деп, Эжер jымжак карга кидиреде базып, каҥыл мöштöрдиҥ ыжык jанына шаалып калган койлордыҥ jанына jууктап сананды.

Эжер, Jорук, оныҥ кызы Jалачы jаш кураандарды айрып, айылга толтыра тажып, арткандарына jаан ка- ҥыл мöштöрдиҥ тöзине удурумга чеден jазап, ондо сугуп, ары-бери jÿгÿрижип турдылар. Соокко койлор чыдажып болбой мааражып, jаҥыс jерге токтобой турды. Эжердиҥ тар сопогында jаҥыс кат чулукту буттары чыктып, соокко тоҥуп та турза, ол айыл jаар барып, будын jылыдарынаҥ уйалып, койчыларла кожо иштенип турды.

– Jе, эҥ ле коомойлорын талдап аларыс, эмди арткан койлорды калыҥ мöштöрдиҥ ортозы jаар, ыжык jер jаар айдаар керек деп, Jорук айтты. – Ондо агаш-таштыҥ саанагын, jыраалардыҥ бÿрин, мöштöрдиҥ кар jок тöстöрин отозын. Куру мал мындый соокко чыдашпас. Ыжык, jакшы jер табылза, оттоҥ салала, ондо ло конор. Jе, койлорыҥ айда, балам, мен атты ээртеп алып, кийиниҥнеҥ jортойын. – Ол кураан ичтÿ алтай бöрÿгин аҥтарала, кийип алган, чаҥкыр фуфайкалу, jаан резиновый плащту, jутткарды неге де бодобой турган, кандый ла керекти бÿдÿрерге белен кызына эрке кöрди. Оноҥ Эжер jаар бурылып, байа бош ло коркып, кара ла jер болуп калган чырайы jарып, айтты. – Сениҥ келгениҥ база кудайга баш. Оноҥ башка мен баламла экÿ бодонор эдис.

– Эмди ле койлорды айдайын ба? – Jалачы адазына суракту кöрди.

– Акыр, озо барып тойо чайлап ал, мен эм тура койлорды jандырып турайын. Сен база барып чайла, Эжер.

Эжер чайлап алала, адын ээртеп, айылдыҥ ээлериле эзендежип ийеле, ары болуп маҥтадып ийди. Соокко чыйрыныгып калган ат тÿрген маҥга, изÿ jелишке jылыырга, камчы да соктырбай, тискин де силкитпей ичкери элес этти. Таскылдыҥ кырына чыгып барарда, Эжерди тоштый салкын öткÿре сокты. Кар кичинек те кайылбай, шуурган шуурып jатты. Керек дезе Эжердиҥ тискин туткан колдоры да кабышпай барды. Jиит уул элбек таскылды шуурган-салкындый ажыра учуп, койу агаштыҥ ортозына кире конды. Мында ыжык та, тымык та эмтир, Jÿске удура соок салкын кенетийин сокпой барарда, jаактар, кулактар изий берди. Эжер аттыҥ маҥын да эмеш араайладып ийди.

Майтыныҥ турган jери эмеш jабыс та; ыжык та болгон. Мында кар да jаан jаабаган болуптыр. Jе ондый да болзо, тÿҥей ле ок айылдыҥ ичинде толтыра кураандар эмтир. Майты атту койлой берген, ÿйи айылында аштай берген кураандарды jылу сÿтле умчылап отурды. Jе ÿч кире тас меринос кураан меерей берген. Олордыҥ экÿзи öлгöн, бирÿзи оттыҥ jанында jалмажы чек ле кÿлге кирип калган jаҥы ла эрип, тын кирип келген jатты. Оныҥ öлÿмзирей берген боп-боро кöстöри де тынданып, jарый берди ошкош.

Майтыныҥ ÿйи Тана, орто jашту, тегерик ак чырайлу, кичинек jалакай кöстöрлÿ, куучынчы ÿй кижи мындый jут-jулакай, уур кÿндерде малдыҥ докторы келгенине сÿÿнип, тургуза ла кööшти отко азып, öзöктö кандый солундар jÿрет деп сурап, эликтиҥ эдинеҥ кайнадып, чайдаҥ азып ийди. Майты ла Танада балдар jок болгон, мынаҥ улам олор айрылыжып, ööркöжип те туратан, jе калганчы öйлöрдö олорды эптÿ-jöптÿ jаткан дежет. «Акыр, бу айылдыҥ ээзи ÿй кижи, тайгага jадьип алала, семирип, jооноп турган ба, айса... айса?!!» деп, нениҥ де учун Эжер ичинде сÿÿнип сананды. Удабай Майты чур-чуманак койлорын айдаган, кожоҥ-комысла jедип келди. Койлор бир эмеш мааражып турала, каҥыл мöштöрдиҥ кÿбÿр'тöстöрине тегерийте jадып ийди.

– Кар-jут, jе слердиҥ кунугып, санааркап турганаар jок турбай – деп, айылыныҥ jабыс эжигинеҥ ÿч бÿктелип кирип келген Майтыга Эжер шулмус, кара, мöлтÿрешкен кöстöриле кÿлÿмзиренип айтты.

Майты узун сынду, омок-jимек, ачык-jарык бÿдÿмдÿ, jаш баланыҥ чырайы ошкош бошпок, буру jок чырайлу, тегерик кÿргÿл кöстÿ кижи jаҥмырга кийетен кеден плащын уштып, аҥтара кийип алган алтай бöрÿгин кактап, каткырды:

– Э-э, карындаш. Койчы кажы ла jутка, кажы ла карга санааркайтан болзо, бир ле jылдыҥ бажында бажы бу кардый кажайып калар jок по. Сен бойыҥ да мыны jакшы билер болбойыҥ. Бис экÿ, Эжер, кураандардыҥ ортозына чыдаган улус инебис, а? Айса сен ÿредÿÿҥ jаанайла, бистерди ундып салдыҥ ба?

– Сен саҥ-башка неме айдатан эмейиҥ – деп, Тана эп-jоксынып, Эжер ачына бергей деп коркып айтты. – Jарjаҥдабай, отур.

– Кандый ла болуп jат – деп, Эжер узун, коркок сабарларыла сопогыныҥ кончына тырсылдада чертип, jаан оттыҥ jакшынак jылузына jылынып, бир колыла коштойында кыртылдада кепшенип jаткан бошпок ак кураанныҥ jымжак тÿгин сыймап, айтты: – Кезик улус ундып та салат. Азыраган малынаҥ болгой, ада-энезин, албаты-jонын да шоодып, jамандап jÿретен немелер бар.

Койлор jеткилеп келерде, кураандарын айрып койгон койлор айылды курчай алып, jиилеп-jиркиреп мааражарда, айылдыҥ ичинде кураандар бир ÿнле ачу мааражып, каруу бердилер. Майты кулагын туй тудуп ийди:

– Тана, чыгаар! Ары кедери чыгаар, бу учкандарды! Jылу сÿттеҥ эмип алза, олорды кыштыҥ корон соогы да тоҥурып болбос. Jаҥыс эҥ кичинек эки немени эмизеле, ойто тудуп ал.

Бÿрÿҥкÿй кире берди. Эжер табыланып, семис куранныҥ кабыргазын челдеп, тÿнÿк öткÿре боро теҥерини аjыктап, оноҥ тызырап кÿйÿп jаткан оттыҥ кызыл-сары jалбыштарынаҥ кöзин албай, камалгазы чыгып, араай кÿлÿмзиренип, Майтыныҥ куучынын тыҥдап отурды.

– Чып-чын айттыҥ, Эжер. Уÿрлÿ мал да болзо, jаманду-jакшылу, эбире jон до болзо, jаманду-(jакшылу. Ондый ийттер бар. Мен былтыр Горно-Алтайск jаар озочылдардыҥ jуунына барадала, оноҥ ары арай ла болзо тÿрме тööн jÿре бербегем–деп, Майты каткырды.

– Алдамыжына чыдашпай турганда –- деп, Тана кÿлÿмзиренип айтты. – Мыны мен ары-бери ийеринеҥ коркодым. Агаш-таштыҥ ортозына ла jÿрзе торт.

– Акырзаҥ, учына jетире айдайын, – Майты jÿзин кунукчылду чырчыйтып, колын jаҥыды. – Мени база кайдаар барар болор дейзиҥ? Мындый неме болгон. Автобуста шык ла толтыра улус болгоныс. Бир ондый jакшынак кийимдÿ, су-алтай бÿдÿштÿ кижи эбире отурган улуска, орустарга, алтай улус керегинде jÿзÿн ле базын немелер куучындап браатты. Алтай улусты тен канайып jамандабайт деп айдайын. Мен оныҥ одожында отургам, мени, байла, тере тонду, телпейген шыйрак öдÿктÿ неме турарда, орус тилди оҥдобос деп бодогон ошкош. Jе мен ончозыҥ -ончозын билип отурдым. Канайдар эмеш? «Алтай улус шалыр, кирлÿ, бийттÿ, jе бу отурган немени кöрзöгöр, – ол мен jаар бажыла кекип кöргÿсти. – Эмдиге ле тере тонын уштыбаган. Ондо бийт деп неме толуп калган болбой кайтсын: культура деп неме чек jок. Jе бистиҥ алтайларды канайдарыҥ?»

– Слер бойоор алтай эмезеер бе? – деп, бир кижи сурады.

– Алтай, jе крестÿ – деп, ол каруузын берди.

– Jок, мен слердиҥ айтканаарды jаратпай турум – деп, оныла коштой отурган шил кöстÿ кижи айтты. – Алтай албатыньи иш неме билбес деп айдарта jарабас. Слердиҥ айтканаарла болзо, алтай улус революциядаҥ озо мал чылап тöрт тамандап базып jÿрген туру ине?

– Алтай кижи–ол алтай кижи ле бойы. Мен бойымныҥ албатымды jакшы билерим, эш немеге турбас немелер – деп, байагы неме билиркеп унчукты.

Jе ол ло шил кöстÿ орус кижи бажын jайкап, айттык

– Кижи бойыныҥ албатызын мынайып jамандаар ба? Мен слердиҥ сöстöрööргö бÿтпей jадым. Бу jыду тÿкÿрÿк. Озодо алтай улус караҥуйда да jаткан болзо, эмди олордыҥ культуразы бийик, литературазы да тыҥыган. Писательдер де бар.

– Э, гражданин, мен кычырып jадым. Эш немеге турбас немелер. Бир де оҥду неме jок. Алтай улустыҥ шÿÿлтези тереҥ эмес, олордыҥ кожоҥын да уксаар: «Кырга бардым, кыр кöрдим, сууга бардым, суу кöрдим».

Jе, мында мен чыдажып болбодым. Тура jÿгÿреле, кÿлÿктиҥ öмÿринеҥ ала койоло, öрö кöдÿрип келеле, эки кöзин туй тÿкÿрбей кайттым.

– Бу jерлик таҥма, канайып туру! – деп ҥыйгырат.

Мен оныҥ jÿзи-оозын аҥтара чабарга jудуругымды талайып келеримде, ого коштой отурган орус кижи мениҥ карымнаҥ ала койып айтты:

– Карындаш, ары кедери эт. Мындый jескимчилÿ немеге уймалып алып кайдар? Сал.

Мен салып ийдим. Автобуста отурган улус мениҥ кылыгымды jарадып, ончозы jиилеже берди:

– Макалу тÿкÿрди!

– Ийтке ондый керек!

– Орус та албатыныҥ ортозында ондый немелер бар.

– Сен, карындаш, оныҥ сöзине ачынба. Оныҥ ады база кижи!

– Албатызын jамандаганы ада-энезин jамандаганынаҥ ары.

Jе ол jыдымар таҥма чырайы торт ло телÿÿн чилеп кöгöрип, шыйкынады:

– Националист!

– Ондый сöс билбейтем – деп, мен ÿним гыркырап айттым. – Jе сен кижи эмес – ийт, ийттеҥ де ары!

– Бу мыныҥ ак-чек албатыны jамандап отурганын укканча, автобустаҥ чыгара не чачып ийбес – деп, бир орус кижи кабагын jемире кöрÿп айтты.

Jе бис городко jедип келгенис. Ол автобустаҥ чыгып jадала, мен jаар мени jип ийгедий кöрÿп, айтты:

– Политический линия аайынча бажыҥды базар болорым ба?

Мен ого удура нени де айтпадым.

Эжер унчукпай барды.Тышкары Тананыҥ араай кожоҥдогоны, ачаптанып отой берген койлорды jаҥыс jерге jууй айдап турганы, мöштöрдиҥ шуулашканы угулат. Оттыҥ jалбыжы öчÿп, кып-кызыл чоктор айылдыҥ ичине кыскылтым jаркынын öчöмик тöгöт.

– Ондый немелерге мен де туштагам – деп, Эжер кызыл чоктордоҥ кöзин албай айтты. – Jаҥыс ла сен чилеп олордыҥ jÿзине тÿкÿрбегем, олорло тегин ле jерге керишкем. Сен чилеп тÿкÿрер керек болгои. Эмди ондый неме туштаза... – Эжер семтек чачту, jаан маҥдайлу бажын булгай согуп, тиштерин кыjырт этире чайнанып ийди. Оноҥ бир эмеш унчукпай отурала, айтты. – Тьфу! Мыны ундыйлы! Бисте öскö куучын jок по?

– Чындап та – деп, Майты кийин jанында jаҥыртыктай салып эткен орынына jöлöнö отурып, айагында соой берген чайды шöлÿреде ууртап, чегендÿ кÿптиҥ шыркырап ачыганын тыҥдап, айтты. – Кандый бир солун неме куучындазаҥ? Мынаҥ ары jадын-jÿрÿм кандый болор? – Ол тышкартынаҥ кирип келеле, оттыҥ эпши jанына отура берген ÿйине эрке кöрди: – Бис öлÿп те калзабые, балдарыс 'артыга калар нне.

Эжер кöстöри суркураш, тиштери кажайып каткырды:

– А-а, мен байа чала башкалап кöрÿп отурган эдим ле. Ондый болзо, суску сууда ба?

– Сууда. Тайгага чыгып алала, эдер неме бар эмес, – Майты ырысту каткырып ийди. – Электричество до jок, радио до jок.

– И -та-тай, уйатузын, кöрмöс уйалбай нени ле куучындаар – деп, Тана тöмöн кöрÿп, эдер немезин таппай турундарды jышкырып, отты jаанада салып айтты. – Кейинеҥ öскö неме jок.

– Jакшы, jакшы – деп, Эжер сÿÿнип айтты. – Бала чыкса да, ырысту, jакшы öйдö чыгып jат.

– Канча jылга jатканыс, эш ле неме jок, ÿй кижи- деҥ де бош чöкöгöм, оноҥ улам аракы да ичерим кöптöгöн – деп, Майты куучындап отурды. – Эмди аракы деп немени оозыма тутпаанымнаҥ бери эки айдаҥ ажа берди. Оны токтодор. Кичинек те тузазы jок неме. Ого ÿзеери эмди коммунистический иштиҥ озочылы деп ат- нере аданары учун мöрöйдö тартыжып турум...

– Быjыл jÿс койдоҥ канча кураан? – деп, Эжер сурады.

– Кажы ла jÿс койдоҥ jÿс одус курааннаҥ болуп чотолып турган. Эмди эки немениҥ балузы бада берди. Jÿс беженнеҥ де боло бергедий болгон ло, jе jаокыда бир «анча курааҥды кыjык оору аларды ине!

– Тÿкjанынаҥ кандый?

– Тÿк уйан – деп, Майты улу тынып, бажын jайкады. – Мениҥ койлорым ол койлор бо? Эчкилер ине. Оныҥ учун тÿк планы бÿтпеген. Уÿрде бир jетен, сегизен меринос укту койлор бар. Олордыҥ кажызынаҥ ла кажы ла jыл беш килограммнаҥ ас эмес кайчылап jадым. Бастыра ÿÿр ондый койлордоҥ болгон болзо, кайдат... Jе jаҥыс ла алтай койлор кöп азырал керектебес, кардаҥ, jуттаjг алщырбас. Терези бек. Ондый да болзо, бу койлорды у-у койлорло солыыр керек. Оноҥ башка jетиjылдыкты, беш jылга бÿдÿрердеҥ болгой, чек бÿдÿрип болбозыс.

– Койдыҥ, уйдыҥ угын jарандырары – бистиҥ колхозтыҥ алдында турган эҥ jаан сурактардыҥ бирÿзи – деп, Эжер там ла камалгазы чыгып, уйкузы келип, ÿргÿлеп, айтты.

– Эжер, jадып уйуктагар, – деп, Тана оныҥ уйкузырап отурганын кöрÿп ийеле, айтты. – Мен слерге тöжöкти салып койгом- Сен, Майты, калыражыҥды токтот. Караҥуй кирип келди. 'Койдыҥ jанындööн барар керек.

– Чын айттыҥ, экем – деп, Майты öрö туруп, jылу некей тонын кийип, ÿстÿнеҥ резиновый плащын катанып айтты. – Укта, Эжер, амыра. – Оноҥ ÿйи база белете- нип, jылуланып кийинип турганын кöрÿп ийеле, кайкап сурады: – Сен кайдаар тергенип туруҥ?

– Кожо барарга, а караҥуйда кой ÿркÿзе, jаҥыекан канайдайыи деп туруҥ? – Тана база кайкап сурады. – Бу канайып амаайтып туру, уулдар. – Оноҥ араай каткырып, Майтыны ийде салып, шымыранды: – Чык, чык, кöрмöс...

Эжер тÿнде jаан оорып калды. Эртен тура ол jÿк

арайдаҥ öҥдöйип, тынып ийерде, кöкси сайылып, бажы горт ло jарыла бергедий оорып, jе не де болотон болзо, атанар, айылпа jедер деп бек сананып, айылдаҥ чыкты. Ак кардыҥ ла кÿнниҥ jарыгына ол бир кезек öйгö нени де кöрÿп болбой, кöзи кылбыгып, кöзиниҥ jажы агып турды. Ол бöкöйип, jердеги ÿлÿш кардаҥ алып, изу маҥдайына jаба тудуп ийерде, санаазы эмеш jарый берди. Оноҥ адын ээртеп, чай ичеринеҥ мойноп ийеле, бир айак соок, ачу чегенди албаданып туруп ичип алала, адына минип, jортуп ийди. Оныҥ маҥтадар да, jелер де аргазы jок болды. Jелип ле ийейин дезе, тоҥдолып, бажы, кöкси сайылып, оорый берет. Оныҥ учун ол jÿк ле ÿрбеедеп jортуп, тал тÿш киреде Jорук öбöгöнниҥ туразына jедип келди. Мында эмеш амырап алза кайдар?

Jе ол айылга кирип ле келерде, Jоруктыҥ эмегени чочып айтты:

– Эжер, бу сен кайттыҥ? Не болгоҥ? Ба-таа, бÿдÿжиҥниҥ коомойын! Jаан оорып калган кижи болбойыҥ?

– Эjебис, эмеш амырап алайын, баш оорып jат – деп, Эжер айтты. – Jаман-jуман тöжöк салып берзеер...

Эжер тöжöккö jадып, кöзин jумуп ла ийерде, кандый да караҥуй, тере-еҥ jер тööн тÿжÿп бараткандый билдирди. Уйуктап jаткан ба, айса канайып jаткан, онызьин бойы да оҥдоп болбой jатты. Öрö турар дезе, кандый да уур немеле базырып салган ошкош. Кандый да таныш эмес улустыҥ кимиренип, чочыгылап куучындашканы угулат. Кем де эптÿ, jымжак колыла оныҥ маҥдайына соок, ÿлÿш бöс салып койды. «Атан, эмди ле атан, Jала- чы. Барып айдып экел. Бÿгÿн jеткер боло бербезин» – деп, Jоруктыҥ кимиректенгени угулат. Оноҥ ойто ло шык-шак болуп калды...

Мынайда ол та канча кирези jатты болбогой. Бир ле оҥдонып «елзе, эжиктиҥ бажында jыртыктаҥ кÿн чалып турды. Ары-бери аjыктап кöрзö, айылдыҥ ичинде кижи jок эмгир. Jаҥыс ла öчÿп брааткан отто турган казан- ныҥ сÿдиниҥ буузы буулап турды. «Акыр, акыр, бу мен кайткам? Коно уйуктап калган болотом бо? Уйатузын» – деп, ол бажы тыҥ оорып та турза, маҥдайын чыр- чыйтып, албаданып сананды. Оноҥ тышкары кандый да орус кыстыҥ ÿни угуларда, jÿреги шимирт эдип калды. Бу кем болотон? Jе тургуза ла эжик калырт эдип, озо баштап Валя, оны ээчий Jалачы кирип келди. Олор экÿлези чечектер ÿзÿп jÿрген эмтир. Кажызыныҥ ла колында чаҥкыр, кызыл, ак- сары  керек дезе чалыны да кургабаган чечектер болды.

– Jе, карын оҥдолып келген турбай – деп, Валя кара кöстöри ырысту суркурап, айттын. – Бу пенициллин база jакшы ла эм.

– Валя, не келгеҥ? – деп, Эжер чочып, оны эмдеерге келгенин сезип ийеле, коркушту уйалып, сурады. Оноҥ jöдÿли келип, кÿчÿлдеде jöдÿлдей берди. – Фу, кöрмöсти. Торт ло jаскы арык «ой.