Тÿÿки куучындар

Jебрен тÿрктер

 

Алтай калык тÿрк калыктардыҥ тоозына кирет. Тÿрк деп аданган эл канайда табылганы керегинде озодоҥ арткан кеп куучындарды билимчилер база тузаланып jат. Олор jебрен тÿрк бичимелдердеҥ, кыдат бичиктердеҥ алынган. Ондый куучындардыҥ ортозында тÿрк элдиҥ jебрен тöрöли — Иргенекöҥ лö тÿрктердиҥ бÿткенин бöрÿле колбогоны jилбилÿ.

Иргенекöҥ керегинде кеп куучында мынайда айдылган: «Jебрен-jебрен чактарда jаан кырыш-согуштаҥ улам бир аймак улустаҥ Нöкöс лö Кыйын деп эки эр арткан. Экÿ эпшилериле, бала-барказыла тынын алып качкан. Ас арткан бойыска арбындап öзöргö туулардыҥ öзöгине кирер керек деп, малын айдаганча кырлар jаар уулангандар. Jолой олорго эне сыгын учураган. Олор оны ээчип барала, мöҥкÿ тошту сындар ажып, шибее эмезе куй таш ошкош Иргенекöҥ деп öзöккö jеткендер. Туйук öзöктиҥ коруланарга ла jажынарга сÿрекей быжу болгоны ирге (Иргенек) ле кöҥ (кöҥдöй) деп сöстöрдöҥ турган адынаҥ да кöрÿнип jат. Ол öзöк одын-суулу, аҥ-кужы кöп, öлöҥ-чöби койу болгон. Арыган, аштаган качкындар эне сыгынныҥ эмчегинеҥ сÿт саап ичеле тойынгандар.

Jуу-чак jок jерде jуртаган качкындардыҥ бала-барказы, мал-ажы кöптöп, 400-450 jылдаҥ öзöккö батпай барган. Jе Иргенекöҥгö кирген jолын ундып салган улус оноҥ канайып чыгарын билбей турган. Олордыҥ бирÿзи темир ташту кыр билерим, оны кайылтып, jол эдер керек деген. Айткан jерге келген улус кöк бöрÿге учураган. Бöрÿни истеп барала, олор оныҥ Иргенекöҥгö кирип-чыгып турган ÿйдин таап алган. Ол ÿйтти jаанада кайылткылаган. Онойып кошту тöö бадар jол jазап, Иргенекöҥнöҥ телкем чöлгö чыгып келгендер. Jол табарга болушкан бöрÿниҥ сÿрин мааныларында jураар болгондор».

Тÿрк аймак бöрÿдеҥ бÿткени керегинде кеп куучында айдылганы мындый: «Тÿрктер бир аймак улус болгон. Öштÿлери олорды кырып салган. Сок jаҥыскан тирÿ артканы он jашту уулчак болгон. Öштÿлер оны карамдап, колдорын ла буттарын кезе чабала, кöлдиҥ jарадындагы öлöҥниҥ ортозына чачып ийген. Кенек уулчакты тижи бöрÿ таап алала, азырап турган. Уулчак эр кемине jеделе, бöрÿле эмеген-öбöгöн чилеп jуртаган. Öштÿлердиҥ кааны Тÿрк аймактаҥ тирÿ уулчак артканын угуп ийеле, оны öлтÿрзин деп jакарган. Уулчакты öлтÿрерге келген улус бöрÿни база öлтÿрерге сананган. Jе бöрÿ Алтайдыҥ туулары jаар качып, туйук öзöккö jажынган. Боос бöрÿ он уул бала чыгарган. Ол уулдар чыдайла, кижи алып, база балдарлу болгон. Кажы ла уулдаҥ башка сööк барган. Олордыҥ ортозынаҥ Ашина деп атту кижи башкараачы болгон. Ол одузында бöрÿниҥ бажы jуралган мааны кöдÿрген».

Jебрен тÿрктер табынча тыҥып, jанындагы аймактарды бактырып баштаган. Олордыҥ башчызы Бумын болгон.

Бумын тÿрктердиҥ ээлеген jерин Алтайдаҥ Хуанхэ сууга jетире элбедип, Кыдатка jууктап келген.

551 jылда тÿрк элдиҥ jамылу-бийлери Бумынды каан эдип jöптööргö оныҥ öргööзине jуулгандар. Озогы аайынча олор Бумынды ак кийиске кöдÿрип алала, тогус катап эбире баскандар. Кажы ла эбириштиҥ кийнинде каан болотон кижиге бажыргылап турган. Онойып, Бумын каган деп аданар болгон. Бистиҥ эмдиги тилибисте ол сöс эмеш кыскарып, каан деп бÿдÿмдÿ болуп калган. Бумынныҥ тöзöгöн элин тÿÿкичилер Биринчи Турк каандык (эл) деп айдадылар.[1]

 

Г.П. Самаев

Чече

         Азыйда алтай улусты jууларга монголдор ло кыдаттар келген. Олордыҥ черÿзи сÿрекей jаан болгон. Jуучылдар ончозы атту, кезиги керек дезе эки-ÿч атту. Артык аттар алтай улустаҥ тоногон jööжöни коштоп апарарга керек болгон.

Олордыҥ jолында алтай айылдар учураза, олjочылар олорды курчап, табарып турган. Эр улусты öлтÿрип, балдарды ла ÿй улусты кул эдерге айдап апарган.

Монгол ло кыдат jуучылдар кöп суулар кечип, jаан туулар ажып, Чарас деп сууныҥ jарадына jеттилер. Бу суу Кан-Оозы аймактыҥ jеринде агып jат. Оны орус улус Чарыш дежет…

Чарасты эдектей jаткан алтайлар калjу öштÿ келип jатканын угуп, уй-малын jууп, тайгалар jаар качкан. Агаш-таштыҥ ортозында jажынган улусты табарга кÿч эмей.

Бир бöлÿк алтай эрлер Чече деп jалтанбас баатырга баштадып, олjочыларла jуулажарга арткан. Азыйда алтай улус jаҥыс ла мал кабырган эмес, jуулажып та билетен. Алтай jериске ÿлдÿ-jыдалу, мылтык-бычакту келген öштÿге удура куйак тудатан коркыбас баатырлар бар ла болгон. Ондый баатырлардыҥ бирÿзи – Чече. Олjочылардыҥ тоозы Чечениҥ jуучылдарынаҥ кöп тö болзо, jе алтай эрлер öштÿлерге jаан согулталар эдип турды. Jе учында чымалыдый кöп öштÿле тартыжарга кÿчи чыгып, Чечениҥ черÿзи бийик кырдыҥ jанына курчадып ийген. Монгол ло кыдаттардыҥ черÿзи там ла jууктап турды.

Алтайлар саҥ öрö тескерлеп, кырдыҥ бажында кайаларга jеткен. Олор кайа-таштыҥ jиктерине jажынып, кырды öрö öҥöлöп келеткен олjочыларды кырлу мылтыкла, ок-jаала jыга аткылап турды. Öштÿ кайаларды öрö чыгып болбозын оҥдоп, алтайларды jеҥетен сÿме бедреп баштаган.

Ол тушта jас болгон, кар кайылып калган, jе öлöҥ чыккалак. Былтыргы кургап калган öлöҥ шылырап jатты. Олjочылар кургак öлöҥди öртöп ийерде, от jалбырап, ыжы буркурап, кыр öрö барды.

Кырдыҥ бажы кара ышка алдырып ийерде, öштÿниҥ черÿзи ыштыҥ ортозына jажынып, кайаларга чыгып келди. Бой-бойына согулышкан ÿлдÿлердиҥ табыжы кайа-таштарга jаҥылана берди. Алтай jуучылдарга öштÿге удурлажарга кÿч болды, не дезе кажы ла алтайга удура он кире олjочы чурап турган. Öштÿлер алтай jуучылдардыҥ кезигин öлтÿре чакпылап, кезигин jыга соголо, олjого алган.

Тирÿ арткан калганчы jуучылдардыҥ тоозында – Чече батыр. Бастыра бойы шыркаладып койгон алтайлар бийик кайаныҥ кырына тескерлеп келди. Шыркалу jуучылдар чыдалы чыгып, оноҥ ары jуулажып болбой, олjого алдыртарын билип турган. Оныҥ учун олор олjого кирип, кул болгончо, öлзö артык деп, кайанаҥ калып ийген.

Алтай албаты Чече баатырдыҥ jалтанбай jуулашканын ундыбаган. Ондо jаткан алтайлар Чечениҥ адын ундылтпаска, оныҥ jуулашкан туузын ла jаныла аккан сууны Чечениҥ адыла адап салгандар. Коргон jурттыҥ бери jанында Чечулиха деп, эмди орус улус jуртаган деремне бар. Чечулиханыҥ jанында Чараска оҥ келтейинеҥ кожулып турган суу агат. Ол сууныҥ алтай ады Чече. Чече деп туу база ондо.

Чечениҥ öлгöнинеҥ бери эмди эки jÿс jылдаҥ ажа берген, jе оныҥ ады ундылбаган.

 

 



[1] Иркитова А.А. Тÿÿкилик куучындар. – Горно-Алтайск, 2006.- С. 18-22.