П.А. Чагат-Строев

Jаҥы Чуй

Капчал jолду кызыл Чуй,

Камыктыҥ  jÿрегин сен туткаҥ.

Эл-jонныҥ ортозында

Эре-Чуй деп адалгаҥ.

 

Jолыҥла jÿрген улус

Эр бойлоры jобойтон.

Эрjине аттары арып,

Jол ортодо токтойтон.

 

Кадын ÿстиле öткöндö,

Ал-сагыштары чыгатан.

Капчал jолло барганда,

Кöп албаты сыктайтан.

 

Jе бÿгÿнги Эре-Чуй,

Алтай улусты кайкаттыҥ.

Сениҥ jолыҥла барарга

Канча албаты кÿÿнзейди.

 

Совет jаҥ турган кийининде

Кайа-таштар кодорылды.

Jалтаныш jок jÿргедий

Jалбак jол jазалды.

 

Агын талай Кадынга

Аjыкту jаан кÿр салынды.

Сал-кечилÿ jерлерде

Сабакту паром тура берди.

 

Абра-терге кöрбöгöн

Неме билбес улустар,

Автомашиналар келерде,

Айдары jок кайкады.

 

Оны кöргöн алтайлар

Кайкабас jанынаҥ кайкайт.

Тöрт таманду машина

Алдынаҥ бойы маҥтайт.

 

Оныҥ jаан кайырчагына

Кöп улустар отурар.

Jедер jерге ат jоктоҥ

Тÿрген jедер арга бар.

 

Мынаҥ ары алтай албаты

Кайкаарга ла божобой jÿрер.

База да öскö, оноҥ артык,

Машиналар кöп келер.

 

Мÿркÿт кушты акалап,

Ай алдына чыгып барар,

Мöҥкÿ тайгаларды ажатан

Аэроплан учуп чыгар.

 

Эски сениҥ адыҥды

Ундып салар öй jеткен.

Jаҥы кеберлÿ jаҥы Чуй деп,

Адаларыҥ эмди сен.

 

Jаҥы Чуйда не болзын,

Jаранып, ол чечектелгей!

Большевиктер jеҥбейтен

Jеекен кÿчтер jок эмей!

 

Албатыҥда не болзын!

Jаҥы ырыска ичкерлегей!

Большевиктер jуулап албас

Барыҥкы шибее jок эмей!

 

Картошко керегинде кожоҥ

Балазы:

Кату jерди мен казып,

          Мен казып,

Тобырагын jымжаттым,

          Jымжаттым.

Нени чачар-саларын,

          Саларын,

Чат сананып таппадым,

          Таппадым.

Энези:

Кöбÿр кара тобыракка,

          Тобыракка

Картоп деген аш салар,

         Аш салар.

Чыккан кÿчтиҥ ордына,

         Ордына,

Бийик тÿжÿм алылар,

         Алылар.

Балазы:

Кöҥдöй ойдык казала,

        Казала,

Кöмÿп салдым картопты,

        Картопты.

Оноҥ ары мен, эне,

        Мен, эне,

Канайдайын бу ашты,

        Бу ашты?

Энези:

Jердеҥ сабы чыкса ла,

         Чыкса ла,

Тöзин оныҥ кöмöриҥ

          Кöмöриҥ.

Кöмöр тушта кичеезеҥ,

          Кичеезеҥ,

Ток курсакту болорыҥ,

          Болорыҥ.

Балазы:

Сабы чыгып келерде,

         Келерде,

Кöмÿп салдым уйазын,

         Уйазын.

Коштой кожо кöк баргаа,

          Кöк баргаа

Öзÿп калды, кайдайын,

          Кайдайын?

Эне и:

Кöк баргаадаҥ коркыйла,

          Коркыйла,

Калактап сен отурба,

         Отурба.

Тазылыла jулуп сал,

          Jулуп сал,

Картошкоҥды бастырба,

           Бастырба.

Балазы:

Камык кÿчим салганым,

          Салганым,

Тегин jерге барбады,

          Барбады.

Картоп ажым кöп бÿдÿп,

         Кöп бÿдÿп,

Тойор курсак табылды,

         Табылды.

Энези:

Jылу оро казала,

        Казала,

Jымжак öлöҥ тöжöйли,

        Тöжöйли.

Jылга jийтен ажысты,

        Ажысты,

Jылулап, бектеп салалы,

         Салалы.

Балазы:

Картоп аштыҥ тузазын,

          Тузазын,

Эмди, эне, jарт билдим,

          Jарт билдим.

Эмди келер jаскыда,

          Jаскыда,

Эки анча саларым,

         Саларым.

Энези:

Кÿлге кöмÿп jигенде,

          Jигенде.

Jип тургадый татузын,

           Татузын!

Кайнадала jигенде,

            Jигенде,

Кÿÿнге тийбес ток курсак,

           Ток курсак.

Аш jÿзÿнине кожулып,

            Кожулып,

Аш амтанын кийдирер,

           Кийдирер.

Картошконы кöп салзаҥ,

          Кöп салзаҥ,

Кардыҥ сениҥ ток jÿрер,

         Ток jÿрер.

 

Ойгор Баатыр

(тууjы)

Орчылаҥныҥ Ойгор Баатыры

Öскöн jерин кöрöргö,

Бийик тайгага чыгып,

Бастыразын лаптап шиҥдеди.

Турнабай болгон кöстöриле

Туу-тайгаларды öткÿре кöрди.

Кеен бÿткен эне jер

Кеjимче ле jуунап келди.

Туулjын болгон кöксиле

Тууjы кептÿ айладып турды.

Тöрöл jериниҥ албаты-jоны

Текши кöзине кöрÿнип келди.

Jеткерлердиҥ jеткери,

Jутпаларды jутпазы

Jетен башту jеек jылан

Jерин оныҥ бийлептир.

Камык улусты калактадып,

Кижи канына эжинип jадар,

Кöстиҥ jажыла jунунып турар,

Коркышту jеткер табылыптыр.

Оныҥ jаткан уйазы

Коркышту чÿмдÿ öргöö эмтир.

Алтын кийим кийген бойы

Алтын ширееде отурган болтыр.

Jаан jамызын керелейтен

Алтын тайак тайаныптыр.

Бажындагы бöрÿктери

Баалу таштарла чÿмделиптир.

Эркетендÿ эжикчилери,

Колтыктайтан колтыкчылары –

Айдары jок кöп jыландар —

Алды-кийнине оролыжадылар.

Jон башкаратан jутпалары,

Алкайтан алкышчылары

Тизе jеҥил чöгöдöйдилер,

Тили jеҥил алкайдылар.

Ого-бого токтобос

Оок-тобыр jыландар,

Октолышкан ок jыландар

Оноҥ-мынаҥ jуулыжадылар.

Кöс jедердеҥ алкагылап,

Ÿн jедерде эрмектенип,

Jеек jыланга мÿргÿйдилер,

Jер тайанып, бажырадылар.

Алкыштарын угып, jеек jылан

Алтын столды jылдырат.

Jуулган jыландарын кÿндÿлеп,

Ажанып, jыргап jадат.

2.

Jеек jылан сайрап jадарда,

Карлагаштый кара албаты

Кыйын-шыраны кöп кöрÿп,

Коркышту чакка тÿжÿп калтыр.

Öскÿрип кöптöдöйин дезе,

Оныҥ табы болуп турат.

Öлтÿрип, jоголтойын дезе,

Оныҥ  кÿÿни бÿдÿп калат.

Кыймыраган ар-калык

Коркышту коомой jаткан болтыр.

Ийт айактаҥ аш ичип,

Ийне ÿйдинеҥ кÿн кöрÿптир.

Бий jыландарыла jонды тоноп,

Байып jаткан jылан эмтир.

Эр jажына jон кулданып,

Эремжиген jылан болтыр.

Jескимчилÿ jеек jылан

Jер кыртыжын бийлеп jадат.

Албатыныҥ аш-кыраларын,

Артыспай, jудуп турат.

Колго тÿшкен кырачы

Кылгалу ажын jибес эмтир.

Ашты этсе де, ачанадаҥ

Öлÿп jадар jаҥду болтыр.

Айдары jок албан-кÿчтеҥ

Ал-чагы чыгып калтыр.

Канайдар да аргазын таппай,

Калактап-сыктап jаткан эмтир.

Кара jутпа кулданып jаткан

Кату иштеги ишмекчилер

Тÿни-тÿжин иштегилеп,

Тÿш jарыгын кöрбöйдилер.

Иштей-иштей келерде,

Ич-jиндери jунулыптыр.

Албан ишке тургулаарда,

Арказындагы кийимдери ÿзÿлиптир.

Тирÿге эттерин jидирип,

Тирÿге канын соордырадылар.

Камык эткен jööжöлöриле

Кара jутпаны байгызадылар.

3.

Албатыдаҥ чыккан алыптар

Ол шыраны кöрÿп, чыдабайтыр.

Ачап-сыйап jыландарла

Албатыны айрыырга jуулажыптыр.

Jаҥыстаҥ-jаҥыстаҥ jуулажар деп,

Jакшы эрлер öлгÿлептир.

Алды-алдынаҥ тартыжар деп,

Алып jакшызы jыгылган эмтир.

Ишкÿчиле jаткандардыҥ алыбы

Jетен кулаш тайакту,

Jер кыртыжы бöрÿктÿ

Jер кöдÿрер Jер-Кезер

Канча jылга чыгара,

Jыландарла тартыжып,

Бир jутпаны öлтÿрип салза,

Öскöзи ордына тура берер.

Jетен башту jеек jыланныҥ

Jетен бажын кеспегенче,

Jайым jадын болбос деп,

Сагыжына кирбей турат.

Темир-Кезер акызыла

Амадулары jаҥыс болгонын билбей,

Канча öйгö чыгара

Кара jаҥыскан тартыжып jадат.

Ишмекчилердиҥ алыптары

Алтан кулаш темир маскалу

Темир-Кезер ле Jер-Кезер

Jакшы jазап бирикпейтир.

Канча jылга чыгара

Кара jутпала эки башка,

Камык кÿчтерин салгылап,

Кара jерге тартышкылаган эмтир.

Jетен башту jеек jылан

Эки карындашты jаҥыстаҥ

Неме этпей jеҥип ийип,

Эки башка тоскурыптыр.

Олорго болушкан улусты,

Ончозын тоолоп тудуп алып,

Уур кынjылар кийдиреле,

Тÿрмелерге сугуп салтыр.

Оны кöргöн Ойгор-Баатыр

Айдары jок ачынды.

Ачу-корон кыйгырып,

Ама-томо сыгырды.

Jер-кайракан селес эдип,

Jеек jылан серт этти.

«– Jетен башту jеек jылан!

Эр öлтÿрип эремжибе,

Ээктÿ jагыҥ айрыырым!

Акту jаткан албатыны

Кулданып сен амтажыба,

Ала-кöзиҥди ойорым! — деп,

Jер торгулта кыйгы салды.

Отыгын эмди ушта тартып,

Кымын отты чагып ийди.

Кызыл jалбыш кöрнöö кÿйÿп,

Коркышту jарык боло берди.

Ÿч башка тартыжып jаткан,

Эки баатыр-карындаштар

Акту бойлоры jаҥы кöрÿжип,

Оҥы jок узак öйгö

Одош-тедеш jуулажыптыр.

Бирлежип тартыжарга,

Бойы бойлорын билишпейтир.

Канча jылга тартыжып,

Кара тери тегин агыптыр,

Камык салган кÿчтери

Кара jерге барган эмтир.

Оҥы jок jастыргандарын

Оҥдоп карындаштар кöрдилер,

Бойы бойлорыла таныжып,

Кол тудужып, jакшылаштылар.

Оны кöргöн Ойгор-Баатыр

Отурган тайгазынаҥ тÿжÿп келди.

Jедип келип, карындаштарга,

Jакшылажып, колын сунды.

Олордыҥ танышканына сÿÿнип,

Олорго куучындады:

«– Тÿҥей кыйынга öзÿп,

Тÿҥей шыралаган карындаштар,

Таныжып болбой, ÿч башка

Темей jерге тартыштыгар.

Ээн jерге чыккан

Эски jолды jолдобогор.

Биригеле тартышсабыс,

Быжу jеҥÿ ол болор!

Калык-jонды кöдÿрзебис,

Кем де биске чыдабас!

Оодо сокпогодый шибее

Орчылаҥ ÿстинде биске табылбас.

Бойыбыстаҥ башка

Бисти кыйыннаҥ кем айрыыр?

Бойыгар эмди слер барып,

Калык-jонды кöдÿригер.

Черÿчилерди jууп алып,

Ойто бого келигер».

«Алгыр черÿ баштап jÿрер

Алып-кÿлÿк сен болорыҥ,

Темир черÿ баштап jÿрер

Темир-баатыр сен болорыҥ

Jакылтамды jаспа» — деп,

Ойгор-Баатыр jакып турды.

Теҥеридий кÿкÿрт болды,

Темир айдый шыҥырт болды.

Алтан кулаш темир маска

Айга, кÿнге jалтырап келди.

Темир черÿ бажын билген

Темир-Кезер jедип келди.

Jер тоозыны теҥериге чыкты,

Теҥери тоозыны jерге тÿшти,

Тÿн караҥуй тÿже берди.

Темир маска jÿктенип,

Темир черÿ келгиледи,

Темир-Кезер баштап келди.

Темир-Кезер айдып турды:

«Орчылаҥды айладып билген,

Ойгор-Баатыр, сен баштазаҥ,

Темир маскам элегенче,

Темир черÿÿм ÿзÿлгенче,

Jыландарды токпоктоорым.

Ачап-сыйап ач jыландар

Ачу терис ичкен эди,

Акту кÿчис jиген эди.

Ачу-корон кöп кöргöнис,

Ач ÿренин ÿзерибис,

Ачап кардын jарарыбыс – деп,

Темир-Кезер айдып турды.

Jаткан агаш jада сынды.

Турган агаш тура сынды.

Кайа таштар кöчкöлöди,

Агын талай ажынды.

Jаан талай чайпала берди.

Jаан тайга тумантый берди.

Jетен кулаш тайакту,

Jер кыртыжы бöрÿктÿ

Jер кöдÿрер Jер-Кезер

Jер бÿркеген черÿлÿ:

«Jуудаҥ куру калышпас» — деп,

Jедип келген мында турды.

Jер-Кезер айдып турды:

«Орчылаҥды айладып билген,

Ойгор-баатыр, сен, баштазаҥ.

Кара бажым кезилгенче,

Кызыл каным тöгÿлгенче,

Jуулажарга келген эдим.

Jер иштеген кара албаты

Jердиҥ ээзи болор jаҥду.

Jеектеп jонды jиген jылан

Jерге сööгин салар jаҥду.

Jер бÿркеген черÿлерим

Jерле jылан jылдыртпас!» — деп,

Jер-Кезер куучын салды.

Ойгор-Баатыр айдып турды:

«Jетен башту jеек jылан

Эр öлтÿрип эремжиди,

Ат öлтÿрип амтажыды.

Ÿч ÿйеге jуулажала,

Уч тÿбинде базарыс.

Эленчикке jуулажала,

Элди-jонды айрыырыс.

Ÿргÿлjиге jуулажала,

Ÿренин jыланныҥ ÿзерибис.

Эргек тöзи изигедий

Катан jууга киригер» деп,

Ойгор-Баатыр куучындады.

Оны уккан алыптар

Карсылдада каткы салды –

Кайа таштар кöчкöлöди.

Кÿрсÿлдеде каткы салды –

Кÿл-талканы собырылды,

Оду сайын таркай берди.

Jер кöдÿрген Jер-Кезер

Кату jерди кажык бойго,

Jымжак jерди тизе бойго,

Чöгрö базып, телчип jÿрди.

Jетен кулаш тайагыла

Jерге согуп базып jÿрди.

Алтан кулаш темир маска

Айга-кÿнге jаҥый тудуп,

Jалбак ташты jара согуп,

Кайа ташты оодо согуп,

Темир черÿ бажын билген

Темир-Кезер базып jÿрди.

Тоолоп тоозына чыкпас

Темир маскалары мызылдаган,

Темир-Кезердиҥ  черÿзи

Тартыжуга белен турды.

Jердиҥ  чындык ээзи болор,

Jер кöдÿрер Jер-Кезердиҥ

Jер бÿркеген черÿзи,

Коштой келип тура берди.

Кöö куйагын кийинген,

Катан jепселин салынган

Jаан ийделÿ Ойгор-Баатыр белен,

Jуулажарга энчикпей турды.

Jетен башту jеек jылан

Эркетендÿ эжикчи jыландарын,

Jууга jÿрер jуучыл jыландарын,

Алкыш айдар ак jыландарын,

Оок-тобыр ок jыландарын

Jууп алган jуун этти.

Jеек jылан айдып турды:

«Тастаракай адалу,

Таар тон кийимдÿ

Ойгор-Баатыр деген кезер

Орчылаҥда ады чыкты,

Ончо jонды тÿймедип келди.

Кулдыҥ уулы кул болбоско,

Кудай салган каанына

Кара санап, тÿймеен тапты.

Jер бÿдерде, кожо бÿткен

Jеек jылан угымды

Jок эдерге сананды.

Темир черÿ бажын билген,

Алтан кулаш маскалу

Тенек бÿткен Темир-Кезер

Темир черÿни jууп алган,

Темей эмес кожулып алган,

Jуулажар деп jыдып jÿрÿ.

Jер кыртыжы бöрÿктÿ,

Jетен кулаш тайакту

Jер кöдÿрер Jер-Кезер

Jер бÿткен черÿлÿ

Jер блаажып jуулажар деп,

Ойгор-Баатырга кожулды.

Тенек бÿткен Темир-Кезердиҥ,

Jер кöдÿрер Jер-Кезердиҥ

Бажын билип башкарганы

Оморкогон Ойгор-Баатыр

Jаан jуудаҥ jалтанбас,

Jаантайын баштайтан дийт.

Ойгор-Баатыр оморкобозын,

Ок-таарызы jок болор.

Кыйгылу jуу бистеҥ барза,

Кыймыраган черÿ барза,

Адар, тудар аргазы jок,

Айдар jаҥыс тилдÿ болор,

Бистиҥ колго jарт тÿжер.

Jууга jÿрер jутпаларым,

Jуучыл черÿ jууп алып,

Ойгор jуртын jуулап келзин,

Ойгордыҥ бойын алып келзин.

Коронду jаман тилдÿ эди,

Кодорып тилин ÿзетем.

Тирÿ шулмус бÿткен эди,

Тирÿге тудуп экелзин,

Кызыл тилге бÿткен эди,

Кызыл тынын кыйатам.

Ойгор кöксин оододым,

Кöргÿр кöзин ойодым» — деп,

Jетен башту jеек jылан

Jерди jара тееп турат.

«Тенек бÿткен Темир-Кезерге

Темир кынjы сугар керек.

Темир черÿни тоскурала,

Темир казар ишке салар.

Тенеги оныҥ чыга берер,

Темей jерге jуулашпас — деди.

Jер кöдÿрер Jер-Кезердиҥ

Jер бÿркеген черÿзин

Jер башкалай тоскурала,

Jер-Кезерди олjолойло,

Jердиҥ кату ижине салар,

Jерди база блаашпас» – деди.

«Оморкогон Ойгор-Баатырдыҥ

Бажын кезип, будына салар,

Будын кезип, бажына салар.

Jаантайын тÿймеен табар

Jаан тенек таҥма» — деп,

Jеек-jылан jакып турды.

Jакылтазын угала,

Jеек jыланныҥ jыландары

Убуй-субуй jылыжып,

Узун чöлгö батпай барды.

Оролышкан-карчалышкан,

Кыймырашкан-шыркырашкан,

Оҥдоп болбос неме болды.

Ойгор-Баатырды jуулап барды.

Удурумкай Ойгор-баатыр

Ума черÿзиле удура келет.

Эки черÿ туштажып,

Коркышту согуш кайнай берет.

Темир черÿзин баштап алып,

Толголышкан jыландарды

Темир-Кезер бир таладаҥ

Кöс-баш jоктоҥ jуулай берди.

Алтан кулаш масказыла

Ары öтсö, алтан муҥнаҥ,

Бери öтсö, бежен муҥнаҥ,

Былча согуп бÿртÿп турды.

Jетен кулаш тайакту

Jер кöдÿрер Jер-Кезер

Jер бÿркеген черÿзиле

Экинчи таладаҥ jуулап кирди.

Эр-jажына улус кыйнап,

Эремжиген jыландарды

Эт чилеп туурай берди,

Эн чилеп jырта берди.

Ойгор-Баатыр ортозында

Jыландардыҥ jаандарын,

Jутпалардыҥ  jутпаларын

Талдап туруп кырып jадат.

Амадузына jединип,

Алтын чÿмдÿ jеек jыланды

Акту бойы öлтÿрерге,

Амадап эмди ичкерлеп турат.

Jолын бектеген jыландарды бÿртÿп,

Jеек jыланга jедип келди.

Ÿлдÿлериле чабышкылаарда,

Ÿлдÿ мистери тыгынышпады,

Кажызыныҥ да эттери

Кайа-таштый кату болды.

Jыдаларла кадажарда,

Jыда бажы öтпöй турды.

Jеҥижип болбосто, Ойгор-Баатыр

Jеек-Jыланга айдып турды:

« – Улустыҥ эткен jепселдери

Бис экÿге тыгынбаста,

Ада-энебис jайап берген

Айры колдор болзын» — деди.

Кöп куучын jогынаҥ

Эге-бÿге тартыжып,

Эки алып кÿрештилер

Беш jылга кÿрежип,

Бойы-бойлорын jеҥишпедилер.

Тогус jылга тудужып,

Тобыракка тÿшпедилер.

Кÿрешкен öйлöри узаган сайын

Ойгор-Баатыр тыҥып турды.

Баскан буды — темир казык,

Туткан колы — темир каду,

Меке-тегезин кöптöдип,

Мергедеерге jыланды jедип келди.

Jыланныҥ кÿчи чыгып,

Эр тудары астай берди,

Jер тайанары кöптöп,

Jеҥерине бÿтпей барды.

Ол тушта Ойгор-Баатыр,

Ÿренин ÿзетен öштÿзин

Ÿч темденип кöдÿрип чыкты.

Ак айаска jетирип,

Кöк айасты кöргÿзеле,

Кöö-корумга арта сокты.

Jылан jерге тÿжерде,

Jер-кайракан селес этти.

Ташка тийген эди-сööги

Тайга болуп jада берди.

Агып чыккан оныҥ каны

Талай болуп тура берди.

Ойгор-Баатыр базып келип,

Jетен бажын кезип турды.

Тушка-башка чачала,

Ичи-кардын jарып ийди.

Jудуп салган калык-jон

Чубажып чыгып келди.

Олорго jайым берген

Ойгор-Баатырды алкап турды.

Оныҥ кийининде Ойгор-Баатыр

Öлгöн jыланды öртöп ийди.

Jетен кулаш jер-тамыга

Кÿл-кубалын собурып ийди.

Jеек jыланныҥ jер ÿстинде

Jыды jок болуп калды.

Jеек jылан jыгыларда,

Jердиҥ алты ÿлÿзи –

Jайымдалган jаан ороон

Jайым болуп jыргай берди.

Оны айрыган Ойгор-Баатырдыҥ

Орчылаҥга ады чыкты.

Jуулап бойы jууга барбай,

Jуулап келгенин jандырбай,

Албатызын башкарып,

Амыр-энчÿ jада берди.

Кулы-бийи jок jадын

Калык-jонго берилди.

Угы башка улустыҥ

Öч-ööндöри jоголды.

Jаҥыс билеге биригип,

Карындаштардый jада берди.

Jонды jыргаткан Ойгор-Баатырдыҥ

Jер-телекейге ады чыкты.

Ишкÿчиле jаткандарга

Канча тÿпке мöҥкÿ болды.