А.Я. Ередеев

Быркырууш чечектиҥ ак паршютту уулы

         Быркырууш эне чечектиҥ бажы торт ло кöбöҥдий кажайган. Ак парашюту эрке уулдары эптÿ-jöптÿ, бойлоры jеп-jеҥил, ар-шулмус карындаштар.

Бир катап быркырууш чечек олорго мынайда айткан:

– Балдарым, jер-алтайыгарга таркап барыгар. Канчазын мениҥ мойныма отурараар. Слерге кöп наjылар да туштаар.

Энези бажын кекип ле ийерде, ак парашюту уулдары ээчий-деечий учуп баргылады. Jе олордыҥ эҥ кичинеги дезе энезинеҥ айрылбай, санааркап калган отурды.

Уулчагы эзинге куйбурып учпай jаҥыскан артканын кöрÿп, оноҥ сурады:

– А сен кайттыҥ, балам? Кöрзöҥ дö, парашюдын да ак, jакшы, бойын да шулмус. Айса учарынан коркып турун ба?

– Энем, бийиктеҥ бийик учайын деп. Ол турган сап-сары айга jедип барар кÿÿним бар.

Быркырууш чечек уулыныҥ мындый jаан санаазын кайкап укты. Оноҥ ол бажын салактадып, бир эмеш шÿÿнди.

– Jе учуп баргайыҥ! Jалтанбас болтырыҥ, эркем!

Энези jöпсинип, бажын кекип ийерде, ол чап-чаҥкыр теҥериге кайып чыкты. Jеп-jеҥил кöдÿрилип, кöк айасты кайкайт.

Кейдиҥ элбегин! Кайдаар ла уч – jол ачык! Санааҥа киргенче ле сооттоп то jÿрериҥ. Ÿрен канча ла кире бийиктеген сайын, jердиҥ ÿстиниҥ jаражын: карчый-терчий туулар, мызылдашкан суулар. Саҥ тöмöн кöрзö, тереҥ кöлдиҥ тÿби ошкош кöпöгöш.

Ак парашютту ÿрен там ла бийиктейт. Эне-Jер эмди туку ол туру. Чаҥкыр кей оны ороп салтыр. Ончозы улу ла кеен! Мынаҥ ончозы иле. Анда кайда да оталыштыру, ыш чыгат. База бир jерде улус кыймыражат, бой-бойлорын адыжат, öрт чыгат. Jе кезик талада койу агаштар, jайым омок аҥ-куштар. Эне-Jердиҥ тöбöзи ак тош эмтир. Ондо ийттер jеккен чанакту улус карарып барадыры.

Ак парашюту уулчак jайканып барып jатканча, тÿн. Ÿстинде соок, jаан сары ай туру. Учкадый кей де суйыды. Кандый соок салкын. Теҥери мында кап-кара. Jылдыстар дезе кезем, курч кöстöрлÿ. Jок, jок, ойто jанар! Мында ол кемге керектÿ?

Быркырууш чечектиҥ ак парашюту уулы ойто jабызады. Тÿжерге jеҥил эмес. Агаштардыҥ тынган кейине кайдыгып-кайдыгып турды. Ары чарчалат, бери чарчалат. Мынайып турганча, кÿн чыгып келди. О-о, бу тушта та чöрчöк jери, та не! Jердиҥ ÿстинде кандый будук jок деер. Öҥ öҥлö солыжат. Ак парашюту ÿрен-уул кейде та биjелеп турган, та кожоҥдойт. Ары-бери jайканат. Удабай jабызап тÿшти.

Бач ол! Бу кандый элбек ээн чöл? Не де jок! Jаҥыс ла кумак ла кумак. Кей тынчу, кÿн кызу.

Ÿрен ак парашюдын jуунадып, кумакка конды. Ол чичке буттарыла ары-бери базып кöрöт. Кÿлдий jерде чийеҥ-чийеҥ истери. Ак парашюту уул тыҥ суузады. Эмди ле ол бир талайды соолто ичип ийгедий. Эбиреде ончозы «суу бер, суу бер» деп, кургап калган эриндериле шымыранып тургандый… Ак парашюту уул мелиреп, чалкойто jатты. Ол сананат: «Бого öлöҥдöр öссö, тын келер, тындулар jÿрер».

Оноҥ ол нени де эске алынып, тура jÿгÿрди. Jеп-jеҥил учуп чыкты. Кааҥ теҥериде ол кичине-ек ак булуттый кöрÿнип калды.

Учуп-учуп келеле, jап-jажыл jалаҥга конды. Эбиреде jÿрÿм кайнап jадыры. Мында ончозы «jÿрер керек, чечектеер керек!» деп айдыжып тургандый. Кÿнниҥ чогы кандый jылу! Jердиҥ эмчегинеҥ агару аржан суу сызылып, ончозына су-кадык jайат. Куштар серÿÿн jалбрактардыҥ ортозында jÿзÿн-башка кожоҥду. «Jердиҥ ÿсти бат мынайып ла амыр jатса, кандый сÿÿнчилÿ!» деп, ар-бÿткен кеен тынып jадыры. Бастыра öлöҥниҥ баштары бышкан. Кÿски тымыкта биjелеш эмес биjелеш, тарсылдаш эмес тарсылдаш. Быдырт эткен секириш… Бу быжып калган ÿрендер энезиниҥ койнынаҥ jер jаар секирип турганы.

Ак парашюту уул эки кабыргазында ума jок кичинек илмектий буттарлу, капшык кара ÿренге jууктап сурады:

– Сениҥ ады-jолыҥ кем болотон?

– Мен Ийттырмак эдим.

– Ыраак jорыкка баралы ба, Ийттырмак?

– Кайдаар баратан?

– Ээн чöлгö. Ол бисти сакып jат.

– Ой-ой, ондо кижи канайып jÿретен? Анда изÿ эмес пе?

– Мен эп-арганы табарым, коркыба.

– Андый болзо, öдÿп бараткан бöрÿниҥ куйругына сыралып, сала берерим ол чöлгö.

Ол экÿниҥ бу куучынын jÿзÿн-башка укту ÿрендер угуп jаттылар.

– Уак, Уак! – деп, кем де унчукты. – Мен, Уак, база барар кÿÿним бар. Тööниҥ тÿгине сырала берерим. Не де эмес. Мениҥ эбим кö-öп. Ол кöк, болчок эмтир, бастыра бойы илмек, тырмак.

– Бис кайтканыс, jанып отурган куштарла, салкынла jÿре берерис – деп jÿзÿн-jÿÿр кичине-ек, jылтырууш ÿрендер jир эттилер.

– Суу jок jерге öзÿп биле-ерим, чыдамкайым сÿрен! – деп, ачу баргааныҥ балазы мактанды.

Барыксаш деп неме мында. Jаҥыс jерге канчазын öзöр, талага таркаар керек. Jÿрÿм ондый.

Учында ÿрендер ак парашюту уулдаҥ сурады:

– Качан, кайдаар барар? Чöл ыраак па?

– Мен эмди ле саҥ öрö чыгарым. Кейде аҥылу биjе ажыра ончозын jартап берерим. Слердиҥ кажыгар ла оны билереер. Бийикте ончозы иле кöрÿнер.

Быркырууш чечектиҥ уулы учуп чыкты. Кайучыл адару мöткÿр чечектер кайда, jолдыҥ ыраагын нöкöрлöрине биjелеп айдатан. Шак онойып ол эдет. Кÿн jаар ууланат, эбире согот – бу баратан jолдыҥ аайы. Кöксин мыйрыҥдадат – бу jердиҥ ыраагы. Саҥ тöмöн öрÿмделип тÿжет. Оноҥ до öскö немелер айтты.

Ума jок ÿрендер ончозын кöрÿп, билип алдылар. Ак парашюту уул колын ичкери чöйди. Мынызы барып jадырым, мени ээчий дегени.

Jе бат, ээчий-деечий атаныш башталды. Кажызы ла ар-бÿткен jайаган эп-аргазыла…

Jе кайдаҥ, jол-jорык уур-кÿч болды. Кöп кÿндер де öтти. Озолу-сонду ээн чöлгö jеттилер. Качан ок кыш jедип келген. Ак парашюту уул олорго jартады:

­ – Кару наjылар, канайдар база, салымыс андый. Кышты кыштап алалы, jерден тын jетсин. Эди-каныс jаҥы кыртышка бир эмеш темиксин. Мында коркышту соок, кумакка тереҥжиде киригер. Мен ойгоспогомчо, турбагар! Jаҥыс jÿрÿмис андый: jасты jадып сакыыр.

Ончолоры болчоктолып уйуктай бердилер. Ак парашюту уул эбиреде шиҥдеп учты. Оноҥ парашюдын эҥ быжу, ÿрелбес jерге сукты. Бу кандый да тындуныҥ эски ичегени. Бойы ого киреле, ÿргÿге бастырды.

Тышкары шуурган, салкын, ак jалду аттар чылап, чöллö jарыжат…

          *      *     *

Быркырууш чечектиҥ уулын тÿш jеринде не де кычыкайлап ийерде, ойгоно чарчады. Бу кÿнниҥ узу-ун кирбиктери ого тийген эмтир. Айландыра кöрзö, чöл лö чöл, кумак ла кумак. Мында jас па, кÿс пе: бачым оҥдобозын. Ончозы куп-куу. Jе кÿн кандый да jаан, кызу.  Изÿ… Эйе, мында jас эмтир.

Быркырууш чечектиҥ уулы нöкöрлöрин эбиреде базып кöрди. Олор эмдиге тереҥ уйкуда. Кööркийлер öскö таланыҥ соогына кöжип, талымжырап калган ине… Ойгоспос… Эди-каны эмештен эризин. Jе оноҥ…

Быркырууш чечектиҥ уулы парашюдын чебер кийди. Теҥериге jеп-jеҥил учуп чыкты. Ол кÿркет кабакту, кап-кара чырайлу булуттарга jедижип, jайнай берди:

Булуттар, булуттар,

Бурузы jок кöчкÿндер!

Буурыл чöлгö барзагар,

Наjыларымды сугарзаар!

Нöкöрлöрим сакып jат,

Ээн чöлди jажартар

Эмди бисте шÿÿлте бар.

Булуттар кÿзÿрт-кÿзÿрт эдишти, кöстöринеҥ от чагылды. Оноҥ эмеш jобожып, кичинек ÿренге айдышты:

Сары чöлди сугарар

Санаа бисте база бар.

Салкын таҥма jаантайын

Сÿрÿп ийет, канайдар!

Улу керек баштаган

Уулчак-ÿренге болужар,

Кызу чöлгö кургабай,

Канайып jедип эм барар?

Айдарда, ак парашюту ÿрен сыраҥай ла салкынду jерге jетти. Толголып келген куйунга ары-бери экчелет. Оныҥ ак парашюды арай ла уштыла бербеди. Учы-учында ийиктелип турган узун куйун оноҥ сурады: «Ш-ш-ш, шу-у, эй, кöскö кöрÿнбес уулчак, бого не келген? Jалтанбас ла кÿлÿк эмтириҥ!»

Ÿрен jайнайт:

Салкын, салкын,

Салкынныҥ уулы, куйун,

Бир болужаар jетиреер.

Булуттарды айдагар

Сары чöлдиҥ ÿстине.

Ургун jаашты jаадыраар

Кургап калган белине.

Ээн чöлди jажартар

Эмди бисте сана бар.

«Ш-ш-ш, шу-у, санаан jаан эмтир. Ол ээн чöл бистиҥ jарыжып ойнойтон jерис эди». Куйун анайда айдала, ийиктелип каткырат. Ÿрен-уул дезе ойто байагы ээн чöлгö келди. Мында изÿ кумакка кöмÿлип алала, келген кöп ÿрендер оны сакып jаткан эмтир.

– Суу керек, суу керек! Сен бисти öлÿмге баштаган! Болужаачы болгон, кöк тöгÿн! – деп, олор оны арадап келдилер.

Нени эдер? Ак парашюту уул ал-санаага тÿшти. Ыйлап та ийерге сананды, jе jарабас, кату, бек болор керек. Онон нени де эске алынып, ойто ло учуп чыкты.

– База эмеш сакыгар, кунукпагар! – деп, нöкöрлöрине кыйгырды.

Ол улуска jедип, мÿргÿп jайнады:

Улустар, улустар,

Улу санаалу баатырлар.

Наjыларым кÿйÿп jат.

Бир болужаар jетиреер,

Ээн чöлди jажартар

Эмди бисте шÿÿлте бар.

Улус кичинек ÿренниҥ сöстöрин аjарулу уктылар. Jöптöшти, шÿÿштилер. Jаан удабай, олор сускулу jаан машиналарына отурып, чöлгö келдилер. Тÿндÿ-тÿштÿ иш башталда.Чöл jаар jаан суак казыла берген. Оныла ап-ару, мöҥÿндий суу агып, чöлгö тамырлана бербей кайтты. Сугарыш эмес сугарыш…

Бир канча öй öткöн соҥында изÿ кумакка кöмÿлип алган jÿзÿн-jÿÿр öлöҥдöрдиҥ ÿрендери тазылдарын чирей тееп, керилгилеп келдилер. Удабай тызырап, кöктöр кöрÿнди.

Ак парашюту ÿрен ончозынаҥ озо кÿн ошкош сап-сары чечегин jайып кÿлÿмзиренет. Тосток кара кöстÿ адару качан ок мында. Ол jÿзÿн-jÿÿр чечектердеҥ мöт jууп, коолодо кайлап jÿрÿ:

Саҥыскан учпас сары чöлдö

Сары чечек jайылды.

Кускун келбес куба чöлдö

Койу öлöҥдöр кöлзöди.

Ээн jерди сугарган

Эрлÿ улуска быйаныс!

Наjыларын баштаган

Ак парашюту ÿренге,

Быркырууш чечектиҥ уулына

Баш болзын, мак болзын!

А кöбöлöктöрдиҥ кöбизи торт ло jылдыстардый…

 

Чертишке

         Эне айу тос кöнöгин тудунып, мöт jуурга сала берген. Чеп-чертик тумчкуту айучак ойноорго барды. Ол кап-кара тегерик кöстöрлÿ. Кулактары тап-талбак. Бойын кöрзöҥ: боп-бошпок, кичинек немее. Энези оны эҥирде мöштиҥ будагына илип салган тос кабайга jаттыргызып, jайкап, эркеледип кожоҥдойтон:

Чертик тумчукту Чертишкем,

Чарбаҥдап jадар балам сен.

Баламда курч тырмак бар,

Чыдаза бöкö эр болор.

И-jи-jин,

И-jи-jин де,

Баламды!

         Айдарда, энези мöттöп сала берерде, Чертишке чертиҥ-чертиҥ, бошпоҥ-бошпоҥ эттире алтап, jыш аркала там ла ырады. Jолой ого шÿлÿзинниҥ сÿÿри уулы туштады. Кÿлÿмзиренип тургандый чийек кöстöрлÿ. Чертишке ого кыйгырды:

– Шÿлÿзинек, арканыҥ учын барып кöрööк!

– Барар эдим, энем айылда оок. Суранып алар керек!

         Айучак колын jаҥып ийеле, оноҥ ары кожоҥдоп барды:

Адым мениҥ Чертишке,

Кузук чертип билерим!

Чертиҥ-чертиҥ Чертишке,

Jолой бир де аспазым!

         Арка там ла караҥуйлап, учы-кыйузы кöрÿнбей туру. Оноҥ айучак барып jатса jадыктыҥ ÿстинде эки колын тöжине салып, оозын орбойто ачып, кöрÿгеш отуры.

         – Эй, кöрÿгеш, кожо бараак! Бу jыштыҥ учын барып кöрööк.

– Барар эдим, кööркий, jаҥыс ла энемнеҥ суранып албагам.

Айучак тамажын jаҥып ийеле, оноҥ ары кожоҥдоп, мактанып, секирип-секирип баратты:

Адым мениҥ Чертишке,

Мöшкö чыгып билерим!

Чертиҥ-чертиҥ Чертишке,

Четти сый тударым.

Тырмагым курчтаҥ курч,

Тийишсеҥ, jара тартарым.

Тÿн кирзе, керекпе,

Тÿҥей ле jана берерим!

         Чындап та бу арканыҥ учы кайда? Мöш лö мöш. Бар ла бар – там ла койу jыш.

– Эй, Чертишке, кайда барып jадырыҥ? – деп, ичегенниҥ оозында кÿÿнзеп отурган тÿлкÿчек сÿÿнип, кыйгырды.

– Арканын учын кöрöргö. Кожо баралы ба, тÿлкÿчек?

– Энем ÿйде jок. Суранып албагам, Чертишке.

– Мен чилеп суранбай ла сала берзеҥ.

– Jок-jок, энем адылар…

Айучак колын jаҥып ийеле, оноҥ ары кожоҥдоп барды:

Айлым мениҥ ыраакта,

Бойым jана берерим.

Тумчугым сескир, jыткыр,

Туман тÿшсе, аспазым.

Учы-учында Чертишке арып, айландыра аjыктап кöрзö, таныш эмес jер. Эбиреде караҥу-уй! Кайда барар? Тыттар Чертишкени согорго тургандый, jоон будактарын колдордый кöдÿргилеп алган. Jанар керек, jе кайдаар? Энези оны, байла, ыйлап, бедиреп jат. Айучак тамаштарыла кöстöрин jыжып, ыйлай берди. Сÿреен коркынчылу. Кайда да ач бöрÿлер улыжат. Олорго туштазаҥ, jазым jок jип салгылар.

Чирик агаштыҥ кöҥдöйинеҥ ÿкÿ кöрÿп: «Кÿш, кÿш, ÿп-ÿп! Чертишкени тееп jиирим!» – дейт. Айучак ары-бери маҥтап, чыҥырып туру. Удабас ла тÿн кирер, ол тушта не болор?

Чертишке мöшкö чыгып, эбире аjыктады, jе jанар аайын оҥдободы. Ол там ла алгырып, ыйлай берт.

Оныҥ табыжын угала, кайдаҥ да эки айучак чыгып келди. Бирÿзи Чертишке ушкуш бÿдÿштÿ. А экинчизи ак тöштÿ.

– Сен не ыйлап туруҥ?

– Jанып болбой jадым.

– Айлыҥ кайда? Адыҥ кем?

– Адым Чертишке, айлым ыраак. Кандый да сууныҥ jанында. Уй, аржанныҥ jаказында, суузы ак.

«Акыр, ол суу кайда?» – дежип, айучактар шÿÿнгилейт.

– Э-э, билерим, энемле кожо ол сууныҥ jанына барып jÿргем – ак тöштÿзи айтты.

Айучактар сÿÿне бердилер. Чертишке дезе торт ло талтаҥдап биjелеп ийди. Олор Чертишкени jединип, ыраакт jер öтти. Эҥир там ла jууктап келген. Учы-учында наjызын айлыныҥ jанына jетирип салдылар.

Айучактар Чертишкеле айрылыжып jадала, оноҥ сурадылар:

– Сен энеҥнеҥ суранып алгаҥ ба?

– Jок, ундып салгам.

– Абис кайдаар ла барзабыс, энебистеҥ суранып аладыс. Ол тушта качан да аспазыс…

Ачыныш

Автобуска улус шаалып калган. Тынарга да кÿч. Кезиктери бут бажында. Олордыҥ ортозында бир карган эмеген автобус секирген сайын онтоп, таралjып туру. Чырышту jÿзиле тер jолдолып агат. Карган öрöкöнгö бут бажына барарга кÿч болбайсын. Бир уулчак, отурган jеринеҥ öрö туруп, айтты:

– Бого отураар, былар!

Карганактыҥ боромтык кöзи jарый тÿшти. Ол уулчактыҥ jерине токынай берди.

«Санаа-кöгÿстÿ, jалакай jакшы бала эмтир» – деп, сын-арказы амырай берерде, эмеген сананат. Коштой турган койу кара чачту, шулмус кöстöрлÿ уулчакты аjыктап кöрöлö, сурады:

– Ады-jолыҥ кем эди? Jериҥ кайда?

– Адым Казат, jерим Ийинде.

– Канча jашту болдыҥ?

– Он экилÿ.

– Кайда брааткаҥ?

– Школдоҥ каникулга jанып браадырыс. А слердиҥ ады-jолыгар не кижи?

– Ады-jолым Майка деп кижи эди. Балдарыма айылдап jÿреле, jанып отурым. Сööгим тодош.

Бала оныла ачык-jарык куучындажып турганына эмеген сÿÿнди. Jааназа, ачык-jарык кижи болор.

Анча-мынча болуп, Ийинге jетти. Балдар машинадаҥ тÿшкиледи. Автобус ары болуп jадарда, эмеген Казатка кыйгырды:

– Jодро jуртка jÿрзеҥ, кирип jÿр, балам.

Казат öрöкöнди ÿйдежип ийеле, нöкöрине бурылды.

Белей Казатты сакыбай, базып отурды.

– Сакып ал, Белей! – Казат кыйгырды.

Белей тÿлтÿйип калган, кылаҥдап алтайт.

– Не ачындыҥ? Не болды?

Jе Белей унчыкпайт. Эки нöкöр унчыгышпай, Ийинди öрö jойу бастылар.

– Сен меге коштой алмыс ошкош карган немее отургыскаҥ. Айса болзо, ол каргышчы, кайдаҥ билериҥ. Кижи андый немеге jерин берер бе?.. – Учында Белей айда салды.

Казатачынып, каруузына айтты:

– Карыза, кем де андый болбой. Карган улусты тооп jÿрзин деп, бисти школдо ÿредип jат не! Не улусты шоодып jадыҥ?

Бойыҥ jаман кижи болдыҥ!

Казат тыҥ ачынды, ачыныштаҥ ööн болды. Оноҥ ары нöкöрлöр айылдарына jетире бир де эрмектешпеген.

Бу эки наjы ойто бой-бойына jууктажып, куучындашты, та jок. Билбезим, балдар…

 

Энем-эш

Энем-эштиҥ jылузын,

Элезин чайы jытанат,

Энем jараш чабузын

Эптÿ кöктöп отурат.

Кöзнöктöги тоштордо

Кöп солоҥы айланат.

Jарчаа агаш печкеде

Jазырап, там ла кöҥжийт.

Амыр- энчÿ бек тушта

Ортобыс бистиҥ не ыраар.

Одырган одыс чоктуда

Отурган j уртыс неге соор.

 

Jылдыҥ öйлöри

Сары – сары, сарычак.

Сары акты сакып jат.

Ак-ак, апагаш,

Апагаш кöкти сакып jат.

Jажыл- jажыл быjыраш,

Jажыл сарыны сакып jат.

Сакылта jедип келеле.

Сала берди катап ла.

Jажыл, сары, ак ÿстиле

Jажым öдöт jылдыҥ  ла.

 

Адаруныҥ кожоҥы

Тынатан кейис ару деп,

Тызыражып кöк чыкты.

Кöпöгöш кöзи мöлтÿреп,

Кööркий чечегеш jайылды.

«Кей ару –у, кей мöтсÿ–ÿ!

Кей jылу, кей тату –у!»-

Сары адару кожоҥдойт,

Сагалын сыймап оморкойт.

Ак чечектÿ jалаҥга

Адару ту-улап тыҥ учат.

Ойноп jÿрген балдарга

Ойто ло мында кожоҥдойт:

«Jай jы лу-у, jай мöтсÿ-ÿ,

Jаш бистерге макалду-у –у!»

Эркеледиш

Эркедеҥ эрке балам бу,

Эргекче кару немем бу.

Баламда бошпок колдор бар.

Балазу jараш  jыды бар!

                 Иjиjин,

                 Иjиjин,

               Иjиjин де,

               Баламды!

Энезине дезе эрjине,

Адазына дезе отыгы.

Ижемjи салган ÿренис.

Ижис эдер ÿйебис.

                 Иjиjин,

                 Иjиjин,

               Иjиjин де,

               Баламды!

Jÿректиҥ болзо jылузы,

Jÿрÿмниҥ болзо jылдызы.

Чарбаҥдап jаткан кичинегим,

Шулурып jÿрген шулмузым.

                 Иjиjин,

                 Иjиjин,

               Иjиjин де,

               Баламды!

Баламда бошпок колдор бар,

Балазу jараш jыды бар.

Иjиjин, иjиjин, иjиjин де, бошпогым!

Ижемjи салган шулмузым!

 

Кöктаман

Jаскыда чыккан балама

Jараш öдÿк кöктööрим.

Кöк jалбрактаҥ таманга

Кöрÿп ÿлгÿ кезерим.

 

Кичинек, jеҥил тамандар

Элестелет меестерде.

Кöк кумакка истер

Кöптöҥ артсын jеристе.

Таналар

«Кöк тана»,

«Ак тана»,-

Кöбизиней jалаҥда.

Айдыҥ, кÿнниҥ алдында –

«Ак тана»,

«Кöк тана» –

Сыргалjыныҥ тöжиндий,

Сырып салган немедий.

 

Тийиҥеш

Эки jаагы бошпоҥдоп,

Эптÿ, тÿрген кабыктап,

Кузук чертип тийиҥеш

Кутустанбай бир эмеш

Куйругын jуунак jÿктенип.

Кулакта сырга cÿÿрейип,

Каҥыл мöштö отурган,

Кÿлÿк мени сеспеген…

 

Оны кöрÿп шымыранып,

Ол чылап ундынып,

Камык алтай сöстöрдиҥ

Кабыктарын эм ачып.

Кара сайдый эмилдеп,

Тизÿ ÿлгер чÿмдедим.

Тийиҥешле маргыштым…

Энейим

Эки колы эркелÿ,

Эки кöзи каткылу,

Jаантайын jалакай,

Jажына jаражай.

 

Энейим. энейим,

Jаантайын jалакай!

Энейим. энейим,

Jажына jаражай!

 

Аскан ажы амтанду.

Айткан сöзи быйанду.

Jаҥарлаза  –  кабай,

Jайканза ло араай.

 

Энейим. энейим,

Jаҥарлаза – кабай.

Энейим, энейим.

Jажына jаражай!

 

Чымыл

Кейдиҥ кеен кемjÿзинде

Кейтиккен кеелдÿ, учушту.

Кенете ÿркÿдип ийгенде,

Килбирт эдер канату.

Талбас jымыртту куркуны

Та кандый да ийделÿ.

Айтпа да, оныҥ салымы

Ай ла кире jÿрÿмдÿ.

Узак ла кыcка jажысты

Ундып салган чымыл.

Бийик, jабыс учушты

Бириктирген омок чымыл.

«Чымылды мен тударым,

Чымылды ÿйгендеерим.

Кööркийиме учарым.

Кöнÿ jолды табарым!»-

Албатымда кожоҥ бар,

Арка-тууга томылар.

 

Кöрÿк

Кöмзöзи кö-öп кöрÿк

Кööрöп jат кöҥдöйдö.

Кöстöри оныҥ jумук,

Кöпöгöш тÿштер кöксинде.

 

Кöбÿ карда кöлзöгöон

Кöкпöс-кöкпöс изи jок.

Сагалдарыла  ырымдап,

Сакыганы – jаскы чок…

 

Уулак

 – Кайда болдыҥ,

Кайда болдыҥ,,

Кара кöсту уулагым?

– Кырга чыктым,

Кырга чыктым,

Кырлаҥ таштар кырладым.

– Нени кöрдиҥ.

Нени кöрдиҥ,

Эрке мениҥ уулагым?

– Мÿркÿт кöрдим,

Тÿлкÿ кöрдим,

Мÿÿсле сÿзÿп, сÿрÿштим!

– База неле,

База неле,

Шулмус кару уулагым?

– Чычак саалла.

Чыйрак  бутла,

Бышкырышла коркыттым!

–  Менле кожо.

Менле кожо

Ойноорыҥ ба, уулагым?

– Эр- jажына,

Эр-jажына

Экÿ кожо ойноорым!

 

Торкокурт кожоҥы

Бöл-бöл, бöл-бöл, бöл-бöл,

Болчойгончо толгойдым.

Бöл-бöл, бöл-бöл, бöл-бöл,

Бойым мен – ииргижим.

 

Кÿнчыгыштаҥ кÿнбадышка

Кÿмÿш учук мен тарткам.

Jебрен тушта калыктарга

Торконыҥ jолын ол ачкан.

 

Бöл-бöл, бöл-бöл, бöл-бöл,

Бойыма торко толгойдым.

Бöл-бöл, бöл-бöл, бöл-бöл,

Борбойгончо ииредим.

 

Торконыҥ  jигиндий ,

Тостыҥ кыбындый

Эҥ jуук бололы,

Эптÿ, jакшы jÿрели!

 

Бöл-бöл, бöл-бöл, бöл-бöл,

Тÿндÿ- тÿштÿ ииредим.

Бöл-бöл, бöл-бöл, бöл-бöл,

Бöскö учук толгойдым.

 

К.Ч. Тöлöсöв

Кайда ол jол?

Бистиҥ  jуртта сÿÿнчилÿ jакшы уулчак öскöн. Ол уулчак кайда барганын, нени эдип jÿргенин билбезим. Jе кайда ла jÿрзе, нени де этсе, ол алдындагы ла бойы  –  шулмус, сÿÿнчилÿ болор. Ол уулчактыҥ чын адын ундып салдым. Jе беш-алты jашка jедип келерде, улус ого Jантык–Курт деп чоло ат адагылаган эди. Чоло ат кижиге теп ле тегин берилбейтен эмей. Кижиниҥ кылык-jаҥы ла эрмек-куучынында бир аҥылузын улус jастыра кöрбöс ине. Кем – кем:

Jантык –Курт, бистиҥ бозу кемниҥ кажаанында туру? – дегенде, Jантык-Курт бажын тыртыйтып ийеле, тыҥдайтан.

         Эмезе кандый бир jаанак:

         – Ка, балам, бу чöйгöнгö суу экелип бер – дегенде, ол чöйгöни кÿнге jалтырап, шыҥкырап, сууалгыш дööн чала jантыгынаҥ jÿгÿрип браадатан.

    Эмезе кем – кем:

       – Ка, бу ботпушта куш jымырткалаган, кичинек кижи киреле, алып бергиҥ – дегенде, Jантык-Курт чамча-штанын суурала, куштыҥ туразы дööн jантыгынаҥ jыла беретен.

         Байла, мыныҥ да учун Jантык-Курт деп адаткан болор. Айса jаантайын ла jÿгÿрип jÿрери, шулмузы учун адаган ба, билбезим. Алтай байдар кап-кара косторлу, кап-кара чачтарлу болотон эди. Jе Jантык-Курттыҥ чачтары сап-сары, саамайлары сап-сары, кöстöри чап-чаҥкыр болгон. Кöстöринде бир де кедер jок, бир де öчöш jок, бир де тöгÿн jок – ап-ару.

         Мындый сöсуккур jакшынак баланы улус бойына теп-тегинеле, jÿк кöзин де кöрÿп аларга кычырып алатан эди. Эмезе бор-ботколо толтырып алган кардын сыймап кöрöлö:

          – Э-э, таарын толбос туру не. А мен бÿгÿн сарjу кайылткам. Тордозыныҥ кöби де коркуш, татузы да коркуш деер.

Jантык-Курт мындый баш айланар сöстöр укканда, бажын база ла тыртыйтып ийеле, узун кирбиктерин, такааныҥ тамаштары ошкош, jылаҥаш буды дööн, тÿжÿрип ийетен. Jаагында аарчы jапшынып калган эмезе колында кичине-ек курутту уулчакка улус улай ла jолыгатан. Ол качан да базып билбейтен болор. Улустыҥ jанынаҥ jаантайын ла jÿгÿргенче ле, солыктаганча ла öдöр.

– Бу сен кайдööн, Jантык-Курт?

– Бозуума…

– Бу сен кайдööн, Jантык-Курт?

– Кендирбаштап…

– Бу сен кайдööн, Jантык-Курт?

– Балдарлу куш jок…

– Мындый эҥирде кайдööн jÿгÿрип отурган?

­         –  Энем öлöҥгö барган, эмдиге jок…

Jантык – Куртта бир де бош öй jок. Керектери jаантайын ла баштаҥ ажып калган jÿретен. Мен байа ла айттым не: кöзинде бир де тöгÿн jок, бир де öчöш jок, бир де кедер jок, ап-ару. Бир де немени jажырып билбези учун Jантык-Курт бир катап морковь уурдаарга чеденнеҥ калыйын деген бойынча, штанын jыртып алган. Тодылдай деп ÿй кижи баланыҥ ыйын угула, базып келгежин – Jантык-Курт.

– Бу сен бе, Jантык – Курт?

–  Мен дезе… Мен моркоп jиирге санайла… Мен эмди анайтпазым… Штаным jыртыла берген. Слер мени адылбазаар дезеер. Слер кемге де айтпазаар дезеер. Айла энем jанза, штанымды кöрзö…

– Ого кижи ыйлайтан ба, балам. Тургуза ла кöктöп берерим. А моркоп jиир кÿÿниҥ келзе, меге айдып ий.

– Тоой, блар, айла энем jанза… кöктöгöн jерди кöрзö.

– Коркыба. Энеҥди экÿ тöгÿндеп ийерис. Бозу сÿрÿп отурала jыртылган деерис.

         Jантык-Курт штанын jамадып алган – энези бир де адылбас. Колында кыртылдада чайнаарга кижиниҥ чек маказы канар кызыл морковьту  Jантык-Курт jÿгÿрип брада, сÿÿнчилÿ – сÿÿнчилу санаалар санананат:

– Улусты керик деген. Тогÿн, тогÿн! Улусты кыйгас деген. Тöгÿн, тöгÿн. Мен эмди уурданбазым. Качан да, качан да, качан да!

 

Jе бир jакшынак jайда, кÿÿк jыҥкылдап эдип турган öйдö, Jантык-Курттын энези кенерте тожокко jаба jадып койды. Jантык-Куртка туштаган ла улус сураар:

– Энеҥниҥ оорузы кандый, балам?

– Удабас jазыларым ла деер, а бир де jазылбай jат. Jиилек кандый тату неме. Jыдын да сананзаар, эне, jиилек терип экелейин, айса болзо, jазылараар – деп айтсам, энем дезе, бозууҥды ла кичее деер. Огородына такаалар ла кийдирбей jазап каруулдазаҥ, удабас öлöҥ чаап, кызылгаттап кожо барарыс деер. Кичинек ойнойын дезем, энем ачынар. А байа эртен тура уйкум аразында чычкандар будумныҥ ÿстÿле маҥтажат ошкош. Jе ойгонып келзем, энемниҥ колдоры эмтир. Энем эпши jанында, а мен эр jанында. Энем буттарымды сыймап, кöстöриниҥ jажы jастыгы дööон тоолонып турды.

– А не ыйлап турганаар, эне?

– Баламды ла сени. Койлорын кабырып, jÿгÿрип jÿрген будаштарын ла мыны.

– Кой кабырып турган кижиге ыйлайтан ба, эне?

– Онызы сÿÿнгенимнеҥ не, балам… Кажы бери энеҥ дööн бери  кöрзöҥ, балам?

Энем мен дööн кöрÿп-кöрÿп, катап ла кöзин арчый берер.

– Кем jо-ок, балам. Jе эмди эмеш барып ойноп ал.

         Jантык-Курт, энези керегинде бир де сöсти тöкпöй-чачпай, сураган ла кижиге айдып jÿрди. База бир кÿн Jантык-Куртты jааназы jединип алган, туку jурттыҥ учында чадыры jаар апарып jатты. Jантык-Курт jааназыныҥ каймак-быштагын jип, бир конгон, эки конгон. А jааназы кайдööн дö барып, келип ле турган. Jе тöртинчи кÿн Jантык- Курт jааназына:

Jаана, мен бÿгÿн jанадым.

– Энеҥ база эки-ÿч конок мында jурзин деген. Мен эмди туку кедери айылдар дööн таҥкылап барайын деп, а сен огородко куш кийдирбей каруулдап jур.

Jантык-Курттыҥ jааназы туку ле эҥирде келди. А Jантык-Курт jааназын сакып jада, некейдиҥ jылузына чыдашпай, бош уйуктап калган. Ол эртен тура ойгоно чарчап ла келеле, айтты:

Jаана, мен jанадым. Байа тÿште jанар эдим, jе Таспаш-эштиҥ тудаган ийдинеҥ коркыгам.

– Кайдööн jанарга? Энеҥ туку Короты ичи дööн айылдап барган.

­         – А jазылбаан деп кече ле айттаар не, jаана?

Jе байа эртен тура барзам, jазылып калган, кызыл-кÿреҥ чай азып алган отуры. Оноҥ атана берди. А сени мен келгенче, мында jÿрзин деген, балам.

– Тоой… энем кандый тöгÿнчи кижи эмеш. Jазылзам ла öлöҥн чаап, кызылгаттап барарыс деген.

Jе эртен-соҥзун jан келзе, баргайаар. А эмди, балам, барып суу экел, чай кайнадалы.

Jааназы Jантык-Куртты сакып-сакып чöкöйлö, тышкары чыкса, кÿреҥ чöйгöн эжиктиҥ jанында турды. А Jантык-Курт бу öйдö Таспаш-эштиҥ ийдинеҥ качып, туку арканыҥ эдегиле jÿгÿрип брада, сананат: «Тöгÿн! Jаанам мени тöгÿндеп jат. Энем меге айтпай, кайдööн дö барбас. Энем сууга да барза, меге айдала баратан. Эне атка да барза, кожо апаратан. Мени миндиреле, бойы jединип алатан. Мен бозуумды да канча кÿн кöрбööм. Картошконы куштар казып турган болор. Кижи jокто куштардыҥ jымыртказын каргаандар да тажып jат. Jок, энем айылында. Jок, энем меге неме айтпай, кайдööн дö барбас».

Jантык-Курт бойыныҥ айылын, огородын, туразын кöрÿп ийеле, кураандар канайып тууралап-тууралап маҥтап ойнойтон эди, шак ла анайда чала öкöрöктöгöн айас jÿгÿрип браатты. Айылдыҥ эжигинде уй турды. Jанында бир кижи караҥдайт. Jантык-Курт мыны кöрÿп ийеле:

– Ай, jаанам тöгÿнчи. Ай, ай! Энем бистиҥ jееренегисти саап jат. Бот кандый, бот кандый! Кööрчöк, кööрчöк кÿркÿреде саап берер. Мен дезе, кööрчöкти дезе…

Jантык- Курт уй саап jаткан энезиниҥ кийин jанынаҥ öҥöлöп келеле, «арт» деп чочыдып ийерге чала jалтана берди. Оныҥ ордына соок jагын энезиниҥ jаагына тийгизип ийерге эҥчейип ле jÿрерде, энези кайра бурулды. Öскö кижи, морковь береечи, штанын кöктööчи Тодылдай деп ÿй кижи.

– Бу мындый сары таҥла сен кайдööон?..

– А энем кайда, блар?

– Энеҥ бе…энеҥ туку Короты доон айылдап барган.

Jаанам чын айткан туру не.

           Эмди Jантык-Курттыҥ кöзине не ле кöрÿнзе, jаҥыс ла энези сагыжына кирет. Туку кырлаҥдагы ажып брааткан койлорын кöрöлö: «Койлорыҥ ырагалакта барып бажын jандыр кой, балам» – деген, энезиниҥ эрмеги де угулат ошкош. Буулап салган бозузын кöрöлö: мойчозынаҥ энем тудатан эди. Уй дööн кирерге эжиктиҥ тутказын тудуп: мынаҥ энем тудатан эди. Терге-кирге карарып калган эжик тумчугыныҥ jанына jеделе: эмеш-эмеш энезиниҥ jыды бар ошкош.

– А слерди уй саазын деп энем айбылап койгон бо, блар?

– Энеҥ эмей база, балам.

Öскö кижи балам деерде, Jантык-Курт чала кыйгастанып:

– Мо-о, мен слердиҥ балагар эмезим, мен энемниҥ.

Jе, балам, бу эттеҥ jип, мÿннеҥ ич ле.

– А мындый семис этти кайдаҥ алганаар?

          – Кара койоордыҥ курааныныҥ эди ине. Энеҥ белкенчегин таайларына баркы эдип апарган.

           – Айла кой сойзоос, бööрöгин быжырып берерим дейтен. Энем кандый тöгÿнчи-и кижи дезеер, былар.

          – О-о, эненниҥ тöгÿнчизин адам айтсын. Меге таҥкы таап экелеечи болгон, база бÿтпей jадым.

         – А мен энемди бир де тöгÿндебеем. А мен энемниҥ сöзин jаантайын угатам… А ол Коротты деп jер Кадын тöмöн бö, айса Эпшеен öрö бö?

         – Ол Эпшеен öрö, Ыраак, ыраак. Кöп суулар кечер керек, jаан тайгалар ажар керек, кöпöгöш кöлдöрдиҥ jаказыла барар керек. Ыраак, ыраак.

         – А-а, энем андый да… Кожо учкаштырып алган болзо, кижи андый jараш jерлерди кöрöр эди.

         – Эмди jаанаҥ сени, байла, таппай калган болор, тургуза ла jан.

         – А мен койлорымныҥ бажын барып jандыр койойын деп.

Jантык- Курт койлорго до эмес, а кырланныҥ арjанда jоон тыттыҥтöзин кöрöргö,  арканы öрö буттары кызаҥдап алып jÿгÿрип отурды.

Чындап та, кырлаҥды ажып ла келерде, койлоры мында jÿрди. Кара кой маарап турды. «А сениҥ балаҥды сой салган, кара кой. Белкенчегин ле зе энем таайларыма апарган, энем мени кожо апарбаан, кара кой. Туку бооро энемле экÿ будактап jуреле, мынаар ол тыттыҥ тöзине амыраганыс, мен эмди ол тыттыҥ тöзин барып кöрöрим, кара кой».

         Jантык-Курт тыттыҥ тöзинде тöрттамандап алып, энези таҥкылаган каҥзаныҥ когын бедрейт, jе бир де кок jок. Энезиниҥ изи де билдирбейт. Бу jуукта ла энезиле экÿ кызарта-кызарта jандаган кыймыгы jок тöҥöштöрди аjыктап, катап ла тöрттамандап, тыттыҥ тöзине эҥмектей берди. Бу мынайып турганча, кийин jанында jааназыныҥ ÿни угулды:

         – Бу сен мында нени эдип тургаҥ, балам?

         –  А мен койлорыма келген айас… Бу тыттаҥ саҥыт кодоргом не. Чек апа-аш, апа-аш. Одыктарын терjадым не, jаана.

Jааназы Jантык-Куртка кÿнÿҥ ле энези келер деер, кÿнÿҥ ле jок. Эртен ле деер, эртенгизинде база jок. Jе бир кÿн эртен тура Jантык-Курт jааназын ойгоспоско, будыныҥ бажыла араай айак салгышка jеделе, бир болчок курутты туткан ла jерде, баскан изи бар болуп, барган изи jок болуп калды.

А jааназы дезе кере тÿжине аҥказы аскан, эмди ал-сагышка тÿшкен, салбар чадырында jаҥыскан отурды. Мынайып ла отурганча, тышкары ат тибиреп, эр кижиниҥ ÿни угулды:

      – Мыны эмеш чыбыктагаадый бала эмтир. Туку Эпшеенниҥ боочызында jÿрген, тудуп алдым. Айла айылдап барган энемди сакыйтам деп мойножып турар болбозын ба. Чыбыктаар керек, чыбыктаар. Чалканла, тегенекле.

Jантык-Куртты экелген кижи бу jердиҥ эмес, та кажы да jердиҥ малчыларынаҥ болгон.

     – А сен туку тайга jаар не баргаҥ, балам?

    – Энем бÿгÿн jанар болор деп. Jолго сакып аларга.

    – А ол jолло барган деп кем айткан?

    – Jалбырактыҥ энези. Эпшеенниҥ боочызы ажыра ыраак, ыраак jерге барган деди не, jаана. А энем öлöҥ чаап jÿреле, Эпшеенниҥ боочызын, Кызылгаттыҥ боочызын ончозын кöргÿзип туратан.

     – А коркыбадыҥ ба, балам?

     – Кижи недеҥ коркыйтан, jаана, – деп, Jантык-Курт бу тужунда чын ла кандый болгонын jажырып ийген отурды.

А чынынчы айдар болзо, Jантык-Курт jол таппай, не аайлу шыралаган. Jантык-Курт айылдардыҥн ÿстÿги jанына jетире сыр jÿгÿрÿкле келген. Бир де ийт ÿрбеен, бир де айыл турбаан, керек дезе уйлар да одорго чыкпаан. Jаҥыс кырлардыҥ арjанынаҥ кÿнниҥ jаркыны кызарып келеткен. Бу тужунда Jантык-Курт Эпшеенниҥ канча айры jолыныҥ белтиринде алаҥзып калган турган. Jол jакалай тöҥöшторди ташла аткылап: «Ме сеге, jол кöргÿспей турган болзоҥ. Ме сеге, чынааркап турган болзоҥ». Чала jоон тöҥöшти jастыра соголо, экинчи катап тийгизип: «Бот ол сеге, алган ажыҥ ол. Тыҥзынып болбоон. Укпаачы болбос керек болгон. А ол тушта тöҥöшти сокпозым. Килеҥкей тöҥöш. Колыла уулап jат».

Чындап та, бир тöҥöштиҥ кол будагы Эпшеениҥ jолы jаар болгон. Jантык-Курттыҥ мынайда согужып, öлöҥниҥ ортозынаҥ буттары кызаҥдап, узун кулузындардыҥ ортозында бажы саргарандап барып jатканын кырлардыҥ арjанынан шыгаалап, jаҥыс ла кÿн кöргöн. Кей таманду jÿгÿрÿк буттарын мактап, jайгы кушкаштар кожоҥдошкон. Кööркий чечектер ару буттарын окшойын деген бойынча, кайран эриндерин айрып албай, Эпшеениҥ боочызына jетире баргылады. Чечектиҥ, öлöҥниҥ jулугына кöмÿлген сап-сары чачту, сап-сары саамайларлу, шил ошкош ап-ару кöстÿ уулчак кере тÿжÿне бийик сында jÿрген. Бир эдек кызылгат божогончо, бир кучак балтырган тÿгенгенче энезин сакыган. Jе энези келбеди. Jаҥыс ла тайганыҥ соок ээзини согот, караҥуй эҥир jууктайт. Jе… Jе учы-учында энези келип jат ошкош. Ыраакта атту кижи кöрÿнди.

Балтырганды jибеен болзо, артынып jанар эди. Кызылгатты энезине бир эмеш артырып алган болзо кайдар, jе кем jок. Удура jÿгÿрип, jÿгÿрип jет баргажын, ме бу… Эмди jааназына ончозын jажырып ийеле, отурган бÿдÿжи бу.

Бу jаан улус база саҥ башка ла! Балдар тöгÿндеп те эмес, jе jастыра сöс тö айдып ийзе, тургуза ла талбак кулагынаҥ ала койор. А бойлоры дезе, чала уйатту эмезе коркымчылу немени кöп улусту jерде бир де айдышпас. Jе айылдаҥ айылга jÿгÿрÿжип, шымыражып ла турганча, байагы jажытту немени бастыра jурт билип салатан эди. Jантык-Курттыҥ энези jада калганын бастыра jурт билер де болзо, jе кöзинде бир де кедер jок, бир де öчöш jок, бир де тöгÿн jок уулчак ол керегинде билбези база саҥ ла башка. Jе бир катап Jантык-Курт энези керегинде агын-кöгин билип алардаҥ маат jок болгон. Jалбырак дейтен кыс jок болгон болзо, чимиригин jаантайын ла ичкери тартып jÿретен Сазыйдаҥ угуп алар эди.

Ол мындый болгон. Jантык-Куртты jааназы бир кÿн тÿжÿне база ла таппай калды. А ол дезе боробыйактарга оҥду курсак та jидирбей, бажы саргараҥдап алып, кере тÿжÿне кендирдиҥ бажын токпоктогон. Jажыл jайдыҥ ичинде jалкын тÿшкен агаш канайда саргара беретен эди, шак ла андый кендирлерди талдап, кере тÿжÿне токпоктогон. Кабыргалары кырландап, кырландап, тумчугыныҥ бажы суулантый ла бергенде, ол öскö ишке кöчöт. Арутаар, собырар керек – салкын jок. Сыгырат ла сыгырат. Jе салкын, эзин келбейт. Jаҥыс ла чочыган кучкаштар тиркирейт. Учында ол ужап-ужап, мойныныҥ тамырлары кöгöргöнчö уруп jада, jарым азым болор кендирдиҥ бажын арутап алды. Эмди Jантык-Курт чамчазыныҥ ÿстÿне чалкойто jадып алган, кендирдиҥ бажын макалу чайнап jадыры. Бу мындый jакшынак öйдö ол бойыныҥ чайнаган табыжын угуп ийди: «Энем арба куурганда, кыдырт-кыдырт этире чарак чайнайтан эдим». Jантык-Курт мынайда сананып ла ийеле, оозындагы кендирбажын öтöктööн тÿкÿрип ийди.

Кÿн jÿгÿрÿгÿне jедип брааты. Jантык-Курт jааназына чала «эмдик атту» jанарга, кендирдиҥ коозын, чикезин талдайт. Барбак куйрукту сыны узу-ун бир «эмдик тайды» тудала, кере тÿжÿне тактап салган jерине эки-ÿуч катап «чачтырып», учында белин сый отурып ийди. Эмди ол токпок ошкош дейтен кендир адыныҥ тискинин кайра тартып, табылу минип jатты. Атка минеле, кöрöр болзо, тискин тудар кол jок. Келтей колында öрÿлÿ камчы. А келтейинде кендирбаш тÿÿп алган чамчазы. Узак сананбайда, öрÿлÿ тискинди мойнына кийдирип ийди. Jожоҥ адын jарс берип ийерге камчызын öрö кöдÿрип ле jÿргенче, тöжиндеги öрÿлÿ тискин кÿнге jалтырт эде берди. «Энем бажын jунала, öрÿп алганда, база ла мынайда мызылдап туратан эди. Энемниҥ jыдыла jытанат». Jантык-Курт мынайда сананып ла ийеле, эки колдоп тискинди туткалакта ла эдегиндеги кендирбаш jылаҥаш буттарына черткилеп, таркырай берди. Ол анайда токпок ошкош адыныҥ ÿстÿне уза-ак уза-ак турды. Кере тÿжÿне иштейле, арып-чылап калган улус аттыҥ ÿстÿне канайып корчойо отурып алатан эди. Jе бот Jантык-Курт бажын тыртыйтып ийген, эки кöзин öрÿлÿ «тискининеҥ» албай, араай jортуп ийди. Бу öйдö Таадайдыҥ Сазый деп уулчагы ла Тодылдай эмеенниҥ Jалбырак деп кызычагы jолдо тушташтылар. Уул неме уулга ла:

Jантык-Курт, бу атты кайдаҥ алгаҥ?

         – Туку Карамайдыҥ jурттынаҥ.

– Бÿгÿнче берзеҥ. А мен сеге эртен талдаҥ эдип берерим.

– Берер эдим, jе jаанам-эш ыраак та.

Jе сен тÿҥей ле базарыҥ не.

Jо-ок, атту тÿҥей ле артык.

–  А бербей турган болзоҥ кайдалык… А мен бир ле неме билерим, айтпазым…

– А нени?

– Айтпазым деп бир ле айткам, айтпазым.

Jе айтсаҥ, Сазый?

– Энем адылар болор.

– Коркып турган болзоҥ, сен уул эмезиҥ.

–  Jе айдайын, адыҥ берериҥ бе?

– А сен нени айдарга?

– Энеҥ керегинде.

– Мен кериктенип турган эмезим – ал. Карамайдыҥ jуртында мындый аттар толтыра.

– Энеҥ билериҥ бе кайда? Энеҥ дезе… Туку мында дезе, улус… улус кара койоордыҥ кураанын сойоло, энеҥди дезе ийиндерине салала, туку…

Бу öйдö jанында турган Jалбырак Сазыйдыҥ кулагына та нени де шымыранып ийеле, jÿгÿре берди.

Jалбыра-ак, тур. Энеме айтпа, мени чыбыктаар. Айтпазым, меге ат керек jок. Jе айдарда, jанаак.

Сазый Jантык-Курт тööн дö кöрбöй, Jалбырактыҥ кийининеҥ ыйлап, jÿгÿрип браатты.

 

Jааназы Jантык-Куртка чай уруп, арказын сыймап, эркеледип отурала, алаканы соок, jылаҥаш jерге учурады.

– А бу чамчаҥды кайда jыртып алгаҥ, балам?

– Байа кендир токпоктоп турала, будак ойо соккон.

– Бöс бар болзо, балама jаҥы чамча кöктöп берер эдим…Кайда суур, jамап берейин.

– Энем келзе, бойы jамазын.

Jантык-Курттыҥ jааназы уза-ак унчукпай отурала:

– Капшай jанзын деп, байа чотобот уулга писиме чийдирген эдим.

Jееренекти jаантайын ла öскö кижи саайтан ба дезеер, jаана?

Jе.

Jантык-Куртты толу кÿндерде детдомго апаратанын jажырып ийеле, jааназы айдат:

– А тоолу кÿндерде келбезе, бойыҥ барарыҥ, балам. Бойыҥ… бойы-ыҥ.

– А не ыйлап турганаар?

– Мен бе? Кем?

– А jаагарда не jаш?

– Кайда? Бу jаш эмес, балам, тер. Jедеен некейдеҥ кийеле, казан-айак ла согуш турган да, балам.

Jантык-Курттыҥ сагыжына байагы Сазыйдыҥ сöзи кире конды:

– А бистиҥ кара койдыҥ кураанын не сойгон, jаш немени, jаана?

Jаан таайларына канай куру баратан.

Бу куучынныҥ кийнинде кÿндер ээчий кÿндер öтти. Бир кÿн Jантык-Куртка jааназы айдат:

       – Jе, балам, энеҥе бойыҥ баратан туруҥ. Соҥзун эртен тура барарыҥ.

Мынайда айдала, Jантык-Курттыҥ jааназы уй айдаган айас балазыныҥ сööгине барды.

«Карас, балам. Эртен сениҥ кару уулчагынды детдомго апарып jат. Мен бойым оҥду jÿрген болзом, азырап алар эдим. Сен эмди сÿÿнип те, ачынып та билбезиҥ, сеге кандый макалу. А бу тирÿ арткан кижиге кÿч. Jантык-Куртка нени де айтпай jадыс. Бу та бистиҥ jакшыбыс, та кинчегис – кудай ла аайлагай. Байа эртен туруп келзем, Jантык-Курттыҥ jаткан jери сооп калтыр. Та кажы киреде турган болбоой, jогыла. Байла, огородында, эски jуртында барган. Jе канайдар, мени кудай бурулагай. Jаш тужунда jÿрегин шыркалазаҥ,бала jажына кенеп калар ине. Оныҥ учун сени сакызын, энем бар деп сÿÿнип, кööрöп jÿрзин. Эртен ол кичинек немени та канай-канай аткарарым, билбей jадым. Чек кыйынга jуук неме.

         Карас, балам! Сен та не меҥдедиҥ болбоой, та не меҥдедиҥ болбоой. Меге ле салган шыра, меге ле салган кинчек. Чек уур jÿрÿп jадым. Та качан jеҥилерим, та качан jеҥилерим? Jаҥыс бойыҥ болгон болзоҥ, база торт болор эди. Та не меҥдегеҥ, та не меҥдегеҥ. Jаҥыс балаҥ та канай jÿрер,  та канай jÿрер…»

Бу öйдö Jантык-Курт айлыныҥ эжигинде:

         – Jи-ип, jи-ип, jип, jип! Тату-у аарчы, аjра-аш арчы! Jи-ип, jи-ип, jип, jип! Тирÿ арба, коозо jок арба!

Jантык-Курт кöрÿп турза, балалу куштыҥ ортозында кызыл jалаалу пöтÿк айзаҥдап турды. Пöтÿкке тыҥып барып сÿрейин ле деерде, мактанчак неме эки канадыла мыктын кезе тайанып ийеле, оныҥ ÿсти орто калып келди.

– Эх, мактанчак неме. Акыр ла болзын! Байа огородто нени эдип jаткан эдиҥ. Картошконыҥ бÿри öткÿре мени кöрбöс деп бодогон бедиҥ. Уурчы неме! А мен эртен энеме барарым. Энем келеле, сени тужап салар. Эзирик улус эки jандööн канай jайбаҥдап базатан эди, бот сен ол тушта эки канадыҥ ла jер тайанып базарын».

Сÿрекей jуук, сÿрекей кару болгон, энезиниҥ jыдыла jытанган айыл-jуртыла калганчы ла катап jакшылажып jатканын Jантык-Курт кайдаҥ билзин. А Jантык-Куртка картошкозы jетире чечектебеени: энези jанбай турган учун. Толукка селбектенеле ижи jок турган чалгы: энезиниҥ шылтагы. Jе кöрÿп ле туругар, эртен-соҥзун энези jанза, ончозы тирилер.

Jаш баладаҥ болгой, jаан да кижи сананатан эмей: «Бу мен канайткам? Акыр эртен, акыр эзенде, соҥы jыл. Акыр ла болзын! Мени тен болуп ла калган неме деп айдыжатан бедигер. Jе кöрÿп ле туругар. Эртен, соҥзун, эзенде».

Бот мынайда та неге де иженериҥ, jÿткÿÿриҥ, jÿрериҥ, та неге де сÿÿнериҥ, jе бир ле jакшынак кÿнде jÿрÿм сеге бу öйгö jетире амадаган амадууҥды ончозы тöгÿн деп мекелеп салза, бу ла тужунда öткöн теп-тегин jÿрÿмине каруузып сананарыҥ. Öткöни jараш деп айдарыҥ. А мен кандый jарашты бедрегем деп, бойыҥнаҥ бойыҥ сураарыҥ. Jараш неме – ол jÿрÿм! Бу ла бу jÿрÿп jаткан jÿрÿмис. Оноҥ jакшы, оноҥ jараш немени мен билбезим. Айдарда, бистиҥ канайып та öткÿрген кÿÿнибис – эҥ jакшы jÿрÿм! Оны каралап jамандаары – арай эби jок. Эмди бу эртен детдомго атанып jаткан бала бу öткöн öйин, jаш тужын кийининде чыдап келеле, jамандап айдар деп бир де бÿтпезис. Jаан болзо, jÿрегинде кичинек сыс артар, сÿÿнчилÿ кöстöри бир эмеш кунукчылду болуп калар. А jÿреги сыстаҥкай, кöстöри кунукчылду кижи бир де комой эмес.

         Jе бот таҥ аткан, кÿн тийген. Jантык-Курт энезин экелерге атанып jат. Jааназы тарадайдыҥ jанында оны эркеледет:

Jе, балам, jакшы jÿр кел. Ыйлабай jÿр, jе балам. Кайда баламныҥ маҥдайына оком эдип салайын.

– Акыраар, jаана мен чÿрче ле.

Jантык-Курт айлына jетире jÿгÿреле, ойто солуктаганча келди.

– Кайдööн бар келдиҥ, балам?

– Байа огородтыҥ эжигин jаппай ундып салгам не. Чочко, уй кирзе. Энем адылчааҥ кижи ине…

Jантык-Куртты ÿдешкен улус баштарын тÿжÿргилеп алган jолдыҥ ичинде тургулап калды. А Jантык-Курттыҥ jаҥыган кÿски теректиҥ jалбырагы ошкош алаканы тарадайдыҥ ÿстÿнеҥ кызаҥдап-кызаҥдап калды.

– Энем баратан jол Кызылгат айрызында туру не, блар – деп, Jантык-Курт божо тудуп алган эр кижидеҥ сурайт.

– Эйе.

– Бот jаанам кандый тöгÿнчи эмеш. Тодылдай эмеен база тöгÿнчи.

– Олор ончозы тöгÿнчи улус ине.

– Бот кайда эмеш ол jол. Jакшы-ы jол эмтир.

… Кару, экем, мен билбезим оны. Бу карарып jаткан jол – ол ончобыстыҥ jолы. Та ырыс экелер, та шыра экелер – билбезим экем. Öскöн jериндеги jажыл jайдыҥ ичинде jыҥкылдаган кÿÿктиҥ ÿнин ундыбай jÿр, экем. Бу jолды, jалакай jаашка карарып калган бугулдарды салган улусты база ундыба, экем. Jÿрÿмде индигип jыгылзаҥ – ыйлаба, олор сеге колын берер, jе макка чыксаҥ, тыҥ максынба – олор сеге ачынар. Jакшы болзын, jакшы jÿр, кару экем!

          Ундыба, ундыба, ундыба!!!

         Jантык-Курттыҥ энезин экелерге барган jолы нени кöрбöди, нени кöдÿрбеди эмеш.

Кылган тÿги сынбаган эҥ jакшы аттардыҥ кей таманду туйгактары тобрак-тозын кöдÿрет, кара тоозын ортодоҥ артып калган ÿÿрелерине кайа бурылтып, эрjинелерди ачу-ачу киштеде, фронтко аппарат. Абралардыҥ тöгöди jолдыҥ эки кырына согулып, тÿк-терени коштоп алып, фронтко тарткылайт. Школдыҥ оогош балдары кыраныҥ ичинде кара таандый jÿргÿлейт. Кезип салган аштыҥ кадудый тöстöри балдардыҥ кызыл jылаҥаш буттарына кыjыраҥтыйт. Байбак сагалду мажактар балдардыҥ колдорын канча да кире кадаза, jе олор кере тÿжÿне тÿҥей ле эки-ÿуч таарды jууп, фронтко, адаларына, акаларына аткаргылайт. А фронттогы адалары, акалары jаантайын öҥööрип, учкаштырып jÿретен балдарына, карындаштарына нени ийип турганын jаҥыс ла почтальон билер. Канды, шырканы jыга коштоп, почтальон jуртка jетирет. Ойто jурттардаҥ jамачыны, ыйды коштоп, почтальондор атана берет. Эх, коронду, коронду сен, кара jол!!!

 

… Алты ноябрьда, торжественный митингтыҥ кийнинде ле, алты ба, jети бе jемшик аймака тÿниле аш тартып атандылар. Ол кÿн, бозом кирип турарда, Jантык-Курттыҥ jааназы jаан некейин тудунып алган, jегип койгон аттардыҥ jанында бир jемшикле куучындажып турды.

Jе атка уур болзо, мен бойым барбайын. Jÿк бу тонды апараар. Jеттом столобойдоҥ ыраак jок. Баламды бу тонго оройло экелеер. Слердиҥ аттараарды кöрзö лö, танып ийер. Ол бойы jÿгÿрип келер… Мында бир мал айдап jÿрген улус айдыш келген: бистеҥ чек айрылбайт дейт. Адаар эмдик те болзо, мен слердеҥ тыҥ тудун аларым деер дейт. Учында келип ÿзеҥисти тудуп кöрöр дейт. Jол jÿрген улустыҥ таҥкызы тÿген калан болгодый. Бой-бойынаҥ суражарда, jок болгон эмтир. А балам аттыҥ ÿстиндеги улуска «а менде бар» дейле, чамчазыныҥ ич карманынаҥ чыгар келен эмтир. «Туку бооро энеме кöргÿзерге экелгем» деп, jытап-jытап туда берген дешти. «Jе эмди мени jаанама апарараар ба?» – деп, сураган дейт. Кандый да кижиниҥ jÿреги таш беди, учкаштырала, мынаарла jорткылап jадарда, jеттомныҥ ÿй кижизи кöрÿп ийеле, аар-калап бол чыккан дейт. Оноҥ баламды кайа кöрö ыйлада-ыйлада, jеттом дööн jедине берген эмтир… Jе бу тонго оройло экелеер. Jерге конзоор, койдон алаар. Кичинек неме jаҥыскан тонды ача тееп салар не».

Jе бот, оноҥ бери ÿч конды, je jемшиктер jок. Тöртинчи кÿн Jинjи эмеен быштак сыгып, картошко каарып салала, jолдыҥ jанындагы айылдар öрö басты. Jÿк ле бозом кирип турарда, абралары калырап, jемшиктер келгиледи. Jинjи эмеен jолдыҥ кырына турала, баштапкы абраны öткÿрди, экинчизин, ÿчинчизин, je jÿк ле бежинчи тарадай тура тÿжеле jемшик будыныҥ алды дööн некейин чачып ийди.

– А не?

– Бир неделе мынаҥ озо Ойрот-Тура дööн апаран деди.

– Канайда?

Jе апарган. Айса Барнаул дööн деген беди. – Мынайда айдала, jемшик jорто берерде, Jинjи некейин де албай, айылы jаар басты.

Чадырдыҥ ичи ай караҥуй. Отты кубал базып салган. Jаҥыртыктыҥ алдында чычкандар чыйкылдажып маҥтажат.

– Кем jо-ок, кайтсын ол. Ийбейтен немени, баламды. Кайткан деер, кайткан деер. Эмди куучындажып та отурар эдим. Кайткан деер, кайткан деер…

 

…Тодылдай эмеен эки бугул болор jер «jаҥдап» алала, jанар деп шыйдынып тургажын, кыраныҥ ичинде атту кижи jортуп jÿрген. Тодылдай узун комургайды jула тартала, аштыҥ öзöги дööн арбанганча кирген:

– Сен, шогым, бого jортуп jÿрген немеҥ не? Акыр айылга jанарыҥ… Кöрзöҥ оны, бого соотоп… бери jорт дейдим!

Атту кижи jууктап келерде, кöзи эмеш болгобой барган Тодылдай эмеенниҥ чычаҥдадып турган комургайы аштыҥ öзöги jаар jажына берген. Тодылдай эмеен таныш эмес кижини кöрöлö, чала эпjоксынып:

– Койоногым дезем… Слер кажы jердиҥ эдеер?

– Энем мында jаткан, мен мында jÿргем. Наверно, помните – Jантык-Курт.

         – Jантык-Курт? Сен Jантык-Курт па?

– Агрономго ийген. Мында эмди долго иштерим. Кожо иштеерис.

Тодылдай эмеен алаканыла кöзин бöктöйлö, мыжылдай берди. Jантык-Курттыҥ эрмеги орус ла алтай сöстöргö кандый да чоокыр неме ошкош билдирди. Алдындагы Jантык- Курттыҥ бир де темдеги артпаган эмтир. Jе сары чырайлу бала-барка кайда ла бар эмей база. Jаҥыс ла Jантык-Курт деп сöстöҥ улам Тодылдай эмеен туку качан öйлöрди эске алынып, кöзиниҥ jажын ычкынып ийгени бу болгон.

Jе карын алтайына эбиргениҥди, балам. А бис дезе ол ло бойыс. Сенле jажыт Jалбырагым божогон. Кызымныҥ Койонок деп уулын эмди азырап jадым… Сени ол болор деп кыйгыр турбай… Эх, кöзим де артап барды. Энеҥ менле база кубаарлаш болгон. Бу jуу-чак jÿргÿспеди не. Э-эх, оны адам айтсын!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Александр Ередеев

 

Куулгазынду Jaй

Куучындардын jуунтызы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

JАЙЛУНЫН БАЛДАРЫ                                                               

Александр Ередеев

           Олӧннин ортозыла мыйрыйып барган jол. Эркеш ле Мерген оныла сыр jӱгкрикте. Узун ӧлӧнгӧ Мергеннин бажы содон- содон, каран- каран эдип, кӧрӱнип –кӧрӱнбейт. Олор экӱ школды божодып, jайлудагы эне-адазына jанып отурган. Jӱктенип алган сумкаларында jайгыда кычыратан солун бичиктер.

            Бийик туулар jап- jажыл, jымжак эдектерин jайа салып ийген турулар. Уулчактар олордын эдектериле jӱгӱрӱп  ӧткӱлейт. Балтыргандардын ла кымыскайаак- тардын тӧзинде бондолор: «ӧлӧн –чӧп!»-деп эдет. Кайда да талтарлар олорло чечекркежет.

           Кейдин кеенин, арузын не деер! Канчала кире jӱгӱр- тыныжын буулбас. Сынын jеп jенил. Санаа- кӱӱнин jап jарык! Кожоноор кӱӱнин келер.

           Озо бараткан Эркеш нени де кайкап, тура тӱшти:

- Мерген, кӧрзӧндӧ-ӧ!

     jедижип келеле, кӧстӧрин jыпылдадып, аjыктанды: «Чындап та-а! Кандый jара-аш!»

          Уулчактардын jайгыда кой кабыраачы jаландарында туку ла качан чечектер jайылып, олорды кожо  ойноорго  имдегилейт. Кандыйы jок: ӧндӧрин  ончозын тоолоп то болбозын! А баштарынын ӱстинде jӱзӱн- jӱӱр jаркын. Сары дезен сары эмес, кыскылтым дезен кызыл эмес тандак  чыгылып тургандый! А ӧзӧктин ичинде кӧгӧлтирим, jымжак ынаар толуп калаган. Бу jажыл агаштардын тынныжы ошкош.О, jайла! Кижинин  jери кандый кару! Сӱӱнчин, ырызын оныла тудуш!

*****************

          Кадрин деп ыраак ӧзӧк. Эркеш ле Мергенин эне- адазынын jайлайткан jери. Бого улус ас jӱрӱжет.Бу алтайдын jолы да кату. Менип алган адннын эки буды jанылап татужер каспкактар бар. Ӧзӧккӧ тӱжӱп барза, ап- ару, чап чанкыр суу. Оны jойу кечип те болбозын. Тайыс jеринен атту кечер аргалу. Кадрин ичине мал семиртерге эптӱ. Уулчактар бого кӧчӱп келерин энчикпей сакыйтандар. Олорго мында сӱреен jакшы. Jык ла эдип калган серӱӱн арал. Кӧлдӧрдӧ кӧл- ӧлӧ балыктар. Кызылгат- кызыл ӧрт. Эртен –энир туулардан карап турар сыгындар. Борсыктар  бзом ло кирзе, борбондожып jемзеер. Эртен тура кӧрӧн,айылдын иргезинен ары айулардын изи jадар.

           Эки карындаш jайыла эне-адазына койлор кабырыжат. Кичинек те болзо, ончозын ондоп jӱрер балдар .

            Эркеш кап- кара кӧстӧрлӱ ле шулмус. Jӱгрер болзо , тен, коркышту. Jыланаш буттары ӧлӧнлӧ элестеле берер. Бойы сырсак, капшуун. Мерген ого кӧрӧ эт- канду. Андый ла болзо, jӱгӱрзе агазынан артпас. Кадрин ичинде олордын ла ойнобогон jери jок ошкош.

             Тал –тӱште Эркеш ле Мерген кызылгаттап бардылар. Сууны jакалай базарга да серӱӱн. Ченин  чыкпас. Балкашту jерде айунын быдырмаш истери. Уулчактар олорды jаны кӧрӱп тураган эмес, керекке де алгылабайт. Кызылгаттын  кӧбизин не деер! Торт ло илип салган эт. Олорды эм тербес, озо баштап jер кӧрӧр  дештилер. Кей jажыл бӱрле jытанат. Куштардын кожондоры куулгазынду ла jаркынду . Jалбырактардын ортощынан тамчылап тургандый. Суу чылап, кӧрӱктер  сурт эдижет. Клескен чочып, кертес эдет. Jажынып алала, тастак карды тостондоп тынастайт. Ӧлӧндӧ сыгыннын jаткан jери jадыры. Не де шылырт эдип мантай берт. Байала табыш алган ан. Кандый байлык, кандый jараш jер. Эбиреде агагш-таш карудан кару! Бого jӱс те jылга базп jӱрзен, сан- аркан jобобос, кӧрӱжин де jетпес!

              Эки карындаш айланып jадар кӧбӱктӱ кӧлгӧ келди. Мында онон jакшы!

- Эркеш, кӧрзӧн дӧ, кӧлдӧ шӱӱн! – деп, Мерген колын уулдарды.

- Чындап та-а, шӱӱн тартып салган турбайт!- дейле, Эркеш jараттай jӱгӱрди.- Мерген, мында jажытту балыкчылар келген! Табыштанбаак, кетеек!

- Эйе, кетеек –дейле, Мерген эрдин сӱӱрейтип, сабарыла кӧрӱсти.- ш-ш-ш, арай.

            Экӱ jараанын ортозы  дӧӧн шылырт этти, jайылып калды. Ӧнӧлоп, шымыраныжып, jарат jаар бардылар. Тып-ымык. Коркымчылу. Кӧрмӧстӧр  айса болзо, мылтыкту. Чочыйла «Тырс» та берип ийер. Барза: база бир кӧл шӱӱндӱ! Jе де jок эмтир.

            Эркеш эмеш jaaн. Сабарын оозына тудуп, Мергенди «арай деп кезедип ле турды. «Jеткерлӱ! Огош немелер дейле,тудала суу jаар чачып ийер. Оны кем билер! Jан улус jаан кылык эдип jат, jаш балдарга килеер бе? Jажыдым ачтын деп, jандап та салар неме бар!» - Эркеш, эмес jаан уул, мынайда кестенкей сананат.

         Чо, Мерген баштамы класста. Билери ас. Экӱ ӧнӧлӧп барза, чындап та берт jер. Базарга да кӱч. Бого кижинин буды баспаган jер ошкош. Капчал. Суунын терени тын. Чын, бого кем келер.

         Эркеш сезинип, сезинип барза: ме, ыш чыгат. Одынын jанында сагалду, тес кара чырайлу эки кижи. Тартып салган кере бууда тизип салган балыктар. Ыштап jат. Бу улус jажынып, тын ла балыктаган ошкош. Чырайларынан билдирет. Бу кайдан келеген немелер? Балыктардын кӧбизи торт ло аткыс. Jаандары да кркышту. Jоон мойынду, кӱдӱрежи отко буур тиштеп алган jип отуры. Экинчизи jилинчиктерди бычагыла торс этире сый согуп, jилигин корт этире сорып ийди. Ол эмеш онтыгып, jӧдӱлдеп туру. Кей балыксып, этле jытанат.

- Эркеш, коркып турум, jанаак- деп, Мерген шымыранды.

- Аткыр, олор нени эдерин кӧруп алаак?- агазы айтты.

- Jок   jанаак!

- Мерген, бооро андар коруулачы Коля таай нени jакыган эди? Шак мындый шокчыарды кетегер деген jок по? Киш-ш. эм тургуза сӧс этпе…

Кӧрӱп jаткажын: узун сынду,эмжик jаактуза кургап клаган балыктарды «шак-шак» этире бой- бойына согуштырып, таага салат. Онон уур таарды кӧдӱрип болбой, талтандап, jадыктын алдына сугуп салды. Бир кучак jенесле jаап ийди.

         Эки карындаш тескери jылып барала, сыр jӱгӱрӱкле кылыйтып ийдилер.

Энези чала чочып сурады: - Кайда болдоор?

- Ойногоныс. Онон кызылгаттаганыс.

Jе кӧргӧн- укканын  каныс та айдышпады. Не дезе эртен ончозын билип, шиндеер керек. Табыш этпес. Эне- адазы мылтык –бычакту улусла jалтанбай канайып тартыжар. Коля таай келзин.

           Jайгы энир. Томоноктор канылап учкулайт. Тышкары серӱӱн. Эркеш ле Мерген ӧлӧгӧ кой тере тон jайала, куучындажып jаттылар.Адазы Аймырак ат армакчылап барган.Энези Эмил эртен Коля таай келер деп, курсак азып туру.

Уулчактар эрте турар деп jӧптӧшкиледи…

           Орой тӱн. Аракынын тӱбинде ӧскӱс- уул деп куш ыйлайт.

Кайда да jыт алган сыгын солыктайт. Нени де сескен куран багырып туру. Jаан ыраак jокто кӧлдӧ балыктар шалт этире чомуп тургулайт. Олордын карды бозомдо кажас эдижет. Кадрин деп алтай ан- кушту.

           Уулчактар шык ла уйуктап калдылар.

Ойгонгылап келзе, тан jаны ла кажайып келтир. Эркеш энезиненсуранды:

- Бис Мергенле бир jерге барып келейис?

- Jе барыгар, тын удабаар. Мен бӱгӱн эрте койлоорым.

Изӱ болор эмтир.

           Карындаштар кечеги кӧлгӧ ӧнӧлӧп келдилер. Кӧрӱп jатса: кечеги улус шӱӱнди чиректеп, jаткан чыгарат. Анда балыктын кӧбӱзин! Чыгып келеген кӱнге  мӧнӱнделип, кыймыражып туру. Олор балытарды таарга уруп, шӱӱнди чыгарды. Онон кӧп балыктар! Эки таар балыкты одузына jӱктенип апардылар. Каткырыжып , сӱӱнижип , балыктардын ичин- кардын арчып, учукка тизип, ыштап койдылар. Онон одунан ыраак jокто тазылдын алдынан эки мылтык экелеле, арчып турулар.

         Бирӱзи балдардыни табыжын алып ийген ошкош. Мылтыгын шалт этире октойло, Аjыктана берт. Ичкери басты. Эркеш ле Мерген таныбай да jада бердилер. Кӧрмӧс адарга белен. Кӧстӧри арканы ӧрӱмдейт. Кара чырайлу, коркойып алаган кижи багырып ийеле, jӱгӱрер де эди. Jе уулчактар кыймык та jок. Jаныс ла jӱретери типилдейт. Кара чырайлу, коркойып алаган кижи, карын, одузына ойто барды.

            Балдар тескери jылап , айлы jаар кылыйтып ийдилер. Салкынга чӱрмештери jайылат.А ӱйде кижи jок. Нени эдер? 

Браконьер эмди сезинген. Бӱгӱн качып баргылаар.

Кӱн ӧксӧп jӱрерде, карын , Коля таай бир кижиле кожо келди. Эркеш ле Мерген сӧс блаажып, кӧргӧн- укканын айдып бердилер.

- капшай баштагар! – деп, таай мендеди.

Уулчактар одуга баштап jӧлӧп салган мылтыктарды ала койды. Онон айдыштылар:

- Jе андаш jеткен болбой, нек- сагырды jууп, базалы.

Балыкчылар сертес чочыйла, керектин аайын билип, баштарын салактадып ийдилер. Бастыра керек бу эки уулчактан ӱрелгенин билип, бирӱзи олорго калас-калас этти.

           Онон сугуп салган аннын эдин ле кургадып койгон кӧп балыктарды олорго jӱктендирип бойлоры артынып, ӧзӧк тӱштилер.

           Коля таай барып jадала, jеендерине jаныс ла кертек эргегин кӧргӱсти. Онон кӧзиле имдеп ийеле: «Бо!» -деди. Бу мактаганы. Эркеш ле Мерген оны jакшы билер.

****

Адазы азык –тӱлӱктеп ӧзӧк тӱжеле, ойто бир уулчак учкаштырып экелди. Ол Мергенге ле jажыт болгондый. Чачы, кӧстӧри кап –кара. Чырайы, колы –буды апагаш. Аймырак оны аттан тӱжӱрип, айтты:

-Городто нӧкӧримнин уулы бу. Ады- Азан. Колынан тудуп эзендежеер! Эне- адазы оны тайгага амыразын деп ийген. Калак, ол алтайлап уч- башка ла билер. Эки тилдеп куучындажар. Ол мындый тайга- ташты баштап кӧрӱп jат.

Уулчактар кемзинижип, колдорынан тудужып эзендештилер. Ады jолын айдыштылар. Мерген jаан улустан укканы аайынча Азаннан сурады:

- Сӧӧгӧӧр не кижи?

Азан ийнин кызынып, нени де ондободы. Аймырак мендеп jартады:

- Сӧӧги –чапты. Слер тодоштор, айдарда, карындажаар  туру.

            Эркеш ле Мерген Азанды jединип, агаш айылга кийдирдилер. Ол ат минген эмес, бастыра бойы ӧнзӱреп калтыр.

             Адазы ат армакчылап барды. Энези койлой берген. Эркеш алтайлап –орустап куучындап, кургадып салган балыктарын сарjуга шыркырада каарып jӱгӱрет. Азан сумказынан jӱзӱн- jӱӱр  конфеттер кодорот. Ол эjигей – баштыкты, курутты соныркап jип туру. Курут ла конфетти кожуп jизе, кандый амтанду! Тен, тилин кеjиринннен кожо ажарга турар.

             Олор тойо ажанала, ойноорго чыктылар. Мерген Азанга айтты: - ӧдӱгин уштуп сал. Базарга jенил.

              Азан уштуп салды. Озо баштап базарга ачу. Кайдан, удабай ла наjыларыла  тен тизиреде jӱгӱре берди. Мерген ого эдип алган ок- саадагын, айунын тӱгӱнен эткен кармагын кӧргӱзет. Кӧлгӧ оны сал- балык jаныс чурап келер дийт. Ӱчӱ тургуза ла суу jаар jӱгӱришти. Чындап та-а! Мерген кармагын кӧлгӧ салып ла ийерде, ӧлӧ- чоокыр канаттарлу кӱлӱк кайрас эдип чомуды! Азан чочыйла, кайра болды. Эркеш онын колынан ала койды:

- Коркыбазан, бу чараан!

              Ол  тарыйын чалынду ӧлӧндӧ чараан туйлай берди.Кӱлӱке Азаннын колынан уштылып, кӱрежип туру.

Азан сӱӱнип, чычакайын кӧргӱзип,  jартайт:

- У нас балытар вот такие –маленькие.

- Бир сӧӧм, кортымаштар ба? – Эркеш  jӧмӧди.

- Эйе, кортымаш- деп, Азан алтайлады.

                Ӱчӱ айыл jаар jар- jаак басты. Орус- алтай сӧстӧр аралга jаныланып турганы коркышту. Угарга да солун. Куштардын ӱни база ондый… башка- башка, jе сӱӱнчилӱ …

              Азан озо. Тудунып алган балыгы уур. Эркеш ле Мерген дезе ээчий.

Адазы олорды кӧрӱп, кӱлӱмзиренип айтты:

- Бат, балдар кандый jакшы! Айылчыны анайып уткыбай. Бата-а, чараанын jаанын! Байла, Азаннын ырызы тарткан болбайсын.

             Баштапкы кӱндерде Азан jаныксыган да. Мында тӱнде коркымчылу. Не дезе, Эркеш ле Мерген тышкары мӧштин тӧзине уйутагылар эмтир. Азанды ортозына койдонып алгылар. Онон кандый да казыр андар керегинде куучындажар. Арс-марс эдишкен jиишкен дежер. Онон бойлоры удабай шык- мык уйуктагылар эмтир. Азанды ортозында. Эне- адазына болужып тургуулар. Коркышту иштенкей ууладар.

             Кезикте Азан тӱнде кӧс тӧ jумбай jадар. Качан jаныксазаз… Бийик-бийик туулар онын jӱзине энчейип , карап тургандый. Кырда агаштардын сомы тынду немедий. Анда сан башка ундер. Кадрин суунын табыжын укса, не ле угар. Кезикте кижи кожондоп тургандый. Эмезе кайда да, алыс- алыс сыгырыш. Бастыра тайга тындудый. Городто тӱн ортозы болзо, ан- шын. Кӧлӧткӧдий улус базардан маат jок. А мында jӱк ле андарын базыды. Будактар тырсылдаар ӧлӧн шылыраар. Не де сууда шылырап эжинер эмтир. Кейдин арузын! Тынарга да jеп- jенил!

            Азан учы –учында ончозына ӱрениже берген. Эмди тайгада ого, карын, jакшы. Jанар да кӱӱни келбейт. Алтайлап та, орустап та билер. Чындап та, тил билзен, санаан элбеер эмтир.

             «Алтай тил билзен- алтан мун калыкла куучындажарын, орус тил билзен- телекейле эрмектежерин»- деп. Азаннын адазы чын айткан эмтир.

Азан кӱнге кӱйӱп калган, таскаган. Атка минзе- мандатар Ээр- токымды бойы алар. Чат –мат тудушту. Керек дезе, армакчы да тӱрӱп билер. Атанар тушта, канjалап алар. Мыны кем ӱреткен? Аймырак агазы. Jе Эркеш ле Мерген ол jанынан туку качан билер кӱлӱктер. « Космосты  тон ӧткӱре кӧрбӧй, кобы –jикти, койлорды база кӧрӧр керек»- деп, ууларына ла Азанга кокырлаган айас база ол айткан. Кем билер, jаан кижинин сӧзин… ондорго до кӱч, чыдаза билип албай… Jаныс ла jакшы ӱренип, jаан-jаштын айтканын угуп-билип jӱрзин  болзын…

Шак мынайда ӱредӱчилери база jакыкан эди… бу jанынан чыдаза сананар, шӱӱнер.

              Эмди Азан ар- бӱткенле тудуш немедий. Кызылгаттын кычкылын билер, керек дезе, кажы ла куштын ӱнин танып ийер. Балтырганнын терезин сыйт этире сыйра тартып, jип билер. А эжиниш jанынан айдыш та jок. Чакпынду, ап- ару сууны тӧжиле  ырып кече берер. Койлоорго эрте турар. Эн бийик тууга Эркеш ле Мергеннен озо чыгарга мендер. Ӱч нӧкӧр  Кадын бажында Ӱч – Сӱмерди аjыктап, не аайлу кайкабады  деер. Олор ап- ару, ак санаалу. Бу кейи кеен jерине jӱрзен кандый jенил деп, Азан ол тушта сананып калган. Чындап та, тымык, jап –jажыл, ан –кушту  jерине тыдырада jӱгӱрип jӱрере кӱӱни келген.

               Чындап, мындый учурал болгон. Оны айдарга да тидимчилӱ. Ӱч наjы база ла кармактап барган. Кӱн изӱ, балыктар jалкурып, кӧлдин тӱбинде эриндери кажан- кажан эдип, эстеп тургулайт. Кармакты jытап та кӧрбӧйт . мындый изӱде уйкузырап турган болбайсын. Энирди ле сакып jадылар. Койлор агаштын кӧлӧткӧзинде соолоктоп jаткылары.

                Эм нени эдер? Уулчактар боронот терерге сууны тӧмӧн бастылар. Кенетке чынырыш угулды. Аjыктап турза: эне айу балазын сууга эжиндирип туру. Балазы мойножот. Экинчи балазы jаратта кургадынып отуры. Эенези сӧс укпааы кӱлӱкти тажып ийеле, кӧлгӧ чӧнӱрип ийет. Азан айучактарды jараш кӧруп: Мишутка!» - деп  кыйгырды. А йу сертес эдип, тындалана берт.

Эркеш Азаннын оозын туй тудуп, шымыранды:

- Арай, энези биске чурап келер!

Азан айдат:

- Jок, Мишка jакшы-ы. Телевизордон уулай кӧргӧм. Мишутка, кел бери!

Ме, байагы айу балдарын агаш jаар чыгарып ийди. Онон огурып, уулчактар jаар болды. Ол казырлаган. Jӱгӱрзен сӱружер. Уулчактар торт ло сууга тал- тыр- тыр. Эркеш наjыларына шымыранды: « Тижегерди титенип, ӱн чыгарбаар. Тым ла jадаар…»

                 Айу jенести чачып, атыйланып турганы коркышту. Тижи- тарс-тарс эдет. Jеткер jууктап келгени бу. Балдар кӧстӧрин jумуп ийдилер. Айу дезе, тыркырап, кӧнкӧрӧ jаткан кичинек немелерди бажын jайкап, аjыктап туру. Онон огырбай, ойто кайра басты.

                Ӱчӱ канча кире jатканын билбей калган. Тал- табыш jок. Эркеш бажын кодӱрди. Айу балдарыла jылыйып калтыр.

****

             Тайгага катап ла кандый да койу энир тӱшти. Эркеш, Мерген леАзан алдындагы куучындажып jаткылары. Арканын тӱби карануй. Ай араайын чыгып келди. Мӧштӧрдин баштары мӧнӱн, та алтын! Суунын чакпындары кӱмӱш кайзырыктар ошкош. Jаныс ла: мызылт, мызылт. Табыжы да jымжа-ак.

- Тогус толын ай jараш, тойынганда мал сӱрлӱ- деп, Жркеш айтты.

- Бу кожон бо? = Азан сурады. Нӧкӧри тенериге кӧрӱп, уныкты:

- Энем онойдо кожондоп jат.

- Каныдый jараш сӧстӧр! – дейле, Азан тымый берди.

           Куулгазынду чок ӧзӧккӧ торт ло сӱттий урулуп туру. Jадарга да, сананарга да кандый jакшы! Туулар нени де шӱӱнип тургулагандый. Олор ойгор ло улу бӱдӱмдӱ. агаш айылдын jартыгынан от jалтырайт. Бӱгӱн Аймырак эшке кандый да ак сагалду апшыйак айылдап келген. Jаан улуска чаптык этпеске уулчатар тышкары jаткылаганы бу. Ӧрӧкӧн топшуурлап туру. Ончозы jап- jарт угулат. Оны тындаза, не ле санаана эбелер. Баатырлар, jер =телекей керегинде айдып тургандый. Эмезе аттар jарыжып келгендий. Комыдалду кожон до угулат….

             Уучында карганак кайлап баштады. Нӧкӧрлӧрдӧ табыш та jок – jаныс ла тандуда. Бу кандый jербрен кӱӱ. Оборы jаан алыптар кӧскӧ кӧрӱнет. Бирде мантдып бараткан кезер, бирде чӧлдӧр санаага jуралат.

Кӧк ӧлӧнди кӧмӧ баспай,

кӧни jорго барып jадат.

Jаш чечекти jайа баспай,

Jараш кӧни ӧдӱп jадат.

Мерген араайын шымыранды:

- Кӧӧ-куйак кийип алган кижи канайып jенил, чебер барып jат.

- А ол баатыр агаш –ташка киленкей, керек дезе ӧлӧнди де тепсеер кӱӱни jок –деп, Эркеш jартады.

Саныскан учпас сары чӧллӧ

Салкын кептӱ барып jадат.

Кускун учпас куба чӧлӧ

Куйун ошкош барып jадат…

         Апшыйак бу сӧстӧрди айдалаю «о-о, у-у» деп, коолоп турар ӱн чыгарды. Кандый jилбилӱ кӱӱ. Онын угуп турза, ак- айастын тӱби jаар учуп бараткан ракетанын табыжы кептӱ. Эт –кан  jимиреер куулгазынду ӱн. Азан мыны тындап, чӧрчӧк jерине барып калган немедий болды.

Кай токтоп, апшыйактын куучыны угулат.

- Ой, уулдар, табышкактар таап маргыжалы? – Эркеш айтты.

- А мен ӱзезин билерим, jаныс ла айт- деп, Мерген мактанып ийди.

- Ас тапкан кижини ол келген кижиге садып ийерим –агазы кезетти. Азан чочып сурады:

- Кижини канайып садатан?

- Айла бойын кӧрӧрин. « Аттан бийик , ӧлӧннӧн jабыс» Бу не, табаар.

Мерген ле Азан санана бердилер.

            Тымык. Jаныс ла jиилексӱ эзин келет. Туулар база шӱӱнип калтыр. Айдын чайыгы кӧгӧлтирим. Jалбрактар чокко кылбыражып туру. Кайда да ӧскӱс-уул деп кушкомыдайт.

            Анча –мынча удай берди. Эркеш уулчактар кыйнала бергенин билип. Эмеш jулкас jартап ийди:

-Байа келген кижи неле келген эди?

- А-а, ол ат!

- Jок. Сананаар jазап…

-Ол бо? – Келjим.

- Ого ло jуугаш.

-Э-э, ол –ээр! – Азан айтты.

- Бат, бу чын. « От камчылу кӱркет уул». Бу не?

Ойто ло шык. Кайда да улаарып jӱрген томонок кынылдайт. Мӧштӧ не де кылырап мантайт.

Азан сурады:

- Кӱркет дегени не?

-Кизирт эдеечи кату кижи.

Азан «кизирт», «кӱзӱрт» деп сӧстӧрдин табыжын тындап jатты. Онон от камчылу дегени не? Бу ла тушта, Мерген чынырып ийди:

- Ол- jалкын!

- Чын табылды. «Ары калбан- бери калбан». Бу не?

Мерген ле Азаннын тумчуктары мыжылдажат. Эжик калт эдип, ӧбӧгӧн тышкары чыкты. Сагалы кажайып, армакчыда адын тандактап кӧрӧлӧ, ойто кире берди. Агаштардын кӧлӧткӧлӧри- аткыс. Айга одоштой кайа торт ло кӱскӱ. Чеденде койлор «кыдырт –кыдырт» эдип кепшенгилейт. Аркада ӱкӱ ӱшкӱрди.

- Ой, уулдар, уйуктап калдаар ба? – деп Эркеш энчикпей сурады. – Jаны ла кем чыгып jӱрди?

- Чын, чын! Ол – эжик! –Мерген мендеди.

- Табылды. « Ичип jийле , ичегенине еире берт». Мынызы неболор, уулдар?

- Ол – бычак. Оны да бил-ерим- деп, Мерген айтты.

- Аткыр, болор. Азан jаныс табышкак тапкан, уулчактардынмандайыначертип ийди. Онон сан башка сӧсӧтӧр айдып баштады:

Бӱгӱн бистин айылда,

Буурыл башту ӧрӧкӧн.

Бу уулчакты алыгар,

Биске jууктай базыгар!

Кӧстӧри чӧӧчӧй болзын,

Кабыргазы какпыш болзын,

Карызыла тайак эдеер,

Кулагыла туткуш jазаар,

Конжооры шоор болгой,

Алканы арчуул болгой.

          Бу тужында айылдан апшыйак кӱлӱмзиренип чыкты. Ол Эркештин сӧстӧрин угуп салтыр. Балдар албатынын озогы ойынын ойноп турганына сӱӱнген. Сагалын сыймап айтты:

- Мындый jараш уулчакты садып турганда албай а-а! Айдарда, оны оком ло эдип салайын. Чыдаза, колго тӱшсем, ундыбай, кӧрӱп jӱрзе , онон артык меге не керек эди.

          Апшыйак Азаннын чӱрмежинен окшоп ийди: « Алдырбас, чыдаза санаалу эр болор. Jе, jаныс ла кӧ-ӧп табышкактар, кеп сӧстӧр ӱренип алзын».

Онон айылга ойто кирди. Топшуурдын омок ӱни, кокыр- куучын. Ӱч нӧкӧр койдоныжып алган. Айбанда эки тилле куштар ӱндежет:

Спать пора!

Спать пора!

Та- арт, та- арт-

Тарынбаар!

Тан адар-

Ташташпаар!

***

             Jайыла кӱнге кӱйӱп калган ӱч уулчак ажуга чыгып келди. Кус jедип келген. Олор школго барып jат. Эркеш, Мерген ле Азан jӱктенчиктерин jерге салып, сындарды аjыктап тургулады.

            Мерген эмеш чичкерип, узундап калган. Эркеш кӱдӱреш бӱдӱмдӱ. Колы –буды jоон, jарды jалбак. Чындаза, бӧкӧ кӱлӱк болоры jарт. Онын чырайы кандый да jалакай ла килемкей. Чачын улай ла «ежик» эдип качылап алган jӱрер. Мындый кату кара чачты ӧскӱрзен, сексейе берер ине.

            Азан база узундап калган. Кӱйгени торт jес. Тайгазын, кӱрен болп калган. Эди –канына jайлуда кӱнинин чогы шинип калгандый. Jанып барза, эне- адазы таныбас болды ба? Городко кӱйбӱн эде jӱгӱретени jоголып,чала табылу базытту.

            Сап- сары, jеерен, кызыл тууларды кӧрӱп турзан, кажаганда jалкылар ошкош. Олордын ортозында Кадын- Бажы ӱч чалмачы уулдый. Кӱскиде алтай jеринди аjыктап турзан, кандый jараш!

            Кайра кӧрзӧн: бу ажудан тӱже берген jол турлулар jаар мыйрыйа берген. Ол там ла ырап, меестерге jеделе, койлордын мун jолы болуп, тууларды шаргып, тарай бертир. А бу jол дезе деремне jаар тӱшкен. Ол, байла, городтого коолоп ыраган. Бу ажудан эки башка тӱшкен jолдордын салымы кандый не? Чындаза ла кӧрӧр.

           Jаламалу мӧш jӱзӱн jӱӱр ӧндӱ кыйларалы элбиреп, та нени сананатболбогой. Айса уулчактарды ӱйдежип, тегин ле jобош шуулайт па. Озогы улустын алтайына мӱргӱп, ажулар сурап буулап салган jаламалары тургай ла. Олордын jенил эмес jӱрӱми, сананган санаазы бу куу бӧстӧргӧ бичилип калгандый…

Эмезе олордын Алтайына ару –чек jӱзин, оны тоозын деп, келер ӱеге артырган кереези.

- Jе, балазы- деп, Эркеш ӧрӧ турды.

          Эмди ле кырды ажа конзо, jайлу кӧрӱнбей барар. Уулчактардын jӱректери чым этти. Ӱчӱ ыраакта, кӧпӧгӧш ынаарлу ӧзӧктӧ агаш ыйлады аjыктап турды. Чап- чанкыр ыжы табылу чыгат. Ол тенери ӧрӧ тыйрыктап барган кӧпӧгӧш jол ошкош. Кару ла таныш  jыды  jытанып тургандый. Чындап, адазы уулчактарды ӧзӧккӧ jетирип салайын деерде, олор болбогон. « Бойыс jойу jеде берерис, jолой ойноп барарыс»- дешкен. Ӱчӱ jайлула jакшылажала, кырды тӧмӧн тизиредип ийдилер.

АРГЫМАК

              Кичинек Токшыннын эне- адазы койчылар. Jылдын ла ыраак тайгада jайлаар улус. Олордр сӱреен jобош Ак –Боро деп бее бар. Онын кӧстӧри jалака-ай, jаан. Огош балдар jанына келзе, jакшызынып, окуранып турар. Эмезе бажын энип,  олордын чӱрмежинде эрдин jыжып, эркеледип де ийер. Качан кӧчкӧндӧ, ого айак – казанды артып берзе, канча ла кире калыраза, керекке де албас. Токшын оны минип, эне адазынын кийнинен араайын jортуп барардар. Ак- Боронын сагуштызы коркышту. Тискинди бош салып ийзе, бастыра jолдоры бойы ла таап,чеп- чек базып отурар. Онон качан да бӱдӱрилбес.

         Jе бир ката пол узун буттарлу кулунду болды. Кӧрзӧ: тен, эркези сан башка неме! Мойны чичке, кӧстӧри база кап-кара. Кыскачак куйругун буландадып текшилезе, jаражын не деер! Чыйрагы да сӱреен. Мантаза торт ло салкын-куйун. Jажыл jаланла учуртуп, чек арыбайтан ошкош. Киштеп ийзе: ӱнининин  ӧдӱзи коркышту. Тындап турзан: ыраак- ыраак чойилип барган сындардын jолдоры санаана кирер.

           Токшын оны бойына ат эдип алрга каранынан шӱӱнип jӱрди. Не дезе, ол бойы да, кулун да кичинек. Минип алза, карын, эптӱ болор эмес пе? Jе кулун уулчакка jапсыбай, ӱркип турар jанду. Кезикте оны jастыра –мастыра тееп те ийер.

           Уулчак эне адазы койлозо, айыл сакыйтан балазы. Олор келер алдында чай азып салатан jакылталу. Тайгада кожо ойноор балдар бар эмес. Кулунды ла айланып, ойноор болды. Jаан удабай экӱ ӱӱрлежип, ӱрениже бербей кайтты. Эмди кандый макалду! Кулуннын jалын сыймаар, мойнынан кучактаар. Токшын оны «Аргымак» деп адап алган. Бу атты эне-адазы база jараткан. Jай ортозында ол jороозы ла тойынып, jооной берген. Тӱги кӱнге мызылдап турар.

             Бир катап Аргымак текшилебес те, киштебес те болды. Ол курбуйып, кунукчылду турат. Малдын эмчизи келип, оны шиндеп, кандый да бир эидер берди. Оны качан, канча кире ичтиртерин jартап берген.

             Уулчак кулунга эмди бойынын ойинде ичирип турат. Онын эки jагын таныда тудуп ийзе, оозын ачар- бат ол ло тушта эмди ичир. Эн jымжак jыды jараш ӧлӧнди салып берзе, бир эмештен jиир болды. Ак – Боронын кӧстӧри кунукчылду. Токшын кулуннын jанынан айрылбайт. Jылы- куйругун сыймаар.

«Алдырбас, Аргымак, jазылып каларын. Онон ойто текшилерин. Кӱнин кирзе, мени миндирерин бе? Баатыр адым болорын ба?»- деп, уулчак шымыранып jӱрет.

            Аргымак дезе улу тынып jадар. Кӧркийдин арыганын не деер. Кӧстӧри ӧчӧмик. Суркурап турар тӱги быртып, таакырай бертир. Токшын оны кӧрӱп, ичи чым эдип, ыйлап та ийет.

Jарым айдын бажында Аргымак ондолып келди! Ӧрӧ туруп, таралjып база берген.

             Адазынын нӧкӧри, jылкычы Амыр ӧбӧгӧн, уулчакты таштын алдынан чыгып jаткан ак ӧндӱ суучакка баштап келеле, мынайда айтты:

- балам, бу аржан суу. Сен кӱнӱн ле мынан кӧнӧккӧ апарып, кулунунды сугарып тур.

             Jаан удабай кулуннын эди-каны тынып, омок- седен боло берди. Ол эенези айландыра текшилеп турат. База бир канча ой ӧткӧн сонында, бошпойо семире берт. Токшыннан чек айрылбас. Чамчазыннын эдегегинен буулап салгандый, кайда ла барза кожо. Jӱзин- оозын, колдорын jалаар. Токшын оны ноктолоп алала, jединип jӱрет. Адазы айдар:

- балам чыдаза ат ӱредер эр болотон эмтир. Кӧрзӧгӧр дӧ, кулуны кандый jобош.

Кӱскиде Аргымак тапту чыдап калды. Энези ошкош керсӱ кӧстӧрлӱ. Балтыр- эди чыдым. Сӧӧк- тайагы бийик. Киштеп ийерде тууда сыгын каруу да берген эди.

           Бир катап Токшыннын энези Ак- Бороны минип, ӧзӧк тӱшкен. Аргымак эки кыр ажып , арыыр дейле, ээнчикпеген.

Адазы дезе койлоп барган. Уулчак кулунун jединип алала, ойноп барды. Олор турлудан ырай бергенин билбей де калдылар. Агаштардын сап- сары бӱрлери тӧгӱлип туру. Эмди тайгада соок. Бу ла кӱндерде ӧзӧккӧ кӧчӱп тӱжер керек.

           Аргымак кенетке кулактарын казынып, шокырап, тындалана берди. Бу канайып туру деп, уулчак алан кайкап, ары- бери аjыктанды.

            Кӧрӱп турза: бурулчыктын ары jанынан кӧк ийттер ошкош эки неме jилип чыкты. Куйруктарын айра минип, тиштерин тарсылддып келип jат. Токшын бу бӧрӱлер деп, танып ийди. Кулун чынынрып, колдон божонорго карайлайт. Уулчакты бир эмеш сӱӱртеп, чек токтобойт. Эмди нениэдер? Танмалар уулчактын кыйгызын неге де бодобой, карын маказырап, jуктап келедири!

            Качар керек , jе jӱгӱрип кайда барарын. Агашка чыгар керек, Аргымак не болор!

            Токшын тургуза ла Аргымаккамине сокты. Кулун дезе jаланла сурт этти. Уулчак онын jалынан чыт ла эттире тудунып алган. Аргымак jаныс ла чойилип- чӧйилип барып jат. Учында ол чала арып, мыны арайлаай берди ошкош. Кийнинде дезе кажас—кажас, тарс- тарс эткен тиштер. Бӧрӱлер jедижип келеткен болгондый…

            Турлу ба…  Аргымак ого  jеде конды. А бӧрӱлер агаш айлды кӧрӱп, арка jаар кача бердилер.

            Аргымак токынап болбой. Торт ло биjелеп туру.

            Качан адазы jанып келерде. Тошын не болгонын ончозын куучындап берген. Ол угуп –угуп турала, кулуннын jалын сыймап айтты:

- ай канатту аргымак болотон эмтирин. Ат кижини элен- чакка аргадаган. Сеге баш ла болзын, эрjине!

Jенӱ

              Тырмактын эзи база ла jайлузына кӧчӱп келген. Койлор семиретен тапту ла jакшы ой. Отын деп уулчак алты, Тырмак дезе эки jашту. Экӱнин койлоп jӱрӱп, тапту ла ойнойтон тужы.

              Тайгада не jок деер: чап-чанкыр тенери, ап –ару кей, jап –jажыл агаштар. Онын сан башка jараш кожонду куштар. Ичип ийзен, санаан jалт эдер суп- сур суулар.

               Jе бир кӱн Тырмак арка jаар барала jанбаган. Отыктын адазы оны канча кӱн бидирейле, таппай чӧкӧгӧн.

                Тырмак дезе бир сайак койго баштаткан ӱӱрди бажын тозоло, турлу jаар айдап ийген. Бойы бир кырланга чыкты. Ол тандап турза, ичкери ӧзӧктӧ туйгактар тызыраганы угулды.кулатарын сӱӱрейтип, бажын jайкап аjыктаза, бир мыйгак бозузын ээчидип, сунуп бараат. Олорды суйман неме чойилип- чойилип сӱрӱжип отуры. Тырмактын кыjыгы куруп,ыркыранып ийди. «э-э, бу бӧрӱ эмтир!»- деп, ийит танып, бир оос ӱре салды. Куйругын мантаарга эптӱ болзын деп суй салал, бӧрӱнин бажын тозуп, кылыйтып ийбей кайтты. Эди- каны изип, сыр манта кире берди. Мыйгак тура тӱжип, балазын сакып алат. Онн ойто ло кайа кӧрӱп, элес- элес эдет. А бӧрӱ дезе эмештен олорго jуктайт ла jууктайт.

                 Тырмак бир кырланды эбире сокты. Эм мыйгак ла бӧрӱнин ортозы. Неме болбоды, сондоп калтыр. Тврмак бастыра ийдезин jууп, экинчи сойокты айлана сокты. Бат, мыйгак удура келип jат! Ол оп-соп, тура тӱшти. Кӧӧркий балазы арыганына торт ло тыркырап туру. Энезинин кӧстӧринде учу –кыйузы jок чочыду. Ол кийнинде бир бӧрӱ, экинчизи дезе тозуп алган депбодогон ошкош.

            Тырмак мыны ондоп, туура калыйла, мыйгакка jол jайлады. Бойы табыш та jок отура берди. Ан кайкап, бозузын тӧжиле ийдип, кӧдӱре jеле берт.

            Тырмак калып, бӧрӱни сакый берди. Jе jӱреги кӧксине бадышпай тургандый. Анча –мынча болбой, бӧрӱ бат бу. Тырмак дезе сӱмелӱ. Ол ӧштӱзинин тамагынан ала койды. Салjа чылап кадала берт. Бӧрӱ айрылып болбой, чирей тебинди…

             Эмди jанар керек. Jе ӧрӧ турайын дейле, ойто jыгылды. Шыркалары сыстажат. Кӧстӧринде кандый да оттор. Тамагы какшап, суузап турганы коркышту. Кӧрзӧ: байагы мыйгак бозузыла ыраак jокто туру. Ол ийтке катап- катап кайра бурылып, ичкери басты. Тырмак оны ээчий jылып барды. Учында ол акм ӧндӱ сууга jеткен. Ийт ого  кирип, ачаптанып ичет. Алтайынын аржаны бу эмтир. Арыган сыны jериниле тӱшти. Мыйгак ого быйанду. Кӧстӧри токыналу. Эрке балазын jалап, эмизет. Энир кирген. Тайга тып- тымык. Тырмак jылдыстары койлорго тӱндеп, турлузын сананат. Кенетийин онын тумчугына одыннын jыды сокты. Jылып барза: мӧштин тӧзине анчы еонгон болтыр. Аннын ичи- кардын таштап ийтир. Тырмак тойо ажанып, тан адарын сакый берди.

            Кӱн чыгарда, чалындар тостондожып суркуражат. Куштардын ӱн алыжып турганы да сӱӱрен. Айас, jылу кӱн. Тырмактын санаазы jап- jарык.

Кечеги мыйгак качан ок аржанда. Ол ийтти сакып турган болгодый. Энелӱ- балалунын турганынын jаражын.тырмактык сыны jенилип калтыр. Ол аржанга аксандап jетти. Ичип алла, амырай берди.

           Тал- тӱш. Мӧштӧр чаганала jытанат. Ӧлӧндӧ аспандардын эдижи торт ло чарак куурып тургандый. Тырмак ӱргӱге алдырып, Отыкты эске алынат. Ол: «Тырма-ак!» - деп, кыйгырыптуру ошкош. Ичи чым эделе, улуп ийди.

Шак мыныйып ол аржан сууга ӱч кӱн эмденген. А мыйгак онон ырап барбаган. Ол ийти суга улай ла кычырып турган. Керек дкзк бозузы Тырмакка jуук келеле,  jыткарып коргон.

            Байла, ойноор кӱӱндӱ. Текшилеп –текшилеп ийер. Тырмак куйругын булгап, ары –бери анданар.

Бир кӱн ол эрте туруп керилзе, озогы бойы су- кадык. Колы- буды jенил.

Мыйгак дезе ырак jокто отоп турды. Тырмак оныла куйругын булгап jакшылажып, айлана jелип ийди.

Мыйгак оны эчий басты.

             Тырмак jолой амырап, барып ла jат. Кайа кӧрзӧ- бозулу мыйгак. Уйдежип келеткен болбайсын.

                Тырмак айылдын эжигине jелип jетти. Отык оны кучактай алды. Ол кырлан jаар кӧрӧрдӧ, анда бозулу мыйгак туру. Кулактары талбак. Энелӱ –балалунын ӱстинде кӱлӱмзиренген кӱн.

БОРСЫГАШТЫН СЫЙЫ

             «Тулаан айда тырмакту неме ичегенге jатпас» - деп, алтай албаты айдыжат. Айдарда, олордын кажызы озо чыгат? Анчылардын сӧзиле болзо- борсык онон айу, ӧркӧ. Эн ле учында дезе – тарбаган.

              Тулаан айдын  сегизинчи кӱни. Кичинек борчыгаш энезиле ичегенде уйуктап jаткан. Jаскы тан кӧгӧрип келди. Ичегенде кӧӧдий карануй. Jе босыгаш кӱн чыгып келгенин тӱш jеринде кӧрӱп jатты. Ойгоно чарчайла, капшай ла тырмактарын тоолоды. Онон корт эдип, энезин ойгосты:

- Эне, бугӱн 8 Март!

              Ол дезе ойгонбойт. Байла, ӧнӧтӧйин jаткан…

Борсыгаш чала таралjып, эжик jаар басты. Кыжыла уйукташка jалмаштары кӧжип калтыр. Бат ла дезен, ичегенин оозы бӧктӱ! Эм мыны канайдар? Ол кертек тумчугыла  тӱртӱп- тӱртӱп ийерде, кӱрт ӱйтеле берди. Борсыгаштын кӧзи кӱнге кыбыгып, аскырып чыктты. Ой, кандый кеен ле ару кей! Эбиреде туулар лаагаштар. Кӱннин кирбиктери узу-ун! Кӱлӱмзиренип туру! Энезиндий jала-кай! Jылу-у! jала-акай!

            Ол чанмак мандайын тырмап, корт эделе сананат: « Бӱгӱн тулаан айдын 8-чи кӱни. Акыр, энеме сый эдедим! Чечек ӱзӱп аларга, эбиреде кар ла кар! Тату-у тазыл казарга jер тон».

            Ол сананды ла сананды, jе сый эдер неме табылбайт.

Ойто ичегенге кирип уйуктай берейин дезе-уйатту. Мындый кӱнде энезин канайып сӱӱндирбес? Соондо ан- куштар оны: « Jаман борсыгаш, энезин ундыган!»- деп айдыжардан айабас. Мӧштин бажында бу ла отурган тилгирек тарал коп то jайар. Jок, jок олор jакшы-ы! карын: «Бар-р, бар-р! Баатыр борсыгаш!» - деп jӧптӧп, айдыжат. Кайдаар баратан?... кӧрзӧ кар ла кар… туйуксынды, ыйы келди! Jе кӱн ого нени де имдеп ийт.

« А –а, билдим!»- дейле, борсыгаш чотпос эдип, секирип ийди. Керек дезе, чолтык куйругы чычас этти.

           - Э-э , кӱскиде энемле jиилектеп jӱргем. Ол туку турган кырада кӧ-ӧп кылбыш коргӧм. Энем оны амтанду эм чай деген. Jалбырагы кышкыдада онбос jараш деген. Бат, ого баратам.

Босыгаш jалтанбай, кӱрт jаар калыды. Кнайдар база, ме,карга бадалды. Алдырбас, мыны ла ӧдӱп алза, коштой меес каранты. Онон анда ӧркӧлӧрдин ичендеери. Айса, олордын балдарын айбылап аларым деп сананды.

Ол сӱӱнип, сӱӱри тумчугыла карды ырып, байбан- байбан эдип баратты. Онын буттары кыска, базарга кӱч. Бойы кӱскиле бойы –ак мешке семис. Базарда торт ло милjин- милjин.

              Ол каскак jерге тоолонып ийет. Бу тугта мечик ошкош. Кортылдаш эмес кортылдаш.

Шак мынайып jадып кӱнет мееске jеткен. Ме каранты эмтир! Ары –бери тӱнзӱдеп, jыткарды. Кӧрзӧ: ичеген. Тумчугын ого сугуп ийерде, ӧркӧзӱ-ӱ. А-а, кӱлӱк уйкуда! Ойгозор керек. Мындый учурлу кӱнде канайып jаткан бу? Борсыгаш айы бажы jок кортылдап ийди. Jаан удабай ичегенин тӱбинде эки кара кӧс кӧринди.

- Шыйык. Шыйык! Анда кем шыгалап туру?- деп, ӧркӧнин балазы сурады.

- Корт, корт, коркыба. Кожо барак. Энебиске сый бедиреек?- борсыгаш айтты.

- Тышкары кар. Ичегеннен чыгар ой jетпеген.

- Кортык болзон отур, ӧркӧ !

             Борсыгаш онон ары барды. Бат базыш болбос ол мынайда шӱӱнип, кертек тумчугыла кӱртти тӱртӱп баштады. Кар тон. Мыны канайып ӧдӧр? Jок , jок! Кайра базыш болбос. Ол мынайда шӱӱнип, кертек тумчугыла кӱртти тӱртӱп баштады. Кар тон. Борсыгаш кӧрӧрдӧ лӧ бошпок, огош. Jе боынын кирезинче бӧкӧ! Бат ла де, белине кӱрт jемирилди. Ух! Ачузын! Ол тырландап, jӱкле арайдан айрылды. Удабай чоокырланып калган мееске jетти. Эмди базарга да jенил. Андый да болзо, анда-мында кар.

             Jаан кӧндӧйдӧн айузу-у jыт сокты. Кирип барза, энеайууйкуда эмтир. Койнында эки айучак. Jара-аш тӱш кӧрӱп, кӱлӱмзиренип jаттылар. Jаактары болчондоп, каткырвп турган богондый. Кулактарын кыймыктадып ийгилейт. Борсыгаш «корт- корт» эдип, каткырып ийди. Чочыйла, бир айучак ойгонып келди. Тегерик кара костӧрин jажып –jажып, шымыранып сурады:

- Не керектӱ jӱрӱн?

- Энебиске сый табаак. Козыр ташта кылбыш бар.

- Араай куучында. Энем ойгонор. Мишкек ойгонзо, сеге алакан берер. Акыр, мен озо баштап чыгып кӧрӧйин.

             Экӱ ичегеннен чыгып келди. Айучак чӱчкӱрип айтты:

- jок, арай эрте. Айла jашкан кар jаар эмтир. Чарчап каларыс. А сен эдил е ойто jан.

Борсыгаш ӧӧркӧй берди:

- Айучак, уйкунын бойын барып быжар. Корт- корт, кортык эмтирин!

Ол табыжыла jанып ийеле, онон ары кожондоп барды:

Корт- корт коркынчак

Койон jӱрек- айучак.

Бойым сала берерим,

Бастыразын jенерим!

              Шыралай –боролой козыр ташка jетти. Бата-а! кыбыштын кӧбизин! Ол эн ле jаан эки jалбыракты ӱзӱп алды. Сӱӱнип кожондо ийди:

Энеме jашы сый-

Эки jараш jалбырак,

Онын ӧни jастый,

Jыды кандый jакшынак…

             Кӱн соой берди. Удабай кар jаап ийди. Борсыгаштын келген изи jок. Аскан!... ол калтырайт. Тиштери тарс-тарс. Эди каны тыр-тыр. База ла ырыш, тӱртӱш. Оозында эки jалбыракты чеберейт. Бойында сананат: «энем jакшы-ы, сыйды туней ле jетирерим».

              Бат, калганчы кӱрт. Тӱн кире берген. Баратан айы билдирбейт. Кӧрӱп турза, jаан кара неме элбес этти. Бу- борӱ! Борсыгаштын jӱреги оозына чыкты. Кыйыш jок ӧлӱм! Байагы неме jууктап келди. Тура тӱшти. Казыр эмес ошкош.

- Сен кем? Деп, ол сурады.

- Борсыгаш…

- А мен – Тырмак. Коркыба. Эненди билерим. Кичинек тушта мени андап ӱреткен- деп jобош ӱн угулды. – Айлына баштап салайын. Кайда . ээий бас.

Ийт оны ичегенге  батап экелди:

- Энене эзен айт. Тымырак дезен, ол билер.

Ичегенге кирип келзе, энези оны беррергее шыйрадынып алтыр.

- кайда болгон?

- мен слерге сый экелгем, бу. Тырмак эзен айтырган.

Энези кӧстӧри мӧлтӱреп, сананды: « Баламды, баламды! Санаалу эмтир»

СӰМЕЛӰ ТИЙИНЕШ

Мӧштӧри jыш ла эткен арка. Ортозы ару ла кӱзем. Jерге тӱшкен тобоголорды таралдар ла тийиндер чодырайта чертип салган чылап, кландыжып клаган. Агаштардын тӧзинде кандый кӧп кызылгатар. Бу ончозы ан- куштардын ижи. Олор тан ла атса, мында jемзеп jат. Шак бу аркада теп –тегин ле амырап, базып jӱрзе, кандый jакшы! Бир де будакты сый баспай, шылырабай барып jаткажын, не ле кӧрӱнер, угулар.

            Jе бир кӱн эртен тура мылтык jырс ла этти. Ол кеен тымыкты буза сокты!

Jе jемзеп jӱрген тийиндер мӧштӧргӧ тыдырада чыга  кондылар. Баш ла болзын, бу кӱнен ала тарый –тарый адыш башталды! Арка jаныс ла кӱӱлеп туру. Кайдан да келген айры бутту танма jажытту андап jат. Онын кӧстӧри jаныс ла мӧштӧрдин бажында. Тийин элбес ле этсе, jастыра кӧрбӧс шилемир эмтир. Эмезе кузук черткенин угуп ийеле, соолоктоп, jедип ле келер. Торт ло jыткыр ийт. «Арканын jанынзын таап адар» деп, албаты  шак мындый немени айткан болор.

           Бир канча книн бажында аркада сап –сары куйпукту,апагаш тийинди озогы улус эрjинелӱ дежетендер. Ол балдардын «суксук»! деп кычырып, эн бийик, эн бӱрлӱ канылдын бажына jарыжып jӱрди. Анда, бӱрлердин ортозынан кӧстӧри суркурап, jактары борбон- борбон эдип, табыш jок арбанып, шокчылды аjыктап отургылайт. Ол дезе канкас эдип, тындаланып  туру.

           Онын базыды уур ла jеткерлӱ. Jыды да сан башка- коркымчылу. Тийинештердин эди- каны jимиреп, кулактарында сыргалары тыркыражат.

- Ары бери калыбар! Jеткер сезип ийер! Тым ла отураар- деп, эне тийин тырмагын чычандадып, балдарынкезетти.

            Мылтыкту танма бир эмеш базып jуреле, тийинештер jажынган мӧштин тӧзине амыраарга отурды.

            Ол танкылайт. Ыжынын ачузын, jыдузын не деер! Аjыктанат, кетенет. Jе артканын тӱби шык ла… канча кӱннин туркунына мылтыктын табыжына куштарчыдашпай кача бергендер. Учында бир тарал учуп келеле, ол кижинин талбак бӧркинен jескинип: « Тар-р, тар-р, талбак кулак, бар-р!» деп, табыш чыгарды. Jажытту андап jӱрген кижинин чочыганы сӱреен. Сертес эделе, таралга jудругын кӧргӱсти. Онон сабарын оозына тудала: « Киш-ш, киш-ш!» деди. А тарал там барды: «Качыгар-р, андар-р, куштар-р!»

          Энир кире берерде, ол ӧрӧ туруп, одузы jаар басты. Эне тийин jенил тынып ийеле, айтты:

- Эмди jакшы тойо ажанып алыгар. Айла ойто ло jуулыгар. Куучын болор.

            Тенерини калын булуттар бӱркеп ийди. Тайга- таш нени де терен-терен сананып калгандый. Карануй аркада ӱзӱлеле тӱшкен кузуктардын табыжы кылырт эдет. Ойто ло ын- шын. Ончозы ээнзирей бергендий.

           Эне тийин аттырып ӧлгӧн нӧкӧрин эске алынып, кӧстӧринен jаштар сыксылат. Онон шӱӱй согот «Акыр, бӱгӱн тӱниле кар jаар эмтир. Эртен ол мылтыкту неме ойто келер. Jаш карда  исти тапса, биске ӧлӱм. Нени эдер?»

Учында jакшынак сӱме таап, кӱлӱмзиренип ийди. Балдары будактан- будакка уламдап келерде, ончозын jартап берди. Онон jакыды:

- Уйуктагар. Эртен сӱреен эрте турарыс.

            Танары jуукта тенери айаскан. Эбиреде ап- апагаш. Торт ло чӧрчӧктӧ неме ошкош…

- Балдарым, капшай тураар. Мени ээчий jерге тӱжеер!

              Олор jерге тужӱп келзе, бир де чийе тарткан ис jок. Энези балдарын баштап, капчал кобыга келди. Jайгыда таныш болгон ӧгӱс айунын ичегенинин оозына келеле, шымыранды:

-Слер ого сакыгар. Мен ичегенге кирип, ӧрӧкӧнлӧ куучындажып кӧрӧйин. Jакшы, jалакай айу болгон эди, байла, чыгара сӱрбес болбой.

Кирип барза, ӧрӧкӧн сыр уйкуда. Тийин онын тумчугыннын бажынан тырмап ийди: «О-о, ойынчы тийинеш, не келдин.?»

- Ой, былар, аркага мылтыкту неме келеле, ончобысты кырып бараат! Эмди бисти истежип келер. Болужаар. Танманы ныкыпкӧрзӧӧр.

Ӧгӱс айу чочып, талтас- мылтас, айбас- уйбас тура jӱгӱрип, сурады:

- Мылтыгы jаан, узун эмтир бе? Ой-ой , ондый немеле канайып уружар. Ок ок  ло: октон jаан jеткер бар ба?

Тийин токынадып, тапкан сӱмезин jартады:

- слер белетенип алала, кетеп jадаар. Ол бисти истеп, ичегениннин оозына базып келер. Jедип ле келзе, бис ол туку мӧштин бажынан « сук- сук, сук- сук» деп табыштанып ийерис. Ол танма сан ӧрӧ канкас ла этсе. Слер калып барала, мылтыгын ушта согуп алаар. Онон арыгызын бйоор билер болбойоор.

                Айу jакшы сӱмеге сӱӱнип, бажын кекип мактады.

Айры бутту кокымай аргага сары танла келди. Jаш карда jаны ла барган истерди кӧрӱп, ӧкпӧӧрип, jӱреги jынкылдап истей берди. Ол сананат: « Кӱлӱктер колдо! Ээчижип барган: олор jаныс агашка чыкандар!»

Бир кӧндӧй jерге jедип келерде, тийиндер суркулдашканы угулды. Сан ӧрӧ  кӧрӧйин ле дерде, айу «корт» эдип, мылтыгын блаап алды. Оны jанында агашка сый сокты. Онон браконьерди, шокчылды jыга басты. Не деп: ныкыш, уужаш. Кӱреш- тартыш. Багырыш эмес багырыш.

              Тийиндер мантажып келзе, ӧгӱс айу ичегенининнин оозында бели чӧкпӧндӧп, каткырып оттуры. Онон айдат:

- агаш –таштын, ан –куштын амырын ӱскен кӱлӱқ менен эмеш ӱлӱӱзин алды ла. Килеп, карын , божодып ийдим. Санаазы кирер болор бо!

Тийинештер кӧрзӧ , кобыны тӧмӧн казалап, качып барган истер jатты…

 

ТАНКЫЧЫ КОЙОНОК

              Бир катап кичинек койонок ойноп jӱреле,ажунын jолынан калта таап алды. Оны кандый да кижи тӱжирип салган ошкош. Эмезе чачып ийген, кем билер оны. Ичинде узун соргулду канза, серенке ле танкы. Энчикпес кӱлӱк тӧнӧштин ӱстине отуруп, будын чылай тееп, танкылай бербей кайтты. Бурт ла бурт. Койонок оозын орбойттып ӱреде, сан ӧрӧ чанкыр кӧлӧсӧлӧр ээчий –деечий айланып чыгат. Анча мынча болбой – баш айланыш! Эбиреде агаш –таш биjележип тургандый. Койонокэзирип, бойынсананза тен. Неден де бӧкӧ. jалтанар нези jок. керек дезе, айуны да jыга тажып ийер кӱӱндӱ. ол буркурадып божойло, калтазын jадыктын алдына чыт ла этире jажырды. Эне- адазына айтпас, кӧркӱспес. Онон кокпон- кокпон, сертен –сертен эдип, арканы тӧмӧн мантады. Jолыккан ла ан- кушты шоодып, не деп айтпайт деер. Бастыра бойы тил- оос. Jыпылдаш эмес , jыпылдаш. Угарга да уйатту. Эзирик танманын сӧстӧри каткырышка тийер кырма.

                   Ол ло болды, ол ло болды…

Койонок энезинен ойноорго суранып алала, jажытту-у, туйка-а келип танкылайт. Эн ле jаман неме- энезинен уурданып тураны! Сарбак сагалы ла барбндаачы он табыжы кӧрӱш те jок корон сары. База бир jаман неме- ол арканын ару кейин кирлеп jат. Андар тайганы jытаза: ӧткӱре танкызу. Ачу jытка чыдашпай кезиктери бу аркадан качар да кӱӱндӱ. Айу ӧрӧкӧн эзинди тамаштарыла аймаштап jытайла арбанат:

- Фу-у! ару кейди кандый танма кирлеп туру! Учкан, байла колыма кирер болбойын!

Койонок наjыларыла ойноорго саназа, олор jуктабас.

Кача бергилеер. Керек дезе, энези де койдонбой барды.

- Балам , бу jыдын кандый сан башка. Нени jип турун?- деп энези сураза,ол: « Эне мен jыды jаман саска тӱшкем»- деп, тӧгӱндеп ийер.

               Учы- учында койоноктын тумчугы артап, jыт та сеспей барган. Тырын – тырын эдип, кейди канчала кирези jыткар- да арыгаанынан ла билип ийетен эди. Бооро ол амырап jаткан борсыктын чынмак мандайына баскан борсык чочыйла, болгонос танманнын будун майчыкта тиштеп ийген. А эмди кырдын кызыл тӱлкӱзине карын jакшы. Ол танкычы кӱлӱкти jыдынан ла таап алар. Ышсып турганы ыраагынан ла иле, таныкту. Ол койонокты jууктадып алала- чурап ла келди! «Чыйрак- чыйрак!» эткен табыш тен аайы – бажы jок. Арка торт ло jарыла бергендий. Бу ла тушта айу кыскачак буттарыла байбандап, jӱгӱрип jетпей кайтты. Тӱлкӱни jастыра- мастыра тажыды. Сӱмелӱ кӱлӱк сурт ла эдип калды. Айу койоноктын кулагынан тудала, ӧрӧ кӧдӱрди. Канайып та тырландаза, айрылар арга jок. Ӧрӧкӧн онын мандайына тырмагыла экӱ-ӱч катап чертип, чала jескинип шылады:

- Фу-у! Итатаа-ай! Ару кейлӱ Алтайды бу учкан jарзыдып турган эмтир. Мынын тыныжынын jыдузын! Сен нени jип jадын айт?

            Койонок оозын ачып ийерде, корсок тиштери танкыга сап ла сары. Кенейте батканын тыныжынын jыды салт этти. Айунын тумчугы кычып, аскыра берди. Кӱӱни булгалды. « Ӧ-ӧк, ӧ-ӧк»- деп, кузуп ийди. Ӧрӧкӧн таралjый  да берди. Койонок дезе кулактары ӱзӱлип бараатканын сезип, jартап айтты:

- Ол неме… Jадыктын алдында. Баштап коргӱзейин!

               Айу jаан- jаан алтап, койонокты эчий басты. Кодорып берген калтаны ала койды. Оны  jыттап ийеле, аскырышка арай талбады. Онон кӧзинин jажын табажыла арчыйла, сурады:

- Мынын ичинде не бар! Корон бо айса не?

Койон эки jаагы копылдап, тыркырап кайра талтас этти. Койон оны кӧрӱп, оморкоп унчукты:

- слер jаан, ан, менин чыдуумга чыдабас кайтыгар? Кайда, канзаны тудыгар, тартыгар?

             Койонок катап- катап соруп, тегерик ышты сан ӧрӧ божодып, кийнинен ары узак аjыктап отурат. Айу дезе оны шиндеп, jаан – jаан тартып, сорып ийди. Баш ла бол! Ӧрӧкӧн кӧксин кабыра тудуп, тыныжы кыскарып, бажы айланды. Ол jерге jайабас  эдип отура тӱшти. Кузуп,  jӱк арайдан  ондонып келзе, койонок jогыла.

             Танма кача бертир. Айу ачынып, калтаны jырта тартала, мергедепийди:

- акыр, учкан, танкузу jыдынан тӱней ле сени таап аларым! Ару кийимди  jарзыдаарга тӱней ле бербезим, акыр ла учкан!

КӱЛӱМJИ

             « Jас келди, jас келди!»- Jиjиней дейтен кушкаш ак- jарыкка jар этти.

Ого-ош Ӧскӱзек деп атту чымалы ойгоно чарады. Ончозынан озо уйазынан jорголып чыкты. Батазын ла дер! Бастыразы мызылдап jат! Сан ӧрӧ кӧрзӧ: чап чанкыр! Айландыра аjыктаза: jап- jажыл! А тененриде тегерик чырайлу Кӱн! Ол кичинек чымалыга имдеп,кӱлӱмзиренип туру. Кандый jалакай, кандый jылу! Мындый кару кӱлӱмjи  бар ба?!

               Кичинек чымалы Jасты ла Кӱнди  баштап лп кӧрӧгӧни бу. Мындый телекей бар деп, ол качан да билбеген. Кейдин баштап ла кӧргӧни бу. Мындый телекей бар, деп ол качан да билбен. Кейдин арузын, jыдынын jажылын! Кӧпӧгӧш кандыктар кӧк jалбышту. «Мындый jараштын учы jок, учы jок!» -  деп, куштар эткилейт.

                   Ӧскӱзек мындый кайкалды кӧрбӧгони jолду. Не дезе, ол кӱскиде jаш болгон. Оны чымалылар jылу уйага кидирип, кыжыла чыдадып салгандар онон « Ӧскӱзек» деп адап койгон. Анчадала, уйада башчы, канатту кара чымалы оны тын сӱӱген. Кӱлӱмjизи jе jакшы-ы! jе бу кӱннин кӱлӱмjизине арай ла jетпес. Бастыра чымалылар ого  кару. Jе кӱлӱмjилери башка- башка. Кезиктеринин килемjилӱӱ-ӱ, бирӱзинин кунукчылду-у. эмезе кадый да jажыту-у эмезе кандый да jажыту-у. Бат, кӱдӱреш, jоон чымалынын кӱлӱмjизи ӧчӧгӧндӱ-ӱ. Кичинек неме деп тургандый. Андый да болзо, ӧскӱзекти кемде jаман кӧрбӧгӧн.

                  Jе бу кӱннин кӱлӱмjизинен артыгы барба!? Бир катап канатту ойгор чымалынан ол керегинде сураарда, айткан:

- Балам сен кичинек: jӱрӱмде тогузон jети бӱдӱм кӱлӱмjи бар чыдазан олордын jаман- jакшызын билип аларын. Jе эненин кӱлӱмjизи ончозынан артык.

                 Ӧскӱзек арык, чичке кол- буттарлу. Бойы тен, эрке-е неме. Кӧстӧри тооп- тосток. Керек болзо, тишке jанманы ачу- у эде тиштеп те ийер. Биличегин кезе курчаныпалган. Узун кабакту. Ол jол табарга керектӱ.

Ӧскӱзек чек ойгонып келди. Кӧрзӧ: чымалылар уйанан  чыгала кыймыражып туру. Олор кӱнге ле Jаска сӱӱнгилейт.

                Ӧскӱзек « Эне» деген сӧс угулуп ийди, эди каны jылый ӧчти ол бойында сананды: « А менин эне- адам кайда?» Уйаннын оозында тайанып, кӱнзеп отурган эн карган чымалынан сурады:

- Былар, менин эне- адам кайда? Ӱргӱлеп отурган ӧрӧкӧн айтты:

-О-о, балам, былтыр бу кӱсқӱде бу аркада ӧрт болгон. Сенjаш нени билерин. Кандый да шалырт кижинин одузынан ӧрт чыккан адан jалтанбас эр. Ол кӧп чымалыны аргадап, бойы кӱйӱп калаган. А шыркалу эненди jуугунда уйага апарып салганыс. Ондо тын эмчи чымалы бар. Jазылза, jаскыда jанып келеечи болгон эди.

             Ӧскӱзек мыны угала, энезин кӧрӧргӧ шӱӱнди. Jӱреги чек ле токынабай барды.

             Эртен тура эн озо чыктты. Кӱӱн эрке-е кӱлӱмзиренип туру. Кирбиктери узу-ун!

              Ӧскӱзек jалбырактардын алдында jорголоп энезин бедиреп барды. Бир эмеш асты jолой jажыл кӧк тонду ат- коныска туштады. Кӱлӱк катту мойнын кыjырада толгоп, кожондоп туру. Онон чымалыны кӧрӱп ӧчӧгӧндӱ кӱлӱмзиренип сурады:- мындый кичинек бараадын?

- Энеме – деп, Ӧскӱзек айтты.

- А ол кайа?

- Ӧзӧкто чымалылардын уйазында. Jолын таппай турум.

Конысан ӧрӧ учуп чыкты онон ойто jерге коноло айтты:

- чип –чикке jомон тӧмӧн баар.

             Ӧскӱзек барды ла барды. Базала асты. Бир эмеш ыйлап та ийген. Jалбыракка чыгып, чичке колдорыла кӧзинин   jажын арчып отурза: « чырып – чырып, не чынырып турун?» - деп,кемде сурады. Сан ӧрӧ кӧрзӧ, комыргайдын бажында кӱдӱреш неме. Чымалынын огош корӱп кыjыгына тийер эде кӱлӱмзиренип. Туру ошкош. Ӧскӱзектин кыртыжына тийди.

- Не кижини jабыс кӧрӱп jадын!

- Калак- калак, чугулданба. Карын сеге килеп ичим чым эткен. Адын – аспан.

- Аспан, онын чымалынын уйазы кӧрӱнет пе? – деп, чымалы токынап сурады. – А –а ол туку озӧкто jадыры. Кобыны томӧн бар.

             Ӧскӱзек быйанын айдала, jорголоды ла jорголоды. Баш ла бол! Суучак агып jат мыны канайып кечер? Ары –бери мантады, кечӱ jок. Ыйлаарга jазанып ла jӱрерде, канады чололу неме учурады.

- сен кем? – чымалы сурады.

- Кӧбӧлӧк нени бедиреп турун?

- Энеме бараадырым. Сууны кечирип салзан?

- белиме оттур. Калак , jыгылдын. Бек тудун. Ол учуп чыктты. Мынан ончозы кӧрӱне берди. Ыраак jокто кыймыраган уйа. Кӧбӧлӧк jерге конуп, унчыкты:

- эмди тӱш. Мынан ары jойу jеде берерин. Jакшы болзын! Ӧскӱзек jымыр- jымыр эдип, jалбрактардын алдыла jорголоды ла jорголоды. Колы- буды чийен –чийен, элес- элес. Аштай берерде, ичин кезе курчанып ийди. Бир эмеш амырап отурды. Бат, кандый да эне чымалы келип jат! Ол jууктап келеле, оны jыткарып ийеле, сурады:

- Кайдаар барып jадын, балам?

Бойы торт ло токтодынып болбой, ыйламзырап туру. Бу канайып турган деп, Ӧскӱзек кайкап айтты:

- Энеме. Адам былтыр ӧрткӧ кӱйген. Энем дезе ӧскӧ уйада эмденип jат дешкен. Оны табарга болужаар, былар? –деп, Ӧскӱзек jайналганду сурады.

Jаан чымалы мыны угала, та не боло берт, та не боло берт! Ол Ӧскӱзекти окшойт, бирде ыйлайт, бирде каткырат. Кӧстӧри jажы jылу ,кару-у! айткан сӧзи jаныс ла бу: « баламды, баламды!». Ӧскӱзек онын кӧстӧрин, ыйы ӧткӱре кӱлӱмjизин кӧрӧлӧ, чек ле jажып, jажыркай бергенин билбей калды. Айтканы jаныс ла бу: « энем, энем!» а сезимнен jаан небар!

Эне чымалы кӧзинин jажын арчып айтты:

- Балам сенин энен мен! Jанып отурум, jазылып калдым!»

Ӧскӱзек энезине торт ло jапшына берт: « энем,энем»!.

Онон энезинин кӱлӱмjизин лаптап кӧрӧрдӧ, торт ло Кӱнге тӱней! Кун ле Эненин кӱлӱмjизинен jалакай jер ӱстинде не бар? Jе кандый да болзо, эненин эн артык ошкош!

              Ӧскӱзек мыны jаны ондогон, кӧпти сескен.

Ол энезиле jедижип, тӧрӧл уйазына кожондоп туруп jанып ийди.

Jарганат

Jарганат jаргак ошкош кара канатту. Ол тлырап учуп келзе, какай балдарына нени де куучындайт. Jарганат jарга jапшынып,  тындай берт. Угуп турза, мындый эмтир. Какай айдат: « Бошпонокторым, бистин jыл  тӱгӱнди.  А бу 1984 jыл- Чычкан. Ол он эки jылдын бажы.

- Энем, ол кичинек.  Ненин учун ончозынан озо? – чоокыр белдӱ балазы. Сурады.

Энези онон ары jартайт:

- Акыр, озо баштап, олордын турган аайын тоолоп берейин:

1. Чычкан jыл                                            7. Ат jыл

2. Уй jыл                                                     8. Кой jыл

3 Бар jыл                                                    9. Мечин jыл

4. Койон jыл                                              10. Такаа jыл

 5. Улу jыл                                                   11. Ийт jыл

6. Jылан jыл                                                12.Какай jыл

          - Энем, Улу ла Мечин дегени не? - эн кичинеги сонуркады.

           - Улу –ӱч башту келескен кептӱ тынду. Ол чӧрчӧктӧр айдылат. Учуп jӱрер неме.

            Мечин дезе-ол кижи-кийик. Озо чакта андар јуун эдип, кажызынала јыл ӱлеген. Он бирӱзи алган. Бир jыл арткан. Оны кемнин адыла адаар? Тӧӧ менин деген. Ачычканбистин биледе карындаштар тӧодӧн кӧп, менинболор учурлу деген. Блааш- тартыш тыныган. Андар тӧӧ лӧ чычкан маргышсын дешкен. Кем кӱндиозокорзо, ол он эки jылдын бажына турар.Тӱн кирип, экӱ тан адарын сакый берген.

          Тӧӧнин мойны узун. Кӱнчыгыш jаар баштанып jадып ийди. Чычкан онын ӧркӧжине чыгала, кӱнбадышты кетейберди. Тандакталып тан атты. Jаан удабай чычканнын чичке кыйгызы угулды:

            -Кӱнди кӧрӱп ийдим! Ол туку!

           Андар онын уулап кӧргӱскен туузы jаар ајардылар. Чындап та, туунын бажына кӱннин чогы чарчап калтыр. Тӧӧ ачынганына, чычканды балбара тепсеерге умзанды. Jе кайдан, ол куйругы тырлас эдип, ичегенине кире конды. Андар маргааган алганы учуп, он экинчи jыл Чычкан болзын дештилер. Качан кижи келерде, андар jылдардын аайын тоолоп, jакыдылар:

- А сен кижи, Мечин jылга кирерин. Не дезе, бойын кижи- кийиктен бӱткен. Сен ончозынан ийделӱ ле санаалу. Онын учун jылдардын турган аайын ундыбай, кандый аннын jылында чыксан, оны шоктобой, тооп jӱр. Онон ӧскӧ ээчени болор. Чебер, jалакай болзон, ан –куштын угы ӱзӱлбес. Ар –бӱтткен артабас.

             Кижи мындый ойгор jакылтаны jарыдып, чебер болорго черт сӧзин берген.

             Какай балдарына айткан куучынды  угуп, jарганат бойында сананды: «А мен кандый jылга кирерим. А-а, чычкан эмезим бе? Олорго бӱдӱш –бажым тӱней. Кулагым jаан, кӧстӧрим суркурап турар, ӱним сыйтылдап турар. Сагалым, тиштерим дебашказы jок. Акыр, ого баратам».

Jарганат чычканга учпай, канадын чыт ла этире кымынып jорголоп jетти. Араай- jобош сыйтылдап ийди:

- Карындаш, бу 1984 jыл бистин jылыс турбай! Арай ундып салбадым.

Чычкан бир эмеш унчукпай санана берди. Онон айтты:

- Ончозы чын. Jе сен чычкан эиезин. Бисти керткиндер деп, jамандап jӱредин. Учар куш болуп, мактанып туразын. Jок, jылыма кожуп албазым сени. Эки jӱстӱлер керек jок.

Jарганат ачынып, такаага учуп jетти канадын талбынып унчукты:

- Эjебис, мени jылына кожуп ал?

Такаа оны сынар кӧзиле, олдоп –солдоп узак аjыктайт. Онон « го-го, ка-ка!» эде каткырып айтты:

- Такаа канаттуда болзо, учпас неме деп, улай ла шоодып jадын. Бир катап, балам оорый берерде, учуп барала, аржан суу экел деп айбылагам. « Мен куш эмезим, ан»- деген. Jылыма алып болбозым ачынба?

Jарганат колун jанып ийеле , барга комыдап келди:

- Андарга тӱней мен. Jылыгарга кожуп алаар. Киске уктулар  мени тударга сууп jат. Байла, олорго jарагам. Слерге карындаш болойын деп.

             Бар бели кертейип, эстеп сурады:

- Jок, орокон! Не дегем? –Jарганат удура сурады.

             Бар ого jартады:

- Мен ан эмезим, куш деген. Калан бьербей, jалбас уча берген.

             Jарганат jаан тынып ийеле, jарга учуп келеле, он эки jылды тиштери кажан-кажан эдип, катап ла тоолоды:

1. Чычкан jыл                                            7. Ат jыл

2. Уй jыл                                                     8. Кой jыл

3 Бар jыл                                                    9. Мечин jыл

4. Койон jыл                                              10. Такаа jыл

 5. Улу jыл                                                   11. Ийт jыл

6. Jылан jыл                                                12.Какай jыл

          Олордын кажызына ла киришпезин билип, бойын токынадып бек сананды: « Мен эмес болозом, бу jарды кем, тудар эди».

          Онон jа там ла jапшына берди.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                   Чыккан кӱнинде.

            Чыккан кӱни jууктап келерде, ар-шулмус койон оны jазап темдектеер деп шӱӱди. Айылдаш андар алдырар. Койон кандый кӱндӱчи болгонын билгилезин. Кортык деп, оныҥ, кийнинде айдыжып кӧрзин. Jол кетеечилерди онӧтийин кычырар. Келзе- келзин, келбезе- келбезин, бойсын.

Ол сыр маҥла учурлу кӱнге белетене берди. Барбак табаштар jерге торт  ло

Тийип – тийбей барды. Ӧлӧҥ- чӧптӧҥ тамзык аш- курсак jазайт.

            Jе бат, сӱрекей айас таҥ атты! Jер теҥери суркурап тургандый! Jӱрекке батпас сӱӱнчи! Койонныҥ чыккан кӱни!

            Ол арка- тууны эбиреде маҥтап, jар этти:

Койонныҥ чыккан кӱнине

Капшай, андар, келигер!

Каныл моштин тӧзине

Кыйышпай бӱгӱн jуулыгар!

    Аҥдар кӱндӱ- кӱрееге бирдеҥ-бирдеҥ jуулып келгиледи.

Айу айабас-уйабас базып, алкап айтты:

Jӱс jаш jажа,

Jӱгӱрӱк бол!

Jаан удабай, тӱлкӱ jылбыҥдап jетти. Ол кӧстӧрин jума салат, чичке кертек тумчугы мырыҥдайт. Койонныҥ кӱндӱзин jыткарып  jыпылдады:

Ӧлӧҥ чӧп jибейтем, Ӧчӧп jӱрген болтырыҥ!

Эт jиирге сӱӱнгем,

 Эмди ол- сен деп,

 Эмеш jыргап аларын,

 Энирге jетире сакыырым.

Кожоҥдо ло, майчыгым.

       Койон оны угала, jама-ан сананды: « Кӱӱнзектиҥ кӱӱнин билбес таҥма!»

       Айу тайананын jиилегинен ташка сыгып эткен суузынды ичип отуры. Тӱлкӱ ол дӧӧн кылчас та этпейт. Айу дезе балтырганнаҥ, кожо jазаган курсакты тырмагыла алып, амзап корот. Онон: « Ы-Ы, кандый амтанду-у!»- дейт. Jаан да боко до болзо, токыналу ӧрӧкӧн эмтир. Чала айры бутту кижиге туней. Койон оны jуук jанынаҥ кӧргӧни бу. Ол койонныҥ ары-бери булаҥдап, эки кулагы серендеп отурганын короло, кунурууш, когус униле унчукты:

         -Сен, тырмакча бойынча, « мен, мен» деп коп мактанарынды токтот. Тен угарга да уйатту неме.          Ол отурган сары- jереен тулкудий немелерге jем болуп калдын.

         Айу мынайда куучындап, мешкеден карбас эдип алып, jип корди. Онон ойто ло: « Ы-ы-ы, тилин ажар тату эмтир!»- деди. Кызылгаттын суузынан белетеген суузынан амзайт.

        Койон тыҥ сӱӱнет. Анча- мынча болбой, ме , бӧрӱ једе конды. Ичи арказына јаба каткан. Кӧстӧринин соогы коркышту. Тиш тери « тарс- тарс» этти.

-  Кӱндӱ- кӱрееге келдим. Не, бар ылтам сал. А-а. айу акам мында турбай!                     

        Койон тыркырап , ӧлӧҥ- чӧптӧҥ эткен аш- курсагын тепшиге салып берди.Бӧрӱ ончозын амзап кӧрӧлӧ  кизирт этти:

-     Былар, эттиҥ-канныҥ јыдынаҥ  јалтанар кижи. Оны кайдаҥ алайын. Казыр аҥ эмезим …

-   Је андый болзо, сен бойыҥ меге « закуска» эмтириҥ. Айла бӧрӱ бу сӧсти кемнеҥ ӱренди не? Койон оныҥ учурын оҥдободы.

         Кӧӧркий койон эби јоксына берди. Ары – бери булаҥ этти. Араайынаҥ тыҥдаланып отурган айуайабас эдип, туруп чыкты.

-    Немениҥ аайын билип, койонго куру келбеген эдим. Акыр, келип јадала,ол туку мӧштиҥ кийнинде неме салып койгом…

     Ол талтаҥдап барала, ума јок јӱктенип келди:

-   Койонго болуш болзын. Бу азу тиштӱлер мынаҥ амзап отургай. Је меге мӧт керек деп , уйалбай канай ого чончыыр.Бӧрӱ, тӱлкӱ, шӱлӱзин, јеекен санаазы јарып, кӱндӱ-кирееге кириштилер. А, койонныҥ сӱӱнгени не деер! Айуны айландыра маҥтайт. «Јаан агабыс, айдый- кӱундий  торогӧн!»

-    деп, качан да айтпаган сӧстӧр айда салат.

     Удабады сыгын,элик, булан, чычкан ла бир ӱӱр койондор аркадан ээчижип чыктылар. Олор азу тиштӱлерди кӧрӧлӧ , алаҥзып тура тӱштилер. Олорп јыргап јадарда кем коркыбас.  Кем, билер,айса койон ӧнӧтийин олорго јидирерге кычырган.

     Айу јайзаҥ аҥдарды кӧрӱп ийеле, кыйгырды:

-   О-о, бери базаар ла? Не јалтаныш бу! Азу тиштӱлер мениҥ колымда. Бери келеер ле, туйгакту, мӱӱстӱ айылдаштар!

     Олор корко-корко јууктап келгиледи. Койон олорды удура уткып, јӧптӧйт.

-    Бу кулӱктер јакшы-ы, јалтанбай бери тӧӧр јаар ӧдӧӧр лӧ…

Ол айылчыларыныҥ тату ӧлӧҥ- чоплӧ кӱндӱлейт. Бойында торт ло санаа јок- ары- сурт, бери сурт.

     Булан эскиндий мӱӱзине эҥ чокту буланат деп чечектер экелген эмтир. Элик дезе арканыҥ от- јалбыштый чийнезин.

А чычкан јонјолойдыҥ  тазылынаҥ тискен јинјилер. Сыгын- от  ӧлӧҥ лӧ алтын тазыл туттурды: « Мыны јизеҥ – чыйрак, омок болорыҥ» - дейт.

      Јырнал кӧндӱкти. Мында кандый ӱндер јок деер. Сыгынныҥ тартканы- амыргы. Тӱлкӱ куйругыла фокус- илбӱ кӧргӱзет.

« У-у-у» деген ӱн бӧрӱниҥ шооры. Шӱлӱзин койу мыркылдап, кайлап туру. Булан ары- бери јелип , саҥ башка бије баштайт.

Оныҥ курч тйгактары чыт- чыт эдерде, угарга јараш. Элик эдискилейт. Чычкан  дезе « сы-ыйт, сы-ыйт» этире икилеп ийет… Тыҥдаза неле угулар.

        Кӱндӱ- кӱре чылай берерде, айу айтты:

-      Азу тишти арсайтып, аза јаман јӱрбейли! Амыр – энчӱ, эптӱ болзоос, јӱрӱм улалар. Койон ак-чек санаалу бала болтыр. Бисти најылар деп, чыккан кӱнине кычырганына быйан болзын! А сен бӧрӱ, ӧткӱре кал болбо. А се, тӱлкӱ, куйругыҥ  тыҥ булгаба.

       Айу калганчы сӧзин айдып, јаан кара табаштарын тӧжине салып алкады:

Койон кортык болбо,

Кожоҥдоп тур.

Јӱс кыр аш,

Јӱгӱрӱп  јӱр!

  Оноҥ аҥдар алкыштарын айдып, амыр- энчӱ таркай бергендер. Айу белин јӱктенип,нени де тереҥ сананып, арка јаар кӱӱни јакшы сала берген.

 

                                 

 

                                        Кӧбӧлӧк

Кӱӱктиҥ ӱнин угала, јалаҥда чечектер кирбиктерин ачып ийдилер. Кижи кайкаар! Кандый ӧҥдӱзи јок деер! Тоолоп то болбозыҥ. Торт баш айланар. Јер –теҥери бастыра бойы кӱлӱмји.

    Шак мындый ӧйдӧ Солоҥы деп кызычак чечектеп јӱрди. Оныҥ чамчазы јӱзӱн- јӱӱр чололу. А колында кызыл, кӧк, ак,  сары,оошкы чечектер. Бойы нениде араайынаҥ кожоҥдойт. Бу тушта ого ак кӧбӧлӧк учуп келди. Кызычак кожо ойноор кӱӱндӱ. Оны айландыра учат, јардына конот. Талбаҥ- талбаҥ эдет. Је Солоҥы ого ајару этпейт. Чала ачымчылу-у-у… Кӧбӧлӧк дезе бастыра бойы ак, бӱткени ле андый. Ол кемзинип сананды: « Акыр, мен озо баштап, бу кызычак ошкош чололу болойын. Ол туштаа мениле ойноор».

       Кӱнкајы деп чечекке учуп келеле, атты:

Кӱнкајы, кӱнкајы,

Кӱн сӱрлӱ кӧӧркий,

Чалып турган јаражыҥ

Чедиргентип кӱйгендий.

Сӱт ошкош канадыма

Сӱртӱп берзеҥ ӧҥиҥнеҥ?

         Кӱнкајы јалакай сӧстӧргӧ тыҥ сӱӱнди. Бажын эҥип, оныҥ канаттарына кызыл чиҥмеери салды. « Јараш бол, кӧбӧлӧк»- деди.

          Кӧболӧк дезе  јеҥил кайып, сары чечекке келген. Талбынып – талбынып кожоҥдоды:

 Айдыҥ сары чогындый,

Алтайыстыҥ кызы сен.

Тилиҥ кожо ашкадый,

Татту, сур мӧттӱ сен!

Алтын кептӱ ӧҥиҥнеҥ

Меге берзеҥ, кысканбай?

    Сары чечек сӱрлӱ сӧстӧрго сӱреен сӱӱнди. Суркурап, мызылдай берди. Канаттарга сап- сары кулјалар сырыды. Кӧбӧлӧк шак мынайып буланат, чейне, ай- тана, кӱнкелди деп чечектерге айылдап јӱрген. Эмди оны танып та болбос. Јара-аш! Јаскы јалаҥ кептӱ. Бу кандый јаан ырыс! Бат, кызычакка барар керек…

     Кенетке кап-кара коҥыс ичегеннеҥ чыга конды. Кабыкту мойнын кыјырада толгоп, чыкырууш ӱниле айтты:

Бата-, кӧбӧлӧк сени кӧрӱш јок,

Бастыра бойыҥ чоп-чоокыр!

Канаттарыҥ арчы, кыр!

     Мӧҥӱн  мӧш бӱрлери килирт этти, кыйгырды:

Ого бӱтпе . ого бӱтпе. Оныҥ сӧзи сӧс пӧ.

     Теҥеридеҥ эҥилип, суу ичип јаткан јӱзӱн- башка сырымду солоҥы оны јӧмӧди:

Јаҥыс ӧҥ кунукчыл,

Јабарлашпай бириксин!

       Ончозын уккан кызыл марал Туу ойгорлоп унчукты:

Јарашты јайагар, балдар. Јараш јокко јӱрӱм јок.

       Јаан, ойгор Тууныҥ айтканын угала, бастыра агаштар колчабыжу эттилер.

     Кичинек кӧбӧлӧк  ончозын угуп, кӧпти- кӧпти билип алган. Санаазы элбеген.

     Ол Солоҥы деп байагы кызычакка меҥдеди.Јолой кандый јараш јуҥду кушкаштар јолыкпады деер!

      Кызычак кӧбӧлӧкти кӧрӧлӧ, кандый тыҥ сӱӱнди. Солоҥы алакандарын чабынып- чабынып кожоҥдоды:

Канаттары чололу,

Кайу, јеҥил учушту,

         Кандый јараш кӧбӧлок,

         Кайда кожо ойнойлык?

      Јалаҥда кандый  бӱдӱмдӱ чечектер јок деер! Олор бир биледе. Кызычак ла кӧбӧлӧк сӱрӱжип, ойноп јӱрӱлер.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Јоргой Кыдыев

НАЈЫЛЫКТЫҥ  ЈАЙЫ

                         МУҥ ЈЫЛДАРГА ИЙГЕН БИЧИК

         Сууныҥ јарадында јар-јаак куучын ле ӧдӱп турган тӱш болгон. Кыјырт-кыјырт эткен табыш та, « и-и-йих!» ӱндер де угулат. Кезикте кемде чочко чылап « мыш» эдет.

Эй, баатырлар,согононы сууга булгайла јизеер деп ачу јо-ок, јымжак-ак- деп, Пасле уулдарды кӧкӱдип ле турды.

        -Моркопко кожуп јизе тату-у- деп, Айдыш мекеленет.

        -Слер, кӱлӱктер, база ла Тырышкина Марусяныҥ огородына табару эткен турбайаар-а?- деп, Арана чала сезип сурады.

        - Орус укту баатыр Тырышкин Миша- Мишек бойы бисти кӱндӱлеп јат. Ол эмди адазыныҥ бтнокли экелерге барган. Бу јорыкта баатырларга бинокль керек болор- деп, Айдыш баатыр согоно ло мркопты быјарада чайнап ла турды.

        - Слер, баатырлар, ыраак јорыктарга турган улус па?

Бисти кожо аларыгар ба?- деп, Арананыё ӱӱрези Сара  јилбиркеп чыкты.

        - Ол туку ол сойокты кӧрӱп туругар ба? Бат, анда тӧлӧстӧрдиҥ озогы туштагы мургӱӱли туруп јат. Оны баатырлырга шиҥдеп кӧрӧр керек- деп, баатыр Паслей тыҥзынган айасту јарталды. – А слерди алатан ба, јок по, онызын баатырлардыҥ јааны Мишектеҥ сурагар.

        - Мен- Чатпаков Эркин, Иркитов Паслей, Тырышкин Миша- Мишек, Мандаев Айдыш бойлорыска « баатырлар», де ат адангылап алганыс. Мишаныҥ адазы алтай , энези орус кижи. Је ол су-аотайлап куучындарга деп талдама.

          Удабай баатылардыҥ јааны Мишек ийин ажыра бинокль јӱктенген, колтыгыныҥ алдында ј еле деген болчок капуста.

          - Бу баатырларга ийде- кӱч беретен курсак болор. Ол јер алдында соок погребте јаткан. А бу « суулукӧстӧр» бого не келген? Тӧлӧстӧрдиҥ мӱргӱлине апарып, мӱргӱдип ийектер бе, баатырлар?- деп, баш баатыр Мишек каткырат.

             - Је- је, мактанышпаар тӧгӱне ле. Чий капуста јийле , ичеер оорыыр болзо, ол тушта мӱргӱӱл болор слерге! Бис ол сойокко канча катап чыкканыс. Анда солун ла неме јок  Је онызын бойор кӧрӧригер – деп, Арана чечеркейт.

              - Бис тегине ле айдып турбайыс. Ол сойокто бис база канча ла катап болгоныс. Је ол сойокко бис бир ле неме эдерге барып јадыс- деп, мен Мишек јаар кӧрдим.

              Мишек меге сӱмелӱ кӧрӧлӧ, ус сабарын саҥ  ӧрӧ кӧдӱрди: - Ол –јажыт

Бу керек, айса болзо, јӱс эмезе муҥ јылдардыҥ бажында ачылар. Кайдаҥ билер оны.

               Кыстардыҥ кӧсторине јилбилӱ, сурак, кайкал толуп, оосторын ачып Мишек јаар эк иле кӧс кӧрӱп турдылар.

              - Јӱс, муҥ јылдар… Ол ден… Ол кире узак кижи јӱрер бе?! Кижи ол кирези јӱретен болзо! – деп, арана, ӧкпӧӧрип айтты.

              - Улус ол киредеҥ јаш јажар болзо, јердиҥ ӱстине  батпас, аш- курсак та јетпес эмей. Кӧр дӧ, ол Пушкин, Лермонтов качан чыккан, качан ӧлгӧн? Эмди бис јӱрӱп јадыс. Бистиҥ кийнистеҥ канча-канча ӱйелер келер. Јӱрӱмниҥ учы јок неме.  Бу мӱргӱулге качан, кандый кандый тӧлӧстӧр мӱргӱген?  Оны јаҥысч история билер- деп, Паслей ол тушта биске кичинек лекция биске кычырып ийген эди.

            Оны наказы школдо историк.

            - Баатырлар, ончогор ӱлдӱгерди чертинишке белетегер. Черт беретен, оноҥ батырлардыҥ чындык сыйындары болотон кыстар, мениҥ  айтканымды угуп, јакылтамды бӱдӱригер.

              Мен, Айдыш ла Паслей агаш ӱлдӱбисти кеден кындардаҥ чупча тарткылап, тӧжиске јаба тудуп ийдис. Кыстар, Мишектиҥ јакылтазы аайынча, баатырлардыҥ алдына сол тизеге чӧгӧдӧй тӱштилер. Баш баатыр, Мишук, тумчугыла мыжылдап, саамайын тымап, ненен баштарын билбей кинчектенип турды.

           Је булгалыш узак болбоды. Мишек агаш ӱлдӱзин кыстаар јаар тӱрген уулады:

         - Бойыгардыҥ фамилиягарды ла адыгарды айдып, мени ээчий айдарыгар. Мен… ӱлдӱниҥ мизине чертинип турум: баатырлардыҥ јакыылталарын ак- чек бӱдӱрерим, олорго муҥ јылдарга болужарым,  канду јууга шыркалатса , ӧлбӧс эдип эдерим.

Јажытту керектерин кемгеде айтпазым.  Бу чертти бӱдӱрбезем баатырлар мени катап токпоктоп , ӱлдӱлериле он атап јыжала, уурчы кискедий, баатыр најылыктаҥ  чыгара сӱрип ийзин. Кийӱ-ӱ кик! Кийӱ-ӱ кик! . Кийӱ-ӱ кик!

 

         Кыстар баатырлардыҥ агаш ӱлдӱлерин окшоп, мистерин јалады. Мишекке бу да јаҥ ас болгды ошкош.  Ол Аврана ла Сарага капустанын эки јаан јалбырагын јидиртти, учында эки кош- ууштаҥ суу ичиртти.

        - Бис эмди муҥ јыл јӱрерис дезе, Арана?- деп, Сара ойноп айтты- А ол

«Кийӱ-ӱ кик!» не сӧс болотон?

- Ол баатырлардыҥ  кычыру сӧзи болор. Бистиҥ черӱлер « Ура-а!», јопондор дезе « Банзуй!» деп кыйгырып јадылар- деп, Паслей јартады.

             Удабай бис Мӱӱргӱлдӱ- Сойоктыҥ бажына чыгып келдис. Бу сойокто маҥыр, кӧжнӧ толтыра ӧзӧт. Карган улустар бу сойокты: « Байлу, ого чыгарга јарабас»- дежетен. Оныҥ бажында тӧрткырлап салган чогынты бар. Анаҥ эки айры агаш саҥ ӧрӧ барган. Ол агаштыҥ тал- ортозында ак бӧс буулап салгган туратан. Ол бӧс эмди јок- чирийле тӱжӱп калган.

             - Је эмди баатырлардыҥ јажыдын ачып јадыс  Биске эмди письмо бичийле, оны шилге сугуп,јырс салар керек. Оны јӱс эмезе муҥ јылдардыҥ бажында кандый бир улус табала, соныркапи кычырып, бис керегинде билип алгылазын. Бат, кандый јилбилӱ болор эди!  Айса бистий балдар оны табар? Эмди ол письмого нени бичиир шӱӱп кӧрӧӧктӧр- деп, Мишек јарт этти.- Кемде кандый шӱӱлте бар, айдыгар. Чаазын, ручка, шил бисте бар.

              Кызычактар ла уулчактар санангылай бердилер. Паслей бажын тырманат, Айдыш саҥ ӧрӧ кӧрӧт, Арана ла Сара бой- бойына кӧрӱжет. Учында мен бажымды тырманып, шӱӱлтемди јартадым: - Мынайда биичизе кайдар : « Јакшылар ба, улустар! Слерге бис письмо бичип јадыс. Бис тӧрт баатыла олордыҥ эки сыйны. Баатырлар Тырышкин Миша- Мишшек, Иркитов Паслей, Чатпаков Эркин, майман сӧӧктӱ. Баатырлардыҥ сыйындары: Ороскоева Арана, сӧӧги иркит, Калтарова Сара, сӧӧги чапты. Је, оноҥ арызын слер айдагар.

             - « Баатырлар» деп сӧсти « ӱречиктер» деп сӧслӧ солыыр керек. Бис чын баатырлар эмезис не? Ол тегин ле ойынчык ат болор. Письмоны бичиген числозын, јылын кӧргӱзер керек. Муҥ јылдардыҥ бажында кычырган улустарга ончозы јарт болзын- деп, Паслей јартады.

            Эҥ ле учында баш баатыр Мишек чырайын соодып атты:

      -Је эмди бу письмоны мынайда бичиктер: « Јакшылар ба, ыраак улустар!  Бис слерге письмо бичип јадыс. Бис ӱренчиктер: Тырышкин Миша- Мишек, сап- сары уулчак болор, Адазы алтай энези орус. Чатпаков Эркин, сӧӧги майман, сыны узун, арык уулчак. Мандаев Айдыш, сӧӧги кергил, кӧзи јаан, база сырсак уул. Иркитов Паслей, сӧӧги иркит, јатпак сынду, је сагышту кӱлӱк.

Баатырлардыҥ сыйындары: Ороскоева Арана,сӧӧги база иркит, јатпак сынду, јаан кара кӧстӱ, јараш кызычак. Калтарова Сара, ччапты сӧӧктӱ, чачы кап- кара, семис, јараш кызычак. Бис ончобыс ӱчинчи класста ӱренгенис. Мынаҥ да ары јаба ӱренерис». Је кемде база кандый кожулта бар? Јок болзо, мындый письмо јараар ба?

             - Јараар! Јараар! Сӱреен јакшы письмо болды. Эмди оны ару чаазынга кем бичиир?- деп Паслей јакпыраҥдап чыкты.

              Јараш бичиштӱ Арана бичизин. Оноҥ бис ончобыс кол саларыс. Артканыгар бу бийик  сойоктоҥ алтайысты айландыра ајыктап кӧригер.  Мен дезе Аранага письмоныҥ сӧстӧрин кычырып берерим- деп Мишек јакарды.

            Мен, Айдыш,Паслей, Сара айландыра ончозын ајыктап отурдыс. Сара бинокльдеҥ ыраак тууларды јууктада тартып кӧрӧт. Томӧн ӧзоктӧ туралар, сереҥкениҥ кабындый, кичине-ек кӧрӱнет. Ыраакта учы-куйузы јок каталышкан кӧк кырлар тизилип бараат. Урсулдыҥ суузы тыйрык – мыйрык јалтырап јадат. Машиналар кичинек коҥыстардый, тракла тӱрген маҥтажат. Бистиҥ ӱстӱбисте ару кейде телген айланат.

            - Эй, келгиле бери! Кол салар керек. Сен, Арана, бинокльдеҥ айландыра ајыктап кӧр. Ӧзӧктӧ энеҥ кӧрӱнерер болор бо? – деп, Мишек каткырат.

                 Письио белен. Мишек оны база катап нӧкӧрлӧрине кычырып берди.Оноҥ чичкечек труба ошкош эдип толгойло, чайдыҥ јылтыркай чаазынына бек оороп, капрон учукла тырс этире  таҥып ифди. Тӧрткырлап салган таштардыҥ  алдынаҥ эки ташты бис эптӱ кодорып ийдис. Муҥ јылдарга ийген письмоны оныҥ алдына јажырып салдыс. Онон ончобыс јергелей турала: « Кийӱ-ӱ кик!»- деп кыйгырып, агаш ӱлдӱлерисле баш ӱстинче ӱч катап јаҥып ийдис.

               Ончо керектер бӱткен соҥында, ончобыс кӧжнӧ, маҥыр јууп, айландыра ар- бӱткенди бинокльдеҥ јилбиркеп кӧрӱп турдыс кенетийин кстардыҥ « Јылан, јылан!» - деген чочыдылу кыйгызы угулды. Паслей колго учураган ташты алган бойынча, бырт ла болды. Арткан баатырлар оны ээчий база тидирт ле эттилер.

              - Кайда, кайда!

              - Бу таштыҥ алдындӧӧн кире берди!

          Јаан ташты бис ӧмӧлӧжип  ийде салып ийдис. Оныҥ алдында неде јок эмтир. Јылан, байла, тынын алынып, кача берген болбайсын.  Ийде салган тажыз токтобой саҥ тӧмӧн тоголоно берди. Јаан таш јолында учураган тыттыҥ јоон будагын сый сокты. Анаҥ ары эмеш тоголонып бараадала, кара јолдыҥ кырына токтоп калды. Тоголонгон таштардыҥ кӱзӱреген табыжы эбире јаҥыланып турала , ыҥ- шыҥ болуп калды.

           Је керек болотон эмтир.  Деремнеде бу кузӱрт угулган болор, байла- деп, Мишек араай унчукты.

           Бистиҥ Мӱӱргӱлдӱ- Сойокко чыканысты кӧргӧн кижи јок болбой?- Арана Паслейге кӱлӱмзиренип ийди.

         - Та ла, та… Јаанам билзе, мениҥ ӱлӱӱмди беретен эмтир. Ӧткӱре байланчак не јаанам- депЮ Паслей санана берди.

             -А-а, эмдештеҥ ле чочып туруҥ ба, најым –деп, Айдыш каткырат.

            - Сеге, кӱрӱм, јакшы. Јаанаҥ сени бирде сабабай јат. Сени јаҥыс бала деп јажыркадып турган не.

              - Баатырлар недекҥ ле коркыбас- јалтанбас учурлу. Ол каргандардыҥ сӧзи чын деп бодобогор. Олор озогы улус не. Бичик- билик билбес. Чыбыктаарга турза, колго кирбеске албаданар керек. Удура сӧс айтпагар. Је арбаш, чугулдаш кажыбыска ла једижер эмей- деп, Айдыш ден билеркееп турды.

             Бу ла тушта Мишек бисти јууп ийди. Кӱн тал- тӱштеҥ чик јок кыйа берген ӧй болгон. Бис , аштап калган улус, айылдарыс сайын јандыс. Мӱргӱӱлдӱ- Сойокко чыканыст,јолдо келеделе, кара текени мингенисти кемге де айтпас деп јӧмӧжип алдыс.

 

 

ЈААНАКТАР

 « Меге эмди он биринчи јаш барып јат. Энем мени « јаан айзак уул» деер. Мен ого бир де ачынбадым. А не ачынатан? Јаан болорго карын јакшы не. Кем де сени « командовать» эдип башка. Је кӧрзӧӧр дӧ: Айдар- мениҥ карындажым. Ол быјыл баштапкы класска барар. Мен оны кезикте « командовать» эдип турадым.  « Оны эт, мыны жкел» деп јамыркаарга не аайлу дакшы! Ондый башкарыш кезикте карындажымныҥ кӧзиниҥ јажына да једижетен эмей. Ол тушта энем мениҥ суруумды берип ийетен эди. А бу јаанамды алзаар.  Энемнеҥ торт ло башка кижи.Мени, айзак уулды, эмдигенче ле   балам»,  « Эркиним» деер. Оныҥ уйаттузын, эби јогын ре деп айдар? Ого јӱк улустыҥ, анчада ла нӧкӧрлӧримниҥ  кӧзинче онойдо айтпаган болзо  кайдар.  Кезикте мен јанааама ачынып та турган болзом, је неме ле болуп турганы јок.  Ол ло « балам», ол ло « Эркин, Эркинежим» артканча ла. Ого ӱзеери јанаам ден байланчаҥ ла јаҥзыркак кижи не…» Мен мынайда сананып, алты толукту агаш айылда јадырым. Карындажым Айдар туку качан мениҥ койнымда « бырыксып» јадыры. Энем адам ла кожо кинолоп барган. Јанаам оттыҥ  јанында чай ш ол уредип отуры. Удабай эжик калт эдип, тӧмӧн « крайда» јаткан Тоодой јаанак кирди. Тоодой, база мениҥ јаанамдый, байланчак ла јаҥзыркак кижи. Олор экӱ бириксе, орой тӱнге јетире « озогындазын ойгойртып, эртегизин эзидип» отуратандар. Јуртта солун- собырды  ончозын угужар. Талканду чайды тастайганча шӱлӱреткилеер.

Болбозын ба кудай- май! Тӧлӧстӧрдиҥ јуртына кату тӱжериниҥ белгези болбой адазын барып.

        Тодырай- ол мениҥ энемниҥ энези, мениҥ јаанам болор. Јаанам јаҥы ла уккан кижи болуп, оп-соп тӱжер:

         - Кӧк јарамас, бу канайып турган туу болотон?! Кӧкӧ лӧ тӱште дедеер бе, былар? Тууныҥ ээзи чугулданып турган турбай. Јаҥду немени айла не јандап салгылабас? Огошторын кайдалык, озодоҥ бери јеезелеген- јеҥестиген јаандары кайткан бу?

         - Айла бу тӧлӧстӧрдиҥ јандарынаҥ кемдер арткан болотон? Тоолу ла јаан улус арткан турбай. Јаан ла дегени Јакар болор керек…

           Мен јаанактардыҥ куучынын угуп, арай ла каткырбай јаткуаным. «Тууныҥ ээзи» бу ла иргеде орында јатканын јаанактар кайдаҥ билетен эди. Олор коркып тургандый, турундарды улай ла кӧнжӱткилеп, кезикте шымырыжып куучындашкылайт. Ол тушта олордыҥ айтканы угулбайт.

           - А бу Мӱргӱӱлдӱ- Сойокто эки мӱӱзинде кыйралу кара теке јӱргенин Бектирдиббн уулы Адучы кӧргӧн дийт не- деп, јаанам Тоодойдоҥ артпаска база бир солунды кодорып ла чыкты.

         Тоодой јаанак бастыра ьойы јуурас- тырас ла этти: - Ол кулугур аҥчы неме эди.Ол дӧӧн аҥдап јӱрген болбайсын. Ол байлу тууга не аҥдап барган болотон? Кӧрзӧӧр оны ден арјаннаҥ кӧрӱнип јатканын…

         Кара текениҥ мӱӱзинде « кыйра»- ол бистиҥ кайыш курлырыс болгонын мен тургуза ла билип ийдим. А керек дезе мындый болгон: бис кырдаҥ чур- чуманак  тӱжеле, сууга эжинип баштадыс. Кӧк кумакка јадып, кӱнге « кадырынадыс». Айтпаза да јай јылдыҥ эј јакшы, эҥ јыргалду ӧйи. Бат мынайдала ойногылап јадала, менин бажыма баштак шӱӱлте кирди: талдардыҥ тӧзинде тебеелеп јаткан уулакту эчкилердеҥ кара текени тудала , минип кӧрӧр.  Бот ол ло тушта теке тудар деп турала, кайыш курларыс текениҥ мӱӱстеринде јӱре берген. Эмди « кыйралу" теке кӧрӧлӧ,  Адучыныҥ куды чыккан ла болбайсын. Паслейди теке кийнинеҥ ары сӱӱзерде, канайда баш ажыра тоҥкос эдип калганын сананып,мен каткым келип јатканым коркышту. Је база саҥ башка ла каргандар.  Олордыҥ сӧзиле болзо , « ол тууга чыкпа- ээлӱ», Кыдырай – Боомы тургакту,эски јурттар кӧрмӧстӱ… Эртен бир « тургакту»боомго барар керек. Анда кижиниҥ бажыныҥ куу сӧӧгин кайаныҥ јарыгынаҥ чыгара тартып алар керек.

            Јаанактардыҥ угуп јадала, уйуктап калтырым.

КЫДЫРАЙ- БООМЫ

Бистиҥ јурттыҥ каргандары бу боомды « тургакту» боом дежетен. Кӱн ашса ла ол дӧӧн барарынаҥ јалтангылап туратандар. Бисти тӱште де анаар божоткылабайтан. Је бисти тудуп алар арга бар ба. Ончо балдар тӱҥейле боооиго баргылап туратан . Кыдырай –Боомы керегинде јӱзӱн ле јӱӱр куучындар јӱретен . Озогы чакта бу боомдо ал-камык улус кырылган дежер. Кезик каргандардыҥ сӧзиле болзо, ол ӧйдӧ Алтайга кара кыдаттар табарган, база кезиктери Алтайга сары моҥголдор табарган ӧй дежер. Оны чокым-јарт билер кижи јуртта јок. Кыдырай дегени кижиниҥ ады болгон эмтир. Ол керегинде Атраш ӧбӧӧн мынайда куучындайт: «Бистиҥ алтай албаты ас албаты. Озогы тушта олор ӧзӧктӧр,  кобы-јиктер сайын јуртаган. Ол ӧйлӧрдӧ бистиҥ Алтайга кыдаттар, моҥголдор табарып туратан. Алтайларды тоноп, ӧлтӱрип, кулга айдап беретендер. Эмди бистиҥ бу ла јуртап  јаткан  јеристе озогы  тушта  Кыдырай   деп кижи јуртаган эмтир. Ол аҥдап  минер сок  јаҥыс  кысту. Кыдырай улай ла аҥдап, алу-јӧӧжӧ таап оны байларга аш-курсакка, эски-саскы тон-одӱкке толып јӱретен кижи болгон.

         Бир катап ол аҥдай ла келерде, чадыр айлы јемирилип, оттын орды сооп калган болды. Јаҥыс  уйы  да, энелӱ-кысту  да олјочыларга айдада бергени јарт болды. Ачу-коронго бастырган  Кыдырай  ӧштӱлердиҥ кийнинеҥ истежип барган. Је ӧштӱлер  туку качан  моҥгол јеринде једип калган деп, агаш-таштыҥ ортозына јажынып, тирӱ арткан  ас-мас  улустардаҥ укты. Је не  де болзо, эмегенин ле кызын  тонокчылдардаҥ  јайымдап алар деген шӱӱлте  Кыдырайга амыр бербей турган. Бу шӱӱлтезин канай  бӱдӱретенин эм тургуза Кыдырай  билбей  јӱрген.

        Кӱреҥ кӱстиҥ сыраҥай бойында «Тонокчылар база ла келип јат» деген табыш алтайлардыҥ ортозына тӱрген јайыла берди. Кӧп улустар ӧштӱлердеҥ тайга-ташка јажынып кача бердилер.  Јаҥыс ла Кыдырай ичиле келген ӧштӱлер бу боомло ӧдӧр деп, ол билип турган. Артык јол јок. Кыдырайда кӧҥдӧй  мылтыктаҥ ӧскӧ кандый да јуу- јепсел док болгон. Боомдо кайалардыҥ бажыла узун армакчы тартып, огош таштар чоккон. Качан ӧштӱлер боомды ӧдӱп ле јадарда,  Кыдырай армакчыныҥ бир учун кезип ийген. Чоккон таштар олјочылардыҥ ӱстине кӱзӱреп-кӱркӱреп тӧгӱле берген. Бойы дезе кӧҥдӧй мылтыгынаҥ ӧштӱлерди  адып турган. Моҥголдор кӧп болгон . Олордыҥ бир кезик кайучылары билдирбес  јанынаҥ Кыдырайды курчаглап ийген. Качып барар јер јок. Эбире  тирӱ арткан ӧштӱлер, бир јанында  боомныҥ бийик кайа таштары. Ӧштулер маказынып, кыйгырыжат: «Колго кир, кожоҥду јӱрӱм сыйлаарыс!» Кижи кӱӱни јок олјочылар кижини канайда кыйнап, ӧлтӱрип турганын Кыдырай јакшы билетен. Ол јалтанбас , Алтайын, албатызын тыҥ сӱӱген  кижи болгон. Калганчы окко јетире адыжып, Кыдырай мынайда кыйгырган эмтир : «Кара кускундардыҥ колына киргенче, кайран Алтайыма сӧӧгим калзын! Јакшы болзын мениҥ кызым Кӱнеш, эмегеним Арчынай!» Оноҥ ол бийик кайадаҥ калып ийген эмтир. Оныҥ ӧштӱлерге  божоткон таштары эмди де ол боомдо јаткылары не.

        Оныҥ учун ол боом  «Кыдырай-Боомы» деп адалганы ол туру». Бу та чын болгон керек, та кеп куучын. Је Кыдырай-Боомында тоголоткон таштар чын ла бар. Боомныҥ ӱстинен кӧрзӧ, таштардыҥ ортозында куу сӧӧктӧр кӧрӱнер. Сырыҥай ла јарт кӧрӱнип турганы-ол кижиниҥ бажыныҥ куу сӧӧги. Бат, ол куу башты чыгарып алар деп бис јӧптӧжип алганыс. Айса ол Кыдырайдыҥ сӧӧк-тайагы? Искусственный скелет бистиҥ  школдо туру ла. Чын  баш болзо, ӱренерге артык не.

                              КУУ БАШ

Јурттыҥ учында Јонјолой-Кобызы деп чичке кобы бар. Јас келгенде, кӧктамандар эҥ ле озо мында кӧрӱнетен. Ол кобыныҥ оозында муҥ будакту карган тыт бар. Оныҥ тӧзине деремнениҥ бор-ботко балдары улай ла јуулып, « Керек-јарактарын» шӱӱшкилеп, ойногылап туратан. Карган тыттыҥ тӧзин бис « Штаб » деп адайтаныс. Канча кире улустыҥ бала тужы бу тыттыҥ тӧзинде шыҥырап-шыҥырап ӧдӱп калган. Ӱйелерди ээчий ӱйелер солынып ла јат… Јӱрӱм андый да – оныҥ агынын кичинек те токтодып болбозыҥ. Карган тыт тилдӱ болзо, ончозын тоолоп айдып берер эди.

          Бир кӱн бис, мен- Чатпаков  Эркин, Тырышкин Миша-Мишек, Мандаев Айдыш, Иркитов Паслей, Ороскоева Арана ла Калтарова Сара, «Штабка»  алдындагызынаҥ эрте  јуулдыс. Јуунда бир сурак турган:

          - Куу башты канайып  ӧрӧ чыгарып алар?

          - Мен бодозом, ол кайаныҥ бажында турган кайыҥнаҥ армакчы буулайла, тӱжер керек – деп, Айдыштыҥ айтканы чын, јараар. Мен трӱжерим –деп, Паслей кӱлӱк болгоны кӧргӱзерге кайнап чыкты.

           Башчы баатыыр Мишек балдардыҥ шӱӱлтезин угуп алала, айтты: - Бууланала тӱжерге јеткерлӱ. Кайа бийик, узун буу ӱзӱлердеҥ айабас. Ол тушта «Кӧкӱлдиҥ кӧрмӧзиле» кӧзӧр ойноп, коно отурарыҥ, Паслей баатыр- деп, Мишек кокурлады. – Сараныҥ айтканы чын. Якорьды эмиктен эдип албай не бар анда? Арана ла Сара айылдарынаҥ кийим илип турган буу экелзин. Бис уулдар эмиктеҥ якорь эдерис.

           Кӱн тапту ла јылып, ӧлӧҥдӧ чалын кургап турарда, бис Кыдырай-Боомына једе кондыс. Озо баштап ончобыс  кайаныҥ ӱстинеҥ куу башты карап кӧрдис. Ол ондо ло јатканча эмтир. Мишек кийим илетен бууныҥ бир учына эмиктеҥ эткен ӱч айры якорьды колбоп ийди. Бир учын Паслейге туттуртты. Озо баштап якорь таштын кыбында јаткан куу башка чек ле илинбей турган. Бис ончобыс кайаныҥ ӱстине кӧҥкӧрӧ јадып алала, куу башты элижип-селижип «кармактап» турдыс. Учы-учында Паслейдиҥ «есть!» деген сӱӱнчилӱ ӱни угулды. Ол, стаканда суу чыгарып келеткен чилеп, чичке бууны саҥ ӧрӧ чебер тартып турды. Је бат куу баш бу ла бистиҥ алдыста. Ол маҥтай берер неме чилеп, кайаныҥ кырына чыгып ла келерде, мен оны эки колло кап ла алдым. Куу баш бистиҥ колдо! Сӱӱнгениске тыҥ кыйгырып ийдис. Баштыҥ сӧӧктӧри тыҥ ӱрелбеген эмтир. Бис оны эбире тудуп, ончо јанынаҥ шиҥдеп отурдыс. Баштыҥ кӧп тоолу тыйрык- мыйрык  јиктери школдогызына тӱҥей, школго керектӱ болор.

                -Биологияныҥ  ла зоологияныҥ кабинеди эмди бӧктӱ анда ремонт болуп јат. Валентина Ивановна амырап Москва барган. Ол келгенче башты кайда да сугар керек- деп, башчы Мишек айтты.

              -Тураныҥ јабузыныҥ алдына сугар керек. Анаҥ ол јылыйбас. Јаҥыс кемниҥ туразына апарар? – Сара бойыныҥ шӱӱлтезин айтты.

            - Башты мен аларым.

           - Не де эмес, уулдар! Башты меге беригер. Мен оны неге-неге оройло, кажаганга сугуп саларым.

         - Чын да дезеер, уулдар? Јайгыда кажаганга кандый да мал сукпай јат не оныҥ учун башты Айдыш алзын- деп, Мишек ончобыска јартады.

         Ол ло кӱн Айдыш куу башты эски таарга салала, кажаганга илип салды. Эжикти јык ла  бӧктӧди. Мыны кем де кӧрбӧгӧн эмей.

        Шаҥкы јанак ла куу баш

       Айдыштыҥ јанаазы байлаҥчан кижи болгон. «Кӱн кырды  ажа ла берзе, айылдаҥ ак сӱт чыгарбас, от чыгарып апарбас, тал-табыш кӧдӱрбес јобош јӱрер керек»-  деп, јаш улуска јакып јӱретен.

       Бӱгӱн Шаҥкы кажаганыҥ јанына базып келеле, оныҥ эжиги јабылу  турганын кӧрӱп ийди. «Мыны кем  бӧктӧгӧн  болотон? Улай ла ачык туратан јок по?. Оноҥ «Акыр, бу кажаганыҥ ичи кургады не?»- деп, кажаганга кирди. Кажаганын ичи ару эмтир. Балдар бооро арчып салган не. Јери де топсып-кургап калган. Шаҥкы јаанак эбире ајыктап кӧрзӧ, толыкта эски таарда нени де кадуга илип салган эмтир. «Бу эски таарга нени суккан болотон?»- деп, таарды тыш јанынаҥ сабарларыла сыймады. Колына кату неме тудулды. Шаҥкы эмегенниҥјилбӱзи там тыҥыды.  Ол озо баштап таарды тӱбинеҥтудала, кактап ийерге сананган.  Је оноҥ : « Акыр, мында одывла беретен немези бар болотон болбозын» - деп, байлана берди.  Учында тааарга колын сугуп, онон болчок куу неме чыгарып келди. « Акыр, бу не атазы болотон? Кӧзи јакшы јетпей турганын. А бу бир Айдыш јеенимнин  тепкилеп туратан бутпол деп немези эмес пе? Ол оны бого не сугатан учурлу? Мыны тышкары јарыкка кӧрбӧгӧнчӧ, таныбайтан эмтирим»- јаанак куу башты тудунганча кажаганнаҥ чыгып келди. Оны ары- бери аҥдандырып турала, јама-ан ӱниле та алгырып ийди, та чыҥырып ийди болбогой. Куу неменеҥ јаан чокпок маҥдайлу, костиҥ ордына эки јаан кӧҥдӧйлӱ, оос-јаак јок кижиниҥ куу бажы Шаҥкыга та ырсайып  турган, та канайып турган кӧрӱнген. Ӧрӧкон алтай кудайын тоолоп, кажаганныҥ эжигинде ийиктелип ле турды. Коштой јаткан айылдаштары бу калакты- алкышты угуп,    айылдарынаҥ чыга кондылар: « Ӧрӧкӧн эзирик пе? Эдреп јӱӱлӱп туру ба?» Анаҥ- мынаҥ улустар јуулып, оп-соп тӱшкен турдылар. Јерде јаткан куу башты корӧлӧ, керектиҥ аайын билип ийдилер. Је ол баш келген болотон? Боомдо куу башты кем коркыбай экелген? Оныҥ јанында бир де кижи јууктар кӱӱни јок.

                  ************************************************

            Мыныҥ кийнинде Шаҥкы јаанак оорып, бир эмеш јаба јадып ийген. Атраш таадак јаанакты арчынла аластап, арутап туратан. « Ӧрӧкӧн тыҥ чочыган эмтир. А канай чочыбайтан эди, а калак? – деп, Атраш айдала, каҥзазын бачылдада соруп отуратан.

          Бистиҥ « Баатырларыска» ол тушта база тыҥ ла једишкен. Је бат, куу баш ол ло бойынча јок. Атраш таадак оны кайда эткенин кӧргӧндӧ , билер де кижи јок. Таарыла кожо аларын ол алган. Ондый да болзо, Айдыш јеениҥ ле оныҥ нӧкӧрлӧриниҥ кийнинен кӧк- кулак салып јӱрет.  Јаҥыс кару јеенинт бастыра јӱрегинеҥ сӱӱп јӱрген куарганакты кем билбес? Ончо јаанактар ондый эмей база. Анчада ла Шаҥкы јаанак: « Ол бир Тырышкинниҥ сары кӧрмӧзине ле кожулбагар. Бажы- учы јок бала не»- деп, арбанып туратан.

          А ол « сары кӧрмӧс» бистиҥ башчыбыс болгонын јаанак кайдаҥ билетен эди.

                                      Эски букварь ла јаҥы бичик

          Бир катап тӱнде јаҥы бичик ле эски букварьдыҥ куучындашканын уккан болзор! Бат, эмди отурып, ол куучынды угыгар, најылар.

             Эски букварьдыҥ јанында турган јаҥы бичик кӧӧройт:- О јайла, бу сениҥ бӱдӱжиҥди! Чырчыйа карып, ӱлбӱреп, ӱлтӱреп калтырыҥ. Ары ла капшай макулатурага сала берзеҥ, торт болор эмес пе? Эмдиги ӧйдӧ сен доӧн  корӧр дӧ  кижи табылбас болбой? Сени кӧрӧргӧдо кунукчылду. Мен бодозом, сен карыганынаҥ ӱлтӱреген эмезиҥ, а ондый ла сӱр кеберлӱ чыккаҥ: коркышту ла сагышту, мээлӱ деп бодонып, улустыҥ кӱӱнине тийеечи болуп…  А  мен-сӱреен јилбилӱ мени јаан да јаш та улус колго алып, јилбиркеп кычыргылайт. Мени јаан сый эдип улустарга да бергилейт. Је сен, мында тегине ле јер ээлебей ары ла макулатурага тайылгадыйыҥ!

            Бу тушта эски букварь араайынаҥ «ха-ха-ха» деп, каткырып ийди.

           - Сен неге каткырып туруҥ?- деп, јаҥы бичик ачуурканып сурады.

           Эски букварь база катап саҥ башка каткырып ийеле, айтты :

           - Теп ле тегин неме сагыжыма келди: сени бичиген кижи кичинек тужында кычырарга менеҥ ӱренген јок по…

             Кенетийин ончо ло полкалардаҥ кӧп ӱндер шылырашты: «Чын-чын айдат карган букварь»

              Јаҥы бичик мындый кӧп ӱндерди качан да укпаган,  нениҥ учун дезе, оныҥ бу библиотекага келгени удабаган. Оныҥ учун ол: «Бу ончолоры карган немелер болбайсын!»- деп, тыҥзынып сананала, караҥуй полкада тымып калды.

 

Кӧктаман

Кӧктаман деп кичинек уулчак јуртаган эмтир. Кышкыда ол кырдыҥ алдында тон јерде уйуктаган, оныҥ учун ого сӱреен соок болгон.

              Бир катап Кӧктаман уйуктап јадала, тӱш јеринде јасты коргон эмтир. Кӱн чалып, теҥериде ойноп, каткырып турды. Оныҥ јылузына ак кар кайылат. Коктаманга да јыллу. Боло берди. Ол јаска база сӱӱнип, коолодо кожоҥ јаҥырадат. Бу сӱӱнчилӱ кожоҥнон улам Кӧктаман ойгонып келди. Сынын серидип, керилип турат. « Бу, ла, јас једип келген болбайсын» - деп, Коктаман сананды. Бир кӱн ол чоокырайа кайылган карлу јердин алдынаҥ чыга конуп келди. Эбире ајыктанып Коктаманныҥ јӱреги сӱӱнчилӱ согула берди. Ол бойыныҥ јаан чаҥкыр кӧзин ачып, ару тенериге, јаркынду Кӱнге кӧрӱп, сӱӱнчилӱ каткырып ийди: - « Эзен бе, јас!»

             Јылдыҥ ла тулаан айда Кӧктаман јасты ончозынаҥ озо онойдо уцткып турар болды.

 

ЮРАСТЫҤ ТӰЖИ

             Тӱшке  јетире теҥери булутла туй тартылып, јарбынган баладый, тӱлтӱйип калган турган. Је тӱштиҥ кийнинде борорып, агарып келген. Баштапкы карды балдарга сыйлап беретен бе кандый деп тургандый, јалбак- јалбак ак карычактарды араай- араай баштады. Салкын да, соок то јок- јылу ла тымык. « Кар-р,кар-р»- дежип, каргаалар калактажат. « Кар јаап јат, кар јаап јат!» - деп, балдар сӱӱнижет.

              Бу кӱн Юрас нӧкӧрлӧриле кожо кардаҥ наадайлар јазаган. Мында кижи де, айу да, ийт те, койонок то, турачак та, тӱлкӱнек те болгон. Бастыра наадайлар кандый сӱрлӱ, кандый јилбилӱ јазалган.

               Оноҥ Юрас арыган-чылаган айлына јанып келди. Чала—была ажанып алала. Урокторын бӱдӱрерге отурды. « Эртен ар- бӱткеннеҥ , кычырарынаҥ мени сурабас: менде оценкалар бар. Орус тилдеҥ ле математикадаҥ бӱдӱрип аларым» - деп, Юрас сананат.

              Юрастыҥ ада- энези кедери койдо. Ол озӧктӧ јааназыла кожо. Ӱчинчи класстп Юрас « тал орто» ӱренчиктердиҥ тоозында чотолып турган.

              Бат, бӱгӱн ол ар- бӱткеннеҥ « эки» темдек иштеп алга. Сурыбас деп бодогон- кайдаҥ! Эртен суббот.  Энези бе, адазы ба ӧзок тӱжер. Дневникте темдектерди, ӱредӱчинин ајаруга бичигенин  кӧрӧр. Ол је ле деген кызыл «экини» канай уйалбай кӧргӱзер? Оноҥ энези эмезе адазы ӱредӱчинин бойына да база кӱӱндери. База ла кӱӱнге тийген ӱредиш, јакылта. Адылыш та болоры јарт ийне. «Јок, эртен дневникти сугуп салар. Ӱредӱчи јууп алган деп айдар»- мынайда сананып, Юрас эмеш токынай берди. «Јок, ада-энемди мен канай тӧгӱндейтем- деп, ойто ло санаа-сагышка алдырта берет.

              Мынайда кыйналып, Юрас, уйкузы узак келбей, орында јатты. Бу тӱнде Юрас саҥ башка тӱш кӧргӧн. Ол наадайларын кӧрӧргӧ барган эмтир. Је бу не атазы болотон? Тӱлкӱ- наадай јоон кызыл «экини» минип алган аай-коой јок туйладып, маҥтадып турды. Јаан кызыл «эки» дезе куйругы чычандап, тоҥкос-тоҥкос эдип, кижи ӱниле эрмектенип турды: «Тӱш, тӱш деерде! Мен сениҥ адыҥ эмезим мен- Юрастыҥ ады!»

             «А-а, кӱлӱктиҥ бойы бу келген турбай! Эй, кӱлӱк, адыҥды алып мин! Бу мениҥ адыҥ ине – деп, тӱлкӱ-наадай Юрастыҥ алдына јылбыҥдап турды. «Мин, мин! Ол сениҥ адын! Јалтанба, кӱлӱк!»- дежип, бастыра наадайлар чуркуражып, каткырыжып турдулар. «Менде мындый ат  качанда болбогон! Бу ат та эмес, а кандый да «эки» темдекке тӱҥей неме туру не»- деп, Юрас тескерлеп, качып јӱгӱрерге албаданат. Јӱгӱрип болбой турат: оныҥ эки буды торт кӧбӧҥдий јымжак, анаар ла балбайып калат. Кызыл куйрукту «эки» оны айландыра маҥтап, коркок тумчугыла Юрасты тӱртет: «Мен сениҥ адыҥ! Мин ле, најы, бирде јалтанба!» « Оны сеге ӱредӱчи тудуп берди не! Ӧско кижиге миндирерге јарабас!»- дежип, наадайлар анаар ла чуркуражып, Юрасты арадап келдилер. «Мен јаҥыс ла сениҥ адыҥ, ӧскӧ кемниҥ  де эмес!»- деп,  јаан кызыл «эки» Юрасты эбире маҥтап турды. « Јок, јок,  сен ат эмезиҥ, сен куйрукту «эки»! Сен-кӧрмӧс- деп, Юрас  кыйгырып ийеле, ойгонып келди. Ол торт терлеп калган эмтир.

          -«Канайып туруҥ балам? Улаарып турган ошкош не бу?  Учкандар  тӱште не ле болгылар, оноҥ тӱнде улааргылаар»- деп, јааназы кимириктенет. Юрас аҥданып алала, уйуктаачы болуп, шык ла јада берди. Саҥ башка тӱжин сананып, уйуктап болбой узак јатты. «Эки алганы јаман неме эмтир? Келер урокто тӱзедип саларым»- деп, Юрас бойын бойы токынадып сананат. Оноҥ ол тату-тату уйкузыла таҥ атканча уйуктап калды.

 

 

 

 

 

ИЙТ ЛЕ БӦРӰ

      Аҥчыныҥ чакпызына тӱ желе , ачап бӧрӱ тиштерин тарсылдадып, ачу-ачу онтоп, кыҥзып отурды. Бу тушта малчыныҥ ийди кырлыҥды тӧмӧн тӱжип клеетти. Калтырап отурган кок бӧрӱни кӧрӱп ийеле:

      - А-а, акабыс мында отурган турбай- деди.

       - О-о, калак, карындаш, јеткер болды. Анчыныҥ чакпызына айланбай каптыртып алдым. О-о, калак, јайнап турум болушсаҥ. Бис озогыдаҥ бери тазыл тамырыс јаҥыс тӧрӧгӧндӧр ине. Кӧрзӧҥдӧ: бис эку кандый тӱҥей-тыш бӱдӱмисле.  Кылыкту  јаҥыс та чек тӱҥей. О-о калак, ачузын,ачузын! Аккаҥа болушсаҥ, бу тӱбектеҥ айрызаҥ. Айры бутту алдамыш аҥчы келзе, акаҥды божодып саларын сен билзеҥ, карындаш- деп, кӧзи канду бӧрӱ јайнады.

      -  Айры бутту аҥчы келзе, « Акамды» божодып саларында бирде алаҥзу јок эмей.  Качан бир тушта угы тазыл бир болгоны база да чын эмей. Бӱдӱжис те эмеш тӱҥей. Ондо тӧгӱн неме јок- чын айтыгар. Је бир немени јастыра айтыгар ошкош.  Бистиҥ кылык јаҥыс сыраҥай ла башка туру. Мен јакшымды кижиге јетирип јадым. А слер, « Акабыс», јаҥыс ла јаман шогорды јетирип јадыгар. Бу мсалдыҥ сеги- ол мениҥ ээмниҥ кабырган  јабагазынныҥ сеги эди. Арсак тиштӱ бек чапкы да база онын чакпызы. Оныҥ слерди кӱндӱлеп салганын мен база кӧргӧм, је алдамыш аҥчы ба деген эдеер? Оны барып айдайын, « Акабысты»  келип јеткердеҥ айрызын деп.  Ийт онойдо айдала онон ары јелип ийди.

          Казыр бӧрӱ аркырап, ийттин кийнинен тап этти, је ачу корон сыска чыдабай, айрас эдип ары тӱшти. Јаман кылык јанынаҥ божоп јатканын бодонып. Бош ло мелирей берди.   

 

 

Таныспай Шинжин

ЧЕЧЕКТЕРДИҤ ПОРТРЕДИ

    Јураар школдыҥ директоры, Карл Сурович, тал орто сынду кижи, ӱчинчи јыл ӱренип турган балдардыҥ кыбына кирип келди.

      Ол тӧртӧн јашка јаҥы кирген. Каткак бӱдӱмдӱ, чачы чала буурайа берген, эки алтын тиштӱ. Оҥ колы шалја тиштегенинен тыҥ ла камалгазы јок. Карын чек кургап калбаганы јакшы. Ӱни јымжак је ӧдӱ. Алдында колынаҥ ооруган да болзо, талазак. Ол јаантайын портфельдӱ јӱрер. Керек дезе кезик аразында класстарга да оны тудунуп алган јӱрер. Байла, уренип калган.

         Качан ӱчинчи класска кирип келерде, ончо балдар јалаҥнаҥ ӱзип экелген чечектерин, болчок шилдерге суу урала, ого тургузып, јурагылап отурган эмтир.

         Јӱзӱн-јӱӱр чечектер. Кӧрӧргӧ дӧ солун. Карл Сурович јуранып отурган балдардыҥ ортозы ла базып, кажы ла јурукка ајару салат. Ончо балдар акварельле јурагылап. Бир кезек једимдерге јеткен эмтир. Мында Зоя Шлыковна балдарла кӧп чырмайганы јарт. Будуктарла јураары кӱч неме эмей.

        - Карл Сурович, не-не бар ба ?- деп, Зоя Шлыкова онон сурады.- Не деп санаанып тураар?...: Акварельле балдар јурап кӧндӱкелек.

          Директор портфелин јерге тургузып, эки колын кажыштыра тудуп, оҥ будын чала ичкери тургузып айтты:

        - Мен кӧрзӧм, карын кем јок. Талдама, талдама.

          - Калас мактабагар Карл Сурович- деп, келин кемзинди. –Јайылы јакшы иштезе, эзенде кӱскиде, чын једимдери кӧрӱне берер.

           - Балдар мен сананзам , јуруктарында чечектердиҥ бӱдӱм кеберинеҥ болгой, олордыҥ јыдын да будукла кожо чаазынга бичигилеп јат.

             Ӱ редӱчинин мындый мактылу сӧстӧрин угуп, кажы ла бала бойыныҥ јуругын ајыктайт. Билдибезинен јуруктарына тумчуктарын јууктаткылайт. Немеле јытанбайт ошкош. Карл Суровичти ӧчӧп турган болор дежип, ойто ло јурангылай берет.

             - Сенин чечегиҥ чаазыннаҥ канайда јытанат? – деп, сары чачы јардына јайыла тӱшкен кызычак оҥ јанында отурган уулчактаҥ шымыранып сурайт.

             - Чаазынаҥ јытаганча, стаканда турган чечекти јытаза, ол торт. – онызы каткырынып, карууны база шымыранып јандырды.

             Ол орк кыс сол јанында уулчактаҥ анайда база сураарда, онызы чымыранды:

         - Карл Суровичтеҥ сура, ол айдып берер.

          - Нени?

          - Је чечегиҥ кандый јыт ла  јуралып јатканын.

           - Је оны. Јурукчылар саҥ башка кайкамчылу улус ине.  Ончозы эмес ле. Јаан јайалталу јурукчылар андый – деп, сары чачту кыс ол сол јанында улчакка шымыранып куучындап отурарда, Зоя Шлыковна айтты:

            - Табышты куучынды токтодыгар. Урок ӧдӱп јат перемена эмес ине. Балдар тымый берди. Карл Сурович эки ӱч баланыҥ јуругына кандыйда јаан эмес тӱзедӱлер эдип, кандый будукты салза јакшы болорын айтты. Је ол до шымыранып      јартайт.

            Карл Сурович, мениҥ јуругымда чечек кандый јытла јытанат? – деп, атрайган чачту уулчак сурады. Оныҥ ӱнинде эмеш ӧчӧгӧн ӱн билдирди.

            Бу уулчак јетинчи класста ӱренип турганы Карл Суровичке јарт. Јураарыныҥ ӱчинчи классында кандый ла класстардыҥ балдары бар. Ого коштой јаҥыс школдыҥ эмесч. Городто башка-башка школдордоҥ. Кем олорды јураарыныҥ школына келип ӱрензин деп албан ла кычырган? Јарды угала, бойлорыныҥ кӱндериле келип турбай. Бойлорры келип, кӱндериле јураагылап турган болзо, ӱредӱчилерге тыҥ ла кылчайбас керек. Тегин јерге не ӧчӧжӧр. Эне-адазы эмес, ӧскӧ улус ине. Ӱстине ӱредӱчилер. Јураарыныҥ.

             Карл Сурович бир кезек балдарды учы кыйузы јок кайкаар: не тегин јерге ӧчӧжӧр. Јураары- ол искусство. Ӱредӱчи- јураачылар јаҥы јураанып турган балдарга текши ууламјы берип јат. А бу балдардыҥ кӧп нургуны оны кайдаҥ оҥдозын.

           Је балдар ончозы бир тӱҥей эмес. Кылык јаҥдарыла бой-бойынаҥ чек башка. Онын да учун кижи јилбилӱ эмес пе?

           - Слерлер нӧкӧрлӧр, - деп, Карл Сурович педсоветте айткан. – Кажы ла балага ајару болыгар. Аҥылу ајару. Олор- кижи . А кижи искусствонныҥ јолыла барарга јаантайын кӱнзеп јат. Јаҥыс ла башка-башка јолло. Кичеенгениле. Јилбиркегениле. Сӱӱгениле.

                « Зоя Шлыковна алдындагы турган керектиҥ учурын чын оҥдогон»-               - Jанынаҥ бис билип турбай- деп, јиит ӱредӱчи келин Зоя Шлыковна јӧпсинген.

деп, Карл Сурович бир уулчактыҥ јуругын шиҥдеп сананды. Бу уулчак јетинчи класста. Јураарыныҥ- ӱчинчи јыл ӱредӱде. Кем јок. Кереги јакшыц.

                 - Сен Тагыл будукты астаҥ салып јура- деп, Карл Сурович јуруктын ичкери јаар кӧргӱзип, айтты.- Кисточкала кӧп будук алзаҥ, јурук кирлӱ болор. Кӧрзӧҥ, ичкери алдында куандый кӧп будук јуулган. Онон улам бу јураганыҥ калас болордоҥ мат јок.

                 Табыл јураарыныҥ школына ӱчинчи јыл јӱрӱп, бир де урок божотпогон. Је калганчы ӧйлӧрдӧ божодор јаҥ тапкан. Оныҥ јаан кара кӧстӧри кунукчылдыҥ кӧлӧткӧзине бастырганы иле, Зоя Шллыковна да, Карл Сурулович те, ӧскӧ дӧ ӱредӱчилер билер. Билер кижиге бир сӧс, билбес кижиге мун сӧс дегени бирӱзи.

Јарт : уулчактыҥ кылык јаны кубулуп јат.

                  -Он тӧрт  јашка бараткан баланын кылыгы  эм тургуза турумкай болр учурлу- деп, Зоя Шлыковна Карл Суровичке бу ла кӱндерде айткан…

                    Табылдыҥ бастыра јураган јруктары бар. Айлында. Бир јаан альбомдо. Табыл кандый бир јурукты чачып ийзе, энези оны јууп алар.

                   - Кийнинде бойыҥ кӧрориҥ. Јилбилӱ болор – деп, сӱӱнип айдар.

                   Уулчак кӧп катап бойын јураган. Кӱскӱдеҥ кӧрӱнип. Је нези де јарабас. Бирде јаактары бултак болуп калар. Кезикте кулактары талбак чыгар. Болбозо, тумчугы узун эмезе кыска јуралып калар . Анайып, кайда да он биринчи јуругы бойына туҥей болуп чыккан.  Чачыф быјыраш ла бойы. Кабактары јалбак, койу. Јаан кӧстӧриниҥ кирбиктери чала узынзымак.

                  - Оны  јураган ӧйиҥ де, андый ок болор. Эмди сен эмеш кичинек, ӧйдиҥ учурын билбей јадыҥ.

                     Энезиниҥ бу состӧрин Табыл керектебес: јаантайын ӱредер ле ӱредер. « Мениҥ јураарымда не икерекги бар»- сананат.

                   Бӱгӱн Карл Сурович онын бир јастыразын кӧргӱскен. Чын, Табылдыҥ јуруктары кӧп сабазында кирлӱ чыгып турганы ол эмтир. Уулчак јаҥы ла оҥдоды. Зоя Шлыковна анайда чике айтпаган. «Сен нениҥ учун кирлӱ јурап јадыҥ деп айдала, нени де јартабайтан. Карл Сурович чилеп чикезин айдар керек. Ол тушта мен кӧп јакшы јуруктар јурап салар эдим. Бойыма ла» - деп, Табыл кунукчылду сананды.

                 Карл Суровичтиҥ ӱреткен балдарынаҥ јурукчылар чыккан ла. Гродто, кайда ла иштегилеп јат. Табыл оны улустаҥ да угуп, бойы да кӧрӱп јӱрбей. Олордыҥ экӱзи  керек дезе јурукчылардыҥ Союзыныҥ члендери болуп калган.

                Карл Сурович тегин ле ӱредӱчи. Канча јыл педучилищеде јураарыныҥ урокторын ӧткӱрген. Иштиҥ эмеш ле бош ӧйлӧрдӧ јуруктар јурайтан. Оноҥ оныҥ кӧп јуруктары кӧргӱзӱде турган. Крайда эки катап. Зональныйда база. Ас эмес. «Асты кӧпкӧ бодо» - деген бирӱзи.

               Эмди Карл Сурович јураарыныҥ јаҥы ачылган школыныҥ директоры. Јурукчылардыҥ Союзыныҥ члени.  Табыл ол јанынаҥ  јаҥы сананып турбай…

                Урок божоордо, Карл Сурович Табылды кыбына кычырды. Оныҥ јаан эмес кыбы кӧрӱмјилӱ. Школдыҥ кӱнеерик јанында.

               Уулчакты алдына отургызып,  портфелинеҥ јуруктар чыгарды. Олорды Табыл сӱрекей соныркап кӧрди. Јурукта јуралган чечектер чек ле тынду чечектер. Мал-куш, улус – ончозы чаазынга кыска ла ӧйгӧ шыҥ болуп тура бергендий. «Мынайда јурап ӱренген болзом»- ичинде сананды.

             - Бу јаан эмес бӱдӱмдӱ јуруктар. Јуукта ла јурагам… Бош јок – деп, Карл Сурович Табылла, јурукчы кижиле бодолду, куучындашты. – Кӧп ӧй болгон болзо… Амыраар кӱнде меге кирзеҥ… Куучындажарыс.

               Качан Табыл айлына келерде, энези кайкады:

               - Табыл, сенле не болгон?

               - Не де болбогон.

               - А не коркышту сӱӱнип тургаҥ? ... Јакшы темдек алдыҥ ба?

               - Јок … Је ого тӱҥей, эне.

               - Кай, јажыт эмес болзо, айтсаҥ, балам.

               - А оны кайдар. Тегин ле неме.

               -Тегин неме јок.

               - Је айтсаҥ, Табыл. Меге сӱрекей солун билерге… Јаҥыс сеге деп пе?: Адаҥа ла айтсаҥ. Је?

               - Јакшынак кӱн. Айас. Оныҥ учун мен сӱӱнчилӱ. Энези эки колын тизезине салып, отура тӱшти:

             - Сени кижи оҥдобос. Бирде кунукчылду. Ӧскӧ ӧйдӧ ӧткӱре сӱӱнчилӱ. Ондый ла болгон эдиҥ. Калганчы ӧйлӧрдӧ сенле та не болуп турган? Кайкайдым.

            - Калганчы ӧйлӧрдӧ Табылла не болуп турган деер? Ол – чыдап јат. Јан кылыгы кожо – деп, эжиктеҥ јаҥы ла кирип келген адазы куучынга киришти. – Бистиҥ уулыс чыдап јат.

             - Чыдаар кижи чыдабай база, адазы. Мында та не де ӧскӧ неме бар.

             - Алдырбас-ас, энези, - деп, адазы колјунгуш јаар базып, кӱлӱмзиренди.

            - Кӧп кычырып, кӧзиҥ ӱрелбезин- мынайда энезиниҥ айтканына Табыл ачынып туратан.

           - Кычырзын, кычырзын… Калас ӧй ӧткӱргенче, адазы оноҥ ары уулына кӱнзеп, болушкан айасту, сӧскӧ кирижер.

          - Јайгыда ӧй кӧп болгон. Табыл дезе сууда ла сууда, эжинер ле эжинер. Эжинбе деген эмес... Эжинзин. Је тоҥ ӧткӱре ӧйинеҥ не ӧдӧр.

         - Эне, тоҥ ӧткӱре ажынбазаар. Јут кӱнинде кижи канайып эжинетен?

         - Табылдыҥ айылдаҥ чыкпай курсак та оҥду јибей кычырганы «Алтай баатырлар» болды. Бу он бир томноҥ турган бичиктер. Табыл олорды ӱзе ле кычырган. Бир ӧйдӧ уулчакты баатырлардыҥ јӱрӱми кайкаткан. «Мен андый болгон болзом»- деп, албатыныҥ кереги учун тартышкан баатырды кайкап, оны јаҥыдаҥ бойы мактап сананатан.

           Экинчи катап кычырганы база амадулу. База бир амадулу: бу кычырыштардыҥ кийнинде Табыл бичиктердеги дуралган баатырларды кӧрӱп јураганы. Кӧрӱжип јурай-јурай келерде, кӱнине тийген. Курсак та јир кӱӱни бузулган. Ол учуралды энези салбай турганы бу.  Учында, чӧрчӧктӧрди талдап, бойыныҥ учурына келиштире  санаа кӧрӱжине тайанып, кычырып,

Учурына келиштире сурап баштаган. Ол јуруктарын Карл Сурович кӧргон лӧ.

Је келижери келишпези јанынаҥ неме айтпаган. «Саҥ башка- ла деген». Табыл оныҥ учурын ондобогон…

           Былтыр городто кинотеатрда, балдардыҥ јуруктарыныҥ коргузӱзи болордо Табылдын эки јуругы јараган. Анда оныҥ – Алтай – Буучай баатыр бойынын Аранай ла Шаранай деп ӧштӱлерин јеҥип чыкканы керегинде ле « Сынаруныҥ кожоҥы» деп јуруктары улусты кайкаткан.   Улустыҥ кезиги « Сынару» деп кычырбаза да, је јурукты кӧрӱп, бу кыс сӱрекей јараш кожоҥдоп турган. Оны эбиреде агаштар јажыл бӱрлӱ. Чанкыр теҥериле куштар учат. Кыстыҥ алдында кӧс кайеадар јӱзӱн-јӱӱр чечектер. Сынару эки колын ичкери                                                                                

Сунган, кара чачы јайылган, чийе тартыган кабактары учуп бараткан карлагаштый кӧрӱнет. Је јаан косторинде эмеш кунукчыл билдирет… Чӧрчоктин учурын алза ол јайым ла ырыс экелген от-јалбышту октябрьдаҥ озо болгон. Је јиит јурукчы ол учурдын бир ле керектӱ ӱзӱгин алып кӧргӱсти. Эмдиги корӱшле. Айса болзо, ол чорчоктиҥ аайынча јуралган.

       Ол болгон кӧргӱзӱде Табыл Урсулов аҥылу јер алган. Керек дезе газетте  де бичилген. «Сынаруныҥ кожоҥы»  деген јуругы јарлалган. Мыныҥ ла кийнинеҥ Табыл бир јанынаҥ оморкоп, экинчи јанынаҥ кемзинип јӱргендий болды. Будуктар ла альбом- оныҥ баштапкы алган сыйы. Баштапкы једими, баштапкы сӱӱнчизи…

        Табыл јетинчи класстаҥ сегизинчиге кӧчӧрдӧ, Карл Сурович бир кӱн оны айлына кычырган:

        - Менле кожо Ак-Таш барарыҥ ба?.. Бу ла јайда јурап.

        - Анда канча кире јӱререр? – нениҥ де учун уулчак јилбиркеген. Не анайда сураганын бойы да билбеген. Айса, эне- адазы јӧпсибес, ийбес деп бодогон.

          - Бир ле эмеш ӧйгӧ. Он, он беш кӱнге. Кӧп лӧ болзо. Је јӧп пӧ- Карл Сурович уулчактаҥ карууны эмди ле аларга кичеенди. Келтей кӧзин имдеп ийди.

           Табыыл кӱлӱмзирене ле. Унчукты:

           - Кӧргӧй ,Карл Сурович.

          - Анда, Ак-Ташта туулар бийик, каскак. Ого коштой оҥ јанынаҥ анда ар- бӱткени сӱрекей бай. Будуктардыҥ ӧҥи де јетпес. Ол тушта бир ӧҥди коргӱзерге, бир будукты экинчи будукла колыштырып, јаҥы ӧҥ чыгарар керек. Ол кандый јилбилӱ деп. О-о, билген болзоҥ, Табыл!.. Је кӧр бойыҥда. Барар болзоҥ барарыс. Барбас болзоҥ, мен јаҥыскан барарым…

         Ол јайда Табыл городтоҥ ыраак Ак- Ташка барган.  Чын да, мында кырлардыҥ бийиги коркышту. Чек ле теҥериге тӱрткӱлеп калган. Баштарында кар. Терен јиктеринде кар јайгада кайылбай турган ошкош.

          Карл Сурович ле Табыл бойлоры ла кожо јаҥыс та будуктар, чаазын, картондор, кисточкалар алган эмес. Олор анайда ок байкан, таар – тӧжӧк, аш- курсак алгандар.

         Ак- Таш олорды соок эзини ле уткыды. Эҥирлер сайын оноҥ соок. Эбире туулар бийик, баштарында кар бар турганда. Кааҥ кӱнде тӱште изӱ. Керек дезе чамча да јок јӱрерге јараар. Кӱнниҥ чогы эдиҥди кызара кӱйдирер. Онызында бир де алаҥзу јок.

          Јураш- кӱниҥле. Карл Суровичтиҥ јаан эмес картон чаазынына ак башту туулар, ичкери јанында јажыл мӧштӧр, јӱзӱн ӧҥдӱ таштар, эжиле тӧгӱле тӱшкен кочкӧлӧр јуралат. Табыл дезе кӧргӧнин тегин карандаш ла јурап, кӱӱнине тийерде, акварельле будуп баштайт. Ј ебу да ого тыҥ эмес деп билдирет. Ол кӧп сабазында Карл Суровичтиҥ јанында . Оныҥ јураганын шиҥдейт. Јилбилӱ. « Анайып ла јурап ӱренген болзом, ол тушта јурукчы эрдиҥ бирӱқзи болор эдим» - деп, Табыл канча ла сананган.

          Бир кӱн уулчак байканда тал- тӱшке јетире уйуктап калтыр. Огоно ло сого ло, айак- казанды кӧрзӧ, келтегей кӧзи неме кӧрбӧс. Туй јапшынып калган. Тӱкӱрӱктеп туруп, јӱк арайдаҥ ла ачкан. Эки кӧзиле лаптап кӧрзӧ

Карл Суровыич јок. Ажана ла, јӱре бертир. Је Табыл јийтен курсак изӱ. Оттыҥ јанында.

        Качан Табыл кырга чыгып, ары- бери ајыктаза, кем де јок. Ӱредӱчи кайдаар барган болотон?

        Уулчак ичкери базала, одоштой бийик тууны ајыктап турала, кенетийин будуктыҥ јыдын сезип алды. Ичкери кайдаҥ да эзин кезикте анаар согот. База ичкери базала, содон ташка чыгала кӧрзӧ, Карл Сурович байбак мӧштиҥ јанында сӱрекей тӱрген јуранып турган эмтир. Байла, мӧшти. Эмезе кандый бир тындуны.

       Табыл ого јууктай базып,јурукты канайда јурап турганын кийнинен ајыктайт.

        - Не, солун ба? – деп, кенетийин ӱредӱчи .

         - Эйе: … Сӱрекей солун. Кайкамчылу деп уулчак бар јок сӱӱнчизин кӧксинеҥ чыгара айтты.- корӧргӧ јарар ба Карл Сурович?

               Табыл тыныжын, сӱӱнгенинеҥ, араай тынып, ӱредӱчиниҥ кийин јанынаҥ там ла јууктайт. Сары ӧҥдӱ картонго Карл Сурови кисточкала будукты керекту јерге тӱрген сӱртӱп, ар- бери јыжып турат. Анда каа-јаа ла јерде кырдыҥ, агаштыҥ сомы јуралган эмтир. Айдарда ол јаҥыла јурап баштаган. 

      Алдынаҥ ӧрӧ ӧткӱн эзин согот. Ол эзин эмес болзо, Табыл будуктыҥ јыдын да албас эди. Карл Суровичти та канча кире бедрей эди. Узак ла болбайсын. Мойнына узун шарф оронып алганын кӧрзӧ, мында кыш бодолду. Ого кӧрӧ, Табыл јука, јеҥил кийинип келген. Јаан удабай соок боло бергенин сезип, курбыйып чыкты.

       - Ичике-ей!- деп, уулчак айда салганын сеспей калды.

        - Не јука кийингеҥ?.. Мында тайга. Ол туку эбире кар- деп, ӱредӱчи сол колында кисточканы, будуктаҥ сӱртип алала, картонго јыжа согуп айдат.

         - Мында соок деп сананбадым да. Је кем јок.

           Карл Сурович оноҥ ӧскӧ неме айтпады. Анайып ла турганча, кисточканыҥ тийген јерлеринеҥ мӧҥкӱ башту одоштой туу, ичкери алдында каскак, сурекей тереҥ кобы илелип чыкты.

           Айас кӱнниҥ чогына кезик таштар алтын ошкош кӧрӱнет. Јурукка шак ла андый  будук салынат. Оныла коштой јап-јажыл мӧш. Кӧлӧткӧлӱ. Карартым ӧҥдӱ.Кобыныҥ тереҥи база караҥуй болгоныла аҥыланат. Бийик тууныҥ ӱстинде теҥери кӧгӧрӧт. Ол туу кандый да санааркап тургандый. Је оныҥ бажында кары јетире кайылгалак. Алтын ӧҥдӱ таштарлу ла анда- мында мӧҥкӱ бӱрлӱ мӧштӧлӱ туу улуркак кӧрӱнет. Јруктаҥ ар- бӱткенниҥ улуркагы ла соок  бӱдӱми иле билдирет.

          Карл Сурович кӧстӧрин јумган айасту, кисточканыҥ бажыла будукты кичинектеҥ алып, теҥериге сӱртет. Ары-бери јыжа тартат. База ла ала койот, ак кардыҥ будӱмин кӧргӱскен јердиҥ ӱстине сӱрте салып, кисточканы араайынаҥ , эрке јылдыра тартканынаҥ улам, теҥериниҥ кӧги карда јаркынндалат деп билдирет. Оныҥ учун кар мӧҥкӱ болуп кӧрӱнет. Кырдыҥ бажында соок болгоны јарт.

          Табыл чын јурукчыныҥ јураганын јаҥы ла кӧргӧним бу деп сананганы бу болды. Уулчактыҥ јаан кара кӧстӧри бирде кисточкада, бирде картондо, бирде кырда. Санаазында Карл Сурович кезик агаштарды, таштарды керексинбей, јурукта јаҥду ла сӱрин арттырып тургандый. Бир канчазын кӧргӱспей, таштап турган ошкош.  Онызы јарт. Кандый да јалбак ташты эки- ӱч ле катап будукла јыжа соккон,- таштыҥ сомы артып калган. Аоныҥ јанында кичинек тытты кӧргӱспеген. Ол кайкамчылу.

         - Слер ол агашты не кӧргӱспедеер? – деп, Табыл энчикпеди.

         -Ончозы мындый кичинек картонго канай бадатан- деп, Карл Суровичтиҥ камалгазы ас оҥ колында чӧймӧксимек јука агашта (палитрада) чойлошкон ошкош будуктар јадат. Чек ле тирӱ чойлошкон ошкош. Ары- бери тыйрыкталып, чӧйилип, бой- бойына удура јылышкандый јаткылайт. Јаҥыс ла ӧҥдӧри башка: костый кызылы, кӧк- чаҥкыры, алтындый сарызы, комӱрдий каразы, сӱттий агы, бӱрӱҥкӱй кӱреҥи- кандыйы ла бар. Јурукчы ол ло чойлошкон ошкош сыга туткан будуктардыҥ баштарын кисточкала балбара согуп, палитраныҥ чике ортозына бириктирип, уймай согуп, палитраныҥ чике ортозына  бириктирип, уймай согуп,  колыштырып, ары- бери јыжып, оноҥ јуругына апарып сӱртет. Саҥ ла башка. Акварельди тыҥ ла мынайда колыштырып болбозыҥ. « А  бу сарју ошкош будукла нени ле эдериҥ.. Санааҥ јеткенче» - деп, Табыл бойында сананды…

       Ол јайда Карл Сурович ле Табыл коп јурук јурап алып, Ак- Таштаҥ јангандар. Ӱредӱчи Табылга кӧпти кӧргӱскен.  Ар- бӱткенди канайда кӧрӱп јураарын јартаган. Керек дезе картонын, сарју ( масляный) будуктарын, кисточкаларын берип, баштап ла мында, Ак-Ташт, јураткан…

    - Мен јаҥыс та акварельле јурабай јадым- деп, кӱскиде школго келерде, Табыл нӧкӧрлӧрине мактанган. – Масляный будуктарла база јурап јадым.

       Оноҥ балдарды айлына  кычырып, ол јуруктарын јерге салып, кӧргӱзип турды. Јуруктыҥ кажызында ла  бойыныҥ саҥ башка историязы бар. Оны Табыл ончозын јилбилӱ куучындап бергени сӱрекей јакшы.

        Кыш ӧдӱп, јас келерде, байаа ла Зоя Шлыковна бир кӱн балдарга айткан: 

       - Баштапкы июньде балдардыҥ јуруктарыныҥ кӧргӱзӱзи  болор.  Ого белетенер керек.Балдарды корыйтан телекейлик кӱнге учурлаган.

         О ло тушта Табыл Урсулов, эмди сегизинчи класстыҥ ӱренчиги, балдарла кожо экелген чечегин јураган.

         - Сениҥ чечегиҥ нениҥ учун јӱзӱн-јӱӱр эмес?- деп, Зоя Шлыковна сураарда, Табыл айтка:

         - Ӧскӧ чечектер керек јок.Јаҥыс ла чечекти јурайын деп.

          - Јӱзӱн-јӱӱр чечектерди јураарын кӱчсӱнип јадыҥ ба?

          - Јок. Олорды јураары карын јеҥил эмес пе? – деп, уулчак айтты. Ӱредӱчиге бу сӧстӧр саҥ башка угулды. –Је јураар болзоҥ јура ла- деди.

Ол кӱн јастыҥ јылу кӱни турган. Удабас школдыҥ кӱзӱҥизи калганчы катап шыҥыраар. Бойыныҥ ачу ӱниле « эзен болзын, балдар» деп айдар. СЧегизинчини божодоло, ӱренип баратан балдарга. Табыл сегизинчиниҥ кийнинде јурукчылардыҥ училищезине барар. Бежинчи класстаҥ бери амадузы ол.

         Эмди ого белетенери эҥ учурлу. Кӧп јакшы јурук болзо, экзамендерди табыштырза, кирерге јеҥилте эдер. Је бӱгӱн ого бу ла стаканда ак чечекти јурап салары јаан амаду.

        Табыл стаканды ла ак чечектиҥ текши бӱдӱмин карандашла сомдоп јурай сокты. Акварель будукты кисточкала алып, ак чаазынга сӱртип, јуругын будуп баштады.

Зоя Шлыковна кӧзиниҥ учыла Табылдыҥ ижин кӧрӱп салып турды. Олјаҥыс катап оныҥ јанына базып келеле, стакан нениҥ де учун јаан јуралган эмтир. Резинкала стаканныҥ сомын арчып, јаҥыдаҥ јурап баштады. Карын оны будубаганы јакшы.

     Ол ло кӱн Табыл јуругын јурап божоткон. Јурукта ӱч-тӧрт лӧ ӧҥ. Бирӱзи кӱреҥ, экинчизи ак, оноҥ – кӧксимек.

    Ак ӧҥлӧ чечекти јураган. Сарызыла оныҥ ортозында ӱрен бӱдер койу ӧзӧгин јурап,јалбрактарын дезе чала јажыл ла бӱрӱҥкӱй кӱреҥ будукла будыган.  Стакан эмеш сарызымак ӧҥлӧ јуралган. Ичиндеги сууныҥ урулган кемин билдирер- билдирбес  чичке чийӱле кӧргӱскен. Бу чийӱде ак ла кӧк ӧҥдӧр биригип- бирикпей ле эки теҥдеп ӧткӧни иле. Ол- стакандагы суунын кеми. Суу јарым  стаканнаҥ эмеш ле тӧмӧн.

Карл Сурович калганчы уроктыҥ учында класска кирип келди. Табылдыҥ јуругын ӧнӧтийин кӧрӧргӧ сананган ба, айса кандый. Ӧскӧ балдар туку качан јангылай берген. Табылла кожо эки- ӱч ле бала арткан.  Јуруктарын јуруктарын јетире јураарга.

      - Јакшы, јакшы- деп, Карл Сурович ончо балдардыҥ јуруктарын кӧрӱп, сӱӱнди. – А сенийи кайда?- Табылга баштанды.

       Табыл кургап калган јуругын газетке оройло, столдыҥ алдына сугуп койгон болгон. Чыгарып, ӱредӱчиге кӧргӱсти.

    - Ады не?- Карл Сурович сурады.

    Табыл сананып турала, айтты:

    -« Чечектиҥ портреди» деп адалар.

    - Неме-неме?

      - Чечектиҥ портреди.

      -Канайып? Кижи эмес ол!- Зоя Шлыковна кайкады.

Карл Сурович јаан кӧстӧрин чичкерте јумуп, јурукты јуугынаҥ ла ыраагынаҥ ајыктады.

- Зоя Шлыковна, Табыл јуругын чын адаган. Мен сананзам… Јаҥыс ла чечек. Ӧскӧ не де јок. Јаҥыс ла, мен бодозом, Табыл сениҥ јуругыҥ кунукчылду ошкош?... А?

-Эйе, Табыл-Зоя Шлыковна јара киришти. Байа айттым не: јаҥыс чечекти не јурап јадыҥ деп.

-Ого коштой јердиҥ чечеги мындый кунукчылду болор бо, Табыл? - Карл Сурович байагы шӱӱлтезин јаратпаган бодолду айтты. – Јас сӱӱнчилӱ. Чечек бойы да ырысту. Кижиге сӱӱнчи экелер учурлу.

      Табыл унчукпай турды. Ол бойыныҥ јуругына кылчас эдип кӧрӱп салат. Кожо арткан балдарда ӱн де јок. Бир кезек ӧйгӧг класстыҥ ичиле чымыл да учса, канаттарыныҥ табыжы угула бергедий ты болды.

      - Јаныскан болгон кийнинде чечекке канайып сӱӱнчилӱ болотон?- деп, учында Табыл уннчукты.- Коштой кӧп чечектер болгон болзо ,сӱӱнчилӱ, кееркемјилӱ, најылык болор эди.

      Ол бойынча чечек керегинде эрмек айтпады.

     -Живописьти оҥдоп браатканы бу эмтир-деп, та нени де сананып, Зоя Шлыковна директорго коштой туруп, бӱдӱмчилӱ айтты.

       Табыл бу сӧсти угуп та турза, оныҥ учурына тыҥ да ајару этпеген. Ол сӧс журналдарда да учурап туратан. Јурукты бичип јат деп јурукчылардыҥ тилинде айдылатанын ол ундыбаган. Је « живопись» дегенин чокым ла оҥдобогон эмтир. Эмди карын Зоя Шлыковна оны эске алындырып ийди.

     - Живопись дегени – тирӱ јураары дегени. Чын, тирӱ болор учурлу. Анда кӱнниҥ чоргын ла ак- јарыкта канча ӧҥ барын – ончозын учурлу кӧргӱзер керек.

Карл Сурович анайда јартайла, Табылдыҥ ӧштӱне сол колын  салып айтты.

   - Сени художественный училищеге сӧс јоктоҥ алар. Мен ижемјилӱ айдып јадым… Јакшы, јакшы Табыл.

      Ол ло кӱскиде Табылды художественный училищеге чын да сӧс јогынаҥ ӱренчи эдип оморкоп алганы јарлу болды.

                  

                            АЙАНА ЛА КУЧЫЙАКТЫҤ  БАЛДАРЫ

        Айана тегерик ак чырайлу, кап-кара кӧстӱ, койу кара чачту кызычак. Былтыр ол баштапкы класста ӱренген. Эмди келер кӱскиде экинчиде ӱренер.

        Айананыҥ энези тышкары. Ол теректиҥ тӱзинде тӱк иирет. Теректиҥ јалбрактары эзинге тылырап, јайканыжып отурды. Айанада тышкары. Ол энезиниҥ јанында ойнойт. Оныҥ ойноп турган ойынчыктары кӧп. Сары чачту, чаҥкыр кӧстӱ наадайын бӧстӧрдиҥ ӧӧндӧриле чуулап, эркелеп јайкайт. Эбире тымык. Је андыйда болзо, боро кушкаштыҥ балдары сыйыптажып турганы угулат. Олор сап-сары оосторын ачкылап, энезин сакыглайт. Энези курсак экелзе, сыйыптажып јаандаглай берет.

          Боро ӧҥдӱ, тылырт эткен учушту кучийак балдарына кандый ла курсак экелет. Кезикте чойлошкон, кезикте чымыл эмезе кӧбӧлӧк. Јигедий ле јем табылза- балдарына. Бойы курсак јийтен, та јок. Је эки ӱч кӱнге ол амыр јок јӱрген: балдары курсак јиирге сыйыптажып ла турар.

          Энези нени- нени экелзе ле, балдары мойындарын узада чӧйип, оосторын ачып, сыйыптажа берер. Курсакты јип ийгени мойнын кыскартып, токыналу отура берер. Экинчизи ле ӱчинчизи сыйыптажып ла турар. Энези јӱре берзе, ончозы тымый тӱжер.

         Энези экелген јемидин бир де бир балазына, бир де экинчизине, ӱчинчизине береле, база ла уча берер. Јаан удабай ойто ло келер…

Айылдаш кижиниҥ сары-чоокыр кискези јодроныҥ тӧзинде отурат. Ол јамакайларын јаланып, ӧрӧ бийикте кучкаштыҥ балдарын ајыктайт. Кучкаштыҥ уйазы јабынчыныҥ алдында. Тура дезе бийик.

        Айана бир де катап кучкаштыҥ балазын кӧрбӧгӧн болгон. Энези айтпаган болзо, кучкаштыҥ уйазында сары оосту азатпайларды корбӧс тӧ эди. А олордыҥ јаҥыс ла баштары кӧрӱнип турар, оноҥ ойто ло јоголо берер.

         Эмди кискедеҥ болгой, Айана да саҥ ӧрӧ кӧрӱп алган турды.

Кенетийин кучкаштыҥ бир балазы, энези учуп келерде, оозын ачайын деген бойынча, уйазынаҥ ажып, јерге келип тӱшти. Кучкаш балазыныҥ кийнтнеҥ, ок чылап учуп тӱшти. Азатпай тыҥ тӱшкенинеҥ бир эмеш кыймыктанбай јатты. Энези аайы-бажы јок сыйыптап, карыш ла бийикте балазыныҥ ӱстинде талбаҥдап турды.

           Сары-чокыр киске эки ӱчле калыйла, азатпайдыҥ јанында турды. Кучкаштыҥ балазын ала койойын дезе, оныҥ энези сӱрекей тыҥ табыштынып, кискени балазына јууктатпайт. Киске бажын јабызадып, јада тӱжип калган. Кучкаштаҥ ол јалтанып  болгодый.

          Кучкаш база ла салбараҥ эдип, кискениҥ ӱстине келди. Киске сарыбас ла эткен кийнинде, кучкаштыҥ тӱги быркырай берди.

           Бу ӧйдӧ  Айана кыйгырып ийеле, кискеге калып келди. Киске јаман чочыган бойынча туура болды. Ол ӧлӧҥниҥ ортозы јаар калып, јоголып калды.

       Боро кучкаш бийик учуп чыгала, уйазына јетпеди. Ол јерде јаткан балазыныҥ јанына келип тӱшти. Кучкаш ойто јердеҥ кӧдӱрилип болбой, канаттарыла талбып, сыйыптап јатты.

          Азатпай энезиниҥ ӱнин угуп, борбойып калган отурды. Эки ӱч катап сыйыктап турала токтой берди. Энези дезе јерде согулып ла јатты.

Кучкаштыҥ балазы учар кемини јетпеген. Эки канадына кӱч киргелек. Кӧстӧриниҥ ӱстинде ле тӧбӧзинде јымжак ноокы тӱктер тӱшкелек.

          Айана кучкаштыҥ балазын колго аларга сананган. Је  азатпай ары болуп талбас эткен. Ол оны јӱк арайдаҥ тудуп алды. Боп-бошпок алаканына салала, энезине экелди. Энези азатпайды колына алып айтты:

        - Јаш немени кызыл колго коп тутпа, балам. Колдыҥ короны ӧдор. Јерге божодып ий.

         - Энези туку ол – деп,  Айана айтты.

Ол барала, јерде согулып, тыны там ла чыгып јаткан боро кучкашты экелди.

- Эне, ол ӧлӧргӧ јат.

Энези кучкашты кӧрӱп, чын ла неме болбозын билип айтты:

- Балдары шыралайтан туру.

Кӱнниҥ чогы изӱ, изӱ. Теректиҥ јалбрактары билер-билдирбес кыймыктагылап турды. Јабынчыныҥ алдында азатпайлар кезикте табышту, кезикте тым отургылайт. Каа-јаада экинчи боро кучкаш учуп келет. Сыйыптап ла ийзе, уйадаҥ боро-боро баштар чыга конор. Сары оостор ачылып, курсак сакып турар.

        Экинчи боро кучккаш, байла, азатпайлардыҥ адазы. Ол каа-јаа ла нени нени тиштенип алган келер. Ачылган оостордыҥ бирӱзине салып ийеле, оноҥ туура јерге барып конуп алар. Ары- бери ајыктанып, эмештеҥ сыйыптаар.

       Учы- учында ол уйага келбес болды.

       Јаан удабады, айылдаш балдар јуулып келди. Олор јӱк арайдаҥ ла тынып јаткан кучыйакты кӧргӱлеп, Айананыҥ колындагы оныҥ балазына килегилеп турды.

       Азатпайлардыҥ энези јуулган улустыҥ кӧзинче тымып калды. Айананыҥ кӧстӧринеҥ јаш кӧринди.

      - Эмди анда эне јок.  Эне, слер бу азатпайга эне болороор бо? – деп, кызычак энезинеҥ сурады.

      - Не болбойтон. Је кучыйактын балазына сен эне болзоҥ, анаҥ артвк болор эди.

        Бир канча уулчак кайдаҥ да барып чойлошкондор казып экелди. Је кучкаштыҥ балазы оозын ачпайт. Оозын албадап ачса, ӧлӧ бередеҥ маат јок. Оны канайда азыраар, кем де билбей турды.

          Кӱн ажарга кырдыҥ бажы јаар јууктап отурды. Айананыҥ адазы иштеҥ келерде, айылдыҥ јанында кӧп балдар јуулып калтыр. Ол, кызыныҥ колында кучкажакты кӧрӱп, сурады:

         - Бу мыны кайдаҥ алгаҥ, балам?

         - Ол туку уйадаҥ келип тӱшкен – деп, Айана да, оок балдар да ӱн алыштылар.

        - Ада, кучкаштыҥ балазы аштап калган. Курсак берзе, јибей јат- деп, Айана адазына айтты.- Оозын чек ачпас.

        Айананыҥ адазы бир чойлошконды алала, «пс-пс, сып» деп эки-ӱч катап сыйыптап ийди. Кучыйгаш оозын ачып, сыйыптап баштады. Кызычактыҥ адазы чойлошконды оныҥ оозына салды.

       Анайып ол курсакты јип алды.

      - Анда эмди эки азатпай арткан- деп, Айананыҥ адазы унчукты. – Олорды база азырар керек. Кӱн ажып баратккан. Курсак јиир ӧйлӧри једе берген.

      Кучыйактыҥ уйазы бийик. Ого чыгырга узун текпиш керек.

Айананыҥ адазы айылдаш эр кижиле кожо барып, кайдаҥ да текпиш экелген. Оны тургузала, јабынчыныҥ алдында азатпайларды тойо азырап салдылар.

       - Сен, балам, олорды азыраарга турзаҥ, энези чилеп, « пс-пс», «пс-пс» деп сыйыптап ийзеҥ, оосторын ачып ийер. Ол тушта курсакты оозына салып берер. Ӧткӱре тойо азыраба.

Айананыҥ адазы тал- орто сынду, јалбак кара кабакту кижи. Ол кӱ-чакту да, иштеҥкей де. Оныҥ да учун эки кижилеп экелген текпишти ойто јаҥыскан апарып салганы ол.

 Ол удабай једип келди. Оноҥ кичинек картон кайырчак алала, оныҥ какпагын, келтейлери бычакла ӱйттей кезип баштады.

      - Слер нени эдип јадаар, ада?- деп кызычак сурады.

       - Мен кучыйактыҥ балдарына уйа јазап јадым. Оны бис тӱште тышкары тургузарыс. Тӱнде дезе айылга кийдирип саларыс.

Кучыйактардыҥ балдарын Айана ла оныҥ нӧкӧрлӧри беш алты кӱнге азырагандар. Олорды кӧп сабазын Айана азыраган. Аана, адазы чылап, «пс-пс, сып» ла дезе, азатпайлар оосторын ачып ийер. Эмди бут бажына тургулаза, таралјыбас. Бу ла кӱнде элбек болгон картон уйа эмди олрго тапчы деп билдирет.

   Бир кӱн кучыйактыҥ балдарын азырап јадарда,  кенетийин бирӱзи учуп чыккан. Ол тураныҥ ичине ары-бери учуп, кӧзнӧккӧ канча катап табарган.

     Адазы иштеҥ келерде, Айана айтты:

      - Ада, кучыйактыҥ балдарын эмди божодорго јараар ба? Бирузин ле артырып аларыс.

        - Каврындаштары јӱре берзе, јаҥыскан артып, ол тыҥ кунугар- деп, Айананыҥ энези куучынга киришти.

      Айылдыҥ ичинде тымык. Кӱнниҥ калганчы чокторы казарып, кырлардыҥ баштарын ӧчӧмик јарыдат.

      Айана нени де сананып отурды. Ол кӧстӧрин кӧдӱрбейт.

      - Энем, адам, бис олорды ӱчӱлебис божотсоос кайдар, а?

Айана ада-энезиле кожо тышкары чыктылар. Олор ӱчӱниҥ колында кучыйактыҥ кара ӧҥдӱ азатпайлары. Олор учар кемине једип калган. Канаттарына кӱч кирген.

     - Мен божодып јадым!- деп, Айана айдала, кучыйагашты ӧрӧ кӧдӱрип, божодып ийди. Кучыйагаш учуп,  узак јок јодрого конуп алды. Айананы ээчий энези, адазы божоттылар. Олордыҥ божоткон кучкаштары теректиҥ будактарына кондылар. Ары-бери кӧргӱлеп, сыйыптажып, оноҥ ээчий- деечий учкулай берди.

       Олор эмди алдынаҥ бойлоры азыранар. Айса болзо бого келип, ада-энези чилеп, бир- бирӱзи уйа тартар.

 

СУУ ЈАНА БЕРГЕН

База ла јааш, јааш…

-Божобос кайткан јааш. Бу теҥериде кандый кӧп суу јуулган? – деп, алты јашту Аржан аказынаҥ сурады.

    Аржанныҥ он бир јаш. Јааш кӧк теҥериге кайдаҥ јуулганын ол кайдаҥ бтлетен. Сананар керек.

   - Билбезим, Аржан-деди.

    - Сен менеҥ јаан. Ончозын билер учурлу. Бот.

Аргачы бу он бир јажына јетире мындый ла неме укпаган эди. Бежинчи класска кӧчкӧли бала мындый сурак сураарын  сескен бе ?

   - Э-ээ,сен школдо нени уренгеҥ?- Аржан кайкады.

    - Мен бе? – Аргачы ус сабарыла бойына кӧргӱсти. Ичинде та не де чым эде берди. Байла, ол Аржанныҥ каарып айтканы.

Аржан козин сыкыйтып, аказына сӱмелӱ кӧрӧт. Јаактары боп-бошпок. Сабарлары, алакандары база андый.

Аргачы карындажынаҥ јажыла јаан да болзо, је сыны тыҥ ла бийик эмес.

   - Меге чынын айтпазаҥ, удабас сен чилеп, сыным узундай берер. Ол тушта јааш кайда барып турганын билип алрым- деп, Аржан база ла куучын баштады.

 Эки карындаш јааш јаап турганын кознӧк ажыра кӧргӱлейт  Тышкары ойнорго бербей јат. Бу ла ээчижип алала чыкса, ургундай берер.  Ӧнӧтийин неме ошкош.

           -Ӧлӧҥ чабыны башталган да… Јааш јаабай кайда барзын- энези јартаган.

         -Нениҥ учун, эне, ӧлӧҥ чабынында јааш кӧп јаап јат?- Аржан ол ло тарыйын соныркады.

Энези оны тыҥ ла чокым билбейт. Чын ла, недеҥ улам? Ӧлӧҥ лӧ чапса,јааш јаар деп улустаҥ угуп јӱретен эди. Ол ло айас бойы да анайда айдып турганы ол болбой:

      - Јаш ӧлӧҥдӧ кӧп от ӧлӧҥ бар… Олорды кижи таап болбос. От ӧлӧҥдӧр чабылза јааш јаар.

        Энезиниҥ јартаганы чын болгодый.

     -Бот оны Аргачы билбес!-Аржан сӱӱнди.

     -Оныҥ билбезине не сӱӱнип јадыҥ,Аржан?

Энезинин мындый сурагы кичинегеш уулынын  сӱӱнчизин кезе чаап ийди ошкош.

      Бу ӧйдӧ  Аргачыда ун де јок. Санаазында энези оныҥ адаанын алгандый. Кайтса да, Аргачы энезиниҥ јаан уулы. Ого ӱзеери школдо ӱренип , бештерге.

Адаанын албаза. Баштак карындаштыҥ табы ба? Јабыс корӧргӧ јарабас.

     - Јок ,эне, - Аргачы јӧпсинбеди.- јааш ӧлӧҥди чапканынаҥ коп јаап турган эмес. Ӧскӧ шылтактаҥ улам јаап јат. – База кандый шылтактаҥ улам ? Је айт, угайын.

  Аргачы унчукпай барды. Сыртын тӧмӧн буттары сайгак кара коҥыстар манташты деп билдирди. Энезине удура сӧстӧрди какайда айдар? «Ол мениҥ сӧстӧрим болор эмес»- деп, шӱӱй сокты.

    - Сен энемнеҥ кӧп билериҥ бе? – байала Аржан качашты. Ол колыныҥ башпарак сабарын тумчугыныҥ бажына сайала, арткан тӧрт сабарла ары- бери јаҥыды. Мынызы не дегени- « Тенектиҥ бойы». Алдында Аргачынынҥ каны катты.

  - Је балам айдып берзин. Нениҥ учун јайгыдајааш кӧп јаап јат?

   Балдардыҥ энези јааш јаарынын шылтагын билерге турганы айдыш јок.

  - Билбес, эне- аржан оозын јапайт.

  - Не керек сеге?! Не, керек- Аргачы атыйланды.- Тен јаҥысла берип ийерим. Кӧрзӧҥ кандый.

    - Болор! – энези эки уулын токтотты.- карындажыҥ кичинек. Ого ачынба Аргачы.

      Аргачыныҥ ачыныжы ӧдӧ берди. Эмди энезине ле эмди билеркеп турган карындашка јааш ненин учун јаап турганын јартаар керек.

      - А, јааш кайдаҥ келип турганын билереер бе?- Аргачыныҥ кемнеҥ сураганы јарт эмес. Алдында эки кижи: энези, карындажы.

       - Айтсаҥ- Аржан бачымдады.

       - Айса,. ук чаптык этпей

       - Билер болзоҥ, Аргачы баланы не јайнадып туруҥ- энези энчикпеди.- Мен де угайын.

       - Э-ээ, билбес- Аржан энезинин јанында болорго айтты.- Капшай айтпай турганда… Билбес не. Энем чын айткан. От ӧлӧҥди чапса анча ла кӧп јааш јаар. Оны мен база билерим. А сен дезе билбезиҥ, Аргачы.

Аргачы, байа токынаган бойы, эмеш тарына берди. Тилгерексип турганы не. Нени де билбес. Тӧгӱне ле от ӧлӧҥ лӧ , от ӧлӧҥ.

     - Јок эне, - Аргачы бӱдӱмчилӱ ӱниле эрмегин баштай сокты,- јааштыҥ кӧп јаап турганы ӧлӧҥ чабынында эмес.

       - А неде?- энези јӧпсинбеди.

       - Акырзаар… Ӱспезеер куучынды – Аргачы шӱӱлтезин учына јетире шӱӱп айдарга сананды. Энези эмезе карындажы киришпейтен болзо.

        - Јааш, билер болзоор, булуттардаҥ јаап јат.

        - Онызы јарт, балам. Айас теҥеридеҥ јааш јаап туратан беди?

         - Токтозоор… Бот јааш кайдаҥ? Јердеҥ деп айдар керек. Суу јерде ийне. Ӱзӱ кӱндерде јердиҥ чыгы буу болуп, теҥериге чыккан… Бот. Оноҥ ойто јааш болуп јаап јат.

          Аргачы куучынын токтодып ийди. Энези ле карындажы унчугышпады. Аржан отурып, ӱшкӱрди:

         - Ол ло бо?

         - Анаҥ артык угайын деп?- Аргачы јаан кижиниҥ кебин тартынып айтты.

         - Аржаннын кӧстӧри суркурап чыкты..

         - А сен, Аргачы, билериҥ бе? Мынаар бу јаткан јааштыҥ суузы кайда барганын?

         - Кайда барган деп сурак.. Бу изӱ кӱндерде ойто ло буу болуп кейге чыкты не. – Аргачы ол ло јартаганы аайынча айтты.

          - Бот сен јастыргаҥ- Аржан кӱлӱктенип чыкты. – Ол суу јана берген.

         - Кайдаар?- Аргачы кайкады.

         - Је кайдаар деер? Ол јолдо  кӧлдӧлгӧн ончо суу јаан суу јаар јана берген… Агеерен.

          Аргачы кӧзноктӧҥ карап кӧрзӧ, јолдо суу астап калтыр. Тегин де ойдосымак јер болгон. Јааштыҥ суузы кӧлдӧлип калган јадатан. Эмди јок. Каа-јаа ла ойдыктарда суулар, кӱскӱ чилеп суркурап јатты.

         Аргачы кӧрӱп турза, јааштын суузы агып, јаткан суу јаар барар аргазы јок. Је кичинек карындажыла сос былаашпады. Сананды: «Сууныҥ барар јери эки :саҥ ӧрӧ буу болуп чыгар, оноҥ јердӧӧн шиҥир».

         - Јок, Аржан, кайтса да айт.. Суу канайда јана берген?- Аргачы карындажын туйуктап тударга сананды.

       Аржан, јаактарын бултайтып, сананып айтты:

       - Јердиҥ алдыла. Ол озо баштап јер јаар шиҥип тӱшкен. Оноҥ јердиҥ алдыла јаан суу јаар дана берген. Оныҥ учун ол туку агып јаткан суу јаандай берген.

       Аргачы, Аржан, энези анаҥ ары куучындашпадылар.

         

                            БОРИС КАНАРИН

                            МӦҤӰН ТАМЧЫ

Кӱнниҥ чогы таскактыҥ јабынчызын изидип ийерде, мӧҥӱн тамчы уйкудаҥ ойгонып, соройып алган тошты тӧмӧн јыҥылап келеле, чек ле сӱӱри бажына  кадалып калды.

Кӱнниҥ кӧзи јылый берерде, бир ӱӱр кучкаштар кӱр-мар учкулап, таскакка кундылар. Олор јас келгенине сӱӱнгилеп, чыйкылдажып, канаттарын талбыгылайт. Олордыҥ јараш кожоҥдорын мӧҥӱн тамчы угуп отурала, саҥ тӧмӧн калып ийгенин бойы да билбей калды. Ол «торс» этире кандый да орого келип тӱшкен. Эбире кӧрзӧ: туйук ла ээн. «Эмди нени эдер, мынаҥканайып чыгар?»- деп, кӧзиниҥ јажы милтирей берди.

Анайтканча, јаан удабай «торс-тарс» эдип, тамчылар секирижип, мӧҥӱн тамчыныҥ орозына ээчий-деечий тӱже бердилер. Олор бийик-бийк секиргилеп, мӧҥӱн тамчыга јууктап келдилер.

- Сен неге козиҥниҥ јажын мелтиредип отуруҥ? Мӧҥӱн тамчы- деп, сурагылайт.

- Ородоҥ чыгар аргамды таппай, кунугып отурум!-деп, мӧҥӱн  тамчы каруузын јандырды.

Кем јоок, карындаш. Кӧрзӧҥ јас једип келген. Ончо ло тынар тынду неме сыр јыргалда. Бисле кожо ыраак јол-јорыкка белетен, ӧтпӧгӧн јолдор ӧдӧрис, кӧрбӧгӧн јерлер корӧрис- деп, олор мӧҥӱн тамчыга айттылар. Мӧҥӱн тамчы чын кайда да болбогон. Ол кыжыла таскактыҥ ӱстинде кардыҥ алдында јаткан. Јас келзе, кайда барарын, нени эдерин билбеген. Тамчыныҥ айтканын угуп. Сӱӱне берди.

Кӱн ӧксӧп, јер топсый берерде, тамчылар ончозы јуулыжып ийдилер. Баш тамчы ороны быза тееп ийеле ичкери болды, арткандары оны ээчий јол-јорыкка атандылар. Олордыҥ сыр-кожоҥынаҥ јараттардагы кардыҥ алдынаҥ сыксылып чыккан тамчылар ойгондылар. Анайып, тамчылар јас келгенине сӱӱнгилеп, бой бойлоры бириге бердилер.  Эмди мӧҥӱн тамчыныҥ карындаштары суучак болуп, кобыны тӧмӧн шуҥуп ийдилер. Олор бирде бурылчыктарды эбиргилейт, бирде саҥ тӧмӧн учурткылайт.

      Мӧҥӱн тамчыга мындый јорук сӱрекейй јарады. Јолой олор уулчактардыҥ чаазыннаҥ јазаган кереп терин де айдагылайт, теермендерди де иштеткилейт. Јыраалардыҥ ортозыла одӱп, сай- кумактарла јол јазагылайт. Олордын сӱӱнчилӱ кожоҥдорын, шоркырап брааткан табыжын кулактарын талбайтып, кураандар да сонуркап уккылайт. Бу ончозы мӧҥӱн тамчыга солун болды.

        Је токуназы јок јол-јорык тӱни –тӱжи улалат. Јолой олорго база суучактар кожулгылайт: кату јерлерди јыра согуп, калыҥ тошторды агыскылайт. Олордыҥ ортозында мӧҥӱн тамчы баатыр кепту барып јатты. Тӱн болгондо, ӱйдези јогынаҥ, тӱш болгондо, амыры јогынаҥ ыраак јол-јорыкка барып ла јаттылар. Огош балдар јаратта јӱгӱрӱшкилеп, олорды ӱйдешкилейт.

Карганактар суучактардыҥ кожоҥын угуп, кознӧктиҥ алдында кӱнзегилеп отургылайт.

     Мӧҥӱн тамчы карындаштарыла кожо ыраак Тӱндӱк јаар ууланды. Анда олорды јаан теҥистер, талавйлар сакыйт.

 

 

АУЧАКТЫҤ ТӰЖИ

  Алтын –сары кӱс качан ок тӱгенип калган. Сары  јалбырактар, шылырууш кургак ӧлӧҥ, агаштардыҥ бурлери- ончозы терен кардыҥ алдында сыр уйкуда јаттылар. Арка –тууны ак кар буркеп салган.

   Бойыныҥ јаан некей тонын кийип алган Соок-Таадак кобы-јииктердиҥ карын бирде ӧзӧккӧ тӱжӱрет, бирде ыраак турган мӧштӧдиҥ  ортозына куйундалат.

   Шак ла ол ӧйдӧ кушкаштар чибиниҥ бе, мӧштиҥ бӱриниҥ, ортозына киргилеп алала, канаттарын јамынгылап, ӱргӱлеп отургылайт. Койоноктор дезе сокко тоҥбоско, аралдыҥ ортозындагы  тоштыҥ  ӱстиле  маҥтаглап јӱргӱлейт. Трымакту аҥдар кышкы ичегендеринде козырыктагылап, бир јанынаҥ база бир јаны јаар аҥдангылап сыр ла уйкуда јатгылайт. Анайып, ончо аҥдар чылап, Айры- Таш деп койу агашту аркада јуртаган эне айыл ла ада айыл балазын койдонгылап алала, јылу ичегенинде база тереҥ уйкуда јатгылайт.  Олордыҥ ичегени јоон байбак чибиниҥ тӧзинде болгон. Кичинек уулчагы сокко тоҥбозын деп, ада айу агаштыҥ бӱрин, кургак јалбрактарды кыш тӱшкелекте тажып алган эмтир. Оныҥ учун јымжак тӧжӧктиҥ ӱстинде айучак сайрап, терлеген бурлаган јатты. Онойып јадала, коркышту јараш тӱш кӧрди.

    «Айучак кырдыҥ эдегиле јӱзӱн јараш чечектердиҥ ортозыла јайпаҥдапбазып брааткан эмтир. Јайгы кӱн чап-чаҥкыр теҥеридеҥ оны кӧрӱп, бойыныҥ јылу чогыла јылыдып, кӱлӱмзиринет. Айучак бут бажына туруп чыгала, чечектерге конуп калган ап-апагаш кӧбӧлӧктӧрди тударга умзанат. Је оноҥ эш неме  болбойт. Таҥмалар чечектен чечекке конгулап, канаттарын кееркеде јайылгылап тургулайт.  «Кей ару-у, јилек јулукту-у, мёд тату-у»- дежип, адарулар айучактыҥ јаныла «шуу» эдип учгулайт».

      Јуулукту јилектиҥ, тату мёдтиҥ јыды айучактыҥ тумчыгына јаба согуп ийген деп билдирерде, ол тилин јаланып ийеле, ойгоно чарчады.

     Айучак јаткан тӧжӧгинеҥ тура јӱгӱрип, ичегенинеҥ чыгара јеткелекте, адазы будынаҥ ала койды.

     - Сен бу соокто кайда барага туруҥ, кулугур, чарчап каларга туруҥ ба? Кыш эмди де божоголок, јылу тӧжӧгиҥе јат-  деп, айу огырып ийди. Айучак адазыныҥ казыр табыжынаҥ коркып,  јымжак тӧжӧгине јадала, чӱчеле тереҥ уйкуга кире берди.

      Узак та болбогон, айучакка ойто ло јараш јас, мёдтиҥ тату јыды ла адарулардыҥ кӱӱлеген учужы, кайда да суучактыҥ шоркырап акканы, кушкаштардыҥ чыйкылдашканы тӱжелди.

      Айучак ойгоно чарчап, ичегенинеҥ чыгарга јеткелекте, эне айу јиткезинеҥ капты.

     - Турар ӧй јеткелек, тышкары шуурган шуулап јат. Угуп туруҥ ба, тӧжӧгиҥе јат, уулым- деп, эне айу балазын некелеп уйуктадып салды.

       Кичинек айучак кара топчылардый кӧзин јумуп ла ийерде, оныҥ кӧзиниҥ алдында ойто ло тату мӧттиҥ јыды, јулукту кып-кызыл јиилектер кӧрӱне берди.

Ичегенинеҥ чыга конды. Айучактыҥ кӧзин јаркындалган кӱнниҥ чогы кылбыктырып ийди. Эбире кар кайылып калган, оок суучактар ӧзокти тӧмӧн јарыш эдип шоркырашкан јатты. А јаан байбак чибичекте јас келди, јас келди  дежип, ӱн алышкылайт.

Эне айу ла ада айу ойгонгылап келгилезе, уулчагы тӧжӧктӧ јок болды. Олор чочыгылап, айтпаҥ –тейпеҥ эдип ичегенинеҥ чыга конгылаарда олорды јаскы кӱн уткуды.

    Јоон айулар кыжыла такталып калган тӱктерин сергидерге силкингилеп, јаскы кейди тереҥ-тереҥ тынгылап, ичегениҥ оозында турдылар. Олор кичинек уулы јас келгенине сӱӱнип, эне-адазын эбире маҥтап, кӧкип ойнойт. « Бистиҥ кичинек уулыс јасты тегиндӱ тӱженбеген турбай» - деп, эне-адазы јаска сӱӱништи.

САЛКЫН ЛА ЁЖИК

 Мынаҥ озо Алтайда кичинек ёжик јуртаган. Оныҥ айлы койу чибичектердиҥ ортозында, кичинек агычакта болгон.

  Бир катап кӱскиде   јемзеп, кере ле јалбырактардыҥ ӱстине аҥданып, ийнедий тӱгине ума јок кӧп јалбрактар јууп алган.

   Кенетийин не де кӱӱ леп келеле, оныҥ јӱктенип алган јалбырактарын туш- башка чачылтып ийген. Ол ары- бери кӧрзӧ, эш ле неме јок. Байагы куӱлеген неме салкын деп, йжик серенип ийди.

      Је бот, кичинек ёжик салкынга јолыгар деп бек сананып алды. Ол чокчоҥ этире маҥтап келеле, бийик карагайдыҥ тӧзине ты-ым отура берди. Карагайдыҥ бӱрлери араай шуулажып турган. Ёжик саҥ ӧрӧ кӧрди. Эш ле неме корӱнбейт. Айдарда, салкын јажынып калган болор деп: « Салкы-ын, сен б ебу-у!»- деп кыйгырды. Кенетийин бӱрлердиҥ ортозында кара кӧстӧр тостойып кӧрӱнди.

      - Ээ, бу салкын болбой кайтсын- деп, кичинек ёжик сӱӱне берди. – Сен ке-ем?

      -Мен тийиҥ!- деп, барбак куйрукту, ач-амыры јок таҥма будактаҥ будакка секирип, каруузын јандырды.

       - А мен сени салкын болор деп бодогом- дейле, ёжик чек кунуга берди.

        - Сеге салкын не керек болды, ёжик?- деп, тийиҥ брбак куйругын јӱктенип сурады.

          - «Тутса- тутса- тудулбас, кӧрзӧ- кӧрзӧ- кӧрӱнбес» салкын деп неме бар дешкен, мен оны кӧрӧргӧ турум- деп, кичинек ёжик ыйламзырап, каруузын јандырды.

         - Је андый болзо, мен сеге болужарым. Тегин јерге кӧстиҥ јажы тӧкпӧ , карындаш- деп, тийиҥ карагайды тӧмӧн табырада маҥтап келди. Ол карагайдыҥ  эҥ ле алдындагы будагына отурып, ёжикке айтты:

          -Јазап уккыҥ… Бу карагайдыҥ ары јанында јаан эмес, јараш чечектӱ агычак бар.  Анда кичинек ойдыгаштыҥ тӱбинде салкын јуртап јат. Ол тӱнде де,  туште де амыр јок јӱрет.

         - Сеге быйан болзын, тийиҥеш- деп айдала,ёжик јол- јорыкка ууланды. Анча- мынча болбой, ол терлеген- бурлаган, кичирек агычакка једип келди.

 Де кӧрӱнбейт.

         Ол чат ла болбой: «А-у, э-эй, салкын, сен кайда-а!»- деп,кыйгырып ийди. Эбире тыы-ым. Бир де табыш угулбайт. Кайда да таштардыҥ ортозында суучак шооркырайт. Ёжик санааркап, бир эмеш турала, базардыҥ кажы ла јанында, ичегеннеҥ калјан борсык чыгып келди.

     -Салкынды кӧрдиҥ бе? – деп, ёжик сурады.

     -Э-э ол, амыраарын билбейтен. Туку качан уча- берген. Кайдаар барганын саҥысканнаҥ сура. Ол ончозын айдып берер- деп, борсык « кыр-кыр-кыр» этире кыртылдап, ичегенине кире берди. Ёжик кородоп,ойто ло узун јолго атанды.

    Бир ле кӧрзӧ: арда-мында кезектей турган талдарга једип келтир. Кенетийин јырааныҥ ортозынаҥ саҥыскан шыйтылдаганча учуп чыгала, талга конды. Ол ёжикти кӧрӱп ийеле, куйругы чычас-чычас, ӱни шайт-шайт эдет.

      Саҥыскан, саҥыскан, салкынды кӧрдиҥ бе? – деп, ёжик токтомыр јогынаҥ сурады.

     Айтканча ла ёжиктиҥ кулагыныҥ јанында не де кӱӱлей берди. Ол чочыганына отура тушти. Кӧрзӧ: саста ӧлӧҥ толкуланат, тыттардыҥ баштары эҥилет. Теҥериде булуттар јылыжат. Тӧстӧктӧ термеен айланат. Кичинек ёжик алаҥ кайкап турала : Салкын, сен кайда?»- деп кыйгырды.    

    Јаан удабай ёжиктиҥ кулагыныҥ јныла не де кӱӱлеп ӧтти.

   - Мениҥ айлым агаш аразында,кеен јалаҥдарда. Сууларда- бастыра јерде… - деген сӧстӧр угулды.

    - Асен не кӧрӱнбей јадыҥ?- деп, ёжик сурады.

    - Је, бат кӧр- деп, салкын айдарда ла, быјыраш башту кайыҥаштыҥ јалбрактары элбиреже берди.

        Ёжик алан кайкап: « Салкын, сен бу турбайыҥ» - депайдып, айлы јаар маҥтады. Олор јарыжып тургандый, бирде салкын. Бирде ёжик озолоп, ичкери мендедилер.

       Анайып, ёжик ле салкын тушташтылар.

                           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Александр Ередеев

Салымныҥ кӱрмеги

Куучындар

 

Албаты-јоным, мал-ажым,

Алтайыҥа арбыдап ӧс

 

 

Ажулардыҥ арјанда

Кырды кырлай кирбиктер ошкош мӧштӧргӧ ай бир эмеш ӧйдӱгип, чогы кӧстиҥ јажындый сыксылып турала, теҥериге јалтырап чыкты. Мындый ӧйдӧ Алтай кӧдӱриҥилӱ ле улу! Кӧгӧлтирим чайык тӱшкен ӧзӧктӧр куулгазынду. Айдыҥ меестер кандый да кубакай ла алыс. Аткысталып барган сындар амыр лa тымык. Ойгор, оҥбос деген кимирт ыйыктардыҥ jимирттӱ ӱстинде...

Алты салаазы айга јалтырт эдип, аҥ чыкты аркадаҥ. Тура тӱшти кырлаҥ jepгe. Сын-арказы  јаркынга мызылт-мызылт. Тыҥдаланат,ајыктанат. Кеендиктиҥ кейин кедейип, јыткарып туру. Сезингедий серемјилӱ  неме joк болордо, caҥ тӧмӧн ол басты. Кӧбӱ, ӧлӧҥ отоорго, кӧӧркий тузуркап калган ине. Шак мындый тымык тӱнде маказы канганча јалап алаачы кујуры бар. Japaжaй јайаҥдап келеле, ак кyjypгa бажын сукты. Шалт, шалт эткен jaлаш кандый тату угулат. А мӱӱзи дезе тазылдый.

Не де jырс ла этти. Кӧстиҥ чедиргени jep башка чачылды. Kyjyp оны caҥ тӧмӧн мергедеп ийди ошкош. Jep-тeҥepи «о-о, у-уй!» — деп бустап, кайдаар да ырай берген. Сыгын билинип келзе, маҥтап барадыры. Та ӧзӧк кечкен, та кырлаҥ ашкан. Тыныжы буулат, тыны чыгат. Кӧстӧринде дезе кӧк оттор... Ай сары айу чылап аймаштап, арказынаҥ тударга тургандый. Кӧксине кортон кирип, чагып-чагып туру. Аҥ мӧшкӧ јӧлӧнди. Тыҥдаза, кулагында узун сыҥырт. Бу кандый сыгын эдип туру? Сӱзӱжерге турган ба? Алты айры аайланбайт. Суузап турганы да коркышту. Бастыра кобылардыҥ суузын ӱзе де ичсе, суузы канбас!

Сыгын таралјып, ичкери басты. Агаш-таш оныла кожо не јайканат? Туулар тумантып, ырап баргылайт. Керек дезе качан да уурзынбаган мӱӱзи мойнын бӱктей базырат. Бир алтам, эки алтам, кандый кӱч базарга! Эди-каны jимирт-jимирт. Сыгын шыркалу болгонын jaҥы оҥдоды. Акыр, бир эмеш амырап алар. Сыс киреленер болор бо. Айры бутту кокымай, сеге не јаманым јеткен?

Кӧксиме коронду кортоныҥды не божоттыҥ? Јаан болзо, кујурым јаладым. Айры бутту кокымай, јажына ла мени не истейдиҥ? Бир катап мени јастыра аткаҥ. Je нениҥ учун, нениҥ учун?!

Сыгынныҥ кӧстӧринеҥ jaш тамып, јалбрактарга чалындый тӱӱлип туру. Кӧгӱсте сыс эмеш тымып, аҥ бажын салактадып, токынай берди. Эмди оныҥ кӧгӧрӧ берген кӧстӧринде jaп-јapт кӧрӱмдер... Ол јап-јажыл айаҥда мыйгагыла экӱ туру. Оныҥ мойнын эрке јалайт. Олордыҥ јанында чоокыр бозузы текшилеп турганы коркышту. Ойноп-ойноп алала, энезин келип эмет. Копшоп-копшоп турган јаагында ак кӧбӱк. Эрке, сӱтсӱ jыт келет. Оноҥ мыйгак бозузыла кайа кӧрӱп, туманга кире бердилер. Сыгын ээчий базайын ла деерде, ачу-корон арка-сынын ӧртӧп ийди. Aҥ онтоп ийеле, ӧҥдӧс этти. Сок jаҥыс бойы эмтир. Суу, суу?! Аржанга једер керек. Јадыш joк. Сыгын таралјып, ичкери jыт аайынча басты. Оныҥ кӧстӧри кандый да тӱп joк немедий кӧгӧлтирим. Мыны ай кӧргӧнчӧ кӧрбӧйин деп, кирбиктий агаштарга јаркыны сыксылып, ыйлап-ыйлап ажа берди.       

 

***

Таҥары jyyктa тайгаҥла jopт: сыныҥ да јеҥил, санаа-кӱӱниҥ де бийик. Бу тушта ӧскӧн-чыккан jериҥ  сениле тудуш немедий. Ары-бери ајыктан: нениҥ де учы-куйнына, јажыдына једип болбой тургандый. Канча ӱйелӱ ажулар аш: јаҥыдаҥ кайкалдар ачарыҥ. Мыны ончозын эди-каныла сезип, Кармакай араайынаҥ јортуп барадыры. Јӱзин агаш шабылап ийбезин деп, бӧкӧс-бӧкӧс эдет. Јеерен адыныҥ базыткыры сӱреен мал. Чыгыт ӧрӧ, тен, јӱткип-јӱткип барадар jaҥду. Тискин де тутурбаза табы. Кармакай бойы да боду бӱтпеген эр. J а ж ы јаанай да берген болзо, сындарды сыр јелишле ажа берер. Сын-бели сыстаза да, «сылт» эдип унчукпас кижи. Јаантайын ла каткырынып јӱрген неме ошкош чырайлу. Эрин кара сагалы кичинек коркок тумчугыныҥ алдында ары-бери јайылып, кыймыктап jӱpep.

Ол «чу-чу!» — деп тапчыланып, чала кертеш jepгe чыгара jopтyп келди. Кадын бажы Ӱч-Сӱмер кӱнниҥ баштапкы чогына костый јалтырап туру. Карчый-терчий јастаныжып алган туулар тып-тымык. Јердиҥ талазы ногон-кӧк.

Кармакай эбиреде ајыктайла, Кујурлу-Арт  jaap  ууланды. Озодо оду болгон арташта кижи конуптыр. Кӱли изӱ ле бойынча. «Акыр, бого кем келетен болотон? - Кармакай кара сагалы кыймыктап, шымыранат. — Јок, бу тегиндӱ эмес. Kyjyp сакыган. Мыныҥ аайын-тӧйин кӧрӧр туру». Ӧлӧҥдӧ исти кести. Ол кижи бир болчокты орой согуп, Kyjypгa бартыр. Кармакай чала сезинип, адын агаш ажыра буулай сокты. Бойы кырлаҥга араай чыкты. Мында кујурлар кӧп. Одоштой кырлаҥ- кырлаҥ таштарлу, тилим-тилим меестер. Элик-aҥ чыгарга эптӱ тозуулдар. Отурды, отурды, ӧксӧй берди кӱн. Аҥ аткан кижи бар болзо, ары-бери баспас кайткан?

Эш ле неме билдирбесте, Кармакай мылтыгын jӱктенип, ады jaap басты.

***

 

Кармакай эки сууныҥ белтирине тӱжӱре јортты. Тискинин кайра тартып бир эмеш сананып турала, кобыны ӧрӧ ууланды. Ӧй тапту ла тал-тӱш. Изӱге мӧштӧр мелиреп калган.  Кей jyкcy-y.Аттыҥ чымылтып та турганы коркышту. Чек тискин туттурбас — бажы каҥкас-каҥкас. Ӱйген-сулук — шыҥкырт-шыҥкырт. Кӧгӱске ӱргӱ тӱжӱрип турар. «Бу, байла, мениҥ калгачы јортыжым болбой...» — деп, Кармакай ичинде сананала, «калганчы» деген cӧcтӧҥ  чочый берди. Оноҥ бойын бойы кӧмӧлӧди: «Ыраланба, учкан! Јаан болзоҥ, пенсияга чыгып јадырыҥ не. Јӱдеп  jӱpбезеҥ Алтайыҥа тӱҥей ле јорторыҥ. Акыр, «јӱдеп» дееримде, чындап, jopтсом — белим сырт ла эдер, ӱргӱ тартар болды. Јопонныҥ jyyзында алган шырка ине. Кижиниҥ јӱдеп jӱpгeни, байла, бу. Алдында Кармакай мындый эр эди бе? Јаҥыс ла егерь болуп иштегели одус jылгa jyyктай берген...

Јеерен ады тарый-тарый ачу-ачу бышкырып ийерде, Кармакай санаазынаҥ чечиле берди.  «Акыр, бу мынай ла бышкырбайтан joк по? Кандый јоболто ырымдап туру бу? — дейле, адын мактады. — Јееренек јолды биле-ер. Аржан суу jaap кӧрзӧҥ, јӱткип ле туру».

Бир эмеш jopтyп баратса, кобыныҥ сол јанында меесте ӧлӧҥди тракторло тепсегендий, саҥ тӧмӧн-саҥ тӧмӧн јыҥылап тӱшкен истер јадыры.

Э-э, айулар эмтир. Калак, бу тушта олор кӱнӱркек, казыр тужы эди. Ајыктанар туру — дейле, ӧбӧгӧн jӱктeнип алган карабинниҥ бӧксӧзин сыймап кӧрӧлӧ, мылтыгын уштып, ээриниҥ кажына ӧҥӧрӧ салып алды. Тискинди ле бош салбас керек. Бир кезек чаалдардыҥ ортозына кире јортордо, ады шокырып, туура чарчады. Кармакайдыҥ колы карбас ла —мылтык качан ок белен. Ол тӱжӱре калыды aттaҥ. Кӧрзӧ: једеген ӧгӱс айу бу ла! Тунгак кӱрт эдип, келип ле јадыры. Тарсылдайт тиштери, булгайт бажын. Кармакай шыгап алган. Карабинниҥ карулы эки кӧстиҥ ортозына јапшынды. Айу кижиге чике кӧрӱп болбой, тура кылчас эдет. Оноҥ бутпаштап чыкты. Бу тушта карул оныҥ тӧжине јапшынды. Казырлана берген аҥ тамаштарыла аймаштап, огырып турганы коркышту. Кармакай качан да мындый немеге учурабаган эди. Бажыныҥ тӱги бӧркин кӧдӱрип тургандый. Эди-каны јимиреп, эки јарды соой тӱшти. База ла бир алтам этсе—адар! Айуныҥ ачып алган кып-кызыл оозына шыкап, нениҥ де учун «кыш, кыш-ш, аҥ јобош!» - деп турганын билбей туру. Айу ичкери талтас – мылтык јырс! От јалт – кӱлӱк чалкойто ло барды ошкош. Ыш сеҥе тӱже берерде, айу эки кулагын ала койып, тоолонып јадыры.

- Адыш деп неме андый болбой... Кыш деерде, укпай, кижиге не чурагаҥ?..

- Кармакай шымыранып, ады jaap болды - тоолонып, тоолонып тымып калбай… Кайра кӧрӧлӧ: «Кӧдӧк!» - деп белиҥдейле, туура калыганын ӧбӧгӧн билбей калды. Байагы айузы jыpaa jaap течпес эдип калды. Кармакай мылтыгын јаҥы кӧргӧндий, эбиреде тудуп, сагалдары ары-бери јылыжып, удаан кайкап турды. Оноҥ айтты:

- Бу не  адыш, уул? Беш ле алтам jок пo? Јӱдеп jӱpгениҥ бу туру! — Оноҥ ол бойын бойы токынадып, мактап ийди. — A-а, чындап, кулагын кырпай шыкаган ошкожым. Андый болзо, уул, адыш сенде турбай...

Оноҥ тиштери кажангдап, кӱлӱмзиренип ийди.

Je, карын, ээрлӱ ады тыҥ ыраак ойлоп барбайтыр.

 

* **

 

Кӱн тал-тӱшти кыйып, јӱгӱрӱгине кире бертир.

Аржан суу ыраак артпаган. Ого чай ла кайнадымга једе берер. Јеерен ат чымылтып, бажын кекип-кекип барып ла jaт. Ойто ло бышкырыш эмес бышкырыш. Кармакай байагы учуралды сананып, бажын јайкады: «Јок, беш ле алтам немени jaзып ийген эмтирим. Бу айу-бӧрӱниҥ кӧптӧгӧни  коркышту. Мыйгактардыҥ бозуларын, эликтердиҥ чааптарын терип јип салгылаар болды. Мынаҥ ары та не болор? Туйгакту аҥ ӧспӧй барар болды ба? Бӧрӱниҥ ӧлтӱрижин бергем ле... Акыр, эки јӱcти ажа берген ошкош. Je олордыҥ астап ла турганы joк. Јердиҥ аҥын канайып ийер оны. Чындап, мен пенсияга чыксам, кемди ордыма кӧстӧйтӧм? Мында јаандарым ондый кижини ордыҥа таап сал дешкен. Кату иш ине. Керде-марда улусла уружар керек. Аҥ-кужын, алтай-jepин сӱӱген уул таап алатан болзом, санаам токыналу jӱpep эди. Калай-малай кижи егерь болотоны токтозын...

Је, бат, аржан суу ӱч јердеҥ бу чоргып јадыры. Кармакай бого ӱделеерге адынаҥ табыш јок тӱшти. Ӱзеҥи-колоҥын мындый jepгe шыҥыратпайтан эди. Ол чебер алды. Адын ырада апарала, армакчылап салды. Мында ӧлӧҥ деп немениҥ  калыҥын! Базып та болбозыҥ. Чӧҥӧ берериҥ. Аржанныҥ окпынынаҥ соккон эзинниҥ арузын, јеҥилин! Айландыра кандый ӧҥдӱ чечектер joк? Тайгазып, ӧлӧҥзип јытанып јатканын? Байалык сынду, jaaн мӧштиҥ тӧзинде келген улуска эптӱ оду. Кармакай ого от салды. Оноҥ аржаннаҥ суу аларга эҥчейип, бажын сыймай тудуп, шымыранат:

Арыган сынды jeҥилтep

Алтайымныҥ сӱди слер.

Кӱӱнди ӧрӧ кӧдӱрер

Кӱн јаркынду эми слер.

 

Артабастыҥ арузын

Албатыма беригер?

Јайалтаныҥ japкынын

Jaш ӱйегe jaйагap?

 

Чындап та, таштыҥ кыбынаҥ саҥ ӧрӧ чоргып чыккан кутук апагаш ӧҥдӱ. Торт ло мӧҥӱн ӧрӱм ошкош, толголып-толголып туру. Кӱнниҥ чогына кӧрӱнер-кӧрӱнбес куулгазынду солоҥылу. Шоркыраган табыжы тату, јылу. Оны уксаҥ, санаа-кӱӱниҥ jeп-jeҥил!

Кармакай кӧс-бажын jyнyп, чайын асты. Одуныҥ ыжы јобош, ап-амыр. Мында бу jyyктa кижи болтыр. Банкалар јадыры. Балыктардыҥ сӧӧги де кӧп. Јудаган ла таҥма эмтир. Коштой турган мӧштиҥ шаҥдазын та не јаҥдаган? Јаламаларды да чечип салган. Бу кайткан кӧрмӧс? Кармакай ол тушта ӱстине jopтyп келген болзо, керек коомой болор эди. Кармакай отурып, ичинде табыш joк арбанып сананат: «Мынаҥ ары кажыбыс ла бу кижи чилеп јӱрзебис, jep-алтайда не артар! Кижиниҥ jepи - кабай, тыны-тыныжы. Јаражын сыйлаган jaйаазы. Оны кургадып, ӧртӧп салзабыс, кемниҥ шоры — бойыстыҥ шорыс. Кейт, байлу, агару аржанныҥ jaнынa мындый санаа сананбайтам...» дейле, чочып, чӧйгӧнин чыгарды. Оноҥ чайын чӧйӧ-ӧ ууртап, табылу-у шӱӱне берди.

 

***

 

- Акыр кӱн кырга бир сӧӧм лӧ арттыр. Отурыш јок. Чадырлу-Ойыкты карап кӧрӧр туру. Мындый jaкшы эҥирде кемизи-кемизи аҥдап jӱpӱ эмеш пе... — Ӧбӧгӧн качан ок ээринде. Атанар ла дезе, андый кижи ол — куйушкан-колоҥы, кејим-токымы чӱрче ле чыт эде берер. Јорыгы јеҥил, кӧнӱ.

Бу не атазы! Aҥ jaткaн jep, терстӱ кан! Кӱӱлешкен чымылдар. Кармакай атпас этти, адынаҥ јайылып ис кести. Бого шыркалу aҥ jaткaн туру не! Кӧгӱстеҥ келген кара кан! Апшыйактыҥ сагалы тыртас эдип, нениҥ де учун јардында мылтыгын ушта тартты. Чырайы куп-куу. Јыдыркап, ары-бери каҥкас-каҥкас. Койу ӧлӧҥди уймаштап барган ис. Кармакай оны истеп барды. Оны бӱгӱн ле кижи аткан. Шыркалу кӧӧркий, байла, аржанга келген. Табыш угала, ойлой бертир. Je jaдындaжы кӧп. Јӱдеп калтыр. Ол Кату-Јарык jaap бартыр. Кармакай немени оҥдоп ийбей база. Једеген сыгын. Кайда-кайда јыгылары japт. Кара jepгe калганча, истеп табар, мӱӱзин де болзо алар. Планга табыштырып ийбей. Эдин малчыларга айдып бергей, чӧйип, кадырып алгай. Jaжытту аҥчы тӱҥей ле табылар. Э-э, байагы одуда конгон кӱлӱк ол эмтир. Керек кујурда болгон. Эм japт.Кем ол? Ол бо?.. Таптым... Ады-јолы оноҥ... Озо јартына чыгып, быжулап албай...

Шыркалу немени истебейтен, там кейтиге берер. Кайып, кетеп кӧрӧтӧн эди. Быжу да, јобол до болбос.

Мынайып јӱргенче качан ок эҥир. Томонок-чымылдар торт кара туман. Тумчук-ооско кирип кайнайт. Агаштардыҥ  кӧлӧткӧлӧри туку качан кобыны кече бертир. Тӱжиле чалдыгып, изип калган ӧлӧҥниҥ  јыдын койузын, ӧдӱзин!  Аҥ бир jиктиҥ тӧмӧн бартыр. Анча-мынча кетеп, шиҥдеп турганча, кем де бир тарый мылтык атты. Кӧдӧк! Бу не атазы! Кујурда кижи бого канайып карыжып келген? Бу ӧскӧ кижи болбой! Мыныҥ аайы-тӧӧйин кӧрӧр» — Кармакай ӧҥӧлӧп, табыш јок jopтты.

 

***

Эки уул кичинек, jӱгӱрӱк суучактыҥ јанында јарјаак аҥ сойып туру.

- Алдында отурарыста айткам, андый ла болды. Эм бӱттиҥ бе? — бирӱзи омок сурайт.

- Сениле кожо бу ла тайгага артып калар кӱӱним бар! — экинчизи joбош ӱнденет...

Бу ла тушта мӧштӧрдиҥ ортозынаҥ фуражкалу кижи чыга jopтyп келди! Бат, милиционер! Керектиҥ божогоны ла бу! Уулдар коркыганына куп-куу. Колдоры тыркырап, чек тыны чыга бергендий.

Кармакай олорды кӧрӱп ийеле, бойы да оп-соп, «кӧдӧк!» — дейле, тискинин кайра тартты. Таныш эмес улус мында эт-jyy јайрадып јадыры. Оноҥ тайганыҥ тайгазы болор: jopтyп барар ба, кайдар?.. Кем билер олорды... Јок, барар ла... Je, карын, лесник кийимдӱ кижи турбай, милиционер ле болбогоны јакшы! Уулдар эмеш токынай бергиледи.

- Јакшы, јакшы ба, уулдар? Бӧӧрӧк-јууны aҥтарып алган турбайаар. Бу алтайры турбай. Јакшы, јакшы. Карын, алтайыҥ берген. Мыны сойбой не оп-соп тура бердеер? Мӱӱзин озо баштап кезип алаар? Эм ол сыраҥай ла јымжак тужы: ӱрелер, сыйрылар.

Карамкай адын буулап садды. Оноҥ канјаазында каптыргадаҥ курч малтазын чыгарып, сыгыныҥ мӱӱзин кезе чаап, оны узун, койрык сынду, jӱзи толбулу, чачы атрак сары уулга берип, айтты:

- Ка, ол туку быдакка илип сал? Айла мыныҥ уурын, бек ле jepгe ил?

Кармакай jaнында турган јиитке кылчас эдип кӧрди: ачык-јарык чырайлу, кабакыр, ӧдӱ, курч кӧстӧрлӱ сынгыр уул туру. Чачын база кыскарта кезип салтыр.

- Буслер кажы jердиҥ уулдары?

- Мени канайып таныбай тураар? Мен – Аргачы, Байлайдыҥ уулы. А ол нӧкӧрим – Яшка, городтыҥ.

- Сен, торт, адаҥныҥ баштерезин кийип алган турбайыҥ. Айса, кижи адазын тӧзӧбӧй. Је, уулдар, мыны не кӧрӧр, сыйра, шылбалай тартып ийели! 

Ӱчӱ сыгынды сойо бердилер. Уулдардыҥ колы-буды кабышпайт. Кармакай каранынаҥ кӧстиҥ кырыла кӧрзӧ, олордыҥ томырактары топчызын базып ийзе, «шалт» эдип ачыла береечи кертек-курч кӱлӱктер эмтир. Мындый немелерди андый jepгe отурган улус эдип билетен эди.

Кармакай чат-мат иштенип, эпчил-эпчил тудунып эрмектенет:

- Акыр-акыр, ӱйени анайып омырбайтан, берет, кӧрӱп ал, шак мынайда, бойы ла алына берер. Алтайыныҥ aҥын сойзо, байлу-чӱмдӱ неме, балдар. Оҥоры-тескери тудунза, соондо неме учурабас. Мыныҥ семиргени не болгон аҥ. Торт, ак мешке! Акыр-акыр, карын-јуузын, кыймазын шак мынайда алатан неме.

Уулдар бу ӧбӧгӧнниҥ эпчилин кайкажат. Бычагы тийзе ле, кажы ла уйе-сӧӧк бош немедий. Малта эш керек joк: ооктоп-ооктоп туру. Уулдар этти будактар сайын илгилейт. Кармакай сыгынды сойып, бир ок эскиде, экинчизи jaҥы тийгенин кӧрӱп алды. Айдарда, оны байа тӱнде кyjypдa шыркалаган эмтир.

Кармакай чат-мат тура jӱгӱрип, тиште буурды аҥдандырат. Јилинчиктер оттыҥ кыйнында ӱзи шыркырап бышкылайт. Котелоктор санаa јок ажып, эт-јуулу бортылдап кайнагылайт. Кармакай jилинчиктep сооло бербезин деп чыгарып, соодып койды. А буур тапту ла чыкту тужы. Јымжак, калай бышса амтанду. Одуныҥ јанында jaйы-ым. Јиликсип, буурзып турганын...

Кармакайдыҥ jӱрегинде кандый да чочыду. Уулдардыҥ чырайы соок, кату. Чала јимиреҥдеп турарыҥ. Аргачыны тӧрт jыл мынаҥ кайра айдай берген дешкен. Эм jaнып келгени, байла, бу туру. Ондый jepдеҥ келген кижи андыйзымак ла... Там ӱстинде егерь кижи. Туттурганы japт. Јеткерлӱ. Ajapыҥкай болор керек...

- Эй, уулдар, јилик-буур бышкан, келип јигер! — деп, Кармакай кыйгырды.

Аргачы ла Яшканьнг келижи кандый да кӱӱн-кӱч jок.

- Аҥныҥ јилигин сый согуп, малдыҥ дезе japып јийтен jaҥдy — дейле, ӧбӧгӧн карара чонуп калган joдоны торс этире бычагыныҥ арказыла сый согуп, јилигин корт этире соруп ийди. — Сӧӧги jyкa, эткир сыгын болгон эмтир.

Уулдар унчугышпай, база торсылдадып, кортылдадып ла отурдылар.

-Бу аҥ карын, слерге канайып белен учурады? Макалду: белтир jep, сууныҥ jaны. Кӱлӱкти канча катап аттыгар? — Кармакай јардак, омок ӱниле сурады.

- Јортуп келетсебис — бу ла туру! Атсам — ышла jaп ла. Бис экӱ бу jyyктa тӱрменеҥ jaнып келгенис. Кожо отурганыс. Яшка јакшы алтайлап билбес. Энези алтай, адазы орус. Кайлык кижи туру. Бойы jaкшы уул. Уур-кӱчте бой-бойыска болужып јӱргенис. Мен ого ӧскӧн-чыккан јеримди јаантайын куучындайтам. Катудаҥ чыксабыс кырла jopтopыc, aҥ адып берерим дейтем. Алдында јылкычы болгом, слер, байла, билер болбойоор. Јанып келеле, сугуп салган бир јаман трап мылтыгымды јӱктенип келгеним бу. Кӧрзӧӧр оны: татап калган неме.

Бу aҥ учурабаган болзо, мындый неме... Эмди оныҥ каруузына туратан турум. Штраф jaaн, билерим. Оны бийдимле тӧлӧӧрим бе? Ойто тӱрме, ол ло... Билерим: слер, егерь улус, керегеерди бӱдӱререер. Оҥдоп јадым.  Катап тӱрме болзо, болгой... Канайып ийер, бурулу да... Алтайымныҥ сынына jopтуп алганым jaкшы... Былар, мында jaҥыc ла мен бурулу. Яшканы билбес болыгар, ого тийбегер? — Аргачы чырайы соок, табылу ӱниле куучындап отурды.

- А, карын, ырысту эмтириҥ Аргачы. Алдырба-ас, алтайына эзен-амыр jaнып, нӧкӧриниҥ кӱӱнин кӧдӱргенде не коомой. Бодоп ло кижиге jаман не сананып туруҥ, уул? Тоҥ ло мени не деп?.. Мынаҥ ары нени иштеерге- туруҥ?

- Сананып кӧрӧр. Агаш-ташка ла jyyк jӱpгeн болзом.. Ойто јылкы кабырайын дезем, бергилегей не.

- Мен эртен ӧзӧк тӱжеле амырайын деп. Болор јаш јеткен. Јорторго чыдашпай бардым. Jaш улус иштезин, кату-кабырды олор јеҥзин.       

- Јок былар, иштегер ле. Эмди де катан бойоор.

- Кӧрӧриҥде ле андый не. Јаҥы айттым, jaш улуска јол берер керек. Сокор тутканын ычкынбас деген чилеп, амыра деерде, амырабай онтоп-сыктап та турза, jepин  јайлабастар бар. Кандый да болзо, jaш улус ишти jaҥырта баштаар ине. Је мениҥ ле санаам андый. Ӧскӧ улустыҥ та кандый?

Ол экӱниҥ куучынын оҥдобой, Яшка чек тӱлтӱйе берди ошкош. Мыны Кармакай сезип, оноҥ орустап эне-адазын, тайга-таш japaп туру ба деп сурады. Яшка каруузына эки-ӱч ле сӧстӧрлӧ берет. Ого мындый шылаш јарабай турганы кырлас-кырлас эткен jaaгынаҥ билдирди. Ӧбӧгӧн  ичинде сананат: кыјыраҥтып турган кижини кайдалык, арып-јобоп калды не, катуда jӱpгeнде, андый болуп калбай база. Јаш кижи мынаҥ ары иштеп кӧндӱксе, тӱзелип калбай. Јабысты jaмaн айтпас... Эртеннеҥ ары эрмектеже бербей. Кижиниҥ бойында да мындый бала-барка бар эмей. Акыр, ого чаптык этпес туру. А бу Аргачы куучынчы бала эмтир.

- Је кижи алар ба, уул? — оноҥ сурады.

Аргачы кӱлӱмзиренип ийеле, айтты:

- Оны, былар, Кокышевтиҥ сӧстӧриле айдып берейин:

Камык алтай кыстар кӧп,

Кажызын алар — эй, эй, эй-эй,

Ӧйди сакып эр Патей

Ӧҥӧлӧп јӱрди меҥдебей...

Кармакай јарсылдада каткыра берди. Буурын сыймап, jӱк ле арайдаҥ токынады. Яшка ӧрӧ турала, суучак jaap кӱдӱрейип басты.

- Бу нӧкриҥниҥ чырай-бажы кандый бӱрӱҥкӱй неме туру?

- Андый ла эмес эди. Слердеҥ коркып туру не.

- Сен ол нӧкӧриҥди эмди ле барып токтот: jилик јиген кижи соок суу ичип ийбезин. Аҥныҥ ӱзи jyмypгa тоҥзо - ӧлӱм!

Аргачы тура ла jӱгӱрди, сурт ла этти. Анда экӱ удаан куучындажат, колдорын jaҥыжaт. Шаҥ-маҥ табыш.

Одуныҥ јаны јайы-ым, ӧлӧҥ такталып калган. Ӱч котелок бортылдап турганы санаа joк. Ӱзи ажарда, «шар», «шар». Јалбыш та этсиреп калгандый. Ӧрӧ кӧдӱрилет, јабызай тӱжет. Бӱгӱн мыны кӧрзӧ, чып ла чын аҥчыныҥ кокту одузы. Кейде јиликсӱ-ӱ jыт. Apjaнынаҥ Кармакайды  пенсияга ӱйдежип тургандый.  Кӧпӧгӧш jaйгы эҥир. Кӧк ӧлӧҥгӧ чамча јок, серӱӱнденип јаткадыйыҥ.

Аргачы саай-саай алтап, кӧстӧри карачкылап калгандый базып келди. Апшыйак этти чыгарып салтыр. Удабады, оны ээчий Яшка чугулду бӱдӱмдӱ јетти.

 - Је эмди эт ажап кӧрӧли, уулдар? - дейле, Кармакай табакты баштады. Ол кыйыҥ јадып, эки ӧлӱ кадар јуулу кабырганы курч бычагыла эптӱ кезип, јиишке тапту кире берт. Уулдар да оноҥ артпайт ошкош.

- Ой, былар, катуга отурган улус кандый да соок сыркынду болуп калатан эмтир - Аргачы нениҥ де учун нӧкӧри jaap кылчас этти. - Je мен мынаҥ ары jакшы јӱрзем, иштешти кӧргӱзерим. Тен, бууныгып калгам. Ол тушта тюремщик деп айдып кӧргӱлезин.

- Аргачы, сени кем анайда айдат?

- Јанып келеримде, кезик немелер чыпылдажып турбайты.

- Сен олорго ajapy этпе, балам. Билерим, билерим, бар ондый немелер. Керекке алба, омок ло jӱp.Ундылып калбай. Чын, јакшы jӱpӱп иштезеҥ, јaaктyгa айттырбазыҥ, јарындуга јыктырбазыҥ.

Эй, былар, бу кижиниҥ чыккан-ӧскӧн jepинеҥ кару неме joк эмтир! Сананзам, чек эди-канымла тудуштый. Анда јӱреримде — санаам бу ла кырларда! Шатра деп ӱлгерчи мынайда бичиген эди:

Сӱттий айдыҥ тӱндерде

Сӱнем чаҥкыр Алтайда.

 

Мындый сӧстӧр кижиниҥ кӱӱниле кӱрмектелип турар. Кандый да тармалу, апту. Бистиҥ јердиҥ ӱлгерчизи  мынайда айткан:

Ыраакта jӱpӱп сананзам,

Чыккан jepим тынымдый.

Кажы ла ӧскӧн ӧлӧҥи

Канымла тудуш немедий…

Кармакай сагалын сыймап, кӧтӧрин шуурып, унчукпай барды. Оноҥ ӱшкӱрип ийеле, унчукты:

- Бу тен, сӱӱрен тыҥ алкыштар болтыр. Кижиниҥ ӧкпӧ-jӱpeгинe ӧдӧр, ал-санаазын айладар... 

Уул дезе кунукчылду кӱлӱмзиренип ийеле, чалкойто јада берди.     

- А бу нӧкӧриҥ оорып турган болды? Не јадындап туру?  Барып суразаҥ?

- Јок, былар, ол санааркап јат. Кижини кем билер… Амырагай... Слер егерь болуп иштеп келгенеер удап калды.  Мен кичинек тужымда бу ла кийимеер. Ижигеердиҥ учуры jaaн,байла, кӱч те болбой?

- Андый эмей база. Јеҥил иш кайдаҥ келзин. Уурчы аҥчыларла кезе-быча тартыжары кайда. Аҥ-куштыҥ, агаш-таштыҥ тоозын бил, агын суулардыҥ арузын кичее: je ончозы ла сениҥ керегиҥ эмей.

Аргачы саҥ ӧрӧ кӧрӱп јадарда, оныҥ кӧстӧри кандый санаалу, јалакай болгонын Кармакай jаҥы ла ајыктап оҥдоды. Ол шак мынайда јадып-јадып турала, кемзинчек пе, кандый да joбош ӱниле сурады:

 - Былар, мен слерге бир ӱлгер кычырып берейин. Јолдыктары кажык па, кандый, уксаар? Слердий jaaн улус чындык ӱлгерге сезиҥкей. Ол мынайда башталат:

Айлаткыш орогон чаҥкыр кей

Агаш-таштыҥ тынган тыныжы!

Тӱмен калыкка бу телекей

Тапчы болбос — бир кабайы!

 

Je бат, ӧрӧкӧн, оноҥ арыгызы чала бойымныҥ ичиме јарабай турган јолдыктар. Акыр, учында мынайда бичигем.  Та japaap, та јок.

Јеткерлӱ чакта каруулда бис,

Jepиcкe чебер кон јӱрерис...

         Мен бу ӱлгерди байа јолой чӱмдегем. Тен, apjaнынаҥ ийдил кел турганда. Je, былар, кандый эмтир? Кажылгак, кату болбой.

Кармакай: «јолдыктар», «ӱлгер» деген сӧстӧрдиҥ  учурын оҥдобой, бир эмеш сананып отурала, айтты:

- Э-э, сен таадаҥныҥ канын тарткан болтырыҥ. Ол тайга-ташка јӱргенде, алканып јӱретен ӧрӧкӧн эди. Айса Алтайына келзе, андый болбой база. Ару, ойгор сӧстӧрдӧ не jaмaн бар. Алкыжыҥ јакшы ла эмтир. Аргачы таҥкы кодорып, турунла оны кӱйдӱрип алды.

 - Бу таҥкыны чачайын деп. Je кижини божотпос таҥма болтыр. Болалбай јадым...

- Болалбас не бар ондо? Тайгага таҥкылаза, јыт-быјap. Aҥ-куш туку кайдаҥ ла jыт алар. Солыктап, бышкырып, камык jep ӧткӱре jecкинип маҥтажар. Алдында мен де таҥкылагам эдим. Чачып ла ийдим. Арајанды каа-јуу амзап ийип турбай. А сен, Аргачы, ол јанынаҥ кандый?

- Тӱк! Кӧрӧр дӧ кӱӱним joк. Бир катап ичеле, jeткep эдип салгам. Мында jaнып келеримде, нӧкӧр уулдар меге аракылу јеткендер. Ичпей турум дееримде, айткылап тургандары коркыш. А бойлоры мылjыҥдaжып, бой-бойы согушкан. Мынайып јӱрзебис не болор. Уулдар учы-тӱбин не сананбайт не? Чындап, былар, эмди наркомания деп неме элбей берген. Байла, уккан болбойоор?

- Jок, joк, укпадым. Ол кандый неме? Јаҥы сорт аракы ба?

- Jок, ол сӱреен јеткерлӱ корон.

- Корон болордо ӧлбӧс пӧ?

- А ӧлбӧй. Ол кижини озо баштап аптап, тартып алар. Оноҥ божогоны ла ол. Оны мактаҥ, кендирбаштаҥ эдип, уколдонып, ичип јадылар. Озо баштап, коркышту јараш јерге учуп барар, кудайдыҥ чӧрчӧктий телкемин кӧрӧр дежет. Шак мынайып јӱӱлтип турала, мекелеп, кӧрмӧстиҥ jepинe экелер. Бат, бу тушта ӧлӱм. Алтай jepиниҥ japaжын ундып саларыҥ. Сеге не де керек jок болор. Оныҥ oлjoзынa кирбеске, ченебес, амзабас керек. Jaш улусты jaкыыp, ӧштӱзиниҥ бӱдӱжин айдып берер. Кӧрдигер бе, кижиде кандый јеткерлӱ ӧштӱлер бар.  Аракы, наркотик - келер ӱйебисти jeтпec санаалу, мылjы, jӱӱлгек эдетен коркышту jaaн jeткep.Оны токтодотоны  бойыстаҥ камаанду.

- Аргачы, бу сениҥ айтканыҥнаҥ баштере јемиреер неме турбай... Баш бол, јерде не ле бар!

Jaaндy-jaштy куучындажып отурганча, ай кырдаҥ чыгып келеле, тыҥдаланып туру.

- Кӧдӧк, отурып калтырым. Акыр, ат армакчылап салайын. — Кармакай јеерени јаар басты.

 

***

Ол ойто келзе, Аргачы отты jаанада салып ийген эмтир. Бойы тӧгӧлӧнип, макатып јадыры. Оны кӧрӱп, ӧбӧгӧн кӱлӱмзиренип ийди: «Тайгазын санап калтыр». А нӧкӧри мӧштиҥ тӧзинде уйуктап калтыр. Акыр, балдарга чаптык этпес, амыразын. Кармакайда не болзын: токымы — тӧжӧк, ээри jacтык.Мылтыгы јанында. Ол jepгe конзо, јаантайын андый.

Салымы башка ӱч эр. Сӱттий айдыҥ бу тӱнде, санаалары ӱч башка кайып барган...        

Аргачыныҥ кӧксинде дезе кӧрӧ тӱштий кӧрӱмдер. Jaш јӱрӱминде баштап ла индиккен ундылбайтан учурал.   

Аргачы он класстыҥ кийнинде јылкычы. Сӱреен сӱӱнчилӱ ӧйи. Амадузына јеткен туш. Сӱӱгени эрјине мал. Јал-куйругы јалбыштый, мойындары чоргодый. Кӧстӧринеҥ чедирген чачылып тургандый. Олорды кӧрӱп jӱрерге кандый japaш! Je иш иш ле: јеҥил кайдаҥ болзын. Корон соок, јут-јулакай. Ээрдеҥ тӱшпес јортыш. Чыгым, ӧлӱм этпеске кичеениш, тартыш. Кожо малдап турган кижи - Joлдoш. Jaжы jaaн, бойы јалакай, кӱӱнзек ӧбӧгӧн эди. Экӱниҥ ижи кӧндӱккен. Комыдал јок.

Бир кӱн Аргачыны ӧзӧк тӱшсин деп, айттыру келген.  Јиит уулда не болзын, тӱниле маҥтадып ийбей база. Jылдыcтap оныҥ јарыткыжы ине. Энези эшке конуп алала, конторага келерде, бышпак сары чырайлу управ Айабас айтты:

- Фотоҥ бар болзо, клубтыҥ заведующийине  экелип бер.

- Мыны кайдарга тураар? — Аргачы алаҥзып сурады.

- Mынаҥ ары озочылдардыҥ ортозына отургайыҥ.

- Эп јок, бойсын. Уйатту-у.

- Канайып туруҥ, сендий јараш уулдаҥ кыстар кӧс албай турзын. Их, мен болгон болзом, а! – дейле, Айабас Амырович чаҥкырзымак кӧстӧрин јылымзу-у шуурып ийбей кайтты.

- Аргачы фотозын алып, клубка jeтти. Мыныҥ кемизи заведующий? Улустаҥ сурулап укса, Каймина Роза дешти. Кыбында јогыла. Аргачы сакый берди. Каймина деп улус бу jерде јок. Ӧскӧ јердеҥ келген кижи болбайсын. Удабады, куу ошкош узун мойынду, ээлгир, чичке сынду кеберкек кыс кирип келди. Аргачыныҥ jӱpeги селт эдип калды. Кызара тӱшти.

- Клубтыҥ башчызы слер бе?

- Эйе, эйе - мен. Слер Эзендеев Аргачы ба?

- Эйе, ол ло кижи.

- Je кып тӧӧн киреер. Экелдеер бе?

- Эйе, бу. Та japaap, та јок.

Роза узун, кызыл тырмактарлу колдорыла фотоны алып, ajыктай берди. Оноҥ колын чабынып ийди:

- Japaap, japaap! Бу, тен, художественный сӱрлӱ фото турбай.

Аргачы бӧрӱгин уужап, кыс бала чылап там кызара берди. Кыска чике кӧрӱп болбой, кылбыгып туру. Роза нени де бичиирге эҥчейип ийди. Бу тушта Аргачы оны лаптап ajыктады: оозы оогош, эки кызыл jaлбpaк ошкош эриндер. Јаактары ойдыкту, бошпок, кӧбӱ. Кабактары билер-билбес талбынып тургандый. Ачык мойны ап-апагаш. Бу кыстаҥ саҥ башка тату, баш айланар jыт согуп туру ошкош.

- Не унчукпай бардаар, нени-нени куучындазаар?

Оныҥ ӱни база кандый да апту, jypeккe табарар кӱрмек-кӱӱлӱ.

- Тайга-ташта jypгeн кижи нени кӧрӧр, угар... — Аргачы агаш-ташка jӱpӱп, кӧпти кӧрӱп, билип алган да болзо, таныш эмес кыска тургуза ла канайып куучындазын база. Кей-кебизин неме деп айдардаҥ айабас.

Бу баштапкы кӧрӱш-таныш. Оныҥ кийнинде jyyндapда. Учы-учында туштажулар jӱpeктиҥ кычыртузыла. Роза Oҥдойдыҥ балазы. Чапты сӧӧктӱ. Барнаулда ӱренген. Аргачыныҥ ол кыс керегинде билери бу ла.

Бир кӱн эҥирде отурала, Јолдош кӱлӱмзиренип, Аргадаҥ сураган:

- Бу калганчы кӱндерде чырайыҥ не бӱрӱҥкӱй? Эй- эй, уул, jӱpeгим сезип ле jaт. Ӧткӱре кӧрӱп ле ийетен кижи эдим. Je, меге айтсаҥ, чып-чын сескем бе? Мыны нӧкӧринеҥ не jaжыpap. Мен де эр эмей...

- Слер сӱӱш деп немени канайда оҥдоп jaдaap?

- А оҥдобой. Билбей. У-у, мен jиит чагымда, байлабайтам, кыстардыҥ jаагынaҥ тургуза ла окомдоп ийетем.

- Кыстарды ба?

- Айса кемдерди деп.

- Ончолорын ба?

- Ончолорын да эмес болзо, јобожын, кару-јаражын. Мен, тен, кортон болгом не! Оком эткен jaaгы канча кӱн кып-кызыл jӱpeтeн јок по.

- Слер ончозын деереерде, онызы не болотон?

- Айттым не – кару-јаражын jытап турбай... Талдап...

- Оноҥ талдап таптыгар ба?

- А таппай. Эмди ле кожо отурган эжим Кӧбӧлӧк. Ол јаражы чорт то эмес болгон — деп, Јолдош учында орустап ийди. — Оны ээреп, јӱрегим мелиреш болгон ло.

Јолдош агаш будыла jepди казай тееп, курчып чыкты. Ол андый кижи: неме айтса тумчук-мурды јылыжып, колдоры эки башка барар. Керек дезе сабарлары да чычаҥдап, куучынына кирижер. Јуук отурарынаҥ јалтанарыҥ колы тийердеҥ айабас. Тегенек ошкош сагалду копшык јаактары jaaктaшкa талбас та кандый кижи болбогой. Мындый нӧкӧрлӧ кожо иштеерге кандый jакшы. Кунукпазыҥ да. Каткырып ла божобозыҥ.

- А бу слердиҥ будыгар кайткан? Сурап угайын дейле, тидинип болбой jӱpгeм.

- А не сурабас. Ол бо? Јуу-чак тужында болгон неме. Тӧртӧн ӱч јылда бистиҥ јерде тыҥ аш бӱткен. Мындый тӱжӱм келин-кечкиндердиҥ, бала-барканыҥ кӱчинеҥ эмей база. Кижи кайкаар: тӱндӱ-тӱштӱ кыра сугаргылаар. Мен бригадир болгом. Је бат, ашты кезип, кладтап алдык. Фронтко тӱрген аш ийер керек. Ол тушта арзак тиштӱ барабан дейтен неме болгон. Оны аттарла айландырар. Табыжы jaҥыс ла тар-тар, кӱп-кӱп. Арзак тиштӱ оозына снаптарды чачып ла турдык. Капша-ай, капша-ай! — деген кыйгылар. Јегилӱ аттарды айдаачыныҥ сыгырыжына кулак сайылар. Мен кӱпӱлдеп, чайнанып jaткaн барабанныҥ оозыныҥ јанында. Канча кижиниҥ чачып берген снаптарын оноор чачып, мергедеп ле турдым. Ол кӱн меге эртен фронтко атанатан бичик келген. А мен дезе барардаҥ озо канча ла кире кӧп аш согуп салайын деп. Таҥары jyyк. Меҥдеп турала, тайкылала, будым барабанныҥ оозына кире берт. Байлазын ба, jаҥыс ла быјырт-кыјырт. Кӧстӧримде оттор... Барабан чайнанып болбой тура берген. Аттарды тескери бастырып, барабанныҥ тиштеринеҥ будымды арайдаҥ айрыган дежет. Билинип ле келзем, Кадынды кемелӱ кечирип jaткылaды. Оҥдойдыҥ больницазына сыҥар будымды кезип, тыным калган. Оныҥ кийнинде агаш бут эдип берген. Темигип баскан кийнинде, эр кайдаҥ отурзын. Јылкычы. Агаш будым карын бек, соокко тоҥбос — деп, Јолдош кокырлап ийди, — тен, той-сай тушта бијелезем: так-так, ток-ток! Шак мынайып, Кӧбӧлӧкти колго кийдирип алганым ол. Ол аксак-бӱксек неме деп jeктeбeген. Санаалу да, керсӱ де. Бат, кандый сӱӱш, бат кандый кыс! Јолдош ӱйин аайы-бажы joк мактап ийди.

- А јӱрегеердиҥ мелирежи оноҥ эмеш киреленди бе, былар?

- Кайдаҥ, уул, там барган. Эмди ле «Кӧбӧлӧгим» деп сананып ийзем, ӧзӧк тӱжер кӱӱним келер. Акыр, Аргачы, сен кижи сӱӱген ошкожыҥ. Сезип турум.

- Эйе, тыҥ сӱӱп jaдым, былар. Јӱрегим сыстайт. Саҥ башка неме!

- О-о, андый болзо, эртен ӧзӧк тӱш. Мынайып, тайгалап јӱреле, ырызыҥ ычкынып ийдиҥ. Мен малды кӧрӱп турбайым.

 Аргачыныҥ чырайы jарый тӱшти. Оноҥ саҥ башка сурак берди:

- Кӱнӱркеш дегени не былар? Мениҥ јӱрегимде ондый неме бар ошкош. Оҥдобой јадым, айса ол — сӱӱш?

Јолдош кедес этти. Чӧймӧк чырайын сыймап, санана берди. Тапкыр, чечен кӱлӱкте ӱн де јок.

- Сӱӱш ле кӱнӱркешти бойым да булгап јӱретен кижи эдим. Кару кӧргӧн кызыҥа ӧскӧ уул jaпшынып турза, ичиҥде «чым» эде береечи неме кӱнӱркеш болордоҥ айабас. Сӱӱбей турган кижиге кӱнӱркебезиҥ де, керексинбезиҥ де... Калак, мен оҥдоп болбойдым...

Аргачыныҥ ӧзӧк тӱжери кӧптӧгӧн. Роза оны изӱ-изӱ окшоп, айдатан:

- Мен jaҥыc ла сени сӱӱп јадым. Јер ӱстинде сенеҥ ӧскӧ менде кижи јок. Сӱӱп јадым, уктыҥ ба!

Мындый сӧстӧргӧ уулдыҥ jӱpeги та кайылган, та мелиреген. Ӧй јилјиргендий, кӱн чогына кӱмӱш, ай japкынына алтын кожулгандый. Бир катап Аргачы энези Оймокко айткан:

- Энем, той эдерге турум.

- Кемди аларга туруҥ балам?

- Роза деп кысты.

Энези ол экӱниҥ jyyгын улустаҥ туку качан угуп салган. Келин болорго турган баланы каранынаҥ кайып, кӧрӱп ле jӱpгeн.

 - Кей-кебизин бала болбозын. Јазап санан.

- Јо-ок, эне.

- Качан той эдерис?

- Ноябрьдыҥ байрамында. Јараар ба?

- Не japaбaйтaн эди. Мал-аш семис, иш-тош когызаган туш.

Бу јӧптӧжӱниҥ кийнинде, сакылталу кӱндер тoрт ло ӧтпӧй тургандый. Кӱскери Аргачы азыктаачы болуп келип jaткaн. Јолой joc japып турган таныш уулдардыҥ одузына тӱшкен. Олордыҥ кӱӱнине болуп, баштап ла аракы амзаганы ол. Је тыҥ ла эмес. Тӱн тапту ла кире берерде, Аргачы caҥ тӧмӧн jeлдиpип ийген. Јурттыҥ ӱстиги бажында теректиҥ тӧзинде эки кижи кучактажып алган туру. Јииттер эмей база, Аргачы кӧрбӧӧчи болуп ӧдӧргӧ сананды. Оноҥ нениҥ де учун энезиниҥ «кей-кебизин» деген сӧстӧри санаазына кире конды. Ол эки сом jaap jopтпой, ӱстиги joллo jopтты. Бир тураныҥ apjaнынa адын буулап салала, теректиҥ jанынa араайын ӧҥӧлӧп келди. Олор турганча. Чын эмеш пе?.. Таныш ӱн, Розаныҥ... Оноҥ ол ло сӧстӧр... Кыс айдат:

- Мен jaҥыc ла сени сӱӱп јадым. Јер ӱстинде сенеҥ кару менде кем де joк.Сӱӱп јадым, уктыҥ ба?..

Oноҥ эриндердиҥ тату табыжы. Уул кижи тракторист Тийиҥбей эмтир.

Аргачыныҥ ичи-бууры аҥдана берди ошкош. Эди каны калтыражат. Кӧстӧри чоокырланып, ойто бастыра бойы изий тӱшти. Каталышкан эки сом јаар,  кӱдӱрейип ыркыранып басты ошкош. Јууктап келерде, бирӱзи jӱгӱре берди. Јаҥыс ла элбес эдип калды.

- Мында кемдер?! — Аргачы алгырьш ийди.

- А сеге кем керек? Чаптык этпей ары бар, уул. Мында алган катыҥ joк — Тийиҥбей jaaн оборы борбоҥдоп, колын тӧжине чалый салып, табылу базып келди — Је сеге не керек, Аргачы? Роза jaҥыc мени сӱӱп jaт, билдиҥ бе? Ортобыска кирижерге бе? Керек болзо бу! — дейле, Тийиҥбей Аргачыны тӱрттӱрип ийди.

- Э-э, сен онойып па, а мен дезе мынайып... Аргачы кынында бычагын ушта тартып, jылбыpт этирип ийгенин бойы да сеспей калды. Oноҥ нени эдип ийдим дейле, ичкери тап этти.

- Тур, тур. Јаманым ташта? Ӧлбӧ, Тийиҥбей, ӧлбӧ! Улус айдып келерим. Сакы, сакы!

Аргачы улусты ойгозып, теректиҥ тӧзине баштап келген. Тийиҥбей уур шыркалу ондо jадыры... Je бат, ол ло... Тургуза ла телефондош. Тийиҥбейди больница, Аргачыны тӱрме jaap апарган.

Качан japгы ӧдӱп турарда, Роза мынайда айткан:

- Мен ол экӱни бир де сӱӱбегем. Бойлоры мени сӱӱ деп некегендер. Оноҥ кӱнӱркежип бычакташкан. Мениҥ мында бир де буруум joк.

Бaт кандый «сӱӱш» ле «кӱнӱркӱш» болгон. Розаныҥ айтканын Тийиҥбей ле Аргачы угуп, бойлорын кандый јабыс болгонын оҥдогон. Ого удура бир де сурак бербегендер. Кийнинде угуп jӱрер болзо, Роза кӧп «запасной уулдарлу» болгон эмтир. Эмди бу ап-ару айдыҥда оны сананарга кандый уйатту ла коркышту.

 

***

Кармакай дезе быјыл мал-ажына ӧлӧҥ-чӧп эдип аларын шӱӱп јаткан. Ол байа аҥ шыркалу келген деп уулдарга айтпаганы jaкшы. Олор кадык аҥ адып алганына оморкозын. Бойлорын эр бис деп бодозын. Кату jӱpгeн балдар јилик-бӧӧрӧк jип алганы кандый jaкшы. Бу Аргачыныҥ Чырбык таадазы не аайлу аҥчы кижи эди. Аткан огы jepгe тӱшпейтен. Одус јылдарда кӧрӱк-момон аҥдап, Совет jaҥгa jaaн јӧмӧлтӧ эткен. Ол тушта гран арјанында терелер алтындый баалу болгон. Оныҥ учун ол ӧрӧкӧн Москвага барып jӱpгeн. Калининниҥ колынаҥ кайрал алган. Бистиҥ jepгe баштап ла сыйга алган тырсайла маҥтаткан. Бу Аргачы jaкшынaк уул эмтир. Санаалу да, чечен де. Акыр, оны бойымныҥ ордыма арттырарга сӧстӧп кӧрӧйин. Мындый уулдар егерь болбозо, кем болор. А ол Яшка деген уул чала кату, кӱркет болгодый. Кӧстӧриниҥ соогы коркышту. Кӱлӱк нени-нени эдерге турган болгой. Кандый да сезим-ырымым тудат. Акыр, таҥ атканча уйуктабас туру. Катуда jӱpгeн кижи карамданбас та болуп калатан эди. Кармакай мынайда сананып, узак jaтты.

 

***

Яшка ӧҥдӧйип келеле, ойто jaдa берди. Уларып туру ба?.. Joк. Оны эмди мындый санаалар ӧйкӧп, кыйнап туру. «Нени эдер?.. Байа бу фуражкалу кижи аркадaҥ чыгып келерде, Яшка не аайлу коркыган. Селт эткен санаазы — качып jӱгӱpep. Оноҥ кӧрзӧ, ол кижиниҥ чырайы токыналу, кӧстӧри кӱлӱмјилӱ. Јок, бӱдӱш теемей. Эртен ле ӧскӧ кижи боло берер. Бисти тудуп алган. Јурт Советке апарар, баш ажар штраф. Оны неле тӧлӧӧрим. Оноҥ мылтык кайда! Кыскарта айтса, ой тӱрме! - Яшка бажын кабыра тудала, онтоп ийди. – Јок, јок, ойто ол jepгe кирер кӱӱним јок! Аргаданар. Керечи табылбас. Бӱгӱн ле оны бого божодып салза, кем де таппас. Аргачы кайда да барбас, айтпас. Керекти озо эдип ийерим, а ол кожо болгон, туйуктанар. А биске кем де сезинбес. Кӧп сананыш јок…

 

** *

Кармакай карамтыгып jӱpe берди. Неме шылырт этти ошкош. Ӧбӧгӧн каран бастыгып, ойгонып болбой јатты. Оноҥ, карын, айрыла берди. Кӧзин ачып, кылчас этсе, Яшка элбеҥдеп, нени де эдип туру. Оноҥ коркойып, ӧҥӧлӧп келедири. Бу не атазы! Уларып турган ба? Ол тура тӱшти. Бастыра бойы тыыдынып калгандый. Бойы ачылар томырактыҥ шылт эткен табыжы. Кертек бычагы айга јалтырт эдип калды. Кармакай коштой мылтыгын сыймай туты. Кӱлӱк келип ле јадыры. Кармакай: «Э-эй! — дейле, мажыны базып ийди. Тайга-таш селес эдип калды. Аргачы арбанып, чочып тура јӱгӱрди. Яшка качан ок тӧжӧгинде.

- Не болды, былар?! Ух, чочыганымды! Јӱрегим арай јарылбады!

- Та уларыгам, та кайткам: аркадаҥ кара неме келген ошкош эди. Аткам. Байла, айу! — Кармакай арка јаар колын уулап, арбанат. — Барып кӧрӧйин. Јыгылып калган болгой...

Ол мылтыгын тудунып, ӧҥӧлӧп барды. База ла jыpc этти. «Тӱк!» — деп, анда тӱкӱрип турды.

Яшка ӱркиген-чочыган болуп, оп-соп сурайт:

- Что случилось, Иргачи?

Нӧкӧри дезе ого тӱнде айу келген, ӧбӧгӧн оны аткан деп japтaйт. Яшканыҥ санаазы jарый тӱшти. Сеспеген... Эмди оныҥ сыны jeҥил. Ол от салат, чай азат. Jӱгӱрип турганы коркышту. Бойын кандый да јеткердиҥ кырынаҥ айрылганын jaҥы сезет. Карганат, тӱкӱринет.

Кармакай караҥуй арканыҥ тӱбинеҥ уулдарды кайдар эмеш деп ajыктап, каткыга кӧкси jaҥыc ла кӧкпӧс-кӧкпӧс. Сӱме дезе, сӱме! Оозын туй тудунза да неме болбос, каткызы ийдилип келет. Оноҥ арбанаачы болуп, чырайын соодып, одуга базып келди:

- Кӧрзӧҥ, кандый санаалу! Арайдаҥ калды!

- Маҥтай берди бе, былар?

- Кайдаҥ, ол мында ла айланыжып турган болбой. Алдырбас, кайдалык оны.

Яшка чай урган, эт чыгарган тӱймеп туруп. Куучын эмес куучын. Jap-jaaк. Таҥ кӧгӧрип, адып келди. Атанар ӧй јеткен.

- Эй, былар, ол мӱӱсти слер алыгар. Бис оны кайдарыс — Аргачы айтты.

- Балдардыҥ тапканын кайдарым. Эп joк эмес пе?

Яшка оҥдоп ийеле, jӱгӱpип барала, мӱӱсти экелип берди.

Кармакай быйанын айдып, јакыды:

- Je, алгай. Слер бачымдабай, ол камык этти тузап алыгар.

Ол суу изитти, ого ачу эдип тус чейди. Этти чӧйӧ кезип, сууга суга салып, будактарга арта салат. Салкын аай ыш келип турзын дейт. Чычайа када берер. Артынарга баду, јеҥил болор. Учында јакыды:

- Калак, одугарды јакшы ӧчӱреле атаныгар? База аҥдабаар, табыш болор.

Аргачы Јееренекти экелип ээртеп ийди. Кармакай таралјып туруп ӱзеҥизине тееп, атанып ийди. Уулдар мӱӱсти ӧҥӱрип берди. Ӧбӧгӧн учында сурады:

- Аргачы, сен мениҥ ордыма иштеериҥ бе?

- У-у, былар, иштебей, иштебей! Јаҥыс japaтпac болбой…

- Мен айтсам, ончолоры jӧп. Айдарда, амырап алала, меге кел. Ишке кийдирип саларым.

Уулдар оныҥ кийнинеҥ узак ajыктап турдылар.

- Отличный мужик! — дейле, Яшка ӱшкӱрип ийди. Оныҥ кӧстӧри кандый да бурулу. Мыны Аргачы сеспеди.

 

Ундылбайтан ӧйлӧр

Шоферым машиназын эптӱ эбиртип, барып лa jaт ӧзӧкти ӧрӧ. Алдыста мӧштӧр уткып келгендий, кийнисте чибилер ӱйдежип арткандый. Катап ла joрыкташ, кайда ла јолыгыш...

Анча-мынча бардык: эки јолдыҥ белтири. Кажызыла мыныҥ баратан? Шофер кӧрӧт меге суракту. Бирӱзи jап-jaҥы, кӧп истерлӱ. Экинчизи ӧлӧҥдӱ — озогы јолдыҥ сомы. Белтирде тарадай јеккен jeepeн ат. Ээзи оны айландыра базып, нени де jaзaп туру. Тура тӱштис. Эжикти ачып сурадым:

- Јакшы?

- Јакшы, jaкшы ба? Слерде не бар? — ол кижи айдала, аттыҥ тӧшбуузын тыҥыда тартат. Ајыктазам, кандый да таныш: тыкыраш мойын, айбас-уйбас эдеечи кыймык. Оныҥ тыртас эткен јардында кандый да кыјыраҥтыш. Бу недеҥ болотон? Э-э, мениҥ «јакшы?» деген эжери јок сӧзим ого, байла, japaбaгaн, кыртыжына тийген туру. Алтай улус: «jaкшы, jaкшы ба?» — деп, эзен-амырын суражатан эди. Байагы кижи аркалык бууны ӧрӧ тартарда, эки оломо кыҥырай бергендий. Олор бескеленип, jopыкка меҥдеп тургандый. Аттыҥ сын-арказы jeҥилe тӱжӱп, бажы каҥкас этти. Эки јарды эрчимдӱ эр эбире басты јегилӱ адын. Чын эмеш пе?  Кемди кӧрӱп турум? Jок, ӧскӧ кижи болбой... Селт этти jӱpeгим, изий тӱшти јӱзим. Ол мен jaap кӧрӧлӧ, серпий сокты бажын. Jaҥыc jepгe тоҥо берт ошкош. Бу канайып турган улус деп, чочый берди шофер до. Оныҥ кӧстӧри дезе ары-бери сурт-сурт: бирде ого, бирде меге.

- Бу сен бе, Эрмек?! — машинадаҥ октолып чыктым.

- А кем эмтир, Эрејей?

Эки joлдыҥ белтиринде эзендеш, кабра кучакташ, эске алыныш...

Эрмекле экӱ эмди одус јылдыҥ бажында онойып ойто тушташтыс. Бис зооветтехникумды кожо ӱренип божоткон эдис. Качан да сӱӱген эдис бир кысты. Ол бала биске кылчас та кӧрбӧгӧн јoкпo. Онызы салымыска, карын, jaкшы болгон.

- Эрмек, мындый удаган кижиге кӧрӱнбей кайда jӱpгeҥ, уул?

- Кайда jӱpдим деер оны база, јеримде ле. Сен корреспондентеп турган кижи бистиҥ jepгe келер эмезиҥ, кайдаҥ јолыгатаҥ эдиҥ.  А бу сен эрин сагалды качан эдинип баштагаҥ.Кижи таныбас та. Копшык чырайыҥа japaп jaт. «Ӱй кижини тулуҥы, эр кижини сагалы japaндыpap» — деп, озогы улус айдыжатан joкпo. Акыр, бу не арыгаҥ, уул? Je мен сениҥ куучыныҥды радиодоҥ угуп ла турбай. Ӱниҥ jaйa-a, чӧйӧ-ӧ, танып ийбей база. Чындап, кожо ӱренген балдарга joлыгып туруҥ ба?

- Айса, joлыгып турбай. Олор сен чилеп суру joк болуп калган эмес. Кажызы ла: «Бу Эрмек кайда, туштадыҥ ба?» — дежер. — «Joк» — дезем, айдыжар: «Ӧткӱн-ӧдӱ кӱлӱк эмди, байла, Орто Азияда болбой». Олордыҥ кӧп сабазы бийик ӱредӱлӱ зоотехниктер. Кезиктери jaaн, jaмылy иштерде.

Эрмек алдында чылап бажын серпий согуп, чачын сыймай соготонын таштабайтыр. Эмди онойып ийерде, саамайларында буурыл кылдар кӱнге jaлтыpт эдип калды:

- А сен ӱренеле зоотехник болбогоҥ бо, Эрејей?

- Оҥдойдо Ийинде беш јыл тартыштым. Je оноҥ будым jopтышка чыдашпай барган. Учында Москвада Литературный институтты божотком. Эмдиге ле зоотехник ижимди улалткамча. Радиодо jypтхоз берилтелер белетеп јадым. Малчыларла, специалисттерле теҥ-тай куучындажып jӱpгeним ол не. Зоотехник эмес болзом, jaҥы эп-аргаларды албаты-joнгo japтaapгa кӱч болор эди. Акыр, ол jaнынаҥ токтозын. Эп joк. Мактана бердим ошкош.

- Алдырбас. Нӧкӧрине кайдар ол. А мен ceгe оноҥ кӧпти куучындаарым. — Эрмек ортон сабарын ла эргегин бириктирип, «шалт» этирип ийди. Бу оныҥ база бир озогы кылык-јаҥы. Мынайып ийеле, кӧстӧри чийилип, јаактары јайылып, кӱлӱмзиренетени ол ло бойы. Jaҥыc ла чырайы кара болуп калтыр.

Куучындажып туруп калган улус турбайыс. Мен тегин де jaaкыp кижи, эзире бергемдий эрмегим там ла кӧптӧй берди ошкош.

Oнoҥ шоферго кыйгырдым:

- Jӱгӱрӱк, нӧкӧримле келип таныш!

Эку эзендешти, танышты, эптӱ эрмектешти. Jӱгӱрӱк чоҥ чырайлу, эттӱ-канду эр. Кӧстӧри каткылу, ачык-јарык уул. Бойдоҥ бош. Экӱ јорыктап јӱреле, оноҥ кокырлап сураарым:

- Jӱгӱрӱктиҥ  jорыгы jӱгӱрӱк, jopгo эмтир, а сен каранынаҥ кыстарга имдеп туруҥ ба?  Сӧстӧп береер дезеҥ, мен ол јанынаҥ  салымду кижи. Jaҥыс ла тукурып ий – ап ла…

Jӱгӱрӱк тижи кажаҥдап, каткырып ла барадар. Бу тушта машиназы, тен, комыс чылап коолой берер.

- Эмди сен кайдаар баратан кижи? Бистиҥ айылды барып айылда? Келеле кирбей барзаҥ, тен, тыҥ ачынарым, Эрејей! Тарадайлу барарыс. Нӧкӧриҥе айтсаҥ?

- Эрмек Jӱгӱреккe сӱмелӱ имдеп ийди. Экӱ качан ок јӧптӧжип ийген болуптыр. – Буу јиит уул мынаар деремнеге конуп алгай. Божотсоҥ нӧкӧриҥди. Бис, карган улус, эмеш куучындажып та аларыс. Эртен белтирге сени јетирип саларым.     

- Эйе, эйе мен бого сакып аларым, былар - Јӱгӱрӱк сӱӱнип чыкты.

- Jарайт, japaйт,кӱлӱктер! — дедим.

Эрмектиҥ сабарлары ойто ло тарый-тарый шалт-шалт. Билерим, бу оныҥ коркышту тыҥ сӱӱнгени.

***

 Бис Эрмекле экӱде не болзын, јар-јаак тарадай jaap бастыс. Ол мени          колтыгымнаҥ тудала, jeп-jeҥил кӧдӱрип, тарадайына отургызып, айтты:

- У-у, бу мыныҥ јеҥилин, чек кӧбӱк!

Бу сӧстӧргӧ ичим чала чым ла... Мен буттарымды тырлаҥдадып чечеркедим:

- Јажы јаанап,  тойынып jӱpгeн кижини анайып айтпазаҥ, кӧрмӧс! Кижи карды болчойып, чала кертеҥ-кертеҥ эде јааныркаарга jaт, оной чала баса кыйа-тейе теберге jaт, а сен, эрлик, кижини кӧбӱк деп! У-у, мыныҥ колдоры торт кайыш. Кадып калган эт турбай. Кату учуктар.

Эрмек каткырып, меге коштой отурып, адын «чӱ-чӱ!» - деди. Буттарыс калаҥдап, барарга јакшызын. Кӧлӧсӧлӧр тӧгӧтсийт. Аттыҥ базыды табылу. Тарадайга отурбаганымнаҥ бери та качан, та канча јыл. Чек jӱpeксип,  jaш бала боло бердим ошкош. А кӱн кандый айас. Ӧзӧктиҥ ичине јымжак, чаҥкыр ынаар толуп калган. Ого агаш-таш чӧҥӧрдӧ, кӧгӧлтирим ӧҥдӱ. Кӱӱк адйа  мындый болбой база. Јериҥниҥ кеен талазын сезериҥ, учы јоктыҥ учына jедерге турарыҥ. Јалбраксу кейге кӱӱн-санааҥ кайдыгып-кайдыгып, кайдаар да уча бергеҥдий. Агаштардыҥ ортозы jaap ајыкта: чейнелер уйалып, кызарып, туйказынаҥ сеге кӧргӱлейт. А јолдыҥ јаказында кандый ӧҥдӱ чечектер joк деер! Бу кижиниҥ јажы jaaнaй берерде, јашӧскӱримди таныбай: «Бу сен кемниҥ балазы эдиҥ?» — деп, канайып сурайтан эди, шак онойып бу чечектерди чала ундып, ады-јолдорын сурулап угар кӱӱниҥ келер эмтир.

Теҥериниҥ тӱбинде тейлеген тегерийте айланып jӱрӱ. Ол ӧйдиҥ колбузын, бийик ле јабыстыҥ судазын канадыла чийип тургандый. Кандый да илбӱ кӧрӱмдер сезип барадырым.

- Не тымый бердиҥ нени-нени куучындазаҥ? — дейле, Эрмек кабыргама чаканактап ийди. Ол бойы да бир эмеш ӧткӧн ӧйине чӧҥӧ берген болгодый. Ат базар-баспас барадыры. Кӧлӧсӧлӧрдиҥ нези де чыкырт-чыкырт. Укса уйкулу немедий.

- Бала-баркаҥ канчу?

- Тӧртӱ. Чыдагылап калган, јаандары бала-баркалу.

- Ас, ас турбай. Менийи он эки. Кажызы jaaн, кемизи кичинек — ундып та салган ошкожым. Балдарымныҥ балдары — кыймырт! Айлыма jyyлзa бадышпас. Эрке-е немелер ине... — Эрмектиҥ сабарлары чычас эделе, шал-шал этти. Тууразынаҥ ajыктазам — кӧзиниҥ учында чийӱлер сӱӱнчилӱ. — Акыр, Эрмек, нении иштеп туруҥ? Зоотехник ле болбойыҥ?

Ол ӧҥдӧс эдип, јӧткӱреле, унчукты:

- Мен не ле болгом. Куучындазам таҥ ажар.

Нӧкӧрим бричкениҥ ӱстине чала кыйыҥ jaдып ийди.
Кӧлӧсӧлӧрдиҥ табыжы кылыр-кылыр, аттыҥ jaлы jaйаҥ-jaйаҥ. Oнoҥ кaa-jaa бышкырыш. База ла бир эмеш тымый бердис.

Кандый japaш Алтай бу. Кезек-кезек чибилер ле мӧштӧр. Тегерик-тегерик айаҥдар. Ортозыла барган озогы joл. Туйук аралда ап-ару суу. Кӧксиҥе бадышпай, јӱрегиҥди jымыpaдып, тату сыстадып турган сӧстӧрдиҥ кӧбизин! Чыгара айдайын дезеҥ, чинееҥ јок, мылырап калгаҥдый. Јаҥыс ла jaaн тынала, ӱшкӱрип ийзеҥ, байла, jeҥилe тӱжериҥ. Бат, кандый куулгазыду Алтай бу! Ол сени топчы-јинјилӱ тӧжине кучактанып, эркеледип тургандый...

Эрмекти мен билбей: тил-оос кӱлӱк деп. Алдында зооветтехникумда ӱренип турарда ӱлгер бичип туратан. Тили чечен, курч јок по.

- Айдарда, «мен не ле болгом» дедиҥ бе? – мен Эрмекти эске алындырып ийдим.

- Je ук. Диплом карманда, jaнып ла келбей база. Ол тушта бу ла барып јаткан ӧзӧктӧ  колхоз болгон. Чыккан-ӧскӧн jерим. Амырап эштеп алала, конторага келдим. Председатель узун койрык сынду кижи. Тес кара чырайлу, басса белкенчегин jaйкап турар. Ады-јолы Кунуков Карча Казатович. Кӧстӧри сӱмелӱ, суртулдап турар. Улус оны ӧскӧ јердеҥ келген кижи дежет. Нениҥ де учун баштап ла тарыйын оны кӧрӧлӧ, кара санаалу неме деп шӱӱй соктым. Кӱлӱмзирензе, тыртыйтып турар эриндери ичиме japaбaгaн. Je кижини тыш бӱдӱминеҥ не јаман айдар. Карча Казатович меге айтты:

- Je уул, сен бу колхозто баштапкы ӱредӱлӱ зоотехник. Экӱ колбулу иштеерис. Jaш кижи сен jaaн онойып баш билинбе. Јастырзаҥ, менеҥ ӧскӧ кем де ӧрӧ тартпас. Ӧскӧ улустыҥ сӧзине, сайгагына кирбе. Мен эт ле деген немени эдип тур. Индикпезиҥ, jамыҥ да бийиктеер.

Оныҥ бу сӧстӧрин угуп, айса болзо, ак-чек санаалу, jaкшы кижи болбой деп, алаҥзый бергем. Ол ӧйди бойыҥ билериҥ не, малды мал ла деп кабырып јаткан туш. Ук јарандырар иш чек joк. Оны сомдоп турган кижи бар эмес. Je ижимди мынаҥ ла баштаар деп шӱӱп алдым.

Турлулар сайын јорыктап, малчыларла куучындажып, малдыҥ аайы-тӧйин шиҥдеп, ӧйди сакып јӱрдим. Эдетен керектеримди быжулап алдым. Колхозтыҥ правлениези болордо мындый сурак тургустым: койлорды ылгайла, класстар аайынча тургузар, сӱттеҥир уйлардыҥ бозуларын ӧскӱрип малданар. Укту кучалар ла букалар садып алар. Карча Казатович yгyп-угуп отурала, чырайы сооп айтты:

- Э-э, уул шакпырт баштаарга jадыҥ. Кажы ла койчыныҥ малын собыратаны, ары-бери айдайтаны белен бе? Камык чыгым болор. Je чыдалыҥ јетсе, эт ле, кӧргӧйис. Оныҥ «кӧргӧйис» деген сбзинеҥ меге болуш этпезин сезип ийдим. Не-не болзо, бажыҥа сууны бойыҥ урун дегени. Правлениениҥ члендери шык ла. Карча Казатович «А» дезе, «а», «Э» дезе «э» дейтен улус болтыр. Ого удура сӧс айтпас. Бӧрӱктерин уужап, caҥ тӧмӧн бӧкӧйип алган отургылаар. Олорго кыјыгым курып турганын не деер. Jаан jaштy улусла канайып чечеркежер. Канайдар база, ижимди кӱч јеткенче бӱдӱрер деп бек сананып албай база. Байла, болужар неме табылар ла болбой...

Ол тушта кижи от-калап та. «Акыр ла болзын ончозын кӧргӱзерим» дебей база!

Ак маҥдайлу јеерен тайды ат эдип алдым. Oзo баштап эҥ ыраак сӱт саар фермага барарга шыйдындым.

Ол ӧйдӧ кижи та кандый, та кандый: тен, ийиктелип-ийиктелип турарым. Отко-сууга тӱжӱп, анда-мында согулып турар јаҥду. Сӱттиҥ койузын кемјийтен шилдеримди, бозулар ла уйлардыҥ кулактарына темдек салатан темир сыргаларымды артынып ла ийдим. Мениле кожо Бабаев Борис деп садучы баратам дейт. Карын јакшы, эш болуп jорторго jaкшы. Ала-кӧнӧ ӧш тартынып каткыра беретен кижи эмтир. Јаан тозырак кара кӧстӧрлӱ, бойы чала корчок. Белинеҥ оору кӧӧркий. Кокырчызы коркышту, меге айдат:

- Анда јалаҥ jaш кыстар. Ал санааҥ чыгар болбой.

- Андый ла болзын — дедим.

Эрмектиҥ сабарлары ойто ло шалт этти. Эргегиҥ кертейтип ийеле: «Во! Оноҥ ары ук!» — деди.

- Бористиҥ айтканынча, энем эшке барып jарана бердим. Ол тушта бистиҥ мода кандый эди, билериҥ не? Кара костюм, кончын чурана чылап тӱрӱп алган хром сопоктор, ак чамчаныҥ јаказын чыгарып, јайа салып алар. Башта чала кыйыҥ кепка. Керек дезе, чӱрмежиҥ быјыраш болзын. Кӱскӱнеҥ кӧрӱнзем, бат, ондый уул туру. Ол јылдардыҥ эрлери ондый болгон ине. Адымныҥ чылбырынаҥ јединип, саай-саай базып, Бориске келдим. Ол кӧстӧрин ӧрӧ-тӧмӧн эдип чыпылдады:

Атту кижи тӱжӱп кӧрӧр,

Јойу кижи јадып кӧрӧр

Кош аркадый кирбиктӱ,

Коо кырлаҥ тумчукту

Эрле кожо jopтотон турбайым!

Экӱ каткырыжып, куучындажып, атанып ийдик. Борис кенек те болзо, адына килеп, каскак jepгe joйy базатан кижи болтыр. Оны кийнинде уккам: улуска аш-курсак, чай-тус јетирип, бойына килебес садучы деп. Кыштыҥ корон соогы да болзын, турлулар сайын садыжып јӱрер. Эмди сананзам, кандый бийик кӱӱн-санаалу улус болгон. Борис кийнинде јада калган.

Ол јарылгадый изӱ. Терлеп-бурлап адысты агаштыҥ кӧлӧткӧзине амырадып јадып эҥирде фермага јеткен јогыс па. Уй сааш божоп калтыр. Ыраагынаҥ ла сӱтсип, уйсып, ӧтӧксип турганы коркышту. Сен, Эpejeй, билериҥ не: jaйгы ферма канайып јытанатан эди. Јакшы-ы, кару-у, је меге ле андый, ӧскӧ улуска кандый билбезим. Эптӱ, japaш јер болтыр.  Удабады, ийттер чур-чуманак торсыктап келдилер. Агаш айылдардаҥ улус чыгып кӧргӱлейт. Баштапкы ла айылга тӱштик. Бу уй кабыраачы ӧбӧгӧнниҥ jypты болтыр. Таныштык, куучындаштык. Кара сагалду, багыраш кӧстӱ, ачык-јарык кижи. Уулчактар адысты армакчылап салдылар. Борис тургуза ла экелген јӧӧжӧзин  јайрада салып, садыжа берген. Кӧрӱп отурзам, чындап та кеберкек, кемзинчек кыстар. Кижи јaap чике кӧргӱлебес, кӧстиҥ кырыла ла, туйказынаҥ... Ајыктай берзеҥ тен, кирер jepин таппай баргылаар, качарлары кызыл таҥдак ошкош. Нени де шымыраныжып, каткырыжып, Борисле садыжып тургулайт. Уй саачы кыстар андый не: ап-ару быштак ошкош. Учында эжиктеҥ табыш joк бир кыс кирип келди. Мойны чичке, узун, ээлгир сынду. Kejeгeзиниҥ jooнынай, japдына согулып турар. Кыскарта айтса, оны кӧргӧн лӧ бойынча нениҥ де учун куу деген куш санаама кирген.

- Оныҥ ады кем, оноҥ ары не болды? — деп Эрмектеҥ сурап ийгенимди билбей калдым. Hajым колын јаҥыды:

- Акыр, озолобозоҥ, кижиниҥ куучынын ӱспезеҥ.  Кӧрзӧҥ, кӱлӱктиҥ каны кайнай берди ошкош.

Тарадайыстыҥ jopыгы jылap-jылбac. Јееренек те базар-баспас. Карын јакшы, анайып ла барзын. Не бачымдаар.

- Je бат - дейле, Эрмек оноҥ ары улалтты, - ол кыс эжиктеҥ  кирип ле келерде, jӱpeгиме мелирӱӱш сысту оору табылган эмей. Capjy ичсе кандый эди, бат анайып тыркырап турар. Айса, сӱӱштиҥ сарјузын тургуза ла анаар ла ичип ийген кижи андый болбой. Терлебес бойым терлеп та кайткам. Уйалбас бойым уйалып та кайттым болбогой. Ол кӱн таҥды кӧрӧ адырган јокпом. Кӧзимди јумзам ла, ол бала алдымда алдымда турар. Кыстар кӧрбӧгӧн эмезим, та кайткам. Мен Эрмектиҥ ол туштагы мынайып маҥзаарганын japтaapгa, оозымды ачып ла јӱреримде, ол ийниме таптап токтотты:

- Чыдашсаҥ кижиниҥ тили чечилип, кӧндӱгип ле келерде, эрмекке киришпезеҥ. Je акыр, оноҥ ары тыҥда. Jaйгы таҥ удаар эмес. Сомдолып, толбуланып ла келерде тышкары чык, ары-бери бас, тоҥмок сууга jyнун - сын сергий тӱшпей база! Кӧгӧлтирим јалаҥда кӱреҥ, кара, ак уйлар јаткылары. Кезиктери туруп, куйруктары чычайып, керилип тургулайт. Удабады - кӱнчыгыш кӧбӱрип, кызарып келди. Jaлбpaктapдa тийиҥгаттар ошкош чалындар таҥдакка мӧлтӱрежип турганы коркышту. Эбиреде тайга кандый улу! Учына jeтиpe оҥдоп болбос кайкал! Мен ол тушта jepимниҥ japaжын, кеенин баштап ла ачкан ошкожым. Баштапкы сӱӱш мени теҥериге кӧдӱрген, jepимe jaйкаган. Бат, кижиле не болуп jaт. Туулардыҥ јажыл эдектерин тизеленип, окшоп салар кӱӱним келген. Алтайыма, албатыма бастыра ийдемди, билгиримди береечи болуп чертенип тургам. Удабады, сабаттары каҥыражып, кыстар уй саарга баргылайт. Нениҥ де учун jӱpeгим селт ле этти. Кӧрзӧм, кечеги кыс барадыры. Куда-ай, базыдын јаражын, сыныныҥ ээлгирин. Алаатып туруп калтырым. Оноҥ атпас ла эделе, кажы ла уйдын сӱдинеҥ кемјӱ аларга узун шилимди тудунып, уй саачылардын jaнынa келдим. Тамзыктап, сордырып алган сӱдимди аҥылу кемјӱлӱ стакандарга уруп турдым. Оноҥ кажы ла уйдын адын бичиир керек. Кечеги кыстыҥ јанына келдим. Ол бир jeepeн уйды саарга чӧмчӧйип отурды. Тизелериниҥ коозын, јаражын!

- Jaкшы, jaкшыба? — дедим. Бойымныҥ ӱнимнеҥ чочый бердим.

- Jaкшы, jакшылap ба, былар?

«Былар» деген сӧс јӱрегимди ӧртӧп ийбезин бе. Тоҥ ло мен јажы jaaн кижи эмезим.

- Уйаардьпг ады не?

- Сыҥар-Мӱӱс. Бойы сӱттеҥир — деп айдала, кӱркӱреде саай берди. Узун шилимди сабадына сугуп, керектӱ сӱтти сордырып алдым. Каран кӧрзӧм, кыс эрдиниҥ учыла кӱлӱмзиренип отурды. Тескери санаам чагып ла ийди: эр кижиниҥ бӱдӱжин, кыс кижи чилеп шилге сӱт jyyп jӱpӱ деп турган болбайсын. Тӱште алган кемjӱлepимди центрофугага толгоп, кислотага кожуп баштадым. Байагы кыс jaнымa базып келеле, сурады:

- Бу нени эдип турганаар?

Мен Эрмекке чала кыртыштанып айттым: «Байагы бала», «Ол кыс» ла деп турарыҥда, оныҥ адын не сурабас, не айтпас! Уйдыҥ адын сураган, а баланыҥ - јок. Бу сен кандый caҥ  башка кижи, Эрмек?

-  Je акырзаҥ оноҥ ары уксаҥ. Эйе, ол бала јаныма келерде, бастыра бойым изий бердим ошкош. Кыстыҥ ӱни де caҥ башка кару-у.

- Бу не керектӱ неме, былар?

Мен ого кемјӱӱрди берип кӧргӱстим:

- Бу сары capjy канча кире кӧдӱрилтир. Кандый тоого јеттир?

- Тӧрткӧ.

- Je бат, Cыҥap-Mӱӱcтиҥ сӱдиниҥ койузы «тӧрт», а бу уйдыҥ «ӱч». Шак мынайып, бастыра уйлардыҥ сӱдиниҥ койузын билип алзабыс, келер ӧйдӧ олордыҥ тижи бозуларын талдап, саар уйлар эдип малданарыс. Кулактарына темдек сырга тургузып, журналга бичиирис. Meгe болужараар ба?

- Кандый солун неме-е! Айса, болушпай, былар!

Ух! Бу «былар» деген сӧс јӱрегимди ӧйкӧп турганын. Эрмек бир кезекке унчукпай барды. Ол чылбырды силкип ийерде, уйуктап бараткан ат чочып, кулактары сертес этти. Тарадай ташка соктыгарда арай ла ажа конбодым.

- Эpejeй, байа чын айткаҥ: коно адын сурабагаҥ деп. Алаатып калгам не, уул. Экӱ сӱттиҥ койузын кемјип ле турдыс. Тен, јаражып, кӧндӱгип, иштей бердис.

- Сен мени «былар» дебе. «Эрмек» ле де. Слер кем эдеер?

- Мени «слер» дебей, «Агуна» ла дезеер.

Тижи бозулардыҥ кулактарына темдектӱ темир сыргалар тургузарына база ла Агуна болужып турат. Jaҥы ээжиле олорго japaш аттар адаар болдыс. Бу јанынaҥ болушчым тен салымду. Кезиги эмди ле санаама кирип туру: Томыртка, Торлоо, Кӱнгајы, Койон, Сымда... Јaжы jaaн уй саачылардыҥ  болужыла сӱттенгир уйлардыҥ бозулары болгон кунајындарды талдап, аҥылу ӱӱр тӧзӧгӧм. Кеҥидеҥ укту бука садып алып, олордыҥ угын јарандырарга шӱӱгем... Комсомолдыҥ качызы Jaзaкчынов Александрла экӱ jaшӧскӱримниҥ уйлар саар фермазын тӧзӧгӧнис. Александыр эмди ле санаамнаҥ чыкпайт: кандый керсӱ уул эди. Узун сынду, арык. Улай ла јӧдӱлдеп jӱpeeчи кӧӧркий болгон. Баскан базыды да, айткан сӧзи де тоомјылу. Apjaнынаҥ ла башкараачы салымду бӱткен ошкош. Јараш, бойдоҥ кыстарлу фермага уйлар кабыраачы уулдар да келген. Эмди сананзам, кандый нак, иштеҥкей jииттep болгон.

Иштиҥ кийнинде эҥирде чурана эмес чурана, кожоҥ эмес кожоҥ. Сӱт сааш деп неме бу не. Оны мында ла толгоп, capjyны кайылтып, флягаларга урала, складка аткарып јадарыс. Удабады, бат, ферма аймак, колхоз ичинде озочыл. Кандый кыстар joк деер: бирӱзи кӧзи мелтиреп, каткырып ла jӱpep, экинчизи узун кирбиктери ӧткӱре туйка ајыктап, нени де сананып турар. Кажызын ла кӧрзӧҥ — сакылта, cӱӱш. Jap-jaaк та, унчукпас та кылык-јаҥдузы бар. Олордыҥ ады-јолын сеге айдып кайдарым. Сӱреен jaкшы  кӧӧркийлер ине. Бош ӧйдӧ кандый бир бичикти jaбa кычырарыс. Мӧштиҥ кӧлӧткӧзине јадып алып, кычырган кижини тыҥдап јадарыс. Бой-бойысты јастаныжып аларыс. Кезикте мен jaмaн-jyмaн ӱлгеримди де кычырып ийеринеҥ уйалбайтам. Јӱректе кӧрнӧӧ, от то андый болбой база, уул! Эрмек: «Тыр-р» — дейле, токтодып ийди јалку адын.

- Мында аржан суу бар. Тӱжӱп, јунунып алаак. Мыны кӧндӱре ӧтпӧйтӧн jep. Менде ак бӧс бар, ме, ол кайыҥга буулап сал. Албатыныҥ jaҥы. Тууныҥ эдегинде таштаҥ сыксылып jaткaн сууныҥ арузын, серӱӱнин! Ичип ий — санааҥ jaлт эдер. Эрмекле экӱ кӧкип турганыс торт jaш балдар. Эптӱ, jымжaк ӧлӧҥдӱ jepгe байдастанып ийдик.

- Ой, уул, теп ле тегин не байдастанар, тарадайыма барып келейин бе, jӧп пӧ? Одус jыл кӧрӱшпегени бу не аайлу неме...

-A-а,  эйе… Тарадайыҥа барып келзеҥ? Кӱлӱк кӧмзӧлӱ турбай—деп, ӧҥдӧс эдип айттым. Адыс тапту ла амырап, отоп алды ошкош. Кичӱ изӱ ай эртен ле баш талар эмес пе? Незин бачымдаар дештис. Макатып, куучындажып jaдырыc. Озо баштап иш-тош, оноҥ jӱзӱн-базын нек-сак керегинде.

- Эрмек, оноҥ ары не эди, куучындазаҥ?

- Агуна ла мениҥ ортобыстаҥ суу акпас, торконыҥ јигиндий јуук—деп, нӧкӧрим кижи кӱйӱнер эде айтпай кайтты. — Атту jopтco коштой, чайлап отурза, база jaбa. Кӧстиҥ кырыла кӧрӱжип, каранынаҥ эркеледижип jӱpepиc. Мен оныҥ кӧлӧткӧзи — Агуна кайда— мен анда. Ол до андый. Бисти ондый деп, бастыра ферма билер. Ортобыска ла кирип турганы joк.Карын, jӧмӧп туратан ошкош. Олор бис экӱни каран алыжып койгон деп бодойтон болор. Анайып та сананбай: экӱ койдоныжып уйуктаарыс. Jeандый-мындый неме joкко ло... Уул ла уул чылап. Japдысты тийдирижип аларыс, таҥ атканча кемис те аҥданбас. Бӱтпей туруҥ ба, Эpejeй, не кӱлӱмзиренип јадырыҥ чып ла чын, уул! Чын, jaaн сӱӱш андый неме турган joкпo. Тидинбезиҥ, уйалып јадарыҥ. Jaaштy тӱн эҥ артык! Айылдыҥ каазазына тамчылар тыдыр-тыдыр эдип турганын экӱ ӱргӱ ажыра тыҥдап, узак куучындажып jaдaлa, шык ла уйуктап каларыс. Эртен тура эди-каныстыҥ  jылyзы ӧкпӧ-jӱpeгискe јылымзу-у ӧдӱп калган турар. Чын, чын, уул, кыс кыс ла чылап, уул уул ла чылап. Тӧжӧктӧҥ турар кӱӱниҥ joк.Агунаныҥ кара, койу чачы jaaгымa урулып калган jaдap. Оныҥ ап-апагаш узун мойны тум- чугыма jyyк, сӱтле амтанду jытaнып турар. Бу тушта jep ӱстинде мендий ырысту кижи кайдаҥ келзин. Байла, бу jӱpӱмниҥ судазы, оныҥ ӱргӱлјик јайалтазы!..

Бир кӱн мени ӧзӧк тӱшсин деп, элчи келт. Конторага кирип келзем, Карчага Казатовичле кара-кӧк галифелӱ, jaлтыpaшкaн сопокторлу, jaжыл кительдӱ кижи отуры (Ол тушта jaaн иште онойып кийинетен joкпo.)Таныштыс. Угуп турзам, аймактаҥ  jyyн эдерге келген кӱлӱк болтыр. Ады-јолын ундып салтырым. Андый ла бийиркек бӱдӱштӱ неме. Чала кезем сыркынду ӱниле айтты:

- Нӧкӧр зоотехник, эмди слердиҥ колхоз сӱт саабас, а подсос болор. Биске эт керек. Оҥдоп туруҥ ба? Jyyндa улуска онойдо айдарыҥ.

Мениҥ кыртыжым куурыды:

- Мен jӧп эмезим. Биске сӱт те, эт те керек. Оны бойыс эдип аларыс. Ондый укту ферма тӧзӧп  алгам. Удабас, келер јылдарда, бистиҥ уйлар укту, сӱттеҥир болгылаар. Олор эт те кӧп берер аргалу. Фермамды jaйрадарга бербезим.

Ол кижи куугарып, кӧстӧри сооп, орустап кезетти:

- Ишь какой! Решение райкома, ого удура ба! Ол сеге нени айткан, анайда эт! Вот все. Кедерлезеҥ сӧс кату болор. Сен эмди еще кичинек.

Оноҥ правлениениҥ jyyны башталды. Карчага Казатович кату сыркынын тартынып, кабагын тӱӱп, бастыразын подсос этсин деп, јакарулу сӧзин айтты. Правлениениҥ члендеринде сӧс тӧ јок. «А» дезе «А» ла эмей. Јаагын, ээгин кӧгӧртӧ кырып алган кительдӱ кижи, шоҥкор чылап, олорды кезе кӧрӱп отурды. Мен турдым ла, куучындадым ла:

- Албатыга сӱт керек јок по? Ой нӧкӧрлӧр, бу jacтыpa. Сӱттеҥир уйларысты бозуларыла кожо салып ийигер деп, бисти jaкып туру бу келген кижи. Мен билерим, бозу ээп салза, сӱт јок отуратанын. Кӱч ӧйлӧрдӧ уй эмизип салзам, энемнеҥ чыбык jeдижeтeн эди. Тилим шак мынайып толголып туру. Биске подсос дейтен эп-арга керек јок дежеер! Карчага Казатович чӧймӧс тура jӱгӱpип, узун кӧкси ичкери эҥчеҥдеп, кыйгырды:

- Оны укпагар, jaш бала... Райкомныҥ, аймакисполкомныҥ јакарузын бис шӱӱжер, кӧрӧр учур јок. Этсин деген—эдерис! А сен, Эрмек, бӱгӱн ле бар, ферманы јоголт, подсостыҥ  ӱӱрлерин тӧзӧ. Дояркаларды отпусти домой. Общем, марш! Тескерлеп турала, керекке кирдиҥ.

Карча Казатович сиреҥдеп базып, колын аайы-бажы joк jaҥып баштады.

Jyyныҥ кийнинде конторада jaҥыскан удаган отурым. Ала-кӧнӧ лӧ кышкырар, ыйлаар кӱӱним келген. Эр кижи анайда берзе уйат болбой. Эpejeй, сен зоотехник болуп иштегем деериҥде, байла, ол ло ӧйлӧрдӧ база мындый немеге туштаган болбойыҥ? — Угуп ла отурым: тӱп ле тӱҥей эмтир. Сени, карын, бюрого апарып сойбогон турбай. А мени дезе улусты тескери баштап туруҥ дейле, коркышту эткилеген joк по. — Акыр ла, ук ла, ондый керек болоор. Адымды ээртеп алып, ферма jaap маҥтадып ла ийдим. Ичи-буурым коскорылып, ийдим тудуп братканымды не деер. Фермага једери бу jep бе, оноҥ тал-тӱштиҥ кийнинде атанган кижи болзын, јолой эҥир кире бербей база. Ол кӱн бу бойым нени сананбадым, оны айтпазам да jaкшы. Адым кӧк мӧӧн тер, сынга чыгып келдим. Эмди ле санаама кирет: сӱттий айдыҥ тӱн. Алдымда нени де сананып калгандый тымык ӧзӧктӧр лӧ туулар. Качанныҥ качан да ойгор Алтайым! Јок, мындый тартыштыҥ кийнинде, байагы ла правлениеде куучын эмей, кижи бу jepинниҥ кайкалын ajыктап, jaaн тынып, сыны јеҥиле беретен јаҥду.

Ол тушта санангам: тӱкӱрейин ол Карчага ла галифелӱ немелерге. Je канайып ийериҥ, олордыҥ колында јаҥ. Бистий немелерди чымыл чылап сыга базып салар. Бат, эмдиги ӧйдий болгон болзо, таҥмаларга бот бу деер эдим. Куда-ай, мен мындый ӧйди кӧрбӧс деп бодогом: кӧрзӧҥ эмди бюрократтарга кандый согулта. Албатыга кандый jaҥ берилген. Демократия, гласность - дегени јӱрӱмди арутап, чындык јолго, Ленинниҥ айтканынча барзын дегени эмес пе?! Ол тушта мен, jaш болгом, чындык эдерге турарымда ол ло Карчага ошкош немелер камык нерваларым јиген. Карын, Горбачевтый эр табылып, орооныстыҥ экономический ӧзӱми туйук боло бергенин билеле, албатынаҥ јажырбай, Ленинниҥ  јолыла баштаганы јакшы. Ол  перестройка улу керек. Мактанып туру дедиҥ, Эрејей, перестройка дегениҥ эҥ ыраак jepгe jaткaн мен, малчы кижи, эҥ озо оҥдогом. Акыр, одус jыл кӧрӱшпеген эмезис пе,  нӧкӧрим. Байа, куда-ай, сени чала таныбай турганым не деер. Je чала jaнташ бутту кижини танып ийбей. Нӧкӧримди, нӧкӧримди... Ой, уул, сениҥ балдарга бичиген чӧрчӧктӧриҥди мениҥ балдарым коркышту кычырар. А мен айдарым не, ол мениҥ кожо ӱренген најым. Сениҥ радиодо балдарга курт-куш болуп ӱнденип тураачы чӧрчӧгиҥди бу карган да бойым талганча каткырып угарым не, Сашка. А бу сен, мени ле угуп отурар кандый кижи?

- Эрмек, байа јолой куучыныма киришпе, тым отур дедиҥ не. У-у, мениҥ тилим чечилзе, уул, сеге сӧс тӧ  бербес кижи мен. Joбoштоҥ joop чыгар дегенин билериҥ не, Эрмек?

- А билбей. Акыр, бу ичкен-јиген немелердиҥ арткан-калганын бу аржан сууныҥ jaнынa таштабак. Ару болзын, отурган jepиc. Кудайыс jaмaн кӧрӧр. Сашка, эмеш кӧнӱ куучындазаҥ? Алдырбас, куучындабазаҥ јакшы. Сени радиодоҥ угуп ла турбай. Карын, мен кӧ-ӧп эде куучындайын. Мен андый кижи не, чала тултук кижини сӱӱбес. О-о, баш болзын, аржан суу, канча ӱйеге бала-баркабыс бу Сашкала экӱ чилеп, туштажып, ырысту jӱpӱп, jaкаҥa амырап отурзын, агару бойыҥа бажырып јӱрзин! Сашка, атанак па? Эpejeй эр не, нӧкӧрине тушташкан, куучындашкан!  Кӧп јайаҥдабай, ол атты бери једин! Машиналу маҥтадып, мал ундып койгон болдыҥ, шилемир. Сашка, байагы бойыла айткан кокырларыҥа ичим торт каткыга јарылды. Ка, атка jӱгӱp.

Ойто ло тарадайдыҥ чыкыраган кӧлӧсӧлӧри. А мен jap-jaaк.Ӱстимде чап-чаҥкыр теҥери, айландыра jaп-јажыл јалаҥдар. Јанымда дезе нӧкӧрим... Ӧскӧ неме куучындай берген Эрмектеҥ сурадым:

- Je оноҥ не, фермага келеле?

- Фермага маҥтатканча ла келбей база, не дeп. Аттаҥ тӱжӱре калып, ары-бери саай-саай базып, айылдарга кирдим. Кара тӱн чырайымды кыстар, келиндер кӧрӧлӧ, чала оп-соп ло. Не болгон? Олорды jyyп, jyyн этпей база не деп. Je айттым japтын: «Ферманы колхозтыҥ јаандары јайратсын деди. Подсос дейтен неме болор. Эмди байла, ӧзӧк тӱжӱп, ӧскӧ ишке барар тураар».

Кыстар деп немелердиҥ табыжы торт јелечилер. Мени арадап келгиледи. Неме болбозын јартадым. Олор ончозын билип ийбей, jaш эмес.

Эртегизинде тал-табыш, ый-сыгыт. Кыстар уйларын сыймап, айрылыжып јатканын кӧрӧргӧ дӧ ачу. Мениҥ де кејиримде не де туруп калгандый. Уйлар да нени де сескилеп, мӧӧрӧжип турганы коркышту. А мениҥ Агунам чеденге артылып калган кунукчылду туру. Балкашка кийеечи сопокту, кара јӱкпелӱ, ак-чоокыр чамчалу. Кеjези јардында кыймык joк. Jӱpeгим шимирт эдип, эди-каным изий тӱжӱп, чоколдонып, шымыранып ийдим:

- Агуна, ӧзӧк тӱжеек, айыл-jypт тудаак?

Кӧзим тумантый берт. «Јок» - дезе, бу jep-алтай јарыла бергендий санаамда. Табыш та јок... Мен чала тыркырап турум ошкош. Агунаныҥ кирбиктери база. Чын эмеш пе! Кӧрзӧм, Агуна бажын кекип ийди.

         Бат, уул, мен чып ла чын озогы алтай той эткем. Кӧжӧгӧниҥ кийнине бажын тарап, тулундарын ӧргӧн кийнинде, Агуна jaҥы очокко казан аскан, а мен оны ойто чыгаргам. Алтай албатыньнг jaaн учурлу jaҥы бу. Сананып jӱpзeм, салган одыс ӧчпӧй, он эки бала азырайтан ырызыс ол ло туш биске берилген...

Айыл-jypттy токынап, јада ла бердим... Je кайдаҥ токынаш болзын, колхозтыҥ койлорыныҥ тӱгин ылгап, класска бӧлип, јилигим арай ӱзӱлбей jӱгӱриш болгон ло.Кӧрӧр болзо, олордыҥ тӱги ӧткӱре чичке, 64-70 качество. Тудуп ийзеҥ ӱзӱлип јадар. Малдыҥ эди-каны мылјы, jaжy болуп калтыр. Ол ӧйдӧ Доброгорский деп ученый Кеҥиде меринос койлор ӧскӱрип, таркадып турган тужы. Эмезе оны «Алтайский тонкорунный» укту койлор дежетен. Шиҥдеп, керектиҥ аайын билип ийдим: бу мындый укту койлор бистиҥ jepгe јарабас. Кырлу, ташту одорлорго чыдашпас. Тоҥ ӧткӱре тӱги ӱлтӱреп  јырааларга кар чылап артып калат. А бойлоры тас. Оноҥ кураандары чыкса, мылјы, кӧстӧри соолып калгандый болот, ӧлӱ, тӱги быјыраш, тас. Ӧлӧри коркышту. Чычкак оору айрылбас. Мынаҥ ары бу койлорды бу ла угыла ӧскӱрзе, jaaн jeткepгe келерин оҥдоп алдым. Кӱскиде Оҥдойдо племстанция меринос куча алзын дежерде, јыгa мойноп ийгем. Оныҥ ордына jepбойынаҥ кату тӱктӱ кучалар талдап алып, чичке тӱктӱ койлорго кошком. Качан олор тӧрӧӧрдӧ, кураандары чыдамкай, чыгым да ас. Мындый иш эки-ӱч jыл ӧдӧ берт. Кураандары чыдап келерде, тӱгиниҥ чичкези 54-56 качествого тӱшти. Сӱӱнип турганым коркышту. Арай ла болзо, ученый боло бербей турдым. Чындап та, кандый да болзо, бойыныҥ баштаҥкайы, тапкыры. Je бат, Эзенов Эрмек баш билинип, койлордыҥ угын ӱреп туру деп табыш чыкты. Карчага меге кылаҥдап кӧрӧр болды. Ойто ло аймакка алдыру эмей база. Jypтхоз бӧлӱктиҥ баш зоотехниги Цыбин деп jaжы jaaнaй берген кижи кабинедиме кир деген. Ол jaкшы орус болгон. Кӧстӧри чала кӱлӱмзиренип айтты:

- Сен чын эдип јадыҥ. Je Доброгорскийди ончозы jӧмӧп jaт. Оныла мен тартыжып jaдым. Мениҥ шӱӱлтемди ижиҥле jaҥыc сен јӧмӧдиҥ.  Эмди биске орто кату тӱк, чыдамкай укту койлор керек. Олор тоҥ ӧткӱре ӱрелип барадыры. Бӱгӱн бис экӱни сойгылаар. Кату кезедӱ де болордоҥ айабас. Je jaлтaнбa, омок тудун.

- Айтканыгарга быйан болзын — дедим. Цыбинниҥ айтканынча райкомныҥ бюрозында ийнеге келер тере јок эде сойып салбай база. Калганчы кату кезедӱ эдилди.        База бир caҥ башка неме болгоны санаамнаҥ эмдиге чыкпас. Jaйгыдa койлор ӱрендеп, бир jылдa эки катап тӧрӧдӧр деген тӱймеен качан болгон эди, м-м-м, акыр, бу кажы jыл?..

- Ол бо? 1960 јылда — дедим.

- Сен ол шакпыртта база турушкаҥ ба?

- Айса, не ле болгоныс. Изӱ jaйдa кажаалаш болгон ло....

Акыр, мен оноҥ ары бойымдыйын айдайын. Сен куучынга киришпе — дейле, Эрмек быјырада керилип ийди. — Ол ло jыл кичӱ изӱ айда јайгыда койлор ӱрендезин деп, кату јакылта келди. Ӱстинеҥ тӧмӧн бисти сыга базып, сӧс тӧ айдарга бергилебес. Јаандардыҥ машиназы кӱркӱреп једип ле келер:

- Давай, давай! Канча кой ӱрендеген, сводка ла сводка!

Мен айдып јадым:

- Кайда да Кавказтыҥ бийик, соок кырында эдилген бу ченеш биске келишпес. Тегин jepгe jaйылa койлорды кажаалап, семиртер ӧйин ӧткӱрип саларыс. Соондо кышкыда ӧлӱм болор.

Аймактаҥ келген кӱркет бӱдӱмдӱ, оборы јаан, белин јӱктенип базар кижи мени кӧмӧлип jaт:

- Ойтоло удурлажып јадын. Быјыл эки катап койлор тӧрӧдип, кураандар албазаҥ, кызыл беледиҥди столго экелип саларыҥ! Кайда барарыҥ, сени jepгe jaпшырa сыгып ийерде. Семинарда бисти ӱреткен, jaкыган: «Кой кулагын кыймыктадып ла ийзе, оны тудала ӱрендегер».

Мен Јыланду-Оозы деп jepгe бир ӱӱр койды кажаандап, болушчыларымла ӱрендешти баштап ла ийдис. Койлор кучазабас, чек ле аргабыс чыга берген. Јайгы кӱн изӱ. Чымылдар, сайгактар малга амыр бербес. Тебеелеп jaткaн койлор баш та кӧдӱрбес. Сок, ӧлтӱр де — кыймык та joк. А сводканы кӱнӱҥ ле берер керек. Бир катап ӱрендеечи Баслеев Пейтке сайгак чагарда тыртас-тыртас эдип, текпиленип турган койго колын уулап, айдат:

- Кӧрзӧӧр, кӧрзӧӧр, ол кучазап туру. Тудала, урендейин бе?

- Ӱренде ле, сводкага кош ло — дедим.

Оноҥ ол кӧлӧткӧдо тынаастап jaткaн койлорды ажыра алтап, ӧҥӧлӧп јӱреле, чымылтып, кулагын кыймыктадып jaткaн койго ус сабарын, тӱртӱрип, кышкырат:

- Кӧригер, бирӱзи база ла кучазай берди!

- Je тут ла, сводкага кош ло!

Кийнинде Пейткеле мыны эске алынып, ичис талганча каткырыжып алатан эдис.

Ай кире малды кыйнайла, тайгаладып ийдим. Учында не болгон? Кураан да joк, кышкыда ӱӱрдеҥ тыҥ чыгым болгон. Мындый чыгым ӧскӧ колхозтордо  тыҥ болгон эди. Je оныҥ бурузына кем турган? Шык-мак, табыш та јок. А бистиҥ оозысты туй тудуп койгондо кайда барыҥ? Je мен јуундарда ончозын ак-чегин улай айдатам. Оноҥ улам не деп: истежӱ, кысташ, ӧч алыш. Андый да болзо, аймактыҥ кезик јаандары кижиниҥ адаанын алып та турары бар. Олор до чын санаазын чыгара айдарынаҥ кемнеҥ де јалтанып турганын кижи оҥдоп турбай. Ары-бери ајыктанала, jaрым ӱниле айдыжар: «Чын тартыжып, айдып јадыҥ, je». Бу ла «je» дейле ӱзӱлип калган ӱнинеҥ немениҥ аайы japт эмей. Малчылар меге болужып, карузып јӱргӱлейтен эди. Олор сыным сергиткен, санаамды јарыткан jyyк улузым.

Јe бат, мындый уур ӧйлӧрдо кӱӱнимди ӧрӧ кӧдӱрген эҥ ле jyyк эжим Агуна. Бу тушта бис эки уулду. Арып-јобоп јанып келгемде балдарымныҥ тӧштӧрин јыткарып, бастыра бойым јеҥиле тӱжер. Агуна кӧп сӧс айтпас, joбoш, керсӱ-ӱ кӧӧркий ине. Ол кап-кара кӧстӧриле кижиге суракту, оноҥ кандый да токыналу кӧрӧлӧ, айдар:

- Алдырбас, эжим, кунукпа. Jaaн болзо, чын керек учун тартыштыҥ не. Омо-ок jӱp. Акыр

кеп сӧс бар эди?

А мен алыраҥдап, узак сананып таппазам, Агуна japa-aш эриндери jaлбpaктый jaйылып, меге айдып берер:

Армакчыдаҥ - ат јыгылбас,

Айттырганнаҥ кижи алдырбас.

Андый эди бе, кандыйэди?

Мен joлдыкты Агуна јымжадып ийгенин сезип унчугарым: «Айттырганынаҥ кижи ӧлбӧс» дезеҥ.

Агунаныҥ кабактары ӧрӧ талбынып чочыйла, эрдиме сабарын салып токтодор: «Киш-ш ӧлӱм дeп сӧс айтпа?»

Чындап та, кижиниҥ кожо отурган эжи – салымныҥ судазы, келер ӱйезине тын беришкен кудайы. Оныҥ учун сеге бир ӱлгер кычырып берейин бе. Ол кемниҥ - бойыҥ билип ийериҥ. Je ук:

Кайда ла јӱрзем, качан да

Кайран јерим кожоҥымда.

Кандый ла кӱӱндӱ тужында,

Кару айлым санаамда -

 

Энемниҥ чайы,

Эжимниҥ чайы,

Талкан салган

Тату чайы.

 

Апагаш шаjыҥ айактаҥ

Айылдап келзеҥ амзаарыҥ.

Japaш јайылган јыдынаҥ

Јалакай кӱӱнди сезериҥ -

 

Энемниҥ чайы,

Эжимниҥ чайы,

Суузын канар

Сӱттӱ чайы.

 

Кӱӱнди ӧрӧ кӧдӱрер

Кӱнистеҥ урган јаркындый,

Арыган сынды jеҥилтер

Айыстыҥ сары чогындый -

 

Энемниҥ чайы,

Эжимниҥ чайы,

Каймак каткан Алтай чайы.

Эрмек нӧкӧриме унчукпай колымды берип, эзендежип ийеле, jaaн быйанымды айттым:

- Баш болзын сеге, нӧкӧриҥди ундыбай, кычырып jӱрген эмтириҥ!

- Андый болбой, алтай литературазын, тӧрӧл тилин сӱӱбеген тушта, ол кижи бе? Мен алтай бичиктерди ончозын кычыргам. Эмди уулдар, нени бичибегей деп сакып ла jӱpeдим. Акыр, мен оноҥ арыгызын куучындайын ба? Jӧп пӧ?

Колхозыс тыҥып, ӧзӱп ле келерде, колхозторды бириктиреле, совхоз тӧзӧйтӧн деген јакылта ӱстинеҥ тӧмӧн jeдип ле келди. Аймактаҥ машина эмес машина, јаандар эмес jaaндap келгилеп, jyyндap ӧткӱрип, аайы-бажы јок кӧлзӧӧн баштадылар. Бистиҥ контораныҥ  эжигиниҥ бажына «Эмдиги ӱйе коммунизмде jадар»  деп лозунгты качан ок бичип ийдилер. Карчага Казатович чыга jӱгӱрип, улуска japтaйт:

- Айла јуун болор. Колхозты joгoлтop, совхоз тӧзӧӧр деп айтса, ончогор кол кӧдӱреер. Совхозты тӧзӧп алзабыс,чӱрче ле коммунизмге једе берерис. Бот, ол керегинде бу бичикте айдылган. Кем-кем тескери неме айтса, кату керекке кирер.

Улус унчугышпайт. Jaaн букваларлу кызыл бӧскӧ кӧргӱлеп, нени де тереҥ санангылайт.

Казакпай деп ӧбӧгӧн бӧркиле терин арчып, арык ийдерин кызынып, араайын, ӱни тыркырап унчукты.

- Мындый кызыл бӧскӧ бичилгенде, байла, чын туру. Алдында партизандап, актарла јуулажып јӱреле коммунизмди кӧргӧйим не деп сананатам. Удабас кӧрӧтӧн эмтирим. Салым кандый jaкшы,бу ырыс эмес пе, улустар. Јуунда эки-ӱч ле сӧстиҥ бажында jӧп по деген сурак турарда, колдор кара агаштый кӧдӱриле берген. А јуртты кӧчӱреле, совхозтыҥ тӧс деремнезин јаанадар дежерде,  отурган улус чала кӱӱлеп чыктылар.

Мен ӧрӧ туруп, бойымныҥ кӧксиме тыыдынып калган ачуумды айттым:

- Joк, колхоз болгон, анайда артсын. Келер ӧйдӧ ол сӱреен байып ӧзӧр аргалу. Je албанла бириктирип ийзе, а бу јуртты кӧчӱрбес, совхозтыҥ отделениези эдип арттырар. Албаты-joн чыккан-ӧскӧн jepинe јатсын!

Je мениҥ айткан сӧзим теп-тегин ле куру jep. Туку ла качан ӱстинеҥ тӧмӧн шӱӱп, белетеп койгон немени канайып та болбос.    

Удабады, улусты албанла кӧчурип баштады. Эҥ ле озо магазинди, школды јапкан. Ол тушта улус кайда баратан эди. Совхозтыҥ тӧс jepинe jypтaapгa кӧчӧ бербей. Карчага Казатович мениҥ jааҥыртуумныҥ ӧштӱзи, улусты тескери сайгаткан деп, райкомго јетирип, база ла ийнеге илинер тере јок эде сойдырган. Ол кижи эмес, ийттиҥ ле ийди. Ол јамы сӱӱр таҥма. Совхозтыҥ директорынынҥ заместители бололо, чек кедейип чыккан. Улуска чике кӧрбӧс, айткан сӧсти укпай, jaҥыc л а колын jaҥып ийер. Базыды да кыйа-тейе. Кожо иштеген улусты таныбас.

Бу ӧзӧктӧҥ камык албаты-јонды кӧчӱре берерде, Агунала экӱ бир ӱӱр торбоктор кабырып артканыс. Балдарыс чыдап, школдоор ӧйи једерде, канайдар база, энемди тӧс jypткa кӧчӱргенис. Чындап, бу ӧзӧктӧ бистеҥ ӧскӧ Иженер, ӱйи Чыдыҥ деп каргандар арткан. Бир катап оныҥ айлына келзем, ӧбӧгӧн нени де тереҥ сананып, сагалын сыймап отуры. Оноҥ кӱҥӱрӱӱш ӱниле унчукты:

- Јуу-чак тӱшкендий не шакпыраган эл-јон бу. Олјого барып jaткaн неме аайлу. Jep-jypтын таштап, бу, тен ыра болбой.

Чындап та, ол ӧрӧкӧндӧр арттарда, бу ӧзӧк ээнзиребей турган. Эртен-эҥир айлыныҥ ыжы чӧйилип турар. Ары-бери  јӱрӱшкен улус ого тӱжер. Аскан чайы jaaнтайын белен. Алдында олордыҥ айлына кем киретен эди. А эмди эжигинде амыр јок, бу ла кӧрзӧ, чакыда кем-кем келип тӱжӱп јадар. Каргандар улус келзе коркышту сӱӱнгилеер. Чай азып тӱймей бергилеер. Бир катап, јайлуума jaҥы айыл тудуп аларга барып јадала, јолой ӧрӧкӧндӧрдиҥ айлына кирип келдим. Изӱ кӱн. Каргандар уйуктап  јадыры. Очоктыҥ  эпши  јанында Чыдыҥ, эр јанында Иженер. Баштары биригип калган, jaҥыc jaстыктy. Кӧрӧргӧ эптӱзин,  јаражын. Кӧӧркийлер кӧп јылдарга кандый эптӱ јӱрди не? Эжик калт эдерде, «Уй, кӧдӧк!» — дейле, тура jӱгӱрдилер. Чайлап отурала, сурадым: «Слер, jaaн кижи, айдып берзеер, бу ӧзӧккӧ jaҥы  јайлу тӧзӧйин деп, кандый jep эптӱ?»  Ӧбӧгӧнниҥ сӱӱнгенин не деер. Талтас-малтас тура јӱгӱрди. Элбек бӧс штаны jaйбаc этти. Ол мени jeдинип чыкты: «Ол туку белтирди кӧрӱп туруҥ  ба? Бат, мал турарга эптӱ jep. Мен оны озодоҥ бери карай карузып, кӧрӱп jӱpгeм, балам. Бого jypт тӧзӧгӧн кижи деп сананатам. Бат, бат, балам!»

Ол тушта мындый сӱӱнчилӱ чырайды качан да кӧрбӧгӧм. Чырайында чырыштары joгoлo бергендий. Чыдыҥ эмеген чӧкпӧҥдӧп чыгып келеле, база ол јерди мактады: «Бала-барка да ойноорго тӱс  jep!» Чыдыҥ тургуза ла чеген асты. Мени барбай, сакы дешти. Иженер байдастанып, малтазын билӱ ташла курчытты. Табыжы jaҥыc ла «шик-шик». Ӧрӧкӧн jиидиркей берди ошкош. Мен андый да болзо, апшыйакла кӧрӧргӧ бардым. Чын, jep ичиме јарады. Оноҥ ойто келзем, тышкары алты ӱйелу чакы јадыры. Иженер чӱрче ле jaндaп, чертип салган болтыр. Ол айтты:

 - Ка, мыныҥ бажынаҥ тут, апараак!

Оны турлуум болотон jepгe апарала, кондырып салдык. Ӧбӧгӧн ташты очоктой тургузала, от одырды. Ак сагалын сыймап ийди:

- Бат, мында айлыҥ, очогыҥ болор.

Чыдыҥ jaҥы сааган сӱт ле арчын экелди. Иженер чӧӧдӧй отурып, ӱрӱстеп, сагалы барбаҥдап алкай берди:

Ак сӱди ажынып јадар,

Кӧк сӱди кӧӧрчӧктӧп турар

Айыл-јурттыҥ судазы,

Ай-кӱнниҥ алдына

 

Алкыш-быйан бычызын!

Корболоп ӧскӧн балдары

Кой арчынныҥ бӱриндий болзын,

Арбыдап ӧскӧн ак малы

Ат арчынныҥ бӱриндий кӧптӧзин!

 

Апшыйактыҥ ӱни бирде jaбызап, бирде бийиктеп турарда, кандый да улу сыркынду. Оноҥ ол шымыранып кӧп-кӧп неме айткан... Оноҥ бери кӧп јылдар ӧткӧн, бала-баркабыс та, мал-ажыс та амыр-эзен јаткан.

Эрмек сабарларын катап ла «шалт, шалт» этирип ийеле, колын уулады:

- Кӧр, ол турлу мениҥ, jeдип келдис.

 

***

Эжикте алты ӱйелу чакы туру. Алты толыкту айылдаҥ узун мойынду, кеберкек келин чыгып келди. Кӧргӧн лӧ кижи, je кайда? Эзендештис, јакшылаштыс. Оноҥ ол  келин Эрмекти шылай берди:

- Je, балдар айылды кандый сакып јаткылары? Картошконы сугарган эмтир бе? Кече келетен кижи, не удаган?

Эрмек јобожып, ӱни jaбызап, ончозы лa jaкшы деди. Oноҥ бажын булгай соголо, jap-jaaк-айтты:

- Бу кижи мениҥ алдында кожо ӱренген нӧкӧрим. Корреспондент кижи.

- Мен бу кижини байа танып ийгем — деп, Агуна кӱлӱмзиренип унчукты. Эрмек кӧзи багырас эделе, кайкап калган мен jaap кӧрӧт.

Агуна оноҥ ары japтaды:

- Слер бир катап Горныйга озочылдардыҥ jyyнынa барарымда кара кайырчакка куучынымды бичидеер не?

Мен эске алынып, japкырап чыктым:

- Байа слерди кӧргӧн лӧ кижи, чек кайда туштагам, санаама кирбей турган. Э-э, ол тушта слер Иштиҥ Магыныҥ орденин алган јoкпoop!

- О-о, озодоҥ бери билижер улус турбайаар. Чала  jӱpeгим јаманданып туру! — деп, Эрмек кокырлап ийди. — Эне, бого не турус. Чегениҥ бар болзо, ассаҥ а? А мен кой сойойын!

- Карыганча кейин таштабас jeдышкaм не бу — дейле, Агуна каткырды. Кандый jaкшы нӧкӧрине тушташса. Ӧткӧн jӱpӱмисти эске алынып та алза jакты!

Эҥирде Эрмектиҥ балдары торбокторды кӱркӱреде айдап келгиледи. Ол кӱн бис ӱчӱ тӱниле куучындажып отурганыс, Эрмек бу ӧзӧккӧ јашӧскуримди jӧптӧп, jaaн ферма тӧзӧӧрим дейт. Айса болзо, келер jылдapдa jaaн, japaш јурт болор. Эмди jаҥыртуныҥ  ӧйи, баштаҥкайыҥды кем де буудактабас, карын, jepиҥe, ижиҥе ээ бол дейт. Чын. Эрмектий эрлер бар да, jeҥӱ де болор эмей...

Эртезинде Эрмек мени jӧптӧйт:

- База бир конуп ий, тойо куучындажып аларыс.

- Шофер эмди сакып jaткaн болбой...

Эрмек эки ат ээртеди. Судур деп уулын учкаштырды. Ол ойто ат экелетен кижи.

Катап-катап эзендежип, атанып ийдим. Соондо айылдап келеечи болдым. Эмеш ырайла кайа кӧрзӧм, Агуна да Эрмек колдорын јаҥып турулар...

 

«Бӧ-ӧл, бӧ-ӧл. јыгылба, балам...»

Барчый иштиҥ бичигин ачып ийерде, «чыгарган» деген сӧс кӧзине сылт ла илинди. Ол оны капшай лa jaaп ийеле, недеҥ де jaлтaнып, ары-бери сурт-март ajыктaнды. Канайдар база, керек болгон ло эмей база... Актаныш та joк. Кайдалык, иш кайда барар. Керек болзо, ӧскӧзине кирип албай. Барчый бичигин тӧш карманына сугуп, колын jaҥып ийеле, фуражказын ӧнӧтийин  кыйыҥ кийип, кирпич эдер заводтыҥ конторазынаҥ чыга конды. Сопокторы базарда, тен, тизирт-тизирт. «Бажыҥ, бӧкӧйтпӧ, эр!» — деп, ол бойын бойы jакарйла, колын карманына карызына јетире сугала, чоркойып, оозын чала тыртыйтып, сыгыра берди. Оны joл кечире кӧрзӧҥ, базыды саҥ башка: ӧҥӧлӧп бараткан неме ошкош. Бойы дезе тӱҥзӱйип, чала ичкери тыыдынып калган тыкыраш. «Шыйт» этире jepгe тӱкӱрип ийеле, тура берет.

Тышкары jac, jылjыpaгaн балкаш. Кайда ла мачылдаш. Ӧрӧ-тӧмӧн сунган машиналар. Олордыҥ тоҥуп калган, кӱӱн joк соок шил кӧстӧри jaлтыpт эдип ӧткӱлейт. Уксaҥ, jaҥыc ла шуу ла шуу. Кандый да трактордыҥ таманы ташка кыjырт эдерде, эт-кан, тиш јимирт эдип калат. Барчыйга бӱгӱн ончозы кыјыраҥ шалба. Калаҥызы jaaн бир эр кижи анда-мында талтаҥдап, оныҥ jaнынча ӧдӧп јадала: «Здравствуй, браток!» — деерде, Барчыйдыҥ кыjыгы курыганы коркышту. Ол сигаредин тилиле оозыныҥ эки jaнынa ары-бери јылдырып, jaaгы кырлас-кырлас эдип барадала, сананды: «Бу кижи бойы да андый болгон эмес пе...»

Барчый нениҥ де учун автостанцияга барып, амырап алар кӱӱни келди. Отургушка кертейе јӧлӧнип алды. Бачымдаар немее јок. Атанып jaткaн улусты ajыктап, деремнези jaap jaныксай бергенин не деер! Чындап та, бого не шыралаар. Оҥду јадар jepи де јок. Айса, ада-энем jaткaн jypтымa кӧчӧ берейин бе? Узанып jaткaн таадазы кӧзине кӧрӱнип келгендий: ол Барчыйды малта тударына ӱредет. Ол бойы коркышту ус кижи: этпес немези jок. Агаш jaндaapы кандый јилбилӱ неме. Курч мис кӧнӱ ойноп барадар. Кайа кӧрзӧҥ: агаш кип-килеҥ japa-аш! Барчый да ус:  комыс, топшуурды кӧп лӧ эткен эди. Эмди ол ундылып барат ошкош. Акыр, канайдар? Кӧчӧ берейин бе? Арылык-берилик санаа Барчыйды шыраладып туру. Joк, тӧрӧл тӧс городко не jaтпac. Кемниҥ городы бу: бистиҥ эмей. Карын бого узанып кӧрбӧс пӧ. Мынaҥ ары туралар тудуш тыҥыыр дежет. Барчый мынайда сананып ийеле, сыны jeҥилe бергендий. Оноҥ деремнедеҥ келген таныш улус мында бар болуп айабас. Олор айдыжып барар: «Барчый автостанцияда кураҥылап калган отурган. Байла, кемди-кемди «саарга» сакып jaт».

Ол тура јӱгӱреле, капшай ла тураны эбире сокты...

Балкашту кобыныҥ бажында потпыштый болчок туразына jyyктaп келеле, Барчый омок-јимек, эрдиҥ эри болорго чырмайды. Фуражказы чек саамайда, чырайында бир ле кеминде тудуп алган кӱлӱмjи. Базыды чала саай-саай. Мындый эр недеҥ алдырар. Ӧнӧтийин ӧмӱрин ачып алган чамчазынаҥ тӱктӱ тӧжи кӧрӱнет. Сыгырып, келип ле jадыры. Балкаш jacкaп jaткaн каймак ошкош — бач ла бач. Jaйымгa чыккан суучактар кобыны тӧмӧн мыйрыҥдажып, суркуражып агып jaттылap.

- Бӱгӱн не эрте jaнгaҥ, чырайыҥ не омок? — ӱйи Аксана кӧзин шуурып, сурады. Ол ак бышпак чырайлу чала оруссымак бӱдӱмдӱ келин. Ачынып билбес jaҥду кӧӧркий. Бийик эјектӱ туфлязын кийзе, ӧгӧӧнинеҥ узундай берер.

Барчый ӱйиниҥ ээлгир курлазынаҥ кучактап, нении де айтпай, кӱлӱмзиренип ийди. Тургуза ла Аксанага jyнуп салган кийимдери бууга илижип турды. Барчый јӱреги шимиреҥдеп, эптӱ ӧй келиже берерде, айтты:

- Мени иштеҥ сӱрӱп ийди.

- Мындый болор деп, туку качан билгем. Ого не сӱӱнип тургаҥ? — деп, Аксана чӧкӧмӧлдӱ ӱниле араай унчыкты. Нӧкӧрлӧриҥле аракыдаба деп, кижи айдарда угуп турган эмезиҥ.

Эжи «Сен угуп турган эмезиҥ» деп, кандый да карыкчалду, комыдалду айдарда, Барчыйдыҥ ичи-бууры коскорыла бергендий. Ол кыҥыс та ӱн јoк. Чырайы бӱрӱҥкӱй, ал-санаа.

Кичинек, тапчы да болзо айылдыҥ ижи божоор эмес. Ары-бери иштенип турганча, эҥир кире берген туру не?! Аксананыҥ отпусказы божогон, эртен таҥла ишке барар керек. Ол кийим кӧктӧӧр фабрикада кӧкчи.

Барчый эште не бар деп: бир тӧжӧк, стол ло айак-казан. Столго коштой јаан кайырчак. Оны таайы берген сундук. Ары-бери јадар јер бедреп кӧчсӧ, јаан арга немее. Бастыра јӧӧжӧзи ого ло ӧй. Тудунган, барган. Карын јуунак. Бу городко башка кыпту, эжиктӱ тура табатаны тирӱ чак.

Тынчу jacкы тӱн. Алтай улус ондый тӱнди «тӱшкендӱ» дейтен. Jылу туман тӱжӱп, теҥери тереҥжип, карарып, јылу, чыкту тӱн турар. Кар бу тушта аайы-бажы јок кайылар, суучактар шылыр-шылыр агып јадар. Аксана ла Барчый бӱгӱн эрте уйуктаарга јаткандар. Je кайдаҥ уйку. Куучындажып јаткылары. Койдоныжып алза, кандый јылу. Эди-каныныҥ эркези алыжып, там ла там тату ӱргӱге тартар. Караҥуйда тураныҥ ичи кандый да кеен, элбек немедий. Аксана эжиниҥ бырчыт балтырларлу колына бажын салып, тӧжин сыймап јадыры. Ол экӱ бириккели бир jыл. Барчый черӱдеҥ келеле, айыл-jypт тудатам деген. Тойдыҥ кийнинде, алдынаҥ айылду, одырган отту болорго, ол экӱ јадар jep бедреп, бу городты бир эдип айланган. Je карын, кичинек те болзо, бу тура табылган. Ээзи кем јок эмеген. «Jaш улус, бутка-колго турганча јадаар» — деген. Барчый дезе кирпичтер эдип турган заводко jaкшы ла  иштеп турган болгон. Оноҥ саҥ башка уулдар табылган. Барчый олордыҥ абына киргенин де билбей калган. Биригип ийгилер, сиреҥдежип тургулаар. Акча ла алза—аракыдаш. Барчый канча ла олордоҥ айрыларга сананган. Je кожо иштеп турган нӧкӧрлӧринеҥ канайып аҥыланар. Кожо ичпезеҥ, ачынгылап тургулаар. Эҥ ле jaмaн неме: иште эзириги. Канча катап јакылта, кезедӱ де болгон, je «нӧкӧрлӧр» укпаган, бат, учы-учында сӱрдӱриш...

Аксана эжиниҥ санаазын билип, араай, уйку аразында кимиректенди:

- Мынаҥ ары канайып jaдapыc, экем? Айылдыҥ ээзи «чык» дезе, кайда барарыс? Баш болзын!

Оныҥ ӱшкӱрген ӱни бу караҥуй тӱнле уур бириге бергендий.

- Иш кайда барар деп. Эртен ле бедреп барарым. Карыкпа, кушкажым.

- А ол аракызак нajылap айрылар ба?

- Ол jaнынаҥ jaҥы ла сананып jaткaм...

Аксана ӧгӧӧниниҥ колтыгына бажын сугуп, jылy тынып ийди. Оноҥ оныҥ тӧжин сыймап, эрке-е унчукты:

- Акча jyyп алала, тура садып алаак? Кӧзнӧктӧри  jaaн, айландыра чедендӱ, огородту. Тӧрт кып болзын! Балдарыс башка кыпта jaдap. Школго ӱренгилеер. А мен кӧзнӧктӧримниҥ алдына jӱзӱӱн-jӱӱp чечектер ӧскӱрер эдим. Сен олордыҥ japaш jыдын jытайла, ишке арыган сыныҥ jeҥилep! Иштеҥ келип jaдaлa, jaaн туралу улусты кӧрӱп, чала кӱйӱнип, анайда сананар болдым…

- Эптӱ-јакшы  jӱрзeec, ондый тура бисте боло-ор. Je јаҥыс ла... — дейле, унчукпай барды. Барчый санаазыла база jypyк jypaп, кӧрӱп jaтты: ол jaaн кӧзнӧктӧрлӱ тураныҥ jaнындa гараж тудуп туру. Ол чап-чаҥкыр ӧҥдӱ «Жигули» садып алган эмтир.

- Билериҥ бе, менде кандый jaжыт бар? — Аксана Барчыйдыҥ киндигинеҥ чымчып ийди. Онызы тыртас эделе: «А-а, неме? — деди. Оноҥ бадырмаш сабарлары- ла ӱйиниҥ ичин сыймап, шымыранды:

- Билдим, билдим... Jaкшы, jaкшы...

- Сен оны кайдаҥ билип ийдиҥ, кӧрзӧҥ, jыткырын мыныҥ! — деп, Аксана араай каткырды.

- Канайып билбейтен эдим. Ада болор каным тартып jaт. Карын, уул болды ба? Meгe кыс керек, Аксана.

Japa-aш,  jaccy-y  таҥ атты. Калганчы кар кайылып, шылбыйып калтыр. Аксана ижине барды. Барчый, бажы-кӧзин тарап, эмеш japaнып аларга сананды. Кӱскӱдеҥ кӧрзӧ, адыраш кӧстӧрлӱ, тудуш кабакту Барчый ла туру. Јаагында јаан кара меҥ, эрин сагал. Мыны кӱскӱдеҥ улай ајыктап турбай. Бӱгӱн Барчыйга тоомјылу кӧстӧр, токыналу чырай керек. Маҥдайын јуурып, соок  кӧрӱп ийерде, ондый кижи боло берт. Эм jaҥыc ла кыймыкты табылу эдер керек. Эм иш бедреп барарга japaap.

Je бат, Барчый «директор» деп бичиктӱ эжиктиҥ jaнында. Jӱpeкcиpeш... Сакыш... Учында кеберкек качы кыс киреер деди.

Кирип барза, чоокыр галстукту, очкалу, чаҥмак, чала тӱҥзӱк кижи отурды.

- Јакшылар ба?

Директор унчукпай, бажын кекип ийди:

- Кандый керектӱ jӱpeep, угуп турум?

- Слерде иштеер jep бар ба? Аҥылу специальность јок, је узанып та ийерим, ӧскӧ дӧ колдыҥ ижин эдерим.

- Улустар биске керек. Ка, иштиҥ бичигин берзеҥ?

Барчый онызын карманынаҥ алып берди. Директор кычырып кӧрӧлӧ, сабарлары столды торсылдадып, унчукпай барды. Оноҥ чырайын jымжaк эдеечи болуп, чаҥмагын сыймап унчукты:

- Доргой мой кече ле келген болзоҥ, иш болгон. Байа бир кижи алгам. Канайдар да аргам јок. Алдырбас, jӱpӱмдe не ле болбой... Jaш кижи сен ишти таап албайыҥ. Келишпейт... — директор иштиҥ бичигин сабарыныҥ бажыла тудуп, ойто берди. Барчый эжиктеҥ чыгарда, нениҥ де учун ол «jaкшы болзын» деди. Joлoй бир уул joлыкты. Ол Барчыйдаҥ сурады:

- Мен мында иштеп тургам. Биске иштеер улус кӧп керек. Мен бригадир. Улузым једишпей jaт. Сен бистиҥ директорго кирип jӱpдиҥ бе? Ишке алды ба?

- Јок. Мен кирип jӱpгeм — дейле, Барчый кӧндӱре басты.

Ол уул оозын ачып, ийнин кӧдӱрип-јабызадып, кайкап артты.

Эмди Барчый «заведующий» деп бичиктӱ эжиктиҥ jaнындa эки ийнин кызынып, jyyнaк отурып, сакый берди.

Кирзин деерде, кирди. Столдыҥ арјанда јиит кижи отуры. Галстук эш јок. 

- Jaкшы, jaкшы ба?

- Эзен, эзен бе? — дейле, заведующий ӧрӧ туруп, колын берди. Экӱ эзендешти.

- Не jӱpeep? Байла, иш јанынаҥ болбой. Бис радио, ажыра биске улус керек деп јарды бергенис. Келгенеер јакшы! Иштиҥ бичиги бойоордо бо?

- Эйе – дейле, Барчый тӧш карманынаҥ алып берди. Спортсмен бӱдӱмдӱ, шулмус заведующий бичикти ачып кычырала, нениҥ де учун јӧткӱрип ийди. Оноҥ Барчый јаар лаптап ајыктайла, айтты:

- Акыр, мында сакып ал. Мен удабазым.

Ол иштиҥбичигин тудунып, чыга берди. Ол так-так эдип базып, кандый да кыпка кире берди. Барчый сакыды ла сакыды. Удап калган кийнинде, заведующий кирип келди. Ол айтты:

- Мында бойыныҥ кӱӱниле чыккан деп не бичибеен. Мен болзом анайда эдер эдим. Алдырбас, эртен кел, јарты чыгар.

Ол иштиҥ бичигин ойто берди.