Чочкина М.П., к.ф.н., доцент кафедры алтайской литературы и НХК

 

 

Детская обрядовая поэзия

 

Jаш балдарга учурлаган оос чÿмделге ле чӱм-јандары

 

Айыл-jуртла колбулу чӱм-jандар jебрен чактарда табылган. Ол элдин jурумиле, jадыныла, jаҥыла колбулу. Jадын-jӱрӱмле колбулу чӱм-jандарга кирип турган балала колбулу чум-jандардын поэзиязына баланы кабайга салганы, ат адаганы ла онон до öскö бöлуктерде байланыштар, кожо айдылган алкыш сöстöр, кабай кожон кирип jат. Балала колбулу чӱм-jандар кижи божогоныла, той эткениле колбулу чум-jандардын кийнинен jадын-jӱрӱмге кирген деп шинжуучилер jартайт (Еремина  В. И.,  Галданова Г. Р.).

Баштап ла айыл-jуртла колбулу чӱм-jандарды, оныла кошто балала колбулу фольклорды бойынын шинжу иштеринде Г. Н. Потанин (Очерки Северо-Западной Монголии, 1881), В. И. Вербицкий (Алтайские инородцы, 1893) темдектегилейт. Jе анчада ла чокымдап балала колбулу чум-jандарды XX-чи чакта шиндегендер: Н. П. Дыренкова (Род, классификационная система родства и брачные нормы у алтайцев и телеут, 1926), Л. Э. Каруновская (Из алтайских верований и  обрядов, связанных с рождением ребенка, 1927.), Л.П. Потапов (Очерки по истории алтайцев, 1953; Алтайский шаманизм, 1991), Н. И. Шатинова (Семья у алтайцев, 1981). Бу иштерде балала колбулу чум-jандарды, байланышты, бала ла эненин коручылы – Умай-энени, кабай jазаганыла колбулу байланыштарды кöрöт.

Тӱрк калыктарды кöрзöбис, кыргызтарда С.М. Абрамзон

«Рождение и детство киргизкого ребенка» (1949) деп ижинде балала,

Умай-энеле колбулу байланыштарын элбеде кöрöт.

Тыва ла алтай калыктардын балала колбулу байланыштарынын

анылузын В.П. Дьяконова «Детство в  традиционной культуре тувинцев и

теленгитов» (1988) деп статьязында коргон.

В.И. Дьяченко «Воспитание детей у якутов» деп статьязында якут калыктын балала колбулу байланыштарын, баланын байрамын, ойындарын элбеде бичийт.

Турк тилду калыктардын чум-jандарына jуук база монгол тилду бурят калыктын балала колбулу байланыштарын шиндеген иштер XIX-чы чактан бери башталган. «Обряды в традиционной культуре бурят» (2002) деп бичикте терен ле элбеде кöрулген. Авторлордын öмö ижинде jаан аjаруны чум-jаннын учурына эдилген, анайда ок баланын кудын сураганынан ала  кабайга салганына jетире чум-jандар ла байланыштарга эдилген.

XVIII-чи чактан ала коштой jаткан орус калыктын балала колбулу чум-jандарында ла кöп текши символдор, инициациянын тозолгозинде турган мифологический мотивтер бар болгоны керегинде П.В. Шейн (Русские народные песни, 1870), О. И. Капица (Детский фольклор, 1928) ла В.И. Еремина (Ритуал и фольклор, 1991) бойынын иштеринде jартайт.

 

Балала колбулу чум-jандардын анылузы

Бала чыкканы биледе jаантайын jаан ырыс, суунчи. Элдин корумиле, jандаган jаныла колбой, баланы «бу jерде» уткыырга анылу чум-jан откурилет. Балала колбулу чум-jан ол ак-jарыкка чыкканынан ала эмес, jииттерге тойдо «алды эдегине бала бассын» деп куунзеген алкыш сöстöн башталат. Айыл-jурт тöзöргö той эткени, ондо öткурилип турган чум-jандар бала ак-jарыкка чыгарынын тöзöлгöзи болот. Келиннын бажын jарып,  чегедек кийдирип, эне болорына белетеп, ууландырып jат. Тойдо jииттерге  бöстöн эткен наадай сыйлаган учуралдар кöп темдектелген. Бу ончо баланын белгези.

Тойдын алкыштарында биле ырысту, нак jатсын деп, балалу болзын деп куунзеп jат. Оны чике айдып, эмезе «кабайлу болор» деп кочуре айдылат.  Темдектезе:

                                       Ак  ла  торко  кöжöгö

                                       Алтайыска   jайылзын,

                                       Jаны  айылду  балдардын

                                       Айылына  кабай  экчелзин.

                                       Кыдат  торко  кöжöгö 

                                       Кеен  Алтайга  jайылзын,

                                       Кускиде  туткан  айлына

                                       Кабайда  бала  экчелзин.

                                      [Алтай алкыштар, с. 78]

Бала ак-jарыкка туулар öйдин анылузы – ол уй кижи тöжöктöн jерге тужуп, jерин солыганы, айландыра улус солынганы. Бу эдилгелер кара неменин jолын булгар, бузар учурлу. В. В. Радлов бойынын ижинде кара немени jууктатпаска ууландырылган эдилгелерди темдектейт: «Когда женщина должна родить вся родня собирается в юрте матери, а мужчины остаются вблизи юрты. Очевдно, перед ними стоит задача отгонять от   юрты злых духов, ибо, как только начинаются схватки, они поднимают страшный вой и крик и бегают вокруг юрты, паля из ружей. И шум этот длится до тех   пор, пока родится ребёнок» [Радлов В. В., 1989, с. 76].

Л. Э. Каруновская 1924 jылда Алтайга келип, Улус-Черга ла Адарда деп jурттардан jууган материалында «эмегендерге» баштанып айткан алкыш сöс бар. «Эмегендер» – ол бöстöн кöктогöн наадайлар. Оны кыс бала бойы кöктöп jат, эмезе уйеден уйеге берилип jат. Олор корыр учурлу, онын учун бала чыгар алдында уй кижи олорды энезинин айлынан экелип алат. Алкыш сöстö «эмегендердин» сур-кебери мындый:

                                       Тöжигерге jинjи тартынып,

                                       Тöбöгöргö канат каданган,

                                       Канга чыккан чырайлу

                                       Кагастый jусту

                                       Таjы каннан таркаган

                                       Таjы торко тон кийген

                                       Таjы тöö ат минген…

                                   [Каруновская  Л. Э., 1927, с. 24]

Мында экинчи jолдыкта куштын темдеги корунет. Ол Умай-энеле колбулу. Албатынын сооjындарында Умай-эне куштын сур-кеберин алынат. «Эмегендер» Умай-эненин jердеги jузуни болор аргалу.

Бала чыгып келзе, оны кööй-энези (кин-энези) колына алып, мынайда айдат: «Менин колым эмес, Умай-эненин колы уткыйт». Мындый сöс коп тÿрк албатыларда темдектелген. Темдектезе, кыргыз калыкта: «Менин колым эмес, Умай эненин колу, Батма Зуранын колу» [Абрамзон С. М., 1949]. Мында Умай-эне баланын коручылы. Ол алтай улустын корумиле болзо, тенеринин тöртинчи кадында Сурул-тууда, Сутту-кöлдö jурет. Бала чыккан кийнинде оны элдин тоозына кийдирерге ат адап, ырыс, су-кадык куунзеген алкыш сöстöр айдылат. Миссионер В. И. Вербицкий бойынын ижинде алтай улустын балага ат адаганы керегинде мынайда бичийт: «Имя новорождённому даёт глава семейства, большею частью одинаково с именем того, кто первый войдет в юрту после разрешения от бремени» [Вербицкий  В. И., 1893, с. 107].

Анайда ок В. В. Радлов бойынын ижинде (Радлов В. В., 1989, с. 176) озодо алтай улус балага ат адаганыла колбой jыргал эдет деп бичийт. Мында балага ат адаган кижи, öскö до улус ого алкыш сöстöр айдат.

База бир jаан учурлу байрам – ол баланы кабайга салганы. Кабай мында баланын «бу jурумге» киретен эжиги болуп jат. Билимчи Т. М. Тощакова кабала колбулу байланыштарды, кабайдын jузундерин элбеде «Традиционные черты народной культуры алтайцев» (1978) деп ишинде бичиген. Оны «кабайдын байрамы» эмезе «кабайдын чайы» деп айдадылар. Бу ойдо баланы «кабай бала» деп айдат. Ол баланын jаантайын кабада jадарыла колбулу. Бала отурып баштаган кийнинде оны «отургыш бала» деп айдат.

Баштапкы чымча кийдирип, балага база алкыш сöстöр айдат. Кöп сабада ондо бала турген чыдап, торыксын деп куунзеген сöстöр айдылат.

База бир чум-jан – ол «тужак кезери». Бу чум-jаннын учуры бала турген бассын, чыйрак болзын деп. Айдылган алкыш сöстöрдö дö «Турген бас! Турген jугур! Чыйрак бол! Чекчил бол!» деп айдылат. Онын да учун баланын тужагын эн чыйрак балага кестирип jат. Ол баланын будына jузун öнду учуктарды кескени.

База бир учурлу чум-jан керегинде Л. П. Потапов мынайда бичийт: «У алтайцев еще в начале нашего столетия существовали обычаи, по которым дядя обязан был оказывать племяннику материальную помощь в форме ценных подарков (например скотом, деньгами), особенно при женитьбе племянника, когда последний должен был готовить калым. У алтайцев сеока Кергиль дядя приезжал к племяннику сам, когда тому исполнилось семь лет, впервые постригал волосы мальчику. По обычаю он обрезал волосы в висках (самай), на лбу (чурмеш) и заплетал на темени косичку (кедеге). При этом дядя давал племяннику «баркы» – подарок, лучшую лошадь» [Потапов  Л. П., 1953, с. 26].

Мында таайлу-jеенду ортодо jебрен колбу корунет. Ол «Бажыма кыл берген, балтырыма эт берген таайым» деп сöстöрдö база айдылат.

Айдарда, балала колбулу чум-jандарды шиндеген шинжуучилердин иштери толо эмес те болзо, jе ондогы поэзия бу диплом ишке jаан учурлу.