Ч.А. Чунижеков

Тÿлкÿнек ле Сыгырган

Алты тууга курчаткан,

Беш сууны тартынган,

Кажат болгон jаратту,

Тегерик чаҥкыр кöл jатты.

Айры талдыҥ бажында

Ак быкынду саҥыскан

Уйа jазап алган отурды.

Уйазын jакшы jылулап,

Jети jымыртка ичине салды.

Jети баланы базып алды.

Балдарын чыдадып аларга

Энези jаантайын килеп jÿрди.

Тÿнде соокко тоҥдырбаска

Эки канадыла jаап отурды.

Энезиниҥ тапкан jемин

Балдары тойо jигиледи.

Коҥжоорыла экелген сууны

Маказы канганча ичкиледи.

Jети бала jергелешкен,

Кÿнÿҥ сайын jаанады.

Уйа тÿби тапчы болды,

Эне-адазы сÿÿништи:

– Удабас балдарыбыстыҥ

Куркун-канады тыҥый берер,

Айдыҥ, кÿнниҥ алдына

Олор текши учуп jÿрер! – дешти

Бир jакшынак кÿнде

Ÿргÿлjиге аҥданышкан

Тегерик кöлдиҥ jанына

Сÿмелÿ Тÿлкÿнек базып келди.

Ончо талдаҥ арай бийик

Айры талдыҥ бажында

Саҥысканныҥ балдарыныҥ

Чуркурашкан табыжын укты.

Сÿмелÿ Тÿлкÿнектиҥ

Эки кулагы сертейди,

Ачап-сыйап кулугурдыҥ

Эки кöзине от чагылды.

Саҥысканныҥ балдарынаҥ

Бирÿзин тиштеп jиирге

Айры талды ÿч айланды –

Айдары jок бийик болды!

Алты да катап айланып турза,

Тудуп jиир сÿмези jок болды!

Акка чыгара jелип келди,

Эки кöзин кайра кöрди,

Азу тижин ырсайтты.

Соок jаман кöзиле кöрÿп,

Саҥысканды мекелеп айтты:

– Ак jалаҥыҥа от таштаарым,

Сÿт кöлиҥди соолто ичерим,

Айры талыҥды jыга сÿзерим,

Jаш балдарыҥды ончозын jиирим.

Оныҥ ордына сен, кулугур,

Бир балаҥды бери ташта! – деди.

Эне-ада – эки саҥыскан

Ээчий-деечий ыйлажып ийди.

Эки канаттарын согунып ийди.

Тÿлкÿнектиҥ мекезин

Тÿрген олор чынга бододы.

Кöрнöö алышкан кöзин кöрÿп,

Ал санаалары чыга берди.

Бир балазын сыктатканча,

Тÿлкÿнекке таштап берди.

Jерге jедип тÿшкелекте,

Ачап Тÿлкÿнек ала койды,

Агаштар jаар маҥтай берди.

                *  *  *

– Эртен Тÿлкÿнек база келзе,

База бирÿзин апарар туру.

Арга-сÿме не болотон?

Анаҥ канайып артып калатан? – деп,

Эки саҥыскан ыйлажып отурды.

Эки кöстöринеҥ аккан jажы

Талдыҥ бÿрине тамчылап турды.

Анчалыкта угуп турза,

Боро таштыҥ ортозында

Баргааны шалыраткан

База бир неме келип jатты.

Оны уккан саҥыскандар:

«Тÿлкÿнек база келип jат» – деп,

Чочый берген отурдылар.

Корум таштыҥ кыбынаҥ

Кылчыр кöстÿ сыгырган чыгат,

Саҥысканныҥ сыгыдын угуп,

Килемjилеп оноҥ сурайт:

– Jети балдарды азыраган,

Jетире jакшы саҥыскандар!

Кандый тÿбек боло берди?

Не ыйлажып отурыгар? –

Кöзиниҥ jажы кöл тöгÿлген,

Мурунныҥ[1] суузы мусс тöгÿлген,

Кöксине тÿшкен ÿндериле

Эки саҥыскан айдып турат:

– Э-э, калак! Сыгырган!

Айыл-jуртыбыстыҥ jанына

Ачап-сыйап Тÿлкÿнек келген:

– Ак jалаҥыҥа от таштаарым,

Сÿт кöлиҥди соолто ичерим,

Айры талыҥды jыга сÿзерим,

Оныҥ ордына сен, кулугур,

Бир балаҥды бери ташта! – деген.

Эртен келзе, база бирÿзин апарар,

Онойып ончозын тажыыр.

Оныҥ коронына канайып

                             чыдарыбыс? – деп,

Оноҥ ары сыктажып турдылар.

Боро-кÿреҥ сыгырган

Ондый табышты угала,

Ачу-корон сыгырды,

Бажын jайкап, сÿме айтты:

– Ачап-сыйап Тÿлкÿнекке бÿдÿп,

Азыраган балаҥды не керек бердиҥ?

Эртенги кÿнде база келзе,

Эр санаанды сананып, мынайда айтсаҥ:

«Ак jалаҥыҥа от таштаарым,» –

                                                дезе,

«Ташта» – дезеҥ,

«Сÿт-кöлиҥди соолто ичерим,» –

                                                 дезе,

«Ич» – дезеҥ,

«Айры талыҥды jыга сÿзерим,» –

                                                 дезе,

«Сÿс», – дезеҥ деп,

Саҥысканга сÿмезин айдала,

Боро таштыҥ кыбы jаар

Боро сыгырган jÿре берди.

                          *  *  *  

Туу ары jанынаҥ

Кÿн öксöп чыккалакта,

Сÿт кöлдиҥ туманы

Кöдÿрилип таркагалакта,

Азу тижин кажайткан

Ачап-сыйап Тÿлкÿнек келди.

Алдындагы амтажыганына

Саҥысканды база коркытты.

Ак быкынду саҥыскан

Канадыла балдарын jапты.

Каруузын jандыра айтты:

– Ак jалаҥыма от таштаар болзоҥ,

Таштап тур,

Сÿт кöлимди ичер болзоҥ,

Соолто ич.,

Айры талды jыга сÿзер болзоҥ,

Jыга сÿс,

Баламды база бербезим,

Бажын оодо чайнатпазым, – деди.

Тÿлкÿнек шорлонгонын билинди,

Кара кöзин кадай кöрди,

Канын кайра jудунып,

Jалаҥ jаар болды.

Арысканду тууны

Алты айланды,

Отты таап болбоды.

Сÿт кöлине jелип келди,

Чайбырт-чуйбырт ичип турды,

Чандыр ичи тастайа берди,

Калбакча суу корободы,

Ичип тÿгеспезин билинди.

Кÿÿн-кÿчи jок болуп,

Туура базып барала,

Саҥысканнаҥ сурады:

– Алу-тенек, сен саҥысканды

Анайып айтсын деп кем ÿретти?

Кара-каршу эдип болбогонын

Саҥыскан кöрÿп, сÿÿнип,

Тили jеҥил каруузын айдат:

– Кöö корумныҥ ортозындагы

Боро кÿреҥ сыгырган айткан,

Ак санаалу ол болуптыр,

Ого алкыш болзын, – деди.

Тÿлкÿнек оны угала,

Тÿп тиштерин чайнанды.

Куйругын öрö чычайтып,

Арбанып эмди айтты:

– Сениле мен берижип,

Эш-неме болбоды.

Сÿме айткан сыгырган

Менеҥ ырап барбас болбой.

Тилин тудунбас кулугурдыҥ

Суралтазын берерим, – деп,

Арал jаар jÿре берди.

              *   *   *

Куйрук-тÿги кургаганда,

Кöкпöк ичи тенигенде,

Тижиниҥ сызы jылыйганда,

Ачап-сыйап Тÿлкÿнек

Jылым кайаныҥ алдында,

Кöö корумды аралада

Сыгырганды аҥдап jÿрди.

Бийик öлöҥди бÿктей баспай,

Кургак каакты шалыратпай,

Оогош таштарды кöчкöлöтпöй,

Ичегенине учурап базып келди.

Сыгырган Тÿлкÿнекти кöрöлö,

Шайт этире сыгырып ийеле,

Таш алдына кире берди.

Тÿлкÿнек оныҥ чыгарын

Алты кÿн сакыды –

Эш ле неме болбоды.

Ачап Тÿлкÿнек аштады,

Курч тиштерин чайнанды.

Анчалыктыҥ бажында

Сыгырган база аштады.

– Тÿлкÿнек барган болбой, – деп,

Бажын чыгарып кöрди.

Ачап Тÿлкÿнекти кöрöлö,

Jÿреги чочуп, ойто кирди.

Отурып база энчикпей,

Бажын чыгарып база кöрди.

Оны кöргöн Тÿлкÿнек

Кöзин сыкыйтып ийди.

Оозын ачып, jалганчып,

Куйругын чычандадып,

Jада тÿжÿп сурады:

– Сен кандый узак чыкпадын?

Сени сакып ÿргÿледим.

Куйругын тöжöнип алала,

Армакчыдый тÿрÿлип jатты.

Бу сениҥ кöзиҥ кандый jараш,

Jодыра ошкош кап-кара,

Бажыҥ байла jаман болбой…

– Бажым мениҥ jарашла, – деп,

Сыгырган чугулдана берет.

– Кырык менде jок ло!

– Jе айса кöргÿзип ийзен?

Сыгырган ичегенинен чыгат,

Арка-сынын кöргÿзет.

Тÿлкÿнек эстеп jада:

– Меге тöгÿндегендер туру.

Jе будынаҥ аксак деп айдыжат, – деп,

Тÿлкÿнек база мекеледи.

Сыгырган чугулына

Тÿги ÿрбейип чыкты:

– Буттарым ончозы бÿдÿн!..

– Ары-бери маҥтап ийзен,

Ол тушта мен бÿдерим?

Сыгырган ичегенинеҥ чыгып,

Ары-бери маҥтап турарда,

Тÿлкÿнек кенетийин тура калып,

Сыгырганды тудуп алды.

Койу агаш аразына

Курч тижине илген барды.

Сыгырган чырмайып турды,

Ачап Тÿлкÿнектиҥ тижинеҥ

Айрылар арга jок болды.

Анча-мынча барганда, сурады:

– Сен кырдыҥ кызыл тÿлкÿзи бе?

Айла арканыҥ ачап тÿлкÿзи бе?

Тÿлкÿнек унчукпады.

Тÿлкÿнек тÿрген jелип бараатты.

– Кырдыҥ кызыл тÿлкÿзи болзоҥ,

Ага-бого таштап jиириҥ,

Арканыҥ ачап тÿлкÿзи болзоҥ,

Ага-бого таштабай jиириҥ, – деп,

Сыгырган эптÿ сÿмеленип айтты.

Тÿлкÿнек шÿÿнеле,

Кырдыҥ кызыл тÿлкÿзи болорго

Ага-бого таштап турганча,

Сыгырган сыгырып ийеле,

Кокпы таштыҥ алды jаар

Шайт сыгырып, калып ийди.

Тÿлкÿнек jастыра туткан бойынча,

Тижи тарс эдип калды.

Jалбак таштыҥ ÿстÿне

Тÿлкÿнек тогус конды.

Кызыл тÿги ÿрпейди.

Туруп болбой таралjыды,

Jÿк арайдаҥ туура басты.

– Байала бажын оодо тиштейтен

                                         неме, – деп,

Арал jаар ууланып,

Араай кунукчыл jÿре берди…

 

Öбöгöн лö Тÿлкÿ

Jылым кайаныҥ бажында,

Байбак мöштиҥ тöзинде

Аҥчылардыҥ одузы jатты.

Аҥчылар jана берген,

Салган оды чокту jатты.

Кÿн ажа берерде,

Аҥчыларга сÿрдирген

Кара кÿреҥ айу келди.

Белен jылу одуга

Конуп аларга jабыдады.

Тÿн койылып киргелекте,

Тÿлкÿ учурап jелип келди.

Одуда абагайды кöрöлö,

Кожо конорго суранды.

– Абагай! Кожо конойын ба? –

                                               деди.

– Тÿнде отты jаан салар болзоҥ,

Конуп баргайзыҥ! – деди.

Тÿлкÿ кожо конды.

Тÿнде отты jаан салды:

– Абагай, абагай!

Алтын тÿгиҥ кÿйÿп браат,

Ары эмеш чыгара jадыгар!

Учаланып jаткан айу,

Эмеш кайра jатты.

От когып браадарда,

Тÿлкÿ база туруп,

Отты салып ийеле, айтты:

– Абагай, абагай!

Алтын тÿгин кÿйÿп брат,

Ары эмеш чыгара jадыгар! – деди.

Айу чыгара jадайын дейле,

Jылым кайадаҥ аҥтарыла берди.

Тÿлкÿ май jиирге,

Каран сÿÿнип отурды.

Таҥдакталып таҥ jарыды

Тамырланып кÿн чыкты,

Табыланып тÿлкÿ турды.

Кайаныҥ алдына тÿжÿп келзе,

Кара кÿреҥ айу абагай,

Кайа тажына табарала,

Каазы-кадары чубалган jатты.

Каазы-кадардыҥ учынаҥ

Тÿлкÿ соруп jада берди.

Тогус кÿнге чыгара jиди,

Каазы-кадар кÿÿнге тийди.

Кöбÿк кардыҥ ÿстинче,

Карга буды кадалбай,

Тÿлкÿ jелип браатса,

Ач öзöги кумура тартылган

Тогус бöрÿ туштады.

Тÿлкÿни тудуп jиирге

Бöрÿлер капсап келди.

Аргазын таппаган тÿлкÿ

Ачап бöрÿлерге айдат:

– Акыр! Акыр! Бöрÿлер!

Озо маргаан эделиктер.

Кем кусса, jуу чыгар,

Оны ченеп кöрöликтер, – деди.

Бöрÿлер jöптöндилер.

Тÿлкÿниҥ алдына кустылар.

Олордыҥ кусканынаҥ

Ат бычкагы кöрÿнди.

Тÿлкÿ кузуп ийерде,

Тогус болчок jуу чыкты.

Тогус бöрÿ блаажып,

Бирдеҥ алып jип ийдилер.

– Бу jууны кайдаҥ алдыҥ? – деп,

Тÿлкÿдеҥ мекелеп сурадылар.

Тÿлкÿниҥ кöзине от чагылып,

Jик jок тöгÿндеп айтты:

– Кудай берген, jидим, – деди.

– Оны канайда сураар? – деп,

Бир бöрÿ база сурады.

– Мен куйругымды сууга булгап,

Тоштыҥ ÿстине отурдым.

Таҥга улуп отургамда,

Кудай меге jуу берген, – деп,

Кызыл тили jылбыҥдап,

Кебин соодып, тÿлкÿ айдат.

– Ондый jакшы jериҥе

Бисти баштап jетир.

Тÿлкÿ алдынаҥ кайаланып басты.

Бир öбöгöнниҥ суу алгыжына келди.

Бöрÿлерге jакылта берди,

Бöрÿлер куйруктарын

Сууга булгадылар.

Тошко отургылап алала,

Öрö кöрÿп, улуй бердилер.

Кырдыҥ кызыл тÿлкÿзи

Тöҥöзöктиҥ карын кактап ийди.

Jадарга эптÿ эдип jазады.

Бир кулагын тöжöп ийди.

Экинчи кулагын jабынып ийди,

Тумчугын куйругына кадады,

Армакчыдый тÿрÿлген jатты.

– Сен не улубай туруҥ? – деп,

Бир бöрÿ тÿлкÿдеҥ сурады.

– Мен тойу – деп,

Тÿлкÿ каруузын айдып турды.

Бöрÿлер таҥга улуштылар.

Таҥ jарып келерде,

Тÿлкÿ туруп эстеди.

– Кандый ошкош, мекелееримде, –

                                                   деп,

Тÿлкÿ мактанды.

Бöрÿлер маҥтайын дезе,

Куйруктары тоҥуп калыптыр.

Куйругын ÿзÿп барайын дезе,

Тырмактары тошко кирбей тайкылат.

Аргазын таппай, кыҥзыжа берди.

Ол маҥтаган тÿлкÿ

Эмеген-öбöгöнниҥ айлына келди.

– Слердиҥ суу алгыжыгарда,

Бöрÿлерди тоҥурып салдым.

Барып тöбööлöрине согыгар, –

                                                деди.

Укканча да болбодылар,

Таҥга улуган таҥмаларды,

Суралтазын берер дешти.

Эмеген малта алды,

Öбöгöн токпок алды,

Экÿлези jÿгÿрип келди.

Öбöгöн токпокло сокты,

Эмеген малтала чапты.

Тогус бöрÿни ончозын öлтÿрип,

Эмеген-öбöгöн сÿÿндилер.

Тÿлкÿге сÿт берип,

Öбöгöн тÿлкÿге айтты:

– Кары jокко кары болорыҥ ба?

Биле jокко биле болорыҥ ба?

Биске jÿрериҥ бе? – деди.

– Jе кайдар, керек болзо,

Бала болгойым, – деди.

Эмеген-öбöгöн тÿлкÿни

Тÿлкÿнек деп адап алдылар.

Тÿлкÿнек тÿште уйуктап jадар,

Тÿнде аҥдап jÿрер болды.

Кар алдында кÿртÿк, сымдаларды,

Öҥöлöп jÿрÿп, тудуп алат.

Азу тиштерине илип алала,

Эмеген-öбöгöнгö экелип берет.

Бир кÿн Тÿлкÿнек:

– Акам мениҥ кижи алган,

Эртен оныҥ тойы болор,

Ого барып келейин бе? – деп,

Карыгандардаҥ jöп сурады.

Олор jарадып укты.

– Удабай jан, балам! – деп,

Эмеген jакылта берди.

Тÿн койулып кирерде,

Тÿлкÿнек jÿре берди.

Ол барган бойы

Каралдай деген байдыҥ

Jайлу айлына jедип келди.

Каралдай бай кыштузына кöчöрдö,

Jайлу айлыныҥ ичинде

Сарjу-курудын оролоп салтыр.

Тÿлкÿнек оны таап алала,

Тÿбинеҥ бери кодорып алала,

Тÿни-тÿжиле jип jатты.

Бир тизÿ курут алды,

Бир сыныйда сарjу алды.

Эмеген ле öбöгöнгö экелди.

Ток этире таштап берди.

Эки карыган оны jийле,

Айдары jок там сÿÿндилер.

Ак ийнектиҥ сÿдин саап,

Айрак ачыдып, Тÿлкÿнекти

                                       азырады.

Ак корокой jуурканла ороп,

Алкы ÿстине Тÿлкÿнекти уйуктадып,

Айдары jок эркелеп турдылар.

Бир кÿн Тÿлкÿнек айдат:

– Кичÿ карындажым кижи алган

Тойына барып келейин бе? – деди.

– Барар болзоҥ, бар ла, балам,

База курут-сарjу экел, – деп,

Эмеген сÿÿнип айдат.

Тÿлкÿнек куйругын чычайтып,

Эмеген-öбöгöнниҥ jайлузына келди.

Оттыҥ ордындагы орозын кодорды.

Канча кÿнниҥ туркунына

Курут-сарjузын ÿзе jиди.

Jарым тизÿде курут алды,

Оны jÿктенип алала,

Эмеген-öбöгöнгö экелип берди.

Арам тиштÿ эмеген

Курутты тиштеп кöрöлö, айдат:

– Бу мениҥ курудым ошкош,

Кандый jымжак курут эди, – деп,

Jаан сÿÿнип, jип отурды.

Бир канча кÿн öткöндö,

Öбöгöн эмегенине айтты:

– Бистиҥ кару балабыс Тÿлкÿнек,

Курут, сарjула бисти азырайт,

Бис ÿÿчебисти бузуп алып,

Тÿлкÿнекти не азырабас? – деди.

Ÿÿче орозын кодорорго

Öбöгöн jайлу jаар барды.

Jайлууна jедип келзе,

Орозын кижи кодорып алтыр,

Курут-сарjузы jок болды.

Jалмажын согунып, отура тÿшти

Сол качарын сойо тырманды,

Тÿлкÿнек эткен туру деп,

Öбöгöн шÿÿнип бодоп алды.

– Сен таҥманы сени мен,

Сын тереҥди сыйрыбазам,

Ак jарыкка jÿрбейин, – деп,

Сок jаҥыскан арбанды.

Кырдыҥ кызыл кырчынынаҥ,

Арканыҥ ак кырчынынаҥ

Тудамга сындырып алды.

Айлына jанып келеле,

Эжигин jапшыра базып,

Эмегенине кыйгырды:

– Тÿлкÿнек таҥманы тут!

Эмегениниҥ кулагы ÿскер эмтир

Тÿлкÿнектеҥ сурады:

– Нени айдат, балам!

Тÿлкÿнек буруузын билинди,

Калганчы катап тöгÿндеп айтты:

– Тÿлкÿнекке сÿт бер деп айдат, –

                                               деди.

Эмеген Тÿлкÿнекке сÿт берди.

Öбöгöн база кыйгырды:

– Тÿлкÿнекти туттуҥ ба? –

– Нени айдат, балам? – деп,

База катап эмеген сурайт.

– Улааны оодып ийеле,

Тÿлкÿнекти чыгарып ий деп айдат.

Эмеген улааны оодо тепти,

Тÿлкÿнек чыга конды.

Öбöгöн jастыра сокты,

Тÿлкÿ маҥтай берди.

Эмеген ле öбöгöн экÿлези

Тÿлкÿге мекеледип калдылар.

 

Jиит чаначы

Адым мениҥ Алтайчы,

Спорт сÿÿчи уулчак мен.

Jиит бойым jарышчы,

Туу-чаначы кижи мен.

Чагал чыдым агаштаҥ

Бÿктеп эткен чанам бар.

Бийик тайга бажынаҥ

Учуп тÿжер кÿчим бар.

Мöштöҥ эткен адымла

Мöрöйлöжип мен ийбей.

Мöрлÿ-макту jеҥÿни

Мен акалап алыйбей.

Кара тууга чыгала,

Канатту куштый тÿжерим.

Каҥкак башту чанамла

Калыткыштаҥ учарым.

Кайыш буулу чанамды

Кармай тудуп ийерим.

Кайкал-шулмус уулчакты

Коштой учуп öдöрим.

Темир буулу чанамды

Кезе тудуп кийерим.

Кöрöргö келген улусты

Кайкадып мен öдöрим.

 



[1] Мурун - тумчук