Манзырова Мария Георгиевна.

Расшифровка.

-Jакшылар, бӱгӱн кураан айдыҥ он бежинчи кӱни, эки муҥ он jети jыл, мен экинчи курстыҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ студенти- Анатова Тайана Такировна (тодош сӧӧктӱ, Оҥдой аймактыҥ Боочы jуртынаҥ), интервьюны  Улаган аймактыҥ  Кара-Куjур jуртыныҥ, сегизен тӧрт jашту, кӧбӧк сӧӧктӱ Манзырова Мария Георгиевнанаҥ алып jадым. Мария Георгиевна, бойырдыҥ ады-jолырды айдып, билегер, jӱрӱмир керегинде куучындап берзер. Кожоҥ кожоҥдоп, эмезе табышкак, кеп сӧс айтсар jилбилӱ болор эди. Сӧсти слерге берип jадым.

-Мен Манзырова Мария Георгиевна деп кижи, менин энем Манзырова Вера Егоровна, адам-Манзыров Георгий Данилович, деп семьядан. Эки сыйнымла кожо адам jууга барып турарда мен энем ле кожо анда, Jайлуда, иштегем, ийнек кӱдип. Оныҥ кийнинде мен тӧрт класс божотком, оныҥ кийнинде дезе jайгыда, канукулдыҥ ӧйинде барып бригадага курсак jетирип тургам, Jайлу деп jерден Бӱрее деп jерге, бригадага аарчы, сӱт экелип тургам. Оноҥ ары дезе эjемле кожо кой кӱдип иштегем, Койбажы деп jерге. Оныҥ кийнинеҥ мен дезе кулаш кезип, jуу ойинде, jуудыҥ да кийнинде иштегем. Кандый ла иш болзо ончозын иштеп jӱргем. Бежен jылда Кара-Куjурга келгем, энемниҥ jери Кара-куjур, адамныҥ jери- Саратан. Мында келип, Кара-Куjурда jадып иштеп, колхозтыҥ, совхозтыҥ ижин иштегем. Школдо до иштегем повар болуп, техничка болуп. Кой до кӱткем стайанкада, ийнек те кӱдип иштегем, фермадада да иштегем. Бастыра ла ишти ӱзе иштегем. Jол jазап кызыл колло кайлала, ломло тракты Акташтаҥ бери бастыра трахха иштеп jургем.

Эмди мен одус ӱч jылдыҥ, сегизен тӧрт jашту кижи, эмди айылда ла отурып jадырым. Тӧрт бала азырагам, внуктарым да тӧртӱ. Анан ары, бастыра ишти иштеп jӱрдим, jууныҥ ӧйинде кӱч jӱрӱм болгон, иштерге, jаштаҥ ала иштеген. Адам jууга барала тӧртӧн беш jылда jанган: тӧртӧн эки jылда барган, тӧртӧн беш jылда jанган.  Адам jанып келерде, адам ла кожо конник болуп иштегем, кулаш кезип, колдыҥ кирезиле кулаш кезип те иштегем.

Телеҥит сӧстӧр. Бистиҥ улус телеҥит сӧсти башка-башка айдып jат. Телеҥит сӧсти ненеҥ баштайын? Айак-казаннаҥ ла баштап jадырым: бу сускуны (кар сузатан сускуны) –кара суску деп адап jат, агыш сускуды дезе-оможок деп адап jат. Агыштаҥ эткен кӧнӧктӧр бастыра ол ӧйдӧ урынган сабалар, онзын дезе огош кӧнӧкти- кӧӧрчӧк ачыдатан деп айдып jат, борта депjат. Кийимнеҥ дезе андый кап, jе бу эмдиги ойдин тонындӧн эмеш кеберлеш, андый каптал депjат , теере тондор кӧктӧп кийjат, теерелер ужапjат, кийистер эдип jат- бастыра ла андый кийимдер кийген. Jе jаш балады дезе озогы улус дезе, теереле чулгаган, агыш кабайга салала кийис эне-чӱӱ эделе, оныҥ чулгагы дезе тере болор  бастыра, jайалык эчкиниҥ кылынаҥ эделе, устине дезе не салып jат- чолбук салып jат- анайып ла азыраган. База дезе, телеҥит сӧстӧрдӧ, платты дезе арчуул депjат, ӧдӱкти тередеҥ ле кӧктӧп кийjат, je ол ӧйдӧ бастыра кийим тере, каа-jаа бӧс кийим каа-jаа бар ла.

Jуудыҥ ӧйинде иш кӧп, бастыра бала-барка иштегеҥ, иштеп каран тижеҥ улус jаанакалан, jаан jаш деп кем де jадар арга jок, ӱзе ле иштеген. Мал-аш, маалдап, ӧлӧҥ эдип, малды, ашты кыштай азырап, кӱдӱп.

 Эр ӱйген дезе озогы ла агыштаҥ эткен ээр эртенип jадып jургенис, токым дезе андый ла ок, ӱйген, куушкан база ӧскӧ, кайыштаҥ, кылдаҥ кадып эдип алтран ӧреле. Колоҥды, ӱйгенди, ноктоды кылдаҥ кадала ӧрӱп, кӧктӧп, алтран, атты минтран, армачкыны база кылдаҥ кадып, аттыҥ jалы, куйругын кадып, армакчылап минген.

Jуудыҥ ӧйинде бее маслозоводко бастыра ок малды, ийнекти кӧдӱре сайла сарjуды эделе государствога ийтран, ол ӧйдӧ бееден бери саган, jылкы оныҥ кулдын дезе башка тудала кӧӧнӧйле, бир кӱнде канча, тӧрт-беш катап саап, ойто  кулдын бир башка кӱдӱп, энезин бир башка кӱдӱп, кулунды кӧӧнӧп кийеле айып саап иштегем, адамла кожо. Ийнекти, койды сайла дезе маслозаводко урала, сарjуу эделе, государствого апарып туран. А ашты дезе je jуудын да кийнинде, кӧп курсак бар эмес, ашты, арбады салала кыраларга, суугарала, анаҥ кӱскиде келип оны колдын ӱлетегиле, канатту ӱлетекле кезеле, снаптап буулайла, ойто дезе клаптап  салала, кӱскиде идиргенге бастырала, база jакшызын кӧдӱре государствого ийип туртаныс, а кооско андый jаман аштын учун иштеп туран улуска бир килограмдап ӱлеп, анип ажанып jӱргенис, бала-барканыз улус азырап. Кӧп саба ла ак сӱт, малдыҥ сӱдиле аныйып ажанганыс, jердиҥ кадыла. Ол ӧйдӧ курсак jок болордо маҥыр кезип, саргай казып, кадышкан казып, кандык казып ажанганыс, jай ӧйинде. Кышкыда, ажанар неме jок, ол ло быштак кадырып, курут эдип, аарчыны кургадалала, байа кичик бир килограмм коосконын учун, арбаныҥ учун, jакшызы государствого барза, оныла ажанып, иштептран улуска бир килограмдап берjат. Ӧскӧ неме бар эмес. Андый ла немее jип турбай а чын. О андый кӱч ӧй болгон на.

Озогы улус дезе мылтыгы чыйралу болjат, огы дезе jанчык, ок суганат оксугуш деп андый неме кӧптал jат, jанчыгына дезе ок-таарызын ӱзе сугалjат, пестенин, тарызын, огын ол ло, огын дезе оксугуш деп башка андый теренеҥ кӧкталан немеге сукjат, а анаҥ артканын: пестен, тары, дроб деп корколjынныҥ ижин кӧдире jанчыкка сукjат. Чыйралу мылтык болор на, андый мылтык, чыйралу мылтыкла тузаланып аҥдап-куштап ажанган.

Бозуды бызаа деп адап jат озогы улус. Анаҥ дезе, немени, кӧчӧди дезе озогы улус эмди бу арбады сокуга урыйала, кичиктеп суудаҥ уруп ла согуп ла, согуп ла, анип туруп бастыра саазы чыгарза, бу ла эмди садып туран кӧчӧдий болкалар, ойндо оны ичип jат, кӧчӧ деп айтjат. Кӧчӧ кайнат ичер деп этти салала кӧчӧ деп ичип jат. Бозуды дезе бызаа депjат. Чокчакты дезе, талканды сокуга урыйала, анаҥ аттыҥ казызын кел салала кел согып баратса болчок болкалза, оны чокчак деп айjат, болчок ло мындый неме болуп калар на, ол jуу ла талкал колужала келеле чокчак деп айдар.

Энезиниҥ энезин дезе тайназы деп jадырыс бистиҥ улус, а адазындыйын дезе jааназы депjадрус, адазыныҥ акаларын дезе абазы депjадрус, энезиниҥ акаларын, карындаштарын таайы депjадрус. Эjези болзо дезе, энезиниҥ эjези, сыйны болзо таай эjес депjадрус, адазындыйы болзо- акас, карындажус, jaаназынын нелери болзо, эjези, нелери деп энезиниҥ тӧрӧндӧри болзо таайэjелери, таайлары болуп барар, адазыныҥ карындаштары болзо абаалары болуп барар на. Оноҥ ары jеендери, чаанылары, бӧлӧчаны. «Карындуныҥ ичинде каручаны, бӧрӧктӱниҥ ичинде бӧлӧчаны» деп, кичик ыраай барганы бӧлӧчаны болор, jуугы дезе каручаны болор.

         Озогы улус аттын ӱйгенин дезе мӧҥкӱнне эдип jат, ӱйгенди мӧҥкӱнне эделе, сулугын бойлоры каҥдап jат, ӱйгенди ӱзе бойы эдип jат, мӧҥкӱн болор, ойндо чачакту болjат ӱйгени, куушканын база мӧҥкӱндеп эделе дезе, чачакту болjат, чачактаптруп этjат. Ӱй кижидиҥ ээри дезе эмеен ээр деп агыштаҥ содон кашту эделе, кеjимин дезе бӧсле эдип jат, эки незин дезе кулjалакойjат, кааjыла, бӧсле эткийен, тайнамныҥ ээри андый болгон, эмеен ээр дер. Эр улустыйы дезе тере кеjимдӱ болjат, мындый кажы болчок, ӱй кижидийи содон башту ээр, куушканы андый, ӱйген андый, кӧмӧлдӧргӧзи база мӧҥкӱн болор, кадакойгон кайышка, мӧҥкӱндерди, мынип jӱзӱн-базын jуруктарды jурайла, кулjаларды, jуруктрады jурайла, мӧҥкӱндерди тагала эткуйен. Куушкан, ӱйген, кӧмӧлдӧргӧ туҥей болор- кӧмӧлдӧргӧзи де чачакту, куушканы да чачакту, ӱйгени де чачакту немее на. А колоҥдары кӧдӱре ле кылдаҥ эдип дат. Алдында ӧйдӧ ӱзе кылла тузалангагда.

Бистиҥ телеҥит сӧстӧ чаҥмрак деп неме бар, тереге де бол, бӧскӧ дӧ бол кӧктӧкийеле jӱзӱн jӱӱри jыламаштарды, озогы jинjилер, болчок тонго тагатан топчылар. Ойндо онын алдына дезе бойыҥ да бол, балдардыҥ да бол киндерин мынип тӱжӱре-тӱжӱре таҥлакойон, башка-башка кӧктӧйлӧ,  андый неме болjат телеҥит сӧс, бисте телеҥиттерде-чаҥмрак деп оной адапjат. Табышкак деген немеде: «каан уулунын отугы jок дезе, атта ӧт jок». Бистиҥ телеҥит улус дезе, кандый сӧс деп айдар je оны: «байыза да байрыгын салбас, тойзо до тойрыгын салбас» деп айтjат.

Ӧдӱк. Je ӧдӱкти неелеп эделтран не озогы улус, ичин дезе киис эделе, киске тере, сырты тере, былгайрыга jаба, ол эмди туп депjат на, озогы улус оны былгайры депjат, капты да былгайрыдан этjат.  Артынjӱртен ары-бери кӧчсӧ, тайгалап jӱртен де озогы улус, jайлузына, кыштузына барып. Былгайры кап этjат, былгайрыла мындый арылу-арылу немее на бу, туптый эмес, бу ла jуукка jетире бисте болды андый кап, тайнамныҥ кабы, энемниҥ де, тайнамныҥ да, тайнам бай ла кижи болгон на, мал-ажы да кӧп. Jузун-базын немее де бар, озогы бу кoвёрды эмди персидский ковёр, база кандый.

Бистиҥ улус майрык ӧдӱк болзо бедирмещ депjат, jартыгынаҥ базалан майрык болзо-бедирмеш, чойчык, майрык. Кайра базаланын чойчык депjат, майра базаланын дезе майрык, бедирмеш депjат, jе ӧдӱк чырайы jаман болзо бедирмеш дептран на, jе кеп сӧс аайлу немее на. Кижиди отыра чойрык он айлу деп айдып туран на озогы улус чоодып, а ийнекти дезе тойбозок тогыс айлу- jе чоодымал на, jе чоодымал да эмес чын ла аайлу сӧс на.

 

Кӧк чечекти кӧргӧмдӧ,

Кӧк торкого бӱдӱмдеш.

Кӧркий jоонды кӧргӧмдӧ,

Кӧк чечекке бӱдӱмдеш.

Ак чечекти кӧргӧмдӧ,

Ак торкого бӱдӱмдеш.

Албатымды кӧргӧмдӧ, 

Алтын-мӧҥкӱнге бӱдӱмдеш.

*************************

 

Сынды тӧмӧн jелгежин,

Сыны тӱҥей сыгындар.

Сын jаҥырлап келгежит,

Ӱни тӱҥей ӱрелер.

Акты тӧмӧн jелгежин,

Арказы тӱҥей сыгындар.

Ак jаҥырлап келгежит,

Айтканы тӱҥей ӱрелер.

***********************

 

Куйругында кулалу,

Куладай болуп jелелик.

Кулагында сыргалу,

Кыстарак болуп ойнойлык.

Сабарында jӱстӱктӱ,

Кыстарак болуп ойнойлык.

Сагагында сарылу,

Сардай болуп jелелик.

Сабарында jӱстӱктӱ,

Кыстарак болуп ойнойлык.

************************

Алтайым керегине кожоҥ.

 

Эбире баккан Эр-Башкуш,

Эре-Чуйла кабакту.

Айланып аккан Ар-Башкуш,

Алтын-Кӧллӧ киндиктӱ.

************************

Элик-бышкак ӧдӱгим,

Ээлеп калза jаткай ла.

Энее-адазы jок ӧгӱстер,

Элге-jоонго jӱргей ле.

Ак бышкагы ӧдӱгим,

Артап калза jаткай ла,

Ада-энези jок ӧгӱстер,

Алтай jерге jӱргей ле.

 

Укаа сӧс: «Куру сокы, коҥылтаҥ ӧдӱк».

Кеп сӧстӧр:

«Сӧӧк куйругы токылдап,

Эт куйругы мытылдап»,

«Ары кӧрзӧ- ат кӧдӧн,

Бери кӧрзӧ- бее кӧдӧн»

«Тал тӱшке jетире,

Талып калар кайракан.

Кӧкӧ тӱшке jетире,

Кӧӧп калар кайракан»,

«Кӱчӱк, кӱчӱк деерде, ыркыранды».

Кара-Куjурда бар jерлердиҥ аттары:

Борсык-Кобы, Теректӱ, Тижи-Jок, Айу-Бажы, Борсына, Буланду, Ташту-Куjур, Кеме-Кечӱ, Аспаты, Крамалу, Сас, Кубадру, Кутпай, Завод-Кӧл, Кумалыр, Чыҥ, Сабат-Кӧл, Чабаа, Тулаалу, Ак-Кӧл, Марышпа, Таш-Кадаан, Баралду-Болчок, Jалку-Кайа, Jаман-Айаҥ, Чолмонду, Четтӱ-Кобы, Тӧрт-Кӧс, Эмеелей, Чоокыр, Кутук, Сокор, Jаабал, Тай-Ӧзӧ, Тус-Кӧл, Мӧштӱ-Айры, Балкаш-Тайаҥ, Соору, Чабыдар, Элдӱ-Кӧм, Тапкыр, Ак-Кобы, Чадырлу, Суучыгачы, Салдам, Тыт-Аразы, Тӧҥгӧк, Кара-Айры, Jабалу-Айаҥ, Jӱндӱк, Ташкадан, Бай-Мӧш, Эмелей, Ат-Бажы.

Кӧдӱрге-Таш керегинде 3 куучын бар:

1. Кара-Куjур деп jуртта бир таш чактаҥ-чакка турат. Оны jаан улустыҥ айтканылала болзо байлу таш дежетен, нениҥ учун дезе ол jерде jебрен ӧйлӧрдӧ эки баатыр таш кӧдӱрип маргышкан, баштапкы баатыр jаан jалбак ташты алып, кайа таштыҥ бажына чачып ийди, экинчи баатыр оны кӧрӧлӧ тарсылдада каткыра берди. Оноҥ мынайда айтты: «Марганды мен jеҥерим! Сениҥ чачкан тажыҥ, кайа ташка тӱшкен болзо, менийи оны ажыра учар». Jанында турган jаан соймон ташты кӧдӱрӱп чыбалап ийди. Экӱ кӧрӱп турза соймон таш база ла ол кайа таштыҥ ӱстине тӱшти. Оны кӧргӧн баатырлар ӧскӧ маргаанла ченежер деп шӱӱжип jӱре берди, оноҥ ло бери ол таш Кӧдӱрге деп адалган.

2. Jаан улустыҥ айтканыла Кӧдӱрге таш чайык чыгып турган ӧйлӧрдӧ табылган, суу бир таштыҥ ӱстине эки jаан ташты экелип салган.

3. Байдыҥ кызы адазынаҥ jажырып малчы уулла кожо бир таштыҥ jанына туштажып туратан, бай оны билип ийеле бойыныҥ улузыла кожо ол уулды сӱрӱп, кызын айрып аларга сананарда, олор ташка чыгып, экилези таш болуп кубула берген, онон ло бери ол сӱӱштиҥ тажы болуп калган.

Тус-Кӧл керегинде куучын.

Бир кӧлдиҥ jарадында эки уулду ӱй улус мал-аш тудуп jуртаган. Бир кӱн бирӱзи аҥдап барарда, экинчи уулы энезине айтты: «Мен слердеҥ башка jадып баратам, jӧжӧни ӱлештиргер». Jе энези jӧбин бербеди, карындажы аҥдап барала келбегенче ӱлештирбезим деди. Карындажы аҥдап барган карындажын ӱч кӱн сакыды, тӧртинчизинде сакып болбой энезин ӧлтӱрип, кӧлгӧ сӧктӧп салала, бар-jок немезин алып, малын айдап кӧскӧ кӧрӱнген jеер jар jӱре берди.

Аҥдап барган карындажы jанып келзе, энези де, аказы да, мал-аш та, курсак та- не де jок. Оноҥ бедиренип турарда, кӧлдиҥ jанында энезиниҥ кийиминиҥ ӱзӱги jатты, не болгонын сезип, айылда бир болчок артып калган тусты кӧлгӧ таштап, айтты: «Бӱгӱнги кӱннеҥ ала, бу кӧл тусту болзын, Тусту-Кӧл деп адалзын». Айлына jанып, кыштап, карындажын бедиреп барарда, ол тыҥ ла ырак барбай ӧлӱп калган.

Модор сӧс:

Билдим, билдим.

Билдим, билдим,

Билге чомоо.

Чомоолозо, чомчык кайа.

Кайа дезе, кайа маас,

Маас дезе, марма jиме.

Jиме дезе, jӱс тогус,

Тогус дезе, топчы белеҥ.

Белеҥ дезе, бел талкан.

Талакан  дезе, тайман тӧгӱс,

Тӧгӱс дезе, тӧрмӧн кайыш,

Кайыш дезе, кара jелим,

Эрептедиҥ кебизи,

Эрек койдыҥ мӱӱзи.

Jартамал сӧстӧр:

1. Эрек (кой)- канча jыл тӧрӧбӧгӧн кой.

2. Ийнек- уй.

3. Кӱдӱп- кабырып.

4.     Оможок- агаш суску.

5.     Саба-сабат.

6.     Борта- кӧӧрчӧк ачыдып турган сабат.

7.     Каптал- тон.

8.     Арчуул- плат.

9.     Кыл- тӱк(кату).

10.           Кулдын- кулунын.

11.           Кӧӧнӧп- айрып(кулунды ла энезин).

12.           Ӱлетег- чалгы.

13.           Кооско- аштыҥ артып калган jаман учы.

14.           Jанчык- оксалгыш.

15.           Быза- бозу.

16.           Аштыҥ саазы- аштыҥ кадары.

17.           Мӧҥкӱн- мӧҥӱн.

18.           Чаҥмрак- кинди ого илип турган эдим.

19.           Чыйралу (мылтык)- (             )

20.           Кайла-(таш одып турган эдим)

21.           Чолбук- (казып jииптран ӧлӧҥ)

22.           Кадып- (каттап, ӧрӱп алган)