Г.И. Чорос-Гуркин

Алтай ла Кадын

Кöс алдында — туулардыҥ корголjын öлö телкеми. Jеҥ тудушкан кайалар катталып, чаҥкыр ынаарда кöмÿлген учы-кыйузы jок телкемге ырада чöйиле берген.

Олордыҥ кайыр камчы сыны тöмöн, тереҥ öзöктöргö тÿжет. Айландыра теҥкейген кайалар тÿби jок тамыга эмди ле кöчкöлöнö бергедий, былардыҥ кийниндеги сÿрÿлер булуттарга оронып тÿртÿлген. Оноҥ ырада ла бийикте дезе, теҥериниҥ чаҥкыр кыйузыныҥ ÿстинде, кöк ынаарда чöрчöк jердиҥ баатырларындый от алышкан улу ыйыктар турат. Бу — Алтайдыҥ сÿмер каандары – бойлорыныҥ мызылдаган ыйыктарын орчылаҥга сунуп оморкогоны. Корым эдегин эбире jайып, ак мöҥкÿ бöрÿктÿ аҥкылдар бийикте кÿйет.

Эбире ончолык jаҥы ла туулгандый — jерлик, телкем ле улу: курчу-куйак туулары эдегиле эбирип, кöс jетпес талага сындала берген. Олордыҥ ээлгир чийÿ-сомдоры бастыгыжып, колылып, ыраакта мелтиреген jиргилjин чаҥкырла биригип калган.

Эбире кандый телкем, кандый ийде!

Бу сен, куулгазынду, кату, каандык Алтай!

Бу сен, тÿжелбеген ороондорго алып чырайыҥнаҥ барган санаалардый, тумандарга курчадып алгаҥ.

Бу сен, баатыр, кош арка кабактарыҥды jуурып, чактарга ÿргÿлейдиҥ ле быйанду санааларыҥды айлаткыштайдыҥ.

Мында, бу ийделÿ куулгазын каандыктыҥ, улу ар-бÿткенниҥ кöккö тÿртÿлген чаҥкыр ыйыктардыҥ, караҥуй jыштар ортозында, чечектердиҥ jараш jыдыла шиҥилген кеен öзöктöрлö, Алтайдыҥ алтын сыныла кöк-jажыл суу — jаражай Кадын шарлап агат. Алтайдыҥ сыраҥай ла jÿрегине jетире ол кирген, öзöктöр ичиле чаҥкыр кыйудый эбирилчиктеп барган...

Алтайдыҥ мöҥкÿлик арузын, оныҥ jаражайы — куулгазынду Кадынды — кöрÿгер. Кадын — Ÿргÿлjик jÿрÿмниҥ чылаазыны jоктоҥ ичкерлештиҥ кереези. Оныҥ толкузында jÿрÿмниҥ ÿзÿлбес, сергек колбузын сезереер ле телекей jайалганынаҥ ала Ак-Айастыҥ агару тыны Кадында бар болгонын билип аларыгар.

Экпиндÿ, кыча, кыйматла суркурап агып брааткан суу толкуланып, солоҥыныҥ öҥдöриле мызылдайт. Ол бастыра бойы куулгазынду ийделе толо, бастыра бойы — ичкерлеш ле jÿрÿм. Оныҥ jараттарында jараш jытту карагайлар jуулып, будактарын сууга эҥчегилейт. Кайалар ла туулар оныҥ ап-ару суузына бийиктеҥ карап тургулары. Ол — Алтайдыҥ ырызы ла чÿмдемели. Кöчкÿн оны кудайга бодоп, ого учурлай кожоҥдор чÿмдейт ле jаламалар буулайт, экпиндÿ Кадын онызын аайлап турган чылап, jеҥÿчил макла толкуланып ичкерлеп jат.

Ол jолой «jаманымды таштагар» деп араайдаҥ шымыранган кÿÿнин jараттардагы тууларга ла бастыра алтайга айдып браадат. Оныҥ чылаазынду ÿшкÿрижи ынаарга алдырткан чанҥкыр кырлардыҥ ортозы jаар jаҥыланып, Алтайдыҥ jÿрегине торгыланат...

Алтай кижи бойыныҥ комыдалын кунукчыл, карыкчы кожоҥ ажыра чыгара айдат, jе кöп саба улустыҥ оны айлаар кÿÿни jок, олорго бу кожоҥдор кереги jок. Алтай кижиниҥ сок jаҥыс коручылы — каандык Алтай — уйуктабай jат. Ол каруулда. Ол бойыныҥ уулдарыныҥ бастыра комыдалын угуп, олордыҥ учы-куйузы jок тÿбегин билер.

Оныла кожо Кадын база уйку jок. Ол база тартыжуда, Алтайдыҥ тÿбегин элбек телкемге тÿрген чыгара агызып, оны телекейге айландыра чачарга албаданат.

Тереҥ тÿнде, качан бастыра не-неме уйкуда болордо, ээлÿ Алтайдыҥ тöжинеҥ уур онту торгылат. Ол уйкудагы тайгаларла, кÿÿледе ле jиркиреде агынду Кадынныҥ мöҥкÿ толкуларыла ÿн алыжат. Суу бойыныҥ сÿÿгенине араай ÿшкÿргениле каруу берип, оныҥ тöжине алдындагызынаҥ эрке ле кару jажыркайт.

(В. Кыдыевтиҥ кöчÿргениле)

 

 

Кара – кöл

Бис кырлар кöксине бийик чыгып, мöҥкÿлерге jууктап баратканыс. Кÿн дезе jажынганыныҥ[1] арjанын дööн табылу ла байдастангандый jабызады, оныҥ алтынзымак чокторы мöштöрдиҥ  jелбер, кöк-jажыл баштарын jалакай jарыдып турды: jаркыны jымжак ойноп, бу коо сынду алыптардый мöштöрдиҥ улдын[2] ла олбыктарын[3] сыймап, калганчызында эркеледип окшоп тургандый.

Эҥирги серÿÿн тÿшти. Онызы бу чылаазынду кааҥ кÿнниҥ кийнинде тегин де‚ jараш мöш агашту jышка кандый да jыргалду ла чöрчöк jериндегидий кееркем сыйлайт.

Мен теҥкейген jажыл jыш öткÿре кайкамчылу ла тармалу jалтырап jаткан кöлди кöрöргö бастым. Агашла, jеҥесле туй бÿркелген калпак кайа-таштарды[4] эбирип, öрö-тöмöн керип, удабастаҥ ла кöлдиҥ тÿндÿктей кырыначыга кондым. Бу ла алдымда айдары jок jаан кÿскÿ бодолду Кара-Кöл jалбайа берген jатты. Оныҥ сурлаган суузында эбиреде шибеелей öскöн jелбер ле каҥыл мöштöрдиҥ сомдоры кÿскÿленет… Кöлдиҥ тÿбинде не ле jÿзÿн jаан таштар саҥ башка билдÿÿр[5] ошкош кöрÿнет. Кöл кечире аjыктазаҥ, каскак кажадыла сууга тÿртип алган кырлак карарат, оны сындай – кайа-таштардаҥ атпактанган мöштöр, jеҥес-саҥастаҥ чачык ööндöри, анда-мында jаткан карлардыҥ ак jурундары... Оноҥ ары, солjандай ла кÿнчыгыш jаар, ак такага кеберлеш «тайка»[6] — тош-мöҥкÿ jадыры. Ажып бараткан кÿнниҥ калганчы кереес чокторы карда солоҥылайт, кайалар jÿзинде мызылдайт, араайын чайпалган кöлдö jалакай сургулjындайт.

Кÿнниҥ чокторы öчö берди. Бÿрÿҥкий ээлейт. Кöлдиҥ кÿскÿдий ÿсти карамтыгып уйуктайт. Кара jыш – кыймыгы jок. Ээчижип барган ээс туулар бÿрÿҥкийге чöҥöт. Туман дезе капчалдар койнына урулып кирет. Эбире телекейде бийик учурлу кöдÿриҥи сезилет... Улу jажыттар туулатан öй: тÿн öҥöлöп кирип, каразымак килеҥкей будуктарыла чаҥкыр Алтайды кымый бÿркеп койот. Эртенги кÿн jаркынын ойто ло экелгенче Эне-jер баатыр уйкузына бастырып, амырап калат.

                                                                               (К. Кошевтиҥ кöчÿргениле)

 



[1] Jажынга, jажылга – горизонт.

[2] Улды - агаштыn сыны (ствол).

[3] Олбык - агаштардыn бÿри.

[4] Калпак-таш – морена (jеnесле, чаал агаштарла туй öскöн корумдар).

[5] Билдÿÿр – мозаика (jÿзÿн-башка öндöрлÿ шил ол эмезе ташла салынган jурук).     

[6] Тайка – сын, сырт.