Б.Я. Бедюров

Баланыҥ чачын кескени

Баланыҥ чÿрмежин ÿч jашка jеткенче чек кеспейтен, jÿк тарап турар. Баштапкы чÿрмеш кескени байлу-чÿмдÿ болотон. Эртеги чактаҥ бери эне jаны эҥ кÿндÿлÿ, оныҥ учун баланыҥ чÿрмежин эҥ баштап таайы келип кезер jаҥду.

Учурлу кÿн келгенде, улу таайын ÿйге öнöтийин элчилеп алдыртар, колына кайчы туттурар. Таайы, jеениниҥ бажын jытап, эки jаагынаҥ эркелеп окшоп ийеле, керекти баштайт. Бачымдаш-сандыраш jогынаҥ таайы саамайын, маҥдайын ла тöбöзин кайчылап, мынайда алкап турат:

– Бажына кыл бÿдÿрген,

Балтырына эт бÿдÿрген,

Байлап jÿрер таайыҥ мен.

 

Башкы чачын кезетен,

Бала сени кичеейтен,

Баркы берер таайыҥ мен.

 

Айактап атка миндирер,

Ардактап jолго кийдирер,

Адаҥ ошкош таайыҥ мен.

 

Саамайыҥды кескеним

Салымыҥда шылтулу.

Тöбö чачыҥ кескеним

Тöрö-тöстöҥ учурлу.

 

Очоктогы одыҥды

Отыкпыла чагып jÿр.

Jон ортодо jолыҥды

Ойынбыла ачып jÿр.

 

Аркадагы адыҥды

Армакчыла тудуп jÿр.

Албатыда чабыҥды

Ак санаала алып jÿр.

 

Бала бойыҥ батыр бол!

Кенjе бойыҥ кезер бол!

Оогош бойыҥ ойгор бол!

Айткан сöзим алкыш бол!

 

Баратанныҥ бажын бил,

Келетенниҥ кемин бил!

Jаанныҥ сöзин jанчыкка сал,

Карганныҥ сöзин капка сал!

Чачын кескен таайын чат божотпой, кондырып койотон, сыйлап кÿндÿлеер jаҥду. Таайы дезе имдеп кескен чачты илгин баштыкка сугуп, бойыла кожо алып jанатан. Jанарда, jакыйтан мындый сöзи бар:

– Бала jыдын чыкканда,

Баркы алып келгейиҥ.

Чач аларга келгенде,

Ээрлÿ атты бергейим.

Эр темине jеткенде,

Эликтеер мылтык бергейим.

Элдеҥ эжин тапканда,

Эптеп тойыҥ эткейим.

 

Баркы берип, jеенине таайы айдар кереес сöс

Онойып, соот-ойында билдиртпестеҥ, эмештеҥ айланыжып айлар öдöт, jылышкылап jылдар öдöт, – jен-эдек кыскарган, jеен бала чыдаган: баркы алар öй келген, таайына барар кÿн келген. Jеени таайына jелдиртип jедет, таайы jеенин табылу уткыйт.

Jеени:

– Удура болзо кöрбöйтöн,

Улузынып тынбайтан,

Кезем эдип кöрбöйтöн,

Кедер сöсти айтпайтан,

Бажыма кыл бÿдÿрген,

Балтырыма эт öргÿскен,

Байлап jÿрген таайым слер,

Баштап койгон кижи слер.

Саамайымнаҥ чач кезип,

Салымым кезип бергендий.

Тöбöмнöҥ база им эдип,

Тöстöрин бил дегендий.

Öскÿс-jабыс jÿрбеске,

Öрö тартар таайым слер.

Jокту-jойу jÿрбеске,

Jорго сыйлаар таайым слер.

Jолым ачып бердигер,

Jолду сöзööр угайын.

Кежик-баркы бердигер,

Кереес сöзööр алайын.

 

Таайы: (jеени туттурган ашты кöдÿрип).

Кичÿ бойыҥ кижи болдыҥ,

Jаш бойыҥ jаанап öстиҥ.

Эр теминде кÿлÿк болдыҥ,

Эжигимди кöстöп келдиҥ.

Ээр-ÿйгенде тутак jок,

Эр сöзимде булгак jок.

Кинчек этпес – кежиктÿ,

Jаман этпес – jакшылу.

Jарышта адыҥ соҥдотпо,

Маргаанда сöзин мокотпо.

Сÿмер туудый сÿрлÿ бол,

Jалаҥ-чöлдий jараш бол.

Алган чачты jандырып,

Баркы берип jадырым.

Айтканыҥды jарадып,

База такып jакыырым:

Jорголу – jортуп jÿретен,

Корболу ­– jонго öзöтöн.

Шоҥкордый бол – шунуп jÿр.

Ойгордый бол – шÿÿнип jÿр.

 

Матас «Урал» сыйлазам,

Маҥтадып, атка бодоп jÿр.

Мылтык сеге сыйлазам,

Мылкыс этпей, тудуп jÿр.

 

Эргектÿге туттуртпа,

Эриндÿге айттыртпа,

Jаактуга айттыртпа,

Jарындуга туттуртпа!

Кÿлÿктÿге кÿлÿтпе,

Кÿчтÿлерге jендиртпе.

Копчыларга коптотпо,

Корондуга коштолбо.

Колтыкчыны jууктатпа,

Койныҥа оны кондырба.

Кортыктарга бÿдÿнбе,

Колдорына иженбе!

 

Кара бажыҥ буурайганча,

Каска тижиҥ саргарганча,

Каралуды актабай jÿр, jееним,

Актуны каралабай jÿр, jееним.

Тапту jакшы эр дешсин,

Таай jÿрегин сÿÿндиргин.

Талдама адыҥ макталзын,

Тапкан ижиҥ бÿдÿргиҥ!

 

Jеениниҥ каруузы:

Кыймыктап – кыр ажарым,

Jорыктап – jол аларым.

Таайдыҥ сöзи –

Jеенниҥ кöкси.

Таайым сöзи алкышту,

Тар кöксиме сугарым.

Эрjине сöзи кежиктÿ,

Эп-баркызын аларым.

Кöп адып, мерген болбос.

Кöп айдып, чечен болбос.

Jерче де jеен кичÿ эмей,

Такпайча да таай улу эмей.

«Jееним некеп келгенче,

Jети бöрÿ келзе, торт!» –

Чöкöп таайы айтканча,

Чöл тÿбине öлзö, торт!

Кöс – кичÿ,

Тÿби – тереҥ.

Сöс jедер кöрбöс jерден.

Алкыш учун алкыжым,

Баркы учун быйаным!

Jеенниҥ jемтик сöзи,

Таайдыҥ лапту кöзи!

 

Сабарлардыҥ кожоҥы

Беш карындаш – беш сабар,

Беш чололу кеби бар.

Бежÿлези мак алар,

Бектеҥ бекем теми бар.

 

Башпарак – ол баш сабар,

Бажын билип башкарар.

 

Бажы-Кырлу – ус сабар,

Бала алып отурар.

 

Орто-Мерген – омок уул,

Одын jарып, от салар.

 

Куба-Чечен – кутус уул,

Курсак азып, аш салар.

 

Кичÿ ийни – Кичÿ-Бий

Кирт этиртип бööрöк jиир.

Карындаштар ööркöшпöй

Катандашса, иш öҥжиир.

 

Шахмат ойногоны

Н. Шумаровко

Эр улустар jуулыжып,

Эҥирде шахмат ойноды.

Кичинек уулчак толукта

Киришпей тым отурды.

Jаан улустар уулчакты

Jазап кайдаҥ билзиндер.

Ойноткон кижи доскодоҥ

Уур ÿшкÿрип, öҥдöйöт.

Jеҥÿчил болгон эр Чорбон

Кööрöп-кöкÿп отурат.

Ойынныҥ учы билдирбес,

Божоор аайы jок ошкош.

Ончолоры Чорбонды

Болалбады «аҥ jобош».

 

Толуктаҥ уулчак серт эдип

Ойноорго тура jÿгÿрди.

Кÿлÿк оны кöрöлö,

Кÿркÿреде каткырды.

 

Ойынды баштап jадала,

– Оптонбо сен, уул – деди.

 

…Бой-бойына удура

Эки черÿ тап этти.

Айры-тейри jолдорло

Тартыш-кырыш башталды.

Jиит бÿткен шахматист

Ичкерлетти черÿзин.

Öштÿзи туйук курчудаҥ

Чыгара салат бар кÿчин.

Ончо-мынча öй öтти,

Ойынныҥ учы jарталды.

Кÿлÿктиҥ кааны олjого

Кирип калбай канайтты.

Jеҥдирткен «кÿлÿк»-шахматист

Баш кöдÿрбей отурды.

Уулчакка удур кöрбöскö

Уйалганы jарт болды.