J.Б. Каинчин

Ботпон эмди jе ле деген эр кижи

 

Чап-чаҥкыр теҥериде изÿдеҥ изÿ кÿн турат. Ол кöстöрин jаанада ачып, алаҥ кайкайт. кЩрзöгöр дö, туку содон айылдыҥ эжик алдында туулактыҥ ÿстинде jаткан уулчакты! Бозулар да, такаалар да, ийттер де, керек дезе Айылдаш эштиҥ чоокыр чочкозы да кÿнниҥ кызу чокторына чыдашпай, кöлöткöгö jажынып калган. А ол уулчак дезе качардаҥ болкый, тöжин тöгöп алган, маказырап jадыры. Jаандаза, батыр болотон уулчак болор бо? Алып-Манаштый, Алтай-Буучайдый.

Jок, бу тегине ле уулчак. Ады Ботпон. Оныҥ ÿзÿлн бергедий чичке карды, кырлайган арык тöжи изÿге ачыжып jат. Jе ого база эмеш чыдажар керек. Ол тушта бу jуртта кÿнге Ботпонноҥ карара кÿйген уул jок болор. Оноҥ ол Айылдаш мен сенеҥ jаан, быjыл школго барарым деп мактанып кöрзин. Ботпон ого, сен мен чилеп, изÿге чыдажып болбозыҥ деер.

Содон айылдыҥ эжиги калт этти. Ботпон тура jÿгÿргенин билбей калды. Бу айылдаш эштиҥ уурчы чочкозы инее! Эх, база ла кöрбöй калган! Айылга кийдире калып келзе, чочко öрöмöлÿ казанга jедип калтыр. Ботпон турунныҥ бирÿзин туткан jерде, чочконыҥ балкашту сыртын бар-jок кÿчиле убалдай берди. Jе кöрмöстиҥ чочкозы оны керекке де албады. Турун тийзе ле маказырап корт эдет, кöстöрин jумуп ийет. Ол jескимчилÿ тумчугын казанга сугала, бир де меҥдебей, тату öрöмöни каймай соголо, табышту jудуп ийди. Арткан сÿтти табыланып, тÿгезе шöлÿредип алды. Оноҥ айлана соголо, Ботпонды jыга табарала, иргени jара тÿртеле, чыга берди. Эжикти керексибеди де.

Ботпон иргеге кептелип калган jатты. Jоо, jо, мыныҥ ачузын кемге айдар! Чочконноҥ бери базынып jÿргенде. Ээ, Ботпон кенете jе ле деген эр боло беретен болзо! Ол тушта Ботпон ол эрликтиҥ чочкозын эжикке тозуп алала, кантыр тумчугы орто «каҥк» береле, jыга шыйдамдап салар эди.

Тышкары база ла табыш угулды. Уйалбас чочко ойто jедип келген болбайсын деп, ол тура jÿгÿрди. Jе эжик ачылып, энези кирип келди. Ол иштеҥ ажанарга келген. Jÿзи кунукчыл, бош ло арыган болгодый. Энези бу jууктарда öлöҥ чаап барбай турган. Удабас аш согуп баштагылаар, идиргенниҥ ичин арчып турганыс деген.

– Ух, суузаганымды – дейле, энези бир суску суу ичти. Оноҥ турундарды ичкерледип, отты кÿйдÿре ÿрÿп ийеле, чылап калган ÿниле унчукты:

– Не, балам, öрöмöҥди какай база ла блаап алды ба?

Канайдар сени… Jаш та, балам, сен jаш та. Jаандап калган болзоҥ… Jе бар, ойно. Калак, бозууҥды ундып койдыҥ.

Ботпон тышкары чыкты. Ыйлаар кÿÿни келди. Jе улус кöрзö, уйатту инее. Jаан уул. Мыныҥ учун ол койу маргааныҥ ортозына jада тÿшти.

Чындап та, Ботпонныҥ энези кандый jакшы кижи! Айлыҥды jакшы каруулда деген, а Ботпон дезе чочконы кöрбöй калган. Оныҥ энези öскö кижи болгон болзо, эмди чыбык jиир эди. Ол jаантайын ла иштенип jÿрер. Öлöҥ чабар. Кыш болгожын, öлöҥ тартар. Ботпон jаандап келзе, энези ле ошкош иштеҥкей кижи алар. Оозын, jÿзин, тырмагын будуп алгандары ого керек те jок. Ботпон капшай чыдайтан болзо. Оноҥ öскö энези кере тÿжине колхозко иштеер, jанып келер болзо, айылда иш толтыра. Ботпон энезине тÿрген болужатан болзо. Ол тушта энези «сен качан чыдаарыҥ, балам» деп ÿшкÿрбес эди.

Ботпон öҥдöйип келзе, оромдо атту кижи кöрÿнди. Ол кижи оныҥ карган таайы Шымды эмтир. Ол эки осту мылтык jÿктенип алтыр. Арчымактары тастайып калтыр. Байла, тайгада малына бараткан.

Чында-ап, Ботпон оны канай ундып койгон. Туку бооро Ботпон таайынаҥ: «Коjогор кырга чыгайын ба, таай?» – деп сураган. «Эмди чыгып болбозыҥ. Эр кемине jетсеҥ чыгарыҥ» – деген. Эмди ченеп кöрзö кайдар? Ботпон эр кемине jедип калган болор бо? Jаан уул болуп, чыдап калган болбозын?

Ботпон кÿн jаар кылчас этсе, кÿн эмди де бийик. Уйлар келери узак. Бозу дезе айылдыҥ jанында jÿрÿ.

Ботпон коjогор кыр jаар jÿгÿргенин билбей калды.

Кырдыҥ тал-ортозына jетире чыгарга jеҥил болды. Оноҥ öрö кермектенерге де, тöрттамандаарга да – канайдарга ла келишти.

Учы-учында Ботпон jаан тынызактап, jÿзи чылбайа терлеп калган, Коjогор кырдыҥ чике бажында турды. Сÿÿнгенин, кайкаганын!

Кöрзöгöр дö, улус! Мынаҥ ары база кырлар, база кырлар бар туру инее! Качан да кöрбöгöн элбек öзöктöр, кобылар, карара чöйилген jол, керек дезе та кандый да деремне кöрÿнет. Бата-а, Ботпонныҥ jериниҥ jаанынай, jаражынай!

Ботпон алдында туулардыҥ баштарын бычактыҥ мизиндий, курч деп бодойтон. Эмди кöрöр болзо, кижи туруп ийгедий туру ине!

Ботпонныҥ тöрöл jурты чек ле алдында jадыры. Туку эжинип, балыктап туратан суу тыйрыйат. А ÿренетен школы туку туру.

А Ботпонныҥ айлы кайда? Туку уйлардыҥ узун дворыныҥ jанында туру. Öскö улустыҥ тураларына кöрö, jаҥыс кып туразыныҥ кичинегин. Jе-ое, алдырбас, Ботпон Коjогор кырга чыгып ийгенде, эр кемине jеткени бу эмей! Ол эмди тура да тудар, öлöҥ, одын да тартар. А чочконы jыга шыйдамдап салар… Энези мыны укса, не аайлу сÿÿнбегей! Ого тÿрген ле jедер керек. Коjогор кырга чыгып ийдим. Jаандадым, эне, деп айдар керек.

Ботпон кööрöп, меҥдеген бойынча, саҥ тöмöн тоголоно берди. Каjуны тöмöн jÿгÿрерге jарабас деп ол кайдаҥ билзин. Бот эмди ого-бого согулып, тоголонып брат. Ботпонныҥ божогоны бу! Ол jокко энези не болор!

– Эне-е-е! – деп, Ботпон кыйгырганын билбей калды.

Jе бу тушта оныҥ оолына тöҥöш учурады. Ботпон оныҥ jеҥестÿ тазылдарыныҥ оҥкогына jымжак кептеле берди. Ботпон тыныш алынып болбой, узак jатты. Оноҥ jÿк арайдаҥ öҥдöйип келди. Ол бойын сÿрекей кичинек ле кÿч jок деп бодонды. Бажы оорыйт, сыйрылып калган тизелери, чаканчагы ачыжат. Чамчазы, штаны канча jердеҥ jыртылып калтыр. Кайран чамча! Оны кöктöп, Ботпонныҥ энези бир тÿн уйуктабаган. А кийдирип береле, не аайлу сÿÿнген эди.

Эмди Ботпон энезине канайып кöрÿнер. Оныҥ мынайып калганын кöрзö, энези ойто ло кунугар, санааркаар, керек дезе ыйлап та айабас.

Jанбай, Шымды таайы эшке барза кайдар? Jеҥези оныҥ чамча-штанын jамап берер. Ботпон эртезинде jанып барар. Jара сыбырылган jерлери де эмеш jазылып калар. Jок, jок. Энези оны бедреер. Эҥ ле баштап, Шымды таайы эштеҥ кöрöр…

– А мен не кунугып турум? – деп, Ботпон сананды. – Мен Коjогор кырга чыгып ийдим. Мен эр кемине jеттим. Öстим, jаандадым дейтен турум ине. Эмди слерге болужарым. Чалгы jазап беригер. Öлöҥööрди jара чаап берерим деерим. Мыны укса, энем не кунуксын. Сÿÿнип чыгар. «Балам чын да jаандап калган турбай! Сÿÿнгеним коркыш, балам» – деер.

Ботпон туруп чыкты. Аксаҥдап та туруп болзо, саҥ тöмöн чебер базып ийди.. 

 

JИБАШ КАИНЧИН

ОЛ JАРАТТАҤ

Содоҥ айылдыҥ ичинде бозом караҥуй. Тынчу. Jаҥы кайнаткан jаш этле, изÿ боjоло, тоскуурдыҥ суузыла, байа тÿжине кÿйген jаан отло jытанат.

– Сен jанып кел, уулым, jанып кел  деп, тöр бажында отурган карган öбöгöн араай унчукты. Айткан кажы ла сöзи узак санаадаҥ, кöгÿстеҥ чыкканы иле болды.

– Jан дейдим, балам, jан. Ол орустыҥ айлына канчазын jÿрерге, канчазын ого кул болорго  деп, эпши jанында чоргодый коркойгон сырсак эмеен jöмöди. Эмеенниҥ сöстöри арбыш кептÿ, кату угулды.öбööнгö коштой отурган уул, койдыҥ арказын челдебей токтойло, узак унчукпай барды.

Айылдыҥ ичи тымый берди. Тöрдö содойгон кÿп те, оныҥ ары jанында караҥуйда сомдолгон аптырга кайырчак та, кайырчактыҥ ÿстинде jалтыраган зэрдиҥ каажы да, öрö илмекте саргарган сарjу уратан куук та, кургадып койгон маҥырдыҥ тизÿзи де, эпши jанында сÿттÿ кÿлер казан да, эжикте кугарган сокы да, керек дезе табылу jалбыраган, от-эне де ончозы уул нени айдар эмеш деп, сакый бергендий билдирди. Тÿндÿктеҥ карап алган кайаныҥ тегенектÿ самтак бажы там эҥчейе тÿшкедий бодолды.

Jе уулыс та унчукпады.

– Сен ол оҥордыҥ Федосья деп кызын айланып турган болдыҥ? Ары ла кедерет – деп, эмеен сускузын арчып, шаҥжай берди. Öскö лö уктаҥ кйжи алатаны токтозын. Кижи Укöрбöй jÿрген эмес. Оноҥ келин jеени jакшы ла тужында jакшы кöрöр. Кÿч чыдаар, табынар тужыҥда ла сен ого öгööн. А мынаар оорый берзеҥ, уйадай берзеҥ, сен дööн кöрбöс тö. Ада-эне болгон бисти де керексибес. Санан, санан! – деп, эмеен кату айдала, бойы да санана берди. – Сеге та чын айдадым, та .тöгÿн айдадым?.. Jе меге ле... Эмди келекеле кижи тышкары базып та jÿрерге калажыраар. Чала чочып, ÿркип jÿрер. Мынаар öрöртинде jаткан Килиҥ кöрÿне бербезин деп турбай кижи. Балазын туку ала jашта куучындажып койгон. Колколдоҥ тудушкан. Аш-тамакты амзашкан. Кööркий бала эмди он jетилÿ. Айла, jакшы да бала. Кеберкек те. Мыны сеге не деп айдып отурган болор деп? Бойыҥ да jирмени аштыҥ. Энеҥ сени оҥдоор деп отурбай. öзöгинеҥ чыккан балазы кижини...

Jе уул база унчукпады.

Аарчы шÿÿген таардаҥ оптоп тамчы чöпÿлдейт. Тышкарьг иргеде ийнек табышту мыш этти. Кадын дезе эҥирдеги тымыкта, кÿркÿрежи там jаандап «алган, кÿттÿ шуулайт. Ол улу сууда улу санаа бар, jе ол санаазын чыгара айдып болбой, кыйналат, катуланат, ачуурканат, jайнайт, кезедет, комудайт, чынга ла ыйлайт.

– Jе акыр дейле, öбöгöн алча айагын jерге салды. Бил, уулым, – дейле, «ÿректий jаан алаканын кучак кире сагал бöктöгöн элбек тöжине сальщ, кÿҥÿреп, jызырап чыгатан ÿнин jабызадып алды. Бил, шÿÿ. Jаан агаҥ jуу-чакта божоды. Кичÿ агаҥ бу ла эмди Кадынга сала берди. Арткан эки бала – jаш. Jаан да агаҥныҥ балдары торсугын jетире кöдÿргелек. Сыйныҥ да кичинек. Олорды эмди кöрöр керек, Энеҥ ле мен карыдыс. Бисти де кöрöр керек. Камык öскÿсти карган улус канай азыраар? Бисти ончобысты аргадап jаткан кижи – ол, кичÿ агаҥ, болгон. Эмди ол jок. Öлöҥ-одынды кем эдер, кем тартар? Эки-jаҥысты кем кöрöр?.. Ол jаратта эмди эдер немеҥ jок. Мен сени ол jаар öнöтийин ийгем, öнöтийин jÿргÿскем. Jе эмди бу ончозы биске керек jок боло берди. Jаҥы jаҥ келди. Алтын совет jаҥ келди. Эмди бисти бу jаткан jеристеҥ кем де сÿрÿп болбос. Мениҥ керегим бÿткен – дейле, карган саг.алын сыймап, узак отура калды.

Jиит адазы jаар кылчас этти. Ол адазынаҥ качада комудалду сöс укпаган. А эмди... Байла, карыганы бу туру. Jоон байбак кызыл тыттыҥ öзöгинде чирик табылганы бу туру. Jе эмди де бек, эмди де кÿчтÿ. Узакка чыдажар, узакка корыыр.

От карганныҥ, кайаныҥ эҥмегиндий, элбек маҥдайын, ичегендердий  карарган ÿйттерлÿ барбак тумчугын, кату ла кунукчыл кöргöн jаан кöстöрин бирде кызарта jарыдат, бирде боромтыдып jажырат. Карган бу ла jууктарда мындый болбогон. Оныҥ jÿзи тууныҥ бажында, турган кижнниҥ jÿзиндий, jаантайын омок, ачык-jарык, jайым болотон. Санаалу кöстöри недеҥ де коркыбай, уйалбай, кижиге чике кöрöтöн. Бастыра бÿдÿминеҥ, базыдынаҥ, кыймыгынаҥ кÿчине, салымына иженген, санаазы, эткен кереги чын деп бÿткен омок сыркын билдиретен. Улуска болужар, тоомjылу сöс айдар, керек дезе ÿредер, арбаар деп jÿретен. Чындап та, не ÿретпес, не айтпас: узак jÿрÿм jÿрген, не ле болгон, нени ле кöргöн, таскаган, ченелген. Бектеҥ бек тайак эдип, азырап алган сыгындый уулдары бар, албатыга беретен, алтын кÿйÿ экелетен кызы да бар. «Ээ, адам, адам, – деп, уул сананат. – Байбак кызыл тыт турган деп отуратаныгар. Ол тытка коштой оныҥ чочогойлорынаҥ ÿч коо тыт öскöн. Бир jоткондо бала тыттардыҥ бирÿзи jыгылган, ада тыттыҥ бир jанындагы будактарын сындыра-сыбыра соккончо барган.» А эмди... Эмди база бирÿзи jыгылды... Бир jаныныҥ будактарын jулдаганча jыгылды. Кызыл тыт карган, база будак чыкпас, чöбрö бÿтпес, шыркаиы jазатан чагана-саҥыт та астаган...

Улус бу уулга: «Адаҥды тöзöзöҥ, jакшы кижи болорыҥ» – дежетен. «Jок, мен адамды тöзöбöзим – деп, уулчак мойножып отурар. – Андый кöп тÿк оозымды айландыра керек jок». Бу чын. Карганныҥ сагалы бир кучак. АтКа минзе, онызыныҥ учын курына ороп алар. Бу нениҥ учун дезе, сагалы чылбыр-тикинге оролор. Тегии де бир катап эмдик ÿредип турала, сагалы армакчыга оролгон. Карган эмдикке арай болзо тёптиртип албаган. Сагалдыҥ бир ууштамы jулунган. Эмди jаагында алаканча jер агарып jÿрер. Мыны санавала, уулдыҥ каткызы келди. Jе адазынаҥ jаантайын jалтанып jÿретен. Удура неме айдары санаазына да кирбейтен, jе бу ла öйдö адам бар, куйагым бар деген бÿдÿмjиге сÿÿнетен. Эмди кöрöр болзо, адазы тегине ле карганак, оныҥ бойына тайак керек, бойына бöк, куйак керек. Айдарда, оныҥ санаазынча этпей, бойыныҥда санаазын айдарга кем jок.

– Мен сананып кöрöйин, ада. Сананайын, эне, – дейле, уул отура калды. Ада-энезиниҥ сöстöриле баштапкы катап jöпсинбеген кижи, олор канайдар эмеш деп сакый берди. Jе ада-эне унчукпады.

– Меге чын ла jазап сананар керек... Ээ, а jанып келбей, мени «айда барар болор деп... – уул каргандарга килеген айас айтты – Акыр, атанадым. Тÿн кире бербезин – дейле, уул картузын кийип, jеҥил туруп чыкты. Бажы керемге тирс тийди. Ыш, ак кубалдар айылдыҥ ичине айланыжа берди. Jе кем де унчукпады. Алдында болзо: «Бу аjарынбас, керем сÿзер кандый бала! – деп, энези шаҥ эделе, оноҥ ойто jымжап, – кöр, канайып jаандап калгаҥ, а эмдиге кижи албагаҥ» – деер эди. Бойлоры уулы мынайда jаандап калганына, олордо мындый бийик ле öҥжÿк, чыдаар уул бар болгонына ичинде сÿÿнгилеп, кöстöри jалтыражып, кÿлÿмзиренип ийгилеер эди. А эмди олордыҥ санаазы, байла, мындый: «Чалдоо, балабыс керек дезе айлында керем барын ундып койгон туру ине».

– Мен ол jаратта удабазым. Соҥзуннаҥ ойто келерим – дейле, уул артык айдар неме таппай: – Мен мылчага кирип, кийим солып алайын – деди. Бу мындый сöстöрди алдында кемизи де jылдырбас эди, змди база унчугушкылабады. «Бир келерде, айлына бир тÿн конбос бу кайткан бала! –деп, энези тен jарыла берер эди. – «Мылча» дегени не ол?! Алтай кижи мылчаны оны... Тургуза кон бого!» – «Кадынды тÿнде кайткан кижи кечет. Тегин де сöс уккулабай тургулайла...» – деп, адазы база чыдашпас эди.

Уул кайра салып чыгатан уур эжикти эп jок ачып, оноҥ öткÿре тыҥыда ойто jаап, ышту, тынчÿ, айылда отурган кижи jеҥил тынды. Jе кей тышкары да серÿÿн эмес болды. Таштарла, тегенектерле, таштардыҥ кагыла jытанат. Бу кÿнет jанында канча эҥмек кайалар, корум-кöчкöлöр jайгы кÿнге тÿжине кызып калган. Эмди эҥирде jылузын ойто берип jат. Кадынныҥ чыкту тыныжы эмес болзо, мылчаныҥ ичиндий болор эди.

Öрö бийикте чын ла ÿч толукту тÿндÿктий теҥери jаркынду да болзо, jе тар ойдыктый öзöктиҥ тÿбинде эҥир кирип калган. Туулардыҥ бажы jаар кеҥ бöрÿктÿ кижи кöрÿп те болбос. öскö jердеҥ келген бир кижи сойоктордыҥ бажы jаар каҥкас зделе, чалкойто jыгылган, бажы чыккан дешкилеер. Чыт ла эткен чеден туулар, мынаҥ jылан да öтпöгöдий. Jе Кадын канайып та каалга тапкан, чыга конгой. Айдарда бу туйук jер эмес.

Кадынды jараттай алаканча акта тÿндÿктери кызара jарып, тоолу айылдар туру. Улус уйларын jаҥы саап божоткон, кой-эчкизин jаҥы чеденге кийдирген. Эмди ажангылап, сÿт кайнаткылап jат. Табылу, тойу куучындар угулат, кабайыныҥ шагайлары шалыражат, балазын уйуктаткан келинниҥ кожоҥы jымырайт. Jурттыҥ ÿсти jанында Кеериш дейтен, оозы кам.алга jок шаҥкылдап jÿретен ÿй кижи: «Сен айлыҥа jанарыҥ ба, jок по?! Ылтам бас, учкан, бери!» – деп, балазына арбанат. Бапылдажып jарганаттар учкулайт, карлагаштар суртулдажат.

Уул адын тöҥниҥ ÿстинде армакчылаган. Ак ат бороро кöрÿнип турды. Аттыҥ ары jанында jетире тудулбаган серкпе сомдолот. Серкпениҥ ÿсти jанында карарган jаан ташка jииттер jуулыжып тургулаган эмтир. Алдында болзо ол jииттер айылдар сайын jÿгÿрижип: «Э-эй, ойынга, ойынга» – дежип кыйгырыжып, кыймыражып тургулаар эди. Jе эмди, бу jуртта jаан тÿбек болгон кийнийде, араайынаҥ jуулышкылап, араайынаҥ ойногылап тургулаган болор. Канайдар, öлгöнлö кожо öлöр эмес, барганла кожо барар эмес. Jÿрÿм öдÿп jат, барып jат... Тÿгенбес, токтобос.

Уул jииттер jаар базып ийди. Ойноор ло кÿÿнй jок. «Кайран агам...» Jе ойнобозо до, кöрÿп отурар. Ол jаратта мындый ойындар болуп турган ээс. Кобы-jиктер сайын бир кезек jииттер бар, jе каа-jаа тойлор болгон кÿндердеҥ башка jуулыжып болгылабас. Ойынды эмеш кöрöр. Кыза jуурылган jÿрек jабызаар болор бо? Тÿбектиҥ базырузы jеҥилер болор бо? Чиймелген санаалар чечилер бе?.. Оноҥ Кадынды кечер. Федосья... Федосьяны кöрöр...

– Учар! – деп,уулдыҥ кийнинде кезем ÿн угулды. Уул тура тÿшти. Оны Салкын дейтен нöкöри jаба jедип алды.

– Jе кандый jÿрÿп келдиҥ? – деп, Салкын ого кольш берди.

– Кандый jÿрдим деер оны...

– Не де кöрÿнбеди бе?

– Jок. Jаҥыс ла Туура-Коолдо сынык кайык jадыры. Та агамныҥ кайыгы, та балыктаган улустыҥ.

– Мен башкÿн келгем. Чакпынду-Кем келтейиле. Уч кÿн jÿргем деп, Салкын унчукты. Мен сени кöргöм. Кумакту-Jарда ийнимди сайгылап тургаҥ.

– Мен сени база кöргöм.

– Ээ, табылатаны кÿч ле неме. Кадын кирÿлÿ. Борооны, туманы кайнап калган. Кижи jараттаҥ бир де кулашта немени кöрбöй турганда.

– Jок, табылар. Суу jаанда барган кижини ыраак апарбас. Jарат jаар таштаар керек. Суу оогош болгон болзо, кöндÿре коолыла алып jÿре берер.

– Мен соҥзун база ойто барып, бедрейин дегем, jе болуп албайтан эмтирим. Бойыҥ билериҥ, Учар, комсомолдыҥ кереги. Аймак jаар jуунга алдырып jат. Иш кöп... Акыр, менде' сениле jаан куучын бар, нöкöр, – дейле, Салкын Учардыҥ jардына колын салды. – Jе айт, нени сананып алдыҥ?

– Нени сананып?

– Комсомолды канайдарга туруҥ?

– Мен нени де сананбадым. Бу öйлöрдö сананар да эмезим...

– Jастырып jадыҥ, Учар, jастырып jадыҥ деп, Салкын jÿзи сооп, кату унчукты. – Удабай ла бу jаратка jан. Ол Каллистрат – бай, кулак. Бистердиҥ, jоктулардыҥ, классовый öштÿбис. А сен дезе кул болуп, оны байыдып, ого болужып jадыҥ. Керек дезе «ÿйÿ болорго тургаҥ ба, та кандый. Бис ол Каллистратты уда, бас ла jок эдип саларыс. Совет jаҥ оны jаан кööрöтпöс. Оныла кожо караҥуй jер jаар кÿлÿрт эдип калдыҥ.

– Мен нени де сананбай jадым. Каллистрат коомой ло кижи эмес.

– Агйдарда, сен бистиҥ öштÿбис. Мен сеге нöкöр эмезим.

. – Сен,_сен...

– Бис jаҥы jÿрÿм тöзööргö jадыбыс. Сен мыны канайып оҥдобойдыҥ? Jаҥы jÿрÿм! Jайым ла бай jÿрÿм. Бого болуп мен бойымды да карамдабазым. Jолыма туруп кöр – «jап» берип саларым. Адам да, кожо чыккан карындажым да болзо – килебезим.

– Сен ле мен тудуш эмезис. Сениҥ санааҥ андый, менийи мындый.

– Айса чын öштÿÿм эмтириҥ, нöкöр. Ол jаратта тоолу jииттер бар. Бис ого комячейка тöзööргö jадыбыс. Сени, нöкöр кидсини, болужар деп бодогом. Эмди мен сени билдим. Биске болушпаока турган бол-зоҥ, öштÿге болужып jадыҥ. Сен öштÿ! Мен сени...

– Сен мени :. коркыдып болбозыҥ. Ии! – деген бойынча, Учар Салкынды чамчазыныҥ öмÿринеҥ ала койды.

– Бу слер бого нени эткилеп турганаар? – деп, бу ла тушт.а Шыраҥкаҥдыҥ jалакай ÿни угулды; – Бу канайып турганаар? Кажы, ойынга баралы! Ойынга! – дейле, ол экп ÿулдыҥ ортозына кирип, олорды колтуктап ийеле, ичкери болды. – Jе ол jаратта не солундар бар, Учар?

– Jок, не де jок – деп, Учар эпjоксынып унчукты.

Шыраҥкай – байа Учардыҥ энези куучындаган

кыс. Шыраҥкай чыгарда ла, Учардыҥ ада-энези оныҥ ада-энезиле куучындашкылап койгон. Щаалтазыныҥ кезигин керёк дезе табыштырып та койгон болор керек. Мыныҥ учун Учар ла Шыраҥкай кичинек тужында олорды кожо ойнодып тургулайтан. Jе оноҥ сегис jаштуДа Учар ол jарат jаар jÿре берген, Шыраҥкайла кöп тушташпаган. А jаанап келерде, ончозын оҥдоп турган кижи, Шыраҥкайдаҥ качып туратан. Учардыҥ адаэнези дезе Учар каа-jаа келзе ле, оны ээчидип алала, Шыраҥкай-эшке баргылаар. Jаан улус куучындажып отургылаар. А Учар ла Шыраҥкай дезе бой-бойлоры jаар кöрÿжип болбой, jÿстери кызара jалбырап, кыймык jок отургылаар. Ойындарда база тушташпаска албадангылайтан. Jе бу jаста Учар барып jатса, удура Шыраҥкай jолуккан. Учар Шыраҥкайды, алдында ла чылап, ары кöрöлö, öдö берер болор деп сананган, Шыраҥкай дезе Учардыҥ кöстöрине чип-чике кöрÿп, ого оазып келеле, оныҥ карманына та нени де сугуп ийеде, токтобой до öдö конгон. Учар оны уштыйла кöрöр бол•зо, калта. Jÿзÿн-jÿÿрлеп,-чололоп кöктöгöн калта. Учарга jакшы боло берген. Ол бир де кыстаҥ сый албаган. Кöрзööр ол Шыраҥкайды; öнöтийин кöктöгöн, Учар туштаар болор бо деп, jаантайын кожо алып jÿрген. Jе Учардыҥ таҥкы тартпайтанын ол билер бе? Та. Jё онызы керек беди?.. Мыныҥ кийнинде Учар Шыраҥкайга jолугар^ деп сананган, jе Шыраҥкай оноҥ ойто ло качып, кыйыжып турар боло берген... А эмди дезе

1 1

Учардаҥ бир де кемзинбей jат. Чыт ла этире колтуктап алган. Оныҥ колынаҥ бачым айрылып та болбозыҥ... Jакшы бала. Иштеҥкей, ус та бала дешкилейт. Адаэнези де аргалу-чакту, jакшы улус деп чотолот... Кебер«ек те бала. Jе бу ла эмди jал-кара чачту бажын jайкап, араай кÿлÿмзиренип,jап-jеҥил базып браады. Бу ла jаста кенете узайла, Учардыҥ jарын бажына теҥдежип калган... Кажы ла уул куда ийер эди. Jе Шыраҥкайдыҥ ада-энези берген сöзин качан ,да буспас. «Канайдарга турганаар?» –. деп, Учардыҥ ада-энезинеҥ кезем база сурагылабас. Бÿткилеп турган ине. Ада-öбöкöниҥ jаҥы. Туура барарга jарабас... «Канайдар, канайдар? Федосья база бар. База jараш, база кару... Канайдар, канайдар?»

«И-и, Учар келген туру ине, Учар» – дежип, jииттер олорды чуҥдап ийди.

– Балабыс эмди. канайткай не, Кÿреҥкей? – деп, Учар чыга берерде, унчукпай отурган эмеен сурады. – Айткан сöзисти уккай не? Сен, адазы кижи, оны jазап jакып, «езе-быча айдар керек болгон. «Сананып кöрöйин» – ол не дегени... – деп, эмеен кураанныҥ терезин уужап отурды. Бу балазы сууга барган кийнинде, эмеен нени-нени этпей, отурып болбос боло берген. А öбööн, азыйда jаантайын узанып отуратан кижи, эмди айры колына нени де тутпас болуп калды.

– Унчуксаҥ дейдим. Оноҥ ажан. Jаҥыс та болчок болзо, эт jизеҥ – деп, эмеен катап айтты.

– Ажанып отурым, ажанып дейле, öбöгöн тепши jаар колын сунды, jе эт албады. – Учардыҥ барганы удаган. Он ÿч jыл болотон эмтир. Санаазы, каны, тартса – jанар. Кÿч ле неме. Ол Каллистрат, ол Аграфена ого ада-эне де болуп калган ине. Ол jер, Кадын ол jаны, ого jер-алтайы болбогон деп пе? Кöргöйис... Туку качап jандырар керек болгон. Акыр... дейле, карган уур турды.

– Бу сен кайда барарга? – деп, эмеен ÿкÿс этти.

– Jок. Бу Корокойло калыражып келейин деп. Айылга канчазын отурар.

– Jе, jе. Jаҥыс ла ойто Кадын jаар база бердиҥ. Сенеҥ кижи тен коркыбас эмес. Эмеш санан. Jÿрегиҥ jабызат. База балдар бар. Сенизи jокко мен олорды канайдар болор деп?

– Бил турбай... Сен мени не болор деп... jоо...

Кÿреҥдей öбööн тышкары чыкты. Аjыктанды. Караҥуй jетире койылгалак. Учардыҥ ак ады тöҥниҥ ÿстинде кöрÿнди. Айдарда, Учар мында, байла, ойында. Корокой öбööн эште, jаан от кÿйет. Бу от бÿгÿн тÿниле öчпöс. Оныҥ айлына атту-чуулу кöзöрчи Токуш келген. Кÿреҥдей öбööн Корокой-эшти öдö конды. Оны кем-кем кöрÿп турган болбозын деп аjыктанала, Кадын jаар болды. Jаратта чыт ла этире öзÿп калган талдардыҥ, jойгон-чибилердиҥ, кайыҥдардыҥ ортозына кире конды. Аралдыҥ ичи шык караҥуй болды.

– Балам, балам, уулым... – деп, ööööн таштарга бÿдÿрилбеске, будыла jерди jоктоп, будактарга кöзин ойо сайдырбаска, алдын сыймадап, араайын ÿрбедеп браатты. – Балам, сен меге тÿбекти не эттиҥ? Мен сени ол тÿн балыктаба деп айттым йне. Ай эскиде кайткан кижи Кадынга кемелÿ кирет. Кижиниҥ сöзин уккулабас... Эмди не?.. Сен нени де билбезиҥ, сеспезиҥ. Тирÿ jÿрген меге ле ÿргÿлjиге тÿбек, ÿргÿлjиге шыра. Адаҥды не карыттыҥ, балам? Öзöк-буурына катуны не урдыҥ, балам? Сениҥ учун jÿргем... jоо, jоо-.. jÿрÿмди jаҥы ла баштаган... jаҥы ла эр болгон, бала-баркалу болгон... Эмди мен канайып jÿрерим... – дейле, ол килеҥ ташка тайкылды. Тыҥ jыгылды, jе чочыбады да, коркыбады да. Болчок ташка отура jыгылды, jе былчылган jерин сыймабады да, öрö öҥдöйбöди де. – Меге эмди öлöҥди кем эдер? «Ай, араай айруушта, эмештеҥ айруушта! Бÿдÿн быгылды... Бели-будыҥ кыйыжа бербезин!» – деи, мен кемди арбайтам?.. «Ада, сыгын адып келдим. Туруп, арчымак кийдирижеер!» – деп, мени база кем тöгÿндеер?.. Мылтыкты кемге jазаарым, ок-тарыны кемге белетеерим?.. Ээр-токумды кемге чÿмеерим?.. Jаҥыдаҥ бычак та эдип салгам – дейле, ол уур öҥдöйди. База такып jыгылбаска, козыр таштарды колыла сыймадап, сууга jетире эҥмектеп келди. – Балык болгон болзом кайдар... Эмди ле сениҥ кийниҥнеҥ jÿре берген болзом кайдар... Jе öлÿм jок, jок. Сениҥ балдарыҥ бар...

Караҥуй Кадын ортозында jал-толкузы öрттий jалбырап, Тойбодым деген теҥис jаар jÿткип ле jат, меҥдеп ле jат. Муҥ аргымак ÿркийле, тизирт эдип, ичкери болгондый, корум-кöчкö jуула-jуула, саҥды тöмöн кÿзÿреп брааткандый. Бу суу эмес, бу суйук от, кайнап

калган корголjын. Кÿркÿреген табыжы орчылаҥга толуп калган. Токтодор арга jок: темир кайаларды jара тепкен, jер-jыҥысты бöлий соккон, теҥерини силкиген, телекей казыгын jайкаган... Мен кÿчтÿ деп аркырайт, мен jайым деп сыгырат, мен эзирик деп кожоҥдойт, мен эмдик деп октолот. Силкинип jазучиренип jат. Меге тийбе дейт, öртöттиҥ, кестирдиҥ дейт.

– Оо, Кадыным! – деп, Кÿреҥдей öбööн кöксин тудунды. – Сен м,ени азырагаҥ, сен мени чыдаткаҥ. Ак-jарыкта зҥ баштап кöргöним сен болгоҥ. Ичкеним сенеҥ, jигеним сенеҥ. Сени кöрÿп jÿрÿм деп сÿÿнип jÿретем... Кайттыҥ, суум, кайттыҥ?.. Уулымды не алдыҥ,не алдыҥ? Сени кöрöр «кÿÿним jок! Сен öштÿ, сен эдÿ! Тÿ-ÿк, соолып кал, кургап кал! – дейле, öрöкö.н эҥчейе тÿшти. Сууны окшоп, ыйлай берди. – Уулымды бер, Кадыным, бер. Куу сööгин де болзо бер. Эргекче де эдин... Бер, бер. Jерге кöмÿп салайын... Амыразын, токуназын...

Карган узак jатты. Оноҥ уур öҥдöйиҥ, jаратта jаткан кемеге jетире узак ÿрбедеди. «Сомокту ба? – деп, кемениҥ илjирмезин шалырада тартты. – Jе, карын, сомокту эмтир. Учар эмди jанбас... Jанбас...» – дейле, кемениҥ jанында jаткан jаан болчок ташть: jардыла кöдÿре ийделе, оныҥ алдынаҥ тÿлкÿÿр алды.

Бу ла тушта jаратта таш шалырады. Караҥуйда злбеҥдеп, кижи клеетти. Эмегенниҥ кимиректенгени угулды:

– Балам кайда не, кайда не? Эмди кажы ташка кысталып, кажы тазылга илинип калган jады не?.. Та кöмÿлгекте кöмÿлип калган, та айлангытнта айланып турган... Jоо, jоо... Баламды, кööркийди, та кандый балык челдеп jат, та кандый курт кемирип jат  Айса кумакка чыгара таштаткан, изÿ кÿнге ÿрелип jадыры не?.. Jеекен, тÿлкÿ, кускун, каргаа тажып турган болуп...

Кÿреҥдей öбööн эмеенин чочытпаска, араай jöткÿрип ийди.

– Бу мен, Шалтырак.

– А?.. Уй, уй! Бу сен бе?.Бого не келгеҥ?

– Сен не келдиҥ?

– Кеме еомокту эмтир бе?

– Эйе.

– Тÿлкÿÿрин алдыҥ ба?

– Алдым.

– Jе карын. Эртен таҥда ойто экелип койорыс. Jе jаналы, адазы, jанак. Ыйлабаак, адазы, ыйлабаак. Учарыс бар, балдарыс бар...

Jииттер эки башка бöлинеле, удура-тедире тургулап алган. Уулдар, кыстар кол-колынаҥ тудунышкан, колтукташкан, коо сындары тÿп-тÿс ле ээлгир тургулай.т. Каткы, кööрöм. «Кöлÿзÿжÿ» деп ойын. Шыраҥкай Учардыҥ колын тыҥ тудуп ийеле, алтын-мöҥÿн ару ÿниле удура турган тизÿге кычыру эдет.

Табыл-тубыл камчылу,

Табылган jилибилÿ,

Актай-кöктöй ак атту,

Аржаны сÿрлÿ...

Салкын кел!

Салкын бар jок кÿчиле jÿгÿрип келеле, Шыраҥкай ла Учардыҥ тудунышкан колдорьш ÿзе согор дейле, jе ÿзÿп болбоды. Бу тизÿниҥ jииттери сÿÿнгилеп, чыҥырыжып, колчабыжып ийип калдылар. Салкын та чын ÿзÿп болбогон, та ÿзÿп албачыҥ болгон мыны Учар оҥдободы. Салкын дезе Шыраҥкайдыҥ колынаҥ тудунала, туруп алды. Кару jымжак этире араайын кожоҥдой берди.

Беш сабарлу колымды Бернп турум: «Эзен» – деп,

Бери jаньгмда балаиы Кöстöп турум мениндея.

Бу тушта ол тизÿдеҥ кычыру алган Шыраҥкай jÿгÿрип jÿре берди. Тизÿни ÿзе согуп албай, ондо артып калды. Салкын дезе кожоҥын токтотподы.

Он сабарлу колымда

Берип турум: «Эзен» –деп, ол ло тургаа балаиьв Кöстöп турум мениҥ деп.

– Эй, уул! – деп, Учар Салкынныҥ колын силке тартты. – Чÿрче мынаар базак! – деп, jÿреги кöксине бадышпай унчукты.

– Мен качан да белен – деп, Салкын öчöм кÿлÿмзиренди.

Беш ле алтайла, кызылгаттыҥ тöзиниҥ ары jанына барып алдылар.

– Сен меге байа нени айттыҥ? – дейле, Учар Салкынныҥ тöжинеҥ ала койды. – Мени чын ла öштÿÿм деп тургаҥ ба?

– Jок, Учар, кижи сени бери «келзин деп турбай -– деп, Салкын токуналу унчукты.. – Кöрзöҥ, бисте кандый jакшы. Jииттер кöп. Кöрзöҥ, кандый кыстар. А сен дезе...

– А мен не?„

– Кемди колтуктаарыҥ? Каллистраттыҥ тижи чочколорыла ойноорыҥнаҥ башка. Каллистраттыҥ калажына садынып койгоҥ – дейле, Салкын база öкпööрип чыкты. Учарды тöжинеҥ база ала койды. – Мен сени ол jаратта jииттерге комячейка тöзö деп канча айткам. Сен дезе... Каллистрат сеге Федосьязын берер деп пе? Эйе, белен. А канай-канай чын кÿйÿ боло берзеҥ, сен –öштÿ. Каллистрат – кулак, сен – кулак!

– Сен нени айдадыҥ?! Мен сени эмди ле...

– Jок, нöкöр, – дейле, Салкын Учардыҥ тöжин салып ийди. Ойто токуналу унчукты. – Сен меге. тийбе. Мен комячейканыҥ качызы. Меге тийген кижи –контра. А контраны jаҥ кычла. Мыны мен сеге нöкöр болгон учун айдып jадым. Сеге жилеп.

– Тÿÿк! Сенеҥ öрö кижини... – дейле, Учар колын jаҥып, бастыра бойы тыркырап, ады jаар базып ийди, А Шыраҥкай?.. Кööркий сакыыр, иженер... Аайы-бажына чыгар керек болгон. Jе алдырбас. Оноҥ... А аайы.бажына канай чыгары? «Айса болзо ырызым... Ырызым Шыраҥкай...»

Учар ак аттыҥ армакчызын чечйп, тÿре тудала,. адын jедингенче, айлы jаар басты. Амыры jетпеген ат мойножот. Беш кÿн Кадынды jараттаган, ат jакшы откорылбаган. Быjыл Кадын ичинде ат откорордоҥ, кой тойгодый öлöҥ jок – бастыра кÿйÿп калган. Эмди ле, jайдыҥ ортозы да болзо, öлöҥ кÿреҥший кадып, бут алдында оодылып-сынып jадар.

«Федосья... Оныҥ кöстöри бу суу тÿбинде мызылдашкан таштардаҥ jараш, бу теҥеридеги jылдыстардаҥ чокту. Чаҥкыр кöстöр, jок, jок, бу Кадынныҥ суузындый jажыл кöстöр..., Федосья... Ээлгир узун колдор, эрке кару кÿлимjи... Федосья...»

Учар адын чакыга буулайла, иргеде jаткан ээр-токумын алып, адын ээртеп алды. Ак ат тыркырай берди: «Айса болзо Кадынды кечерге келижер. Тÿн. Ичике-ей...»

Учар айылга кийдире jÿгÿрзе, кижи jогыла. Кайда барган болотон? Jе мынызы карын jакшы. Ненҥ эдерге турганын билгилебес. Оноҥ öскӧ база ла токтот-кылаар. Мойношсо, ачынгылаар. Jаҥыс ла эки кÿннеҥ ойто келерим деп айдып койотон немени. Ого jетире бу иргеде кемени сыксагылап, jазагылап жойгылаган болзо. Кеме jокко тегине ле jорукташ болуп турган. «Табарым мен, агамды, табарым» – деп, Учар кöстöри jаштаяып, арчымагын, мылтыгын алды. Кедертине jабынып конотон тере тонын, jес казанын, каптурлу малтазын артырып койды. Адына минип, кечÿ jаар jортты.

«Кижини Салкыннаҥ бери «кыйа кöрÿп турганда – деп, оныҥ ачыныжы эмдиге öтпöйт. – А мен оны эҥ артык нöкöрим де jÿретем. Jаштаҥ ала кожо öскöн,.

Кожо «ой-эчки кабырган, öркöлöгöн-момондогон, канча балыктаган, аҥдаган. Кемге-кемге, jе Салкынга бойыма чылап бÿдетем... Айса болзо сен jастырып jадыҥ, а, Учар? Та ла та... Кем оҥдоор?»

. ... Ол тушта. Учардыҥ адазында jирме кире кой,онон беш эчки болгон. Салкынныҥ адазыныҥ малы база ла бу жире. Учар ла Салкын бу малды бириктирйп алала, кабырып jÿргÿлейтен. Бу иштеҥ башка иш, бу Туулайлу öзöктöҥ башка öзöк, бу Jаан-Туудаҥ башка туу бар деп, öскö улус, öскö jÿрÿм бар деп, олордыҥ санаазына да кирбейтен. Jай. Jаан-Тууныҥ бастыра кайа кÿнет jÿзи jаантайын кызу турар. Изÿ эзин тыныжыла кижини jалдап турар. Ташла, тегенектерле, jылан кöслö jытанар, ачу jаарсыыр. Кезиктерде кижи изÿге чыдажып болбой, кöргöни кызарып, jиргилjинденип турар. А аспандардыҥ чартылдажынаҥ баш тöҥÿреер. Эки уулчаак, кÿнге чын ла быжып калган уулчактар, Кадынныҥ jарадында ичегендер каскылаар, балкаштаҥ туралар, айылдар туткулаар. Чырбагалдаҥ сындырала,. чеден-кажаан эткилеер, ого кой-эчки деп, чочогойлор кийдиргилеер. Мынайып ла ойноп турганча, кÿн öткöни билдирбей калар. А чын кой-эчки?.. Олор кайда да барбас. Бу ла Jаан-Тууны öрö чыгала, отоп-отоп, изÿде кара суулу серÿÿн jиктерге jадындап алала, эҥирде тÿшкÿлеп келгилеер. Айылг jедип баргажын, эки jара бöлингилейле, чедендерине киргилей берер.

«Кöрзöҥ, эмди мен öшту – деп, Учар караҥуйда кекенип браадат. – А мен ого оорыбайтан болзо, эдимди де кезип берер эдим». А санаазында нениҥ де учун ол ло jайгы Кадын, изÿ, аспандар. Учар ла Салкын Кадынныҥ кожоозында балбакбаш дейтен балыктардыҥ балдарын туткулап, керек дезе бойлорын да ундыгылап койгон jÿрген. Кенете: «Ой, ой, аргадагар, аргадагар!» – деген кыйгы угулган. Уулчактар jÿгÿрип барала, кöрöр болгожын... Учардыҥ Кöк-Мойын дейтен Текези та кандый да кижини jыга сÿзÿп алган турган. Кöркушту сÿзеген теке. Кижиге кийнинеҥ билдиртпей jууктайла, такымына кенете ле келип сÿзер. Кандый да бöкö кижи болзо, буды бокырылала, барып тÿжер. А кижини jыга ÿзÿп алган кийнинде, оны тургуспай, тÿжине де каруулдай берер. Бу тушта кыймыктабай, jатса торт. Торбок кире jаан теке. Мÿÿстери тыйрык ÿлдÿ ошкош. Jаҥыс ла Учардыҥ сöзин угар. Öскö кижи токтотсо до болбос. Керек дезе Салкынныҥ сöзин укпас. Учардыҥ ада-энези ол оÿзеген таҥманы сойор деер, jе Учар болдыртпас. Кайда ла астыгып тура калган кой-эчкини jоктоп, jууп.келетен теке болгой.

– Ой, балдар, аргадагар, аргадагар! – деп, jоон сööк-тайакту кижи комудап jаткан. Бастыра бойы кара тер кижи тозын-тобрактыҥ ÿстинде. Оныҥ jÿзин, чырай-бадыжын кöрöр дö эмес. Бöрÿги туку jалаҥда.

Учар текезин мÿÿзинеҥ тудала, айра минип алган. Кижи туруп чыккан.

– Бу слердиҥ текегер бе, балдар? деп, кижи кактанып сураган.

– Эйе, бистиҥ.

– Jе меер, балдар. Мени аргадаган учун – деп, байагы кижи штаныныҥ «арманынаҥ эки кичинек ак таш чыгарып келген. –: Мен айылга jетпегенчем, текетерди божотпогор jÿ, балдар дейле, кижи сумалын jÿктевген бойынча, jÿгÿре базып, jÿрÿп калган.

Учар дезе бу мындый ак таш jок эмес, оны биоке не берген деп, кайкап -туруп калган. Оноҥ бу ташты таштап ийейин бе деп jÿреле, та . недеҥ де улам jалап ийген. «О! Бу не? Бу кандый тату таш?!» Сакыр деп ашты баштапкы катап амзаганы бу болгон.

Мыныҥ ла кийнинде эки уулчак ол жижини  садучы öбööнди – jаантайын сакыйтан болгон. Ол кижи эки такып öткöн, jе уулчактар jаар кылчас та кöрбöгöн.

–Акыр ла бис оны – деп, Салкын айткан. – Текени бого буулап аларыс. Jаҥыс ла öдÿп кöрзин.

Чындап та, садучы öбööн сумалын jÿктенген, сыр кожоҥдо jедип келген. Уулчактар текезин божодып ийгилеген. Садучы текени кöргöн jерде, багыра ла берген: «Аргадагар, балдар, аргадагар!» А аргадаган учун – эки болчок сакыр. Мыныҥ кийнинде уулчактар ол садучыныҥ öткöнин сакып турар боло бергилеген. Jе бир тÿн... Учар кой-эчкизин чеденге сугуп ийеле, энези та неге де тыҥ ачынып калганын сезин ийген. Тайа чырбаалын тудунала, jууктап ла келерде, Учар качкан.. (Энези Учарды сабап ийер, адазы дезе бу jÿрÿминде ого кол тийдирбеген.) «Кел, балам, кел. Мен сениҥ чимиригиҥ арчып берейин, балам?» – деп, знези jалакай унчуккан. Jе Учар jууктабаган. «Мен сеге бÿгÿҥ каймакка талкан булгап берерим, балам», – деген. Jе Учар база jууктабаган. «Мен сени чыбьжтабазым,. балам, чыбыктабазым. Кижи бойыныҥ öлö кулдужын канай сабайт» – деп, эркеледерде де – тöгÿндетпеген. «Акыр ла, учкан, сен меге тÿҥей ле сабадарыҥ! Эмдҥ эчки саарыс. Туку Алчакмÿÿсти тут!» Учар эчкинй тудала, знезине jууктабай, оноҥ кажы ла öйдö кача берерге белен турган. Jе ÿч кире эчкини саап ийген кийнинде, энезиниҥ чырайы эрий тÿшкен: «Бот, мениҥ балам кандый jакшы. Эчкилери бÿгÿн сÿттÿ. Балам jакшы кабырган эмтир». Бу ла сöстöрдöҥ Учар мылырап, серемjизин jылыйткан. «Кöр, арjаныҥда адаҥ клеет» –деерде, кайа кöргöн. Энези бу тушта оны кап ла туткан. Тайа чырбаал шыйтылдаган: «Сен ол солун кижиге эмди текеҥди тукурарыҥ ба, учкан?» – «Jок, jо-ок! Jо-jоо!» – «Сен эмди ол эрлик ошкош эдÿ текеҥди сойдыртарыҥ ба, учка-н!» – «Jо, jоо! Jок, сойдыртпазым» – «И-и, сен кижиниҥ сöзин укпас!..»

Эртезинде угар болзо, чыбык Салкынга база jедиштир. Jе ого эмеш ас jедишкен, нениҥ учун дезе оны адазы чыбыктаган. Мыныҥ кийнинде уулчактар ол садучы öбööнди кетебес болгылап калган.

«Салкын – нöкöрим. Чын ла нöкöрим – деп, Учар jылу сананып браатты. – Jок, jок, jе мен саҥ ла башка кижи. Бу ла jаҥы Салкынды jара тартып ийерге тургам. А эмди дезе... Тен катаҥызы jарыла бергендий,. ойто jымжап калган. Ээ, мындый кижи канай кижи болуп jÿрер? Сен тенек, Учар. Ол бурузы jок jаш тужыс болгон. Эмди дезе jаандаган. Мында öскö кемjÿ,öскö беске. Мыны ка-най билбейдиҥ?.. Jок, jок, jаш туштагы нöкöр – ол чындык нöкöр. Кöргöйис, кöргöйис...»

Ээ, ол ло jыл бу jерге Jемди деп кам келген. Тöс тöзöп. Алтайга мÿргÿÿл эткен. Арык, сырсак, Тастаракай ошкош кам болгон. Бойы эзирик, сыр кожоҥдо, сыр биjеде. Чилекей-чимириги чöйилген, кокурлаган, кымайтыган отуратан. А jаман сöс айдар болзо... Jаанды jаан дебес, jашты jаш дебес. «Бу канайып туругар, ачы-сыйындарыгар,. ага-эjелеригер отуры да дезе, токтобос. Айла ол сыйындары, эjелери: «Jок, jок, бу былар ла келерде, кулактарыс укпас, «сöстöрис кöрбöс болуп калган» – дешкилеер.

Бот, мыны кöргöн кийнинде Учар ла Салкын камдагылап баштаган. Эки айылдыҥ элгектерин тÿҥÿр эделе, jара камдагылаган. Эскин-оодышка jедишкилеген. «Акыраар ла, кийе-паат таҥмалар, ол Jемди кам слерди кöртылдаган чочко эделе, минип алала, Эрлик-бийдиҥ эжигине jетире чаап кöрзин» – деп, канча арбаткылаган да болзо, токтогылабаган. Кадынныҥ jарадына таштарды корумдай jууп ла ийгилеер, оттоҥ одыргылап ла ийгилеер, камдай ла бергилеер. Jетпей турган неме – тайылга jок. «А тайылга бисте бар туру ине» – дейле, Салкьш азыранты уулагын jыга баскан. Учарды колын тудуп бер деген. «Сен коркыба, уулчак. Бис сени чып-чын эмеей, а ойноп сойып jадыбыс – дейле, уулактыҥ öзöйтöн jерин бычагыла jыжа тарткан. – Öй-ий! – деп, ол бу ла тушта кыйгырын ийип калган. –

Мен бычактыҥ артты деп бодогом, мизи туру ине, мизи!» Учар кöрöр болгожьш, уулактыҥ ичинен кан сызылып чыккан: «Качак, качак! Эмди бисти база ла сабагылаар!» Эки уулчак уулакты таштайла, jÿгÿрген ле jÿгÿрген. Олор бу jерге качан да jанбас. Олор öскö улуска бала болгылаар. Ыраак-ыраак jÿргÿлеп калар.., Улус бу кача берген уÿлчактарды, азып-тозуп, аштапсуузап, бош торолоп калган кÿлÿктердн, ÿчинчи кÿнде тайгадаҥ тапкылаган. Jе чыбыктагылабаган. «Ол слердиҥ уулагаар канайтпаган да. Jÿк ле «ардында терези эмеш кезилген» – деп, Учардыҥ адазы айткан.

Учар каjу jаратты кыйкай, Кjадынга тÿже jорлуп келди. Ак ат таказы таштарга калтылдап, суу ичерге албаданды. Така божобогон, бек эмтир деп, Учар сананып калды. Jаратта кара таш jаар кылчас этти. Бу jердиҥ улузы ол ташла сууныҥ кемин, бийигин кемjигилейтен. Jе караҥуйда ол таш кöрÿнбеди. Андый да болзо, Кадын jаан, сÿрекей кирÿ деп, Учар сезип турды.

Алдында болзо, Учар Кадынды кöргöн jерде бодоп кööрöп чыгар эди. Солун кижиге туштаган чылап, сÿÿнип турар. Эмди оныҥ Кадын jаар кöрöр дö кÿÿнн jок. Аргазы бар болзо, ол Кадынды кöрбöскö, öскö jер jаар кöчö дö берер эди. Jе канайдар, андый арга jок.

«Сен, Кjадын, агамды не алдыҥ, не алдыҥ? – деп, шымыранып, ол адынаҥ тÿшти.– Кайттыҥ, Кадын, кайттыҥ? Айеа болзо мели база?.. Кайдаҥ кöрöр, кайдаҥ кöрöр, jÿрÿмди оны...» – деп, адын кемеге jединип келди. Эмди ол ээр-токумын, арчымагын, мылтыгын кемеге салып алар. А ак ат дезе jединип ле алза, кече берер. Бу Кадынды ол канча кечпеген болор деп? Учар бойы? Кезикте ол нени-нени сананза, Кадынды кемел кечеле: «Ээ, кече берген турум ине» – деп, jÿк ле сезип калар.

Учар «эмениҥ илjирмезин jайказа, сомокту эмтир. Jалбак ташты аҥдандырып ийерде, тÿлкÿÿр база сыймалбады. «Ээ, адам эмезе энем... Кечпезин дешкилеген болбайсын – деп, jылу сананды. «Кечпезин дешкилебей а. Jе олор мени билбес. Санаамды билбес...» – дейле, кенетийин сÿрекей jÿрексип чыкты. Ол коркушту меҥдеп, чылбырды кеме бÿулайтан казыктаҥ кÿрмелей роголо, арчымагын, ээрин алды. Суудаҥ чыгара апарып салды. Узеҥи таштарга шыҥырт этти.

«Сомокты тÿлкÿÿр jокко ачарым деп тен иженбе де. Каллистрат öнöтийин андый сомок кондырган... Jе алдырбас. Бис кеме jокко до – деп, ол ээрнн арчымактыҥ ÿстине салды. Кеjимле jапты. – Jаҥмыр jаабас. А калак, ööрмö колоҥ. Анчада куйушкан. Адам оны чололоп, бир ай отуркан. Jе кем де албайтан эди. Ээ-ртокум  не-неме мында jаантайын jадатан эди. Керек дезе та кемниҥ де мылтыгы бого неделе кире jатты. Jе мылтыкты не де болзо сугар – карабин» – дейле, ол jаратка чыкты. Мылтыгын jыгылып калган jоон кызыл тыттыҥ алды jаар сугала, чöбрöдöҥ jара тартала, ÿстинеҥ jаап койды. Мынаҥ оны кем де таппас. Jе jаҥыс ла эртен ойто келеле, алып алар керек.

«Бу мылтыгымды, ээримди таштап, бу мен канайып турган кижи? – деп, кенете токтой тÿшти. – Бу айкараҥуй ай эскиде Кадынды кечпейтен эмес беди?.. Jок,jок! Федосья... Федосьяны кöрöр керек... Чаҥкыр кöстÿ jылдызым, чолмоным. Jалакай, jобош ÿнин угар керек. Кööркий араайын кÿлÿмзиренип, мен jаар бир такып jылу йöрöр болор бо? Артык не де керек jок. Федосья. Суу тÿбинде тоозы jок тащтар муҥ öҥиле типилдеже jалтыражар. Jе бир таш ончозынаҥ jаркынду, чÿмдÿ, куулгазын кöрÿнер. Ол Федосьяныҥ кöстöри. Jÿс мыйгактыҥ ортозында бир боп-болчок чыт эткен мыйгак jÿрер – Федосья андый. Бир ÿÿр теке-jуҥма мылтыктыҥ кÿзÿртинеҥ ÿркип, кайаны кырлай тазырт эдер. Бирÿзиниҥ буттары jерге тийип-тийбей, чын ла канадтудый, учуп браадар – Федосья андый. Тÿмен jараш чрчекте бир чечек эҥ jаркынду, муҥ агашта бирÿзм эҥ коо, эҥ бийик, бир jылдыс эҥ чокту, бир мажак зҥ тирÿ, бир албаа эҥ кылгалу – Федосья андый».

Учар ойто ээр-токумыныҥ jанына келеле, кийимин, сопогын уштып, jаҥыс ла а« ич штанду артып калды. Кийимин токумныҥ алды jаар сугуп койды.

Учар эмди белен.

Кадынга базып келди. Сууныҥ толкузы оноҥ бийик, ол jаратта тургулаган тууларла теҥ деп билдирди. Тÿш болгон болзо, Учар сананбас та эди. Jе эмди тÿн... Тÿнде Учар Кадынды бир де катап эжинип кечкелек. «Алтайым, кудайым – деп, Учар араайын шымыранды. Тöжинде jес крезин сыймап, jылдыстары типилдеген теҥери öрö кöрди. – Уч-Сÿмерим, тöрöл суум Кадын...» – дейле, соогы jайылып, ийиндери тыртас зтти.

«Балам, коркыба, кеч» – деп, теҥериниҥ тÿбинде Улген кудай jабызап келгендий. Ол Учардыҥ адазы ошкош, оноҥ кöргöжин, Каллистрат ошкош. Ол jалакай кÿлÿмзиренип, бажын кекигенчиледи.

А эне-суу Кадыи... «Ээ, бала, – дейт, – Кадын, – кечпе, кечпе, тÿбекке келбе. Бил, балам, – дейт, – Кадын. – Таштарга келип моҥдонот, чарчалат. Армакчыдый öрÿлет, jазылат, иримделет, ийиктелет. – Мен бу ай эски тÿнде сеге эне эмезим, мен Суу ээзи, jалтыраган, jаман, ачап ÿй кижи. Сенеҥ бöкö, сенеҥ jараш, сенеҥ jалтанбас уулдар алгам, эркелегем. Сенеҥ болгой уулдар кучагымнаҥ айрылып болбогон. Олор эмдиjажына мениҥ. Олор менде... Олор меге тирÿ... Уле-конокторы ÿргÿлjиге jиит, мениҥ толкуларымда öрö-тöмöн .сунгулайт, суумды öткÿре кöстöри jалтырагылайт. Олорго мында jакшы, мында сÿÿнчилÿ, jе олор тÿҥей ле jер-энези jаар сурангылайт, чыгара калыырга эптÿ jарат бедрегилейт, кезекке де болзо амырагадый тÿÿнтм керексигилейт. Олорго jадын-токтоду керек, токунал амыр керек, а мен дезе суу, jаантайын кыймык, агын. Олордо менеҥ айрылар салым jок... Jе кел, jиит, кел!

Чöрчöк jериниҥ jаражын кöргÿзерим, куулгазын кожоҥын угузарым. Балык болуп, экÿ jарыжарыс, сÿÿнерис, сÿÿжерис. Мен ару, мен суркурууш, мен чаҥкырjажыл, соок. Мен .jердеҥ jараш, мен jердеҥ куулгазын, солун.

«Jок, мен кÿчтÿ – деп, Учар бастыра бойы jуурылып, таштаҥ ташка jеҥил алтэп келди. – Тартыжарыс, Кадын! Ээ, бу jараш эмес пе?! Ай-караҥуй тÿн, казыр Кадын, оны кечире jÿзÿп брааткан мен. А ол jаратта... ол jаратта Федосья. Мен дезе... Мен тартышка чыккан сыгын балазын корыган айу. Мен тартып ‘койгон jаа. Мен толкуларды томура кечкен, ойноп, октолып брааткан бел балык».

Ол адын jединеле, ташту jараттаҥ чыгып' алды. (Таштарга ат jакшы базып болбос.) Jаратты кыйкаган орук jолго чыгала, сууны öрö болды. Бу кеме турган jердеҥ бир канча öрöлöп алар керек. Бу нениҥ учун дезе Кадын Учар ла атты jарым беристе кйре быжу апарар. Тöмöн боом бар, сууныҥ ортозында бозого таштар бар. Кызам Кадын ол тушта кижини не де эмес jаба былчып койор. Оноҥ Кадынныҥ jылым кайа jарады öрö чыгып та болбозыҥ.

«Jок, мен кече берерим, кече берерим» – деп, шымыранат. Ак ат Кадынды кечерге браатканын сезип ийеле, бастыра бойы тыркыражат, мойножот.

Учар Кадынды эҥ ле баштап он беш jаштуда кечире эжинген. Кечпес арга jок болгон. Олор Салкынла экÿ маргышкылаган.

– Туку ол Кадын олjондо тожылага jеткен кижи – деп, кумакка бастыра бойы кöмÿлип калган Учар тегине ле унчуккан.

– Jок, ол тожыла эмес, а тегенек. Сöҥÿскен ол – деп,Салкын кöҥкöрö аҥданып, ого удура унчуккан.

–Jок, тожыла.

– Jок, сöҥÿскен.

– Тожыла дейдим.

Jе айса маргыжак! – деп, Салкын колын сунган. Ол кÿн Салкын та неге де ачынып, jаман кÿÿни тудуп калган болгон.

– Маргыжак! А недеҥ?

– Бёш jудруктаҥ!

– Jе.

Уулчактар тура jÿгÿрген бойынча, Кадын jаар калып ийгендер. Учар Кадынныҥ jарадынаҥ ырабай, эжинип туратан, а кечип кöрбöгöн. Jаратка jедип-jетпей ле jÿргенче, тыны чын ла чыккан. Колы-будын кыймыктадып болбой барган. Толку оны уужай соголо, уур базырып ийген. Суу бойыныҥ соок ло караҥуй тереҥи jаар соро берген. Суу Учарга тÿби jок деп билдирген.

Учардыҥ коркыганы коркуш. Кöстöриниҥ алдында кезикте кызыл-чоокыр учуктар чöйилижип, тыныжы jок кöксп эмди ле jарыла бергедий бодолгон. Энезиниҥ ачу кыйгырганы угулганчылаган. Jе бу ла тушта Салкыҥ оны чачынаҥ атпактайла, кейлÿ, jаркынду алтайга чыгара тартып келген...

Мыныҥ кийнинде Учар бойыныҥ кÿчин ченеп, jылдыҥ ла эки-ÿч катап Кадынды кечире jÿзÿп туратан. А былтыр jайыла «ÿнÿҥ сайынга jÿук кечетен. Каллистраттыҥ öлöҥ чабатан jери Кадын сууны jакалай. Одузы сууныҥ чек ле jарадында болгон. Каллистрат сегис кижи jалдап алган. Учар олорды баштап öлöҥ эткен. Федосья «казан азатан.

Jайыла килеҥ айас, баш jарылар изÿлер турган. Талтÿште ажанар тушта Учар Кадынга кийдире базып алар.

Учар, сен токто, Учар. Мен коркып jадым. Мен сенм адама айдарым – деп, Федосья чаҥкыр кöстöрн jапылдап, jайнап турар.

Кÿнге турундый карарып калган Учар ырысту кÿлÿмзиренип ийер. Jÿрÿм jакшы, jÿрерге jакшы! Суйкк тÿдÿнде чайкалган туулар jыш-арка тонына оронгылап, мöҥкÿ тош бöрÿктери агара jалбырагылай: «Мен jараш, jок, мен бийик, jок, мен бай!» –деп мактанышкылаар. Чечектери мызылдаган тегерик айаҥдар мöтлö, jаҥы чапкан öлöҥлö jаарсыыр. Не ле неме öскöн, jаранган, öҥжиген, элкем-телкем, иженген, сакыган. Кадын дезе jажыл-чаҥкыр, кöс кылбыгар ару, чыкту серÿÿн тынышту, табыжы jымжак, токуналу. Бу Кадынныҥ jарадында бÿдÿн обоо jапаш, jапаштыҥ эжик алдында агара jалбыштал.ган суйук'ышту от. Оттыҥ jанында Федосья – кÿнле jытанган jараш кыс. Бу кыстыҥ jанында Учар, Учар да тоҥ ло öткÿре коомоҥ уул эмес.

Шерjедий узун сынду, чичкечек, jе кандый да болзо балтырлары кайыҥныҥ уры ошкош. Бу ла эмди туруп jат: таҥ бÿрÿҥкийдеҥ ала öлöҥ чапкан. Бир де арыбаган. Эмди бозом эҥирге jетире чабар – бир де арыбас. А öлöҥ чапкан улус ончозы jе ле деген эрлер, бого амыраарга келбеген, акча иштеерге келген. öлгöнчö иштегилеп jат. Чаап браадар болзо... Сегис эрдиҥ талайыжыла оныҥ талайыжы бир, тыныжы теҥ. А jолы дезе... Jолы ончолорындыйынаҥ jалбак та, ару да. Федосья кÿлÿмзиренип, оныҥ кийнинеҥ оморкодулу кöрÿп турар.

– Учар, токто, дейдим, Учар, токто. Мен сени...

Учар Федосьяныҥ сöстöрин укпас – Кадын jаар калып ийер. Кандый jакшы! Кадын оны кату тажыыр, кÿчтÿ силкиир, толгой согор, соок тÿби jаар тöмöн тартар, туура таштаар. Jе Учар... Ол Кадыннаҥ бöкö! Ол Кадыннаҥ коркыбай jат! Ол jиит, су-кадык! Бу ла ÿч санаа Кадынды кечире берер. Мынайып сананбазаҥ, божогоныҥ ол. А канай-канай бут-кол, курылгажын, каданып ийетен тебиске бар. Jе оныла Учар эмдиге тузалангалак.

Учар канайып jÿспес деер? Jе кöп лö сабазында сол jаныла келтейлей jадала, сол колын агынга удура ичкери сугуп, оҥ колыла эжинип браадар. Оноҥ арый берзе, оҥ jанына jадала, сол колыла кайыктаар. Ийнедеҥ чичкере берер керек, jаадый тыыдынып, тебинип браадар керек. Чакпынду jерлерде кöксине кейди толтыра тынала, чöҥö берер. Кöстöрин ачып ийгежин, суу канча-тÿмен солоҥыланып, таштары мызылдажып, алтын балыктар куйруктары кыймыктанып, амыр тургулар. Мында тереҥде де Кадынныҥ кÿчтÿ агыны, айлана толголгоны jарт кöрÿнер, сезилер. Тымык jерлерге келгежин, Учар чалкойто jадала, кезекке тыныш та алынып алар. Оноҥ ойто ло... Мынайып ол jаратка jедер. Кöс кылбыгар мызылдаган кызу кумакка аҥданып ийеле, кöмÿлип алар. Jылынып, амырап jадар. Мынаҥ jакшы не бар! Федосья ол jаратта чоокыр сарафаны jайылып, колын jаҥып, ары-бери jÿгÿрип, нени де кыйгырып турар. Учар jÿрексиреп, тура jÿгÿрер. Колы сарбаҥдап, калып-калып:        «Федосья-а!        – деп, бастыра кÿчиле кыйгырар –Мен сени сÿÿп турум, Федосья!» Jе оныҥ кыйгызы öрö кöдÿрилбей, Кадынныҥ табыжына шиҥип калар. Кемчкем угуп ийетен болзо, Учар бу мындый jаан сöстöрди кыйгырбас та эди. Учар нениҥ де учун кöстöри мелтиреп келер. Кадын jаар калып ийер. Каа-jаада толку оны кöдÿре соккожын, ол jаратта сакыган Федосья кöрÿнер. Jе jаратка чыгып келер болзо, Федосья ачынып калган, сыркынду jапаштыҥ jанында отурар.

– Федосья, сен не деп кыйгырдыҥ? – деп, Учар кулагынаҥ сууны чыгара ныкычып, уулчактардыҥ jаҥыла, jаҥыс буттап калып турар.

– Мен? Мен сеге нени де кыйгырбадым.

– Jок, сен нени де кыйгыргаҥ.

– Кыйгырбагам, «ыйгырбагам...

– А мениҥ кыйгымды уктыҥ ба? Jе не деп кыйгырдым?

– Jок. Мен сениҥ кыйгыҥды угуп алып кайдатам – дейле, Федосья ары кöрöлö, айактарын jуна берер.

Jе бир катап кечип келгежин, одуда Каллистрат. отурган. Ол адарузыныҥ мöдин кезип, оноҥ божойло, кеме эдип, узак келбеген. (Адару ла кемени Каллистрат кемге де бÿдÿмjилебейтен.) Каллистрат Учарды. кöрöлö, чала кылчыр селбилÿ кöстöри тартылгакшып, чынга ла ачынып, кату унчуккан.

– Öлöҥди кем jок эткилеп турган эмтиреер. Jе сениҥ мынайтканыҥды база бир кöрöр болзом... – дейле, сегис ööрмö öзöктÿ камчызын кöргÿскен. – Сенеҥ болгой уулдар...

Мыныҥ кийнинде Учар jÿк ле jаратка келип, jунунып алып турар боло берген. Быjыл эки катап кечкен. Тегине ле, кÿчин ченеп. Каллистратка кöрÿнбей кечкен.

Учар Кадынга тÿже jортуп келди. Ак ат сууга кирбей мойножып, шоокыра берди. Jе бир чылбырлаткан кийнинде, арга jокто, ичкери болды. Сууныҥ тÿбинде jылмаар таштарга тайкыла-тайкыла эмеш барала, буттары сууныҥ тÿбине jетпей, jÿзе берди. Учар бу ла тушта суу jаар калып ийди. Сууныҥ соогын да, jылузын да сеспеди. Байла, оныҥ санаазы öскö та неде де болгон...

«Эрjене мал сууга качан да чöҥбöс, балам, – деп, ого адазыныҥ сöстöри угулат. – Jаҥыс ла мал кööркийдиҥ кулагына суу кирбезин. Эки ле тамчы суу киргежин, божогоны ол».

Учар чылбырды кыскарта тудала, атка чек лё jапшына jÿзÿп браатты. Сууныҥ агыны баштап атка тийип, Учарга бир эмеш jеҥил болды. Jе оноҥ кöргöжйн, мынайда jÿзерге jарабас эмтир. Чакпынду jерде кижи атка согулып айабас. Канай-канай туйгактарга учурашса... Мыныҥ учун ол чылбырды узада тудуп, атты озолодо божодып ийди. Чылбыр тыҥ тартылбазын деп, албаданып, jÿзе берди. Jе ат кижидеҥ тÿрген jÿзетен эмтир. Каа-jаада ол Учарды сÿÿртеп те браадат.

Сууда тÿн караҥуй. Jарат та, туулар да, теҥери де кöрÿнбейт. Jаҥыс ла каа-jаада толкуныҥ jалы jалтырт эдет. Кижи сананбаза, аза да берип айабас. Толкуагынды ла томура барар керек. А канай-канай толку. айландыра согуп ийди. Ол тушта тескери jÿзериҥ... Jе ат, jанып брааткан мал,качан да ол jарат jаарjÿткиир. Чылбырды ла салбас...

«Уй база чöҥбöс – деп, адазыныҥ сöстöри угулат. – Андый тастак карынду таҥма не чöҥзин? Кадын дезе оны чик jок ыраак алып jÿре берер. Jе уй кайдаҥкайдаҥ тÿҥей ле чыгыш келер».

Онызы чын. Бу jердиҥ улузы одор коомой jылдарда уйлар ол jаратка барып отозын деп, олорды чуктан шаайла, Кадын jаар ийде салып ийгилеер. Бирÿзи де чöҥбöс. А эҥирде олор бозуларына бойлоры jанып келгилеер.

«Эҥ суучыл тындÿ, мен бодозом, элик – деп, адазы айдар. – Маҥтаганча келеле, Кадын jаар калыыр болзо, тен тои-торт, тÿп-тÿс кече конор. Калып «jиген jериниҥ одожынаҥ ла jаратка чыга конгон турар. Тÿргени чын ла балык».

«А аҥ дезе деп, адазы табылу куучындап отурар. –Аҥ сууга jÿдек... Jок, jок, jе бойы болзо, кечип ле браадар. Ол кирекÿчтÿ тындуга Кадын не болзын. Айла jÿзÿжи де тÿрген. Тоҥ ыраак апардырбас та. Jе jаҥыс ла неге-неге сÿрдÿрткен болзо, сууҥы качан да кечпес. Андый бойынча, сÿрдÿртсе ле суу jаар блаажар. Сууга «киреле, тура берер. Сÿрдÿртип келген öштÿзи jаар – онызы ийт болзын, бöрÿ болзын, ол jаар мÿÿзин уулайла, тура тÿжер. Та не туратан? Соок сууга jаан болзо эки чай кайнадым тургай. Оноҥ кöрзöҥ, сууга jадып алар. А jадып алган кийнинде удабас Кадын агызып браатпай. Аҥныҥ jилиги тоҥогон. Кижиниҥ оозына jеткелекте, то,ҥо. берет ине. Бот, сууга чÿрчеде ле шак тоҥо беретен болбой... Кадынды кечип, кача ла берер керек...»

Мынызы база чын. Öткöн кышта... Кадынныҥ тожы, jаан кар да jаагажын, корум таштый, козыр болгон. Мыныҥ учун Учар jыгылбаска, чебер алтап брааткая. Оноҥ буды та кандый да кату немеге илинген. Будак эмезе тазыл болор деп бодогон, jе карды эжип ийерде, аҥныҥ мÿÿзи чыгып келген. Алты айры мÿÿс... Эди канайтпаган да турган. Кийнинде угар болзо, ол аҥды Кадын öрöртинде jаткан Боокол: деп кижиниҥ ийди сÿрÿп келген. Аҥ сууга турган ла турган, оноҥ jада берерде, Кадын агыза берген.

«Бнр суучыл таҥма – чочко – деп, адазы кÿлÿмзнренер. – Оны сууга тен тöбöлöзöҥ дö чöҥбöс. А бастыра бойы jуу неме...»

Сууныҥ чакпынынаҥ бодозо, Учар эмди Кадынныҥ талортозы киреде. Бу кечÿ талортозына jетире эмеш токуналу. Мынаҥ ары Кадын тÿрген, чакпынду. Анчадала jаратка хоштой, кайра ташталып, суу ойдыктала иримделип, арка-сыны силкинип браадар. Ортозында каа-jаа содойышкан таштар да бар. А канай-канайып агып клееткен будак па эмезе jадык учурашса.., Jе андый болбос керек. Кижиде кудай, салым бар эмей. Учар чылбырдаҥ тудунбаза да, кече берер. Учарда кÿч эмди де бар, эмди де кöп. Jаҥыс ла коркыбас керек, маҥзаарбас керек... Ээ, чылбырды ычкынбас. Бош чылбыр малдыҥ колы-будына оролып айабас.

Ээ, Кадын... Кече ле беретен суу... А канча катап Учар арайдаҥ калбаган... Башкыjыл бу ла ак адыла чанакту кечер деген. Кадын jаҥы турган. Тожы jалтыркай, öткÿре кöрÿнип jаткан. Не болзо ол болзын дейле, Учар ак атты камчыла öртöп, тош jаар уулап ийген. Такалу ат jыгылбас деп иженген. Jе тенек, тенек. Та неге меҥдеген. Чынын айтса, меҥдеген де эмес, адын, бойын ченеп кöрöр деген. Тош бастыра быjырап, тöмöндöй тÿже берген. Учардыҥ куйка бажы jымырап, чачы атрайып чыккан. Jаҥыс ла атты камчылап, камчылап, «но» ло «но» деп багырып брааткан. Кандый jеткер болгонын кийнинде билген. Ак ат маҥын эмеш ле астадып ийген болзо, тош ойыла берер эди. Jе учында тош чын ла ойылган. Ак ат, сыр маҥда брааткан мал, чыгара тарта берген. Jаратка чыгып келгежин, чанактыҥ кийни суу. Ат сÿрекей коркып калган турган...

А бу ла кышта... Jылу кыш болгон.. Кадын узак тоҥбогон. Учында jалбагы ÿч ле кулаш каран арткан, оны28

зы чек тоҥбос. Учар мыны кöрöлö, акыр бого кечирс кайыҥдар салып койзо кайдар деп сананган. Шуга бÿрлерге токтойло, оноҥ ары jаба тоҥор болор бо деген, Узундарынаҥ талдап туруп, ÿч кайыҥ jыккан. Ак атла кöксинеҥ каран-тоҥмокко jетире сÿÿртеп келген.

Баштапкы таштаган кайыҥды Кадын тургуза ла тоштыҥ алды jаар кÿлÿреде берген. Учар экинчи кайыҥды экелип сугуп jадала, бир ле кöргöжин, бойы сууда болгон. Та тайкылган, та канайткан – билбей декалган. Jе кайыҥды ычкынбапан. Коркыганы коркушта болзо, jе албаданып, токуналу сананган. Эҥ ле баштап, кайыҥды салбас керек. Кайыҥныҥ тöзи тоштыҥ ÿстинде. Кайыҥ jокко, öрö бийиктеги тоштоҥ тудунып,. чыга берерим деп, сананыш та jок. Тыҥ тартынарга база jарабас. Ол тушта кайыҥ сууга келип тÿжер. Уур болбозын деп, тонды уштыган. Пыйманы уштыйын дейле, уштып болбогон. Бир де меҥдебей, маҥзаарбай, кайыҥнаҥ чебер тартынып, тоштыҥ кыры jаар jууктаган ла jууктаган. Ол мынайып суудаҥ чыкканча, байла, час болгон болор. Чöҥÿп брааткан кижи кыйгырар,. болуш сураар дежетен. Jок, андый эмес. Кыйгырары кижиниҥ санаазына да кирбейтен турган. Бастыра бойы тош болуп калган, айылга jетире чаап келерде,. айылда улус чын ла билинбей калган. Орынга салгылаган, он кат jабынчылаган. Каллистрат ич деп кружкага толтыра спирт экелген. Jе Учар ичпеген. Аграфена эмегенниҥ тийиҥ-кулак, уй-кöс салган чайын терлегенче ичеле, уйуктап калган. Эртезинде ойгонып келзе,. канайтпаган да турган...

Учар чылбыр туткан колын канча ла солып, канайып та албаданза, чылбырга сÿÿртелип браадат. Jе кандый да болзо, Учар Кадыннаҥ кечип чыгар керек: ондо чыдал эмди де бар, оноҥ сууныҥ агыны сÿрекей тÿрген – jарат тоҥ ыраак эмес болор керек. «Федосьяга jедер, jедер – деп, шымыранып ийип калат. – Бастыра санааны айдар. Канчазын кинчектелер. А канайып айдар? Федосья «jок» дезе... Ол тушта канайып jÿрериҥ?.. А Шыраҥкай?.. Кööркий база jакшы бала». . Бу тушта Учар толкула кожо содос эдип чыгып келеле, Ӱсти  орто келип jаткан, будактары атрайышкан jыгынды кöрÿп ийдп. Jыгын теҥерини jöргöмöштий туй шилjип, тургуза ла jеде конды. «Божогоным бу!» – Учар чылбырды божодоло, jаҥыдаҥ кей де тынып болбой,суу дööн чöҥгöнин билбей калды, Jыгынныҥ будактары оныҥ jылаҥаш сыртын сыйра сого берди. Кандый ,да тумтук будак jардына тыҥ табарды. Учарды бир эмещ сÿÿртеп апарала, сууныҥ тÿби jаар ийде. салала, омурылып сынды. Бу тушта Учардыҥ тынып алган кейи божогон. Ол колын ичкери сунала, jыгынды jоктоп, кейге чыгып келди. Jыгын будактары сарбайыжып, караҥуй jаар jÿре берди. Учардыҥ сÿÿнгени коркуш. «Ат, ат... – деп, санаазына кире конды. – Чылбыры оролгон болзо, божогоны ол. Кайран мал... Нöкöрим...» – деп аjыктанды. Jе Кадынныҥ ÿсти куру. Учар сок jаҥыскан.

«Кайран ат... Ат учун мени канайдар? Jок, канайтпас та... Айса болзо, чыга берген?.. Ээ, ол jыгынныҥ будактары чирик болгоны... А ол jыгынды кöрбöй калган болзоҥ... Jок, jок, оны сананбас, сананбас...»

Учардыҥ кÿчи чыгып браатты. Тÿн, маҥзаарыш, мыныҥ ÿстине анчадала jыгын оныҥ кÿчин чыгарып койгон. Колы-буды корголjындый уур, тоҥуп калгандый, бÿктелбейт. Бажы тöҥÿреп калган, ого не де угулбайт. «Jок, jок, а бу не табыш? Бу кожоҥ туру нне, кожоҥ. Кандый jараш, кандый jакшы! Энемниҥ кожоҥы... А бу тÿн эмес, jаркынду тÿш туру ине! Суу öткÿре jарып, солоҥыланып jат. Кöр, а туку... Jажыл толкудаҥ кандый кыс чыга конды. Jажыл кöстöрлÿ, jажыл jал чачту. Бастыра бойы мызылдаган, суркураган... Кыймыгыныҥ ээлгирии, jеҥилин... Бери келип jат, удура келип jат. «Jок! jок! – деп, Учар сÿрекей тыҥ кыйгырарга сананды. – Сен Федосья эмезиҥ! Шырашкай эмезиҥ! Сен керек jок, керек jок!» – деп, колын jаҥып ийерде, ого та не де тудула берди. Ол тудулган немедеҥ атпактанала, калганчы кÿчиле öрö тартынды. Кейге чыгып келди. Кейди ачаптанып тына берди. Тыны кирип, айландыра кöрди. Теҥериде тыттардыҥ сарбайышкан будажтары кöрÿнди. Ол чын ла jаратта эмтирим деп билип ийди. База эмеш jазап кöрзö, ол jараттаҥ суу jаар jыгылып калган jоон кайыҥныҥ будактарына илинип калтыр. Jе Кадын оны эмди ле агыза берер.Учар бут бажына туруп ийерде, буттары сууныҥ тÿбине jеде берди. Ол сÿрекей меҥдеп, ÿкÿс эдип jаратка чыга конды. Суудаҥ чыга конордо, чын ла уур jÿктеҥ айрылгандый, сыны jеҥиле берди. Кандый jакшы  Учар сууда эмес, jерде! Тынарга кандый jайым, кыймыктанарга «андый jеҥил! Сууга кыстадып, базыртып койгон jÿрекке, кöгÿске кандый jакшы! Учар эмди öлбöс! Качан да öлбö!

Ол сууныҥ кырына чÿрчеде jадып алды. Онöҥ ады кöрÿнер болор бо деп, Кадынды база катап аjыктап ийеле, каjу jарды öрö кармактана берди. Бастыра бойы оодылып, серпилип калганын jаҥы сести. Ол тере болгон болзо, Кадынга илелип «алар эди. Анчадала будак тийген jер сыстайт. Сыйрылган jарды ачыждт. Тизези база ташка согулган ошкош. Jе бу ончозы не де эмес – Учар тирÿ, тирÿ!

Учар Кадынды jараттай барган jолго -чыгара кармактанып келди. Ак ат мында турды. Та мынайда келижип калган, та ак ат суудаҥ чыгала, ээзин öнöтий-. ин сакып турган. Учар адына jÿгÿргенче келди. Адыныҥ мойнын сыймай тутса, ол соокко араайын тыркыражып турды. Бойыныҥ калтырап, тиштери тарсылдажып турганын Учар jаҥы сести. Ол ÿлÿш чылбырды jердеҥ сыймадап тудала, адына тÿрген ле миндй. Ак ат турган jеринеҥ ичкери калып, караҥуйла биригип калган арканыҥ öзöги дööн ÿкÿҥ этти. Тазырт эдип каларда, чöйилердиҥ кажы jанында:

– Тур! – деген кезем кыйгы угулды. Алдындагы «араҥуйдаҥ атту зки кижи калып келди. Бирÿзи ак атты тискининеҥ каап, токтодып алды. Ак ат ÿркип, туура ташталды. Jе оны тудуп алган кижи ычкынбады. Тыркыражып турган ат там коркып, тура тÿшти. Учар'' нени де оҥдобой калды. Ол «тур!» деген кыйгы угуларда, тегин де токтоорго сананган. Бу jаратта кöп улус jок. Ончозы билиш, таныш. öскö jердеҥ «аа-jаада ла улус келер. Ол до улус бу jараттагы улустыҥ тöрöгöндöри, айылчылары болор. Улус удура туштагандарынаҥ нени ле сураар:«Кеме кажы jаратта, Кадынныҥ кеми кажы киреде?» Кандый jоруктап келгенин угарга эмезе бойы кандый бир солун айдарга айса болуш сураарга токтодор. Jе бу улус öскö: саҥ башка «ара кийимдерлÿ, мылтыктары белен – колдо. Кийин jанында таштар шалырт этти. Айдарда, курчагылап алган.

– Тонокчылар! – деп, Учардыҥ jÿреги барт этти. – Канайдар?!.

А канайдар да арга jок: алдында октолгон Кадын, ÿстинде jылым кайа. Jе бу туш ай-караҥуй: боомныҥ тöгöттий кара кайазы, каjу öрö кармактанган кара чиби, jаткан. Олор тÿнди там карангуйладып jат. Jолдоҥ саҥ тӧмöн койу jыраа. Аттаҥ эмди ле jылбыр эдер, jыр1 jаар сурт эдер. «Алтайым! Кудайым!» Jе бу ла кату кыл армакчы кöксин кыч ороой сокты. Кыjыр-jыҥаш кижи... кыл армакчы...

Аттаҥ тÿш! ■– деп, байагы ла кижи унчукты. Тÿшпез«де, армакчыла тÿжÿре тартып алгылады. ОнчоЛОр тÿже калыгылап, Учарды чуҥдагылап ийгиледи. Jанÿ ла ак аттыҥ чылбырын туткан кижи ээр бажында ÿрды. Оныла кожо тонокчылар тöртÿ эмтир.

(бирÿзи Учар орто ÿкÿс эделе, оныҥ jÿзин калыҥ бöа jаап ийди. «Эмди божогон!» Jе кенете макатый бер; – тонокчылдардыҥ Учардаҥ алар немези jок. Ол аҥдайын акча jок jÿретен: кийими бÿткÿл, азыгыкы jеткил, аракы-таҥкы санаазына да кирбес кижи акча кайдатан. Ээ, а ак ат, ööрмö ÿйген, нокто, кылчыр,а бистиҥ тоноор деген буржуй кызыл-jылаҥаш деп база ла байагы кижи унчукты. Уккан ла ӱн, санаазына кирбейт.

Jо-ок, кызыл-jылаҥаш та болзо, ол биске сÿрекей jалку – деп, jоон ÿн табылу кÿҥÿреди. Бу кижи азык jок – Кадын-Бажында аҥ тудуп турган Евламий– Бис оны эмди ченеерис.

-Сеге не керек? Jÿрÿм бе али öлÿм бе? – деп кийин j ынаҥ карган унчукты. Бу кижи – Марчаты бажыш! адаручы Савелий. Бу Савелийге öлтÿриш-тонош.Де эмес. Бандит те болгон, ак та болгон. Ого кайда д кемле де болзо тÿҥей – jаҥыс ла кан чыгарылатан

-Слер мени коркытпагар! – деп, Учар унчукты. Оно(jакшы ÿн де чыкпады. Бойы тонокчыларга кöрö кандый jÿрек, кандый jабыс. Кызыл-jылаҥаш, бастыра бойыУуДзгы тал. Jок, jок, ичегенине суу кирген öркö. Оньг^ДИ ле мойнынаҥ кап туткулап алар. – Слер мен коркыдып болбозоор! Мен jаҥы ла Кадыннаҥ чыгып келгем! – дейле, кöкси бöктöлö берди.

Jе бис сени ойто Кадын jаар салып та ийерис. Таш - тÿк те буулап билерис – деп, Савелий макатады.Ден слерлерди дейле, Учар токтой тÿшти.

Ол сен слерлерди танып турум» – дейле, олордыҥ аттай айдып берерге сананала, jе бу jастыра болор, керекти чын ÿреп ийер деп билип ийди. Мыныҥ учун ол эмеш токунап,. – «Меге jÿрÿм керек» – деди.

– Ии, сеге – jÿрÿм? Jÿрÿм керек болзо, Каллистраттыҥ ключтери кайда? – деп, jиит уул чичкечек ÿниле шаҥ этти. Бу – Митька. Ол адаручы Савелийдиҥуулы – шайрак Митька. Ол Митька Федосьяны jаантайын айланатан. Былтыр кÿскиде ада-энезиле кожо кудалап та jÿргÿлеген. Каллистрат jöбин бербеген. Ол Митька болгон кийнинде, керек кату. Учарды, бойыныҥ öштÿзин, бого ло...

– Тÿлкÿÿрлери айлында. Меге ол не беретен?–деп, Учар нениҥ де учун бир де «коркыбай унчукты. – Оны Каллистраттыҥ бойынаҥ сурагар. Каллистрат, байла, айлында.

– Акыр, эрмек кыска болзын – деп, аҥ тудаачы Евлампий корт этти. Учардыҥ тöжине курч мистÿ та нени де тийгисти. Ол, байла, бычак. – Эртен тÿн ортозында бис jедип барарыс. Сен Каллистраттыҥ паратазын ачып берериҥ. Ийттери – бууда. Jарт? Алмарлардыҥ тÿлкÿÿрлери база белен болзын. Бойыҥ ачарыҥ. Потполjыда алтын–база. Jарт? Jöп пö?!

– Та. Та... Мен оҥдободым.

– Аркада ÿч такып ÿкÿ эдер. Бистиҥ келгенис ол болор. Бил!

– Мен jöп эмес. Кижи канайып...

– Сенеҥ jöп сурап турган кижи jок – деп, карган Савелий сыра-согонозы jаарсып, Учарды кеjиринеҥ ала «ойды. – Кÿчÿк! Чÿчмек!.. Каллистраттыҥ каруулчык пйди! Ук! Сениҥ барар аргаҥ jок. Бисле jöп эмес болзоҥ, бастыра угуҥ jок калар. Адаҥ, энеҥ, сыйныҥ. Керек дезе Шыраҥкай. Ончоҥ... А акчаны бис берерис. Каллистраттаҥ «öп берерис.

– Jок. Меге не де керек jок.

– Андый болзо, биске jакшы. Кöптöҥ келижер... – дейле, карганак Учардыҥ кеjирин салып ийди. – А Кадынды кечерим деп, кемиҥ де мууканба. Адып койорыс.

– Каллистратка айдар болзоҥ, тÿҥей ле jÿрÿм jÿрбезиҥ – деп, Евлампий кÿҥÿреди. – Бисти ончобысты öлтÿрип болбозоор. Эмезе – бис, эмезе – Каллистрат. Атан.

Учарды «кыза тудуп, öртöп брааткан армакчыны чечин, jÿзин бöктöгöн бöс таҥуны алып ийдилер.

–Айтканысты этпей кöр! – деп, Учардыҥ адын туткан кижи мылтыгын öрö кöдÿрип кезетти. Уни кыркырууш, таныш, jе кемдийи, та кемдийи.

Ончолоры аттарына мине согуп, Кадынды öрö болдылар. Такалу туйгактар ташту jолды чедиргентиде тибиреп, боомды чÿрчеде айлана согуп, jылыйып калды.

«Эмди ле кийнинеҥ араайын истеген кижи. Кемдер деп, jап-jарт билип алар эдим. Jок, jок, аттыртып саларыҥ. А сен олорды билбеген эмезиҥ – билдиҥ, таныдыҥ. А билеле де нени эдип ийериҥ? Олор: «Бис эмезис, тущтабааныс» – дежер. Оноҥ кемге комудаарыҥ? Jаҥ мынаҥ ыраак. Эки кÿндÿк jерде. Бу jаҥы тöзöлгöн jаҥ корып та болбос. Оныҥ бойында кÿч jок. Мында, анчадала бу jаратта, кем бöкö – ол jаҥ, ол бий, ол каан. Уу, ийттер кижини базынгылап. Кайран агам... öлтÿрерим ончозын! Эртен ле бу jолго тозуп аларым... Экÿÿчÿзин тÿҥей ле бого тоголодып койорым... Ээ, акыр, акыр, токуна, токуна – дейле, ак аттыҥ оозын jаҥы божотты. Ады да, бойы да коркыганынаҥ изип калган ошкош. – Сеге сананар керек, сананар... Сÿрекей jакшы сананар. А меҥдеер неме jок – jол ачык. Jе не болды?.. Не болды?.. Тутурттыҥ. Бу чын эмеш пе? Чын эмей а, чын. Бу мени канча ченеген, кандый саҥ башка тÿн болды? Тÿш jерим болор бо? Jок, jок, чын. Айдарда, ак-jарыктыҥ ÿстинде jирме бир ле jаш jÿретен салымду бÿткен турум. Мындый керекке тартырткан кийнинде, тирÿ артатаныҥ кÿч ле болбой. Эки бука сÿзÿшсе, ортозына туруп кöр. Канайдар, канайдар?..»

Учардыҥ кöстöрине сыгын кöрÿнет. Ол су-кадык, бöкö. Бу Jÿрÿмге, бу Кÿнге, бу Алтайга сÿÿнип, кöкип, jиит ле jараш jытанган мыйгакты кийнинеҥ jедижип браадат. Jе бу ла тушта сакыбас jанынаҥ та не де бажына jырс тийет, сандарын иÿлий согот. Сыгын нениде оҥдобой, бу богобÿтпей, санаазы, кÿÿни öчпöй, айры 1 мÿÿзин чеберлеп, мыйгактаҥ артпай маҥтап ла браадат.

Jе удабас ла... удабас ла...Jаҥыс ла агаш-таштыҥ, jырааныҥ баjырт эткени угулып калар... Оноҥ не де болбогондый, айландыра тымып, токунап калар. А эмди де не де болбогондый. Тууларга ÿч толуктай ÿлгелеткен | гапчы теҥери ол ло бойы айас, ару. Jылдыстары сыр биjеде. Караҥуйдыҥ тÿбинде Кадын шуулайт. Табыжы гокуналу, амыр. Калыҥ jышта табыш та jок, кыймык j га jок. Теҥериге сайылган тыттар чаганазы jаарсып, чебер тургулайт. Jаҥыс ла бу караҥуй тымыкта та кандый да куш – байла, уйазынаҥ астыккан болбайсын, – чочыдулу чыйкылдап, учуп ла jат, учуп ла jат. Оноҥ бу ла куш чылап, jÿреги кöдÿрилип, санааларыныҥ бажына чыгып болбой, Учар браадат.

«Ӧнöтийин тоскылаган... Аиса мен олорго учурай бергем бе? Jок, тоскылаган болор. А не тоскылаар? Ол кире улус Каллистраттаҥ не коркыган?.. Ээ, мениҥ колымла Каллистратты... Белен. Табыш jок. Бойлорынаҥ бпр де jылыйту болбос. Оноҥ – мени... Ээ, ийттердеҥ коркыган. Тöрт казыр ийт. Айуны jара согуп турган ийттерге кижи не де эмес. Анчадала Тайгыл... А меге не бÿткÿлеген? Не пженгилеер? Каллистрат, Аграфена меге туш ла улус эмес. А Федосья... Кижи кайкаар? Айса коркыдарыс дешкен бе? Шыраҥкайдаҥ бери билгилеер. Ончозын jок эдерис дешти. Адаҥ да, энеҥ де, сыйныҥ да. Олорго болуп, Каллистраттыҥ уйазын... jок, jок, олöрдыҥ санаазында эки уйаны jоголтор дешкен улус болор. А нениҥ учун? Та. Кижи кайкаар?..» – деп, Учар нени де оҥдоп болбоды.

«А Каллистрат олорго нениҥ jаманын эткен? Каллистраттаҥ нени аларга тургулаган? Байла, ондо тоногодый та не де бар. А не бар? Аҥныҥ мÿÿзи? Чын. Мÿÿстер бар. Jирме алты мÿÿс. Оноҥ эки мÿÿсти агам ла мен туку Кара-Тайга jаар jÿреле, экелип бердибис. Байла, мÿÿстерге болгылап тургулаган. А ол мÿÿстерди кайдар?.. Мöткö болуп турган болор бо? Мöтти jаҥы кезип турган. Каллистратта мöт jок. Кöп jок... Мöт олордыҥ бойлорында толтыра. Оноҥ уурыныҥ мöдин Кадынды кечире кемеле апарып jатканчаҥ, улус кöрÿп ийер. Jаҥдарга угула берер... Каллистратта артык не •бар? Сарjузы база кöптöгöлöк. Бот, кулур бар. Сугуп алган кулур. Оны кайдар?.. Алтын дешкилейт. Каллистрат ол керегинде нени де айтпайтан. Бар болзо – бар. Jе ол оны «айдаҥ алар? Азыйда актарга кöп бергем деп туратан. Актар ого алтын берердеҥ, оны адып койбогоны jакшы. Кызылдарга база бергем деер. Jе кызылдарда алтын кайдаҥ келетен?.. Ээ, Учар, сен алтынныҥ барынjогын кайдарга туруҥ? Бу тÿбектеҥ канай чыгар, бот, оны шÿÿр керек. Канайып чыгар, канайып... деп, Учар jылдыстарга сиркетиген теҥериге шым-ыранып браадат. – Эҥ ле баштап, бу болгон.керекги Каллистратка айдар ба, айтпас па? Ого болужар ба, болушпас па?.. Эмди ле кача берди?.. Бот, кача берзек, jетирÿ артарыҥ. Алтай jаан, табылбай ла каларыҥ. Jок jок, улус сени коркынчак деер, качкын деер. Уйат болор. Ээ, «ача да берзеҥ, ол тонокчылар уйаҥды кырып j салар. А тонокчыларга болужып ийди? Ол тушта кижи j бойына бойы канай кöрÿп jÿретен?! Кандый jÿсле jÿреj тен?! Канай jÿретен?! Айдатан эмтирим, айдатан... А Каллистрат сениҥ нееҥ? Адаҥ ба, карындажыҥ ба? Та... jок, jок...»

Ол тушта база ла jай турган. Jажыл jай. Jер де, агаш та, таш та, теҥери де, суу да, кей де – ончозы jажыл болгон. Учар, алты jашту уулчак, Кадынныҥ тымык кожоозында балыктап jÿрген. Суу мында Кадындагызындый эмес, jылу. Ол ару сууда jиргилjинденген таштардыҥ алдын чебер сыймадап, ушта-башта карыш кире узун сöлöмдöр тудуп, олорды азырап турган кÿчÿгине апарып берерге, jаратта казып койгон ойдыкка jууп турган. Кÿнниҥ чогы сууга тийип, кöсти кылбыктырган, башты айландырган. Балыктыҥ балдарыныҥ – балбакбаштардыҥ кöби чын ла булут. Кезикте олор öдöр болзо, сууныҥ тÿби карарып, караҥуйлана берип туррган. Учар суудаҥ соксойгон кип-килеҥ ташты эбирип келзе, экчелип jаткан будак-тазылдардыҥ ортозында тилбек кызыл бöс кöрÿнген. Бу ла тушта адылта чачылган толкуныҥ ары jанынаҥ кемелÿ кижи чыгып келген. Орус кижи. Кара сагалду, килтиреген кызыл jÿстÿ. Ак чамчазы терге карарып калган. Учардыҥ коркыганы коркуш: бу та сууныҥ ээзи эмезе Алтайдыҥ ээзи.

– Сере кöрдиҥ бе, балам? – деп, кижи кайыктажын чÿрчеге токтодып, сууныҥ шуулты öткÿре кÿчтÿ ÿниле кыйгырган. – Учына кызыл бöс буулап койгон сере.

– Кöрдим, кöрдим! Бу jадыры!

Байагы кижи кемезин jаратка сÿстÿре кайыктайла, талдаҥ буулап ийген.

– Батаа, балам, jакшы бала эмтириҥ – дейле, балыкты кеме jаар jÿк арайдаҥ чыгарган. – Кöр, кандый балык. Кöстиҥ одын берерим, балам, кöстиҥ одын. Ырысту бала эмтириҥ – деп, байагы кижи коркушту сÿÿнип турган. – Мен бу балыкла не аайлу истешкем. 1 Мындый балык учун не де карам эмес. Мен оны кече эҥирде туку Айры-Ташта сереелегем. Чыдап болбогом. Канча кире иетешкем, о-о, узак, узак...

Бу кижи эмдиги Каллистрат. А балык кöлдӧ  сÿрекей jаан болгон. Улустар келип, ол балыкты атка артып ийерде, бажы, куйругы jерди чийип барган. Учар бу бого jетире база кöп балыктаган, ,jе ол кирелу jаан балыкты тутпаган да, öскö дö улус тутканын кӧрбöгöн.  ....     „        А Каллистрат ол балыкка не суунген дезе... Бу балыкты эҥ ле баштап бу jердиҥ эҥ jаан байы, бийи,кааны – Филарет деп карган кöргöн. Ол оны баштап сууга чöҥÿп калган jыгын деп бодогон. Оноҥ jазап jарыткажын, чын ла балык: айлангыш иримде бели карарып, канаттарын араайын кыймыктадып, уйуктап jаткан. Филарет чек ле тынбай барган, балыкка кемезин jууктадып келеле, ÿч тиштÿ серезин талайып чыккан. Jе бу тушта кеме та нениҥ де учуа келтес эткен.Филарет балыкты сооро кадаган... Бот мыныҥ ла кийнинде Филарет карганак торт jÿÿлерге jеткен. Тÿни-тÿжи Кадыннаҥ айрылбас. Бедрегени – jаҥыс ла балыкÖскö балыктарды керексибес те. «Ол балык эмес, ол меге кудайдыҥ ийген ченелтези – деер. – Тош тоҥгончо öлтÿрбезем, менде jÿрÿм jок, jок – деп отурар.Jердиҥ ээзи – мен, сууныҥ ээзи – ол. Та кажыбыс jеҥбегей» – дейле, ыйлай согуп ийер. Канча бала-барказын, тöрöгöн-туганын ол балыкты бедреткен. Jе кÿскери бир тÿнде ол балык Филаретке туштаган. Серелеердиҥ кажы jанында кеме база ла келтес эткен. Филарет база ла сооро кадап калган. Ол аай-коой jок ачынып,сагалын jула тартып турала, кеме тÿрген чакпынга кире конгонын кöрбöй калган. Чакпын кемени бозого ташка оодо согуп ийген. «Ол балыкты öлтÿрген кижи мениҥ салымым алзын, jаржакстанныҥ бийи болзын» – дейле, сууга чöҥö берген. Мыны ого тос jарыдып jÿрген батрак айдып «елген. Мыныҥ кийнинде ол балыкла кöп улус истешкен, jе ол jыл оны öлтÿргилеп болбогон. Келер jылда Каллистратка учураганы ол...

Каллистрат ол тушта Учарды учкаштырала, айлына апарган. Сакыр-пряниктÿ чай ичирген, эки аршын ак бӧстӧҥ энези ол бöстöҥ ого чамча ла штан кöктöгöн. Бот мынаҥ ла ары башталган: Учар Кадынды кечеле, Каллистрат-ээшке jедип барар. Федосьяны ойноп турганын сÿÿр. Jе чын ла сÿÿгени – ак сÿт кулун. Азыран ты кулун. Учар ол кулуннаҥ чек ле айрылбас боло бер. ген. Jчардыҥ адазы бойы да ÿч айгыр малду болгон

Jе Учар та нениҥ де учун ол сÿттий ак Кулунды сÿÿген. Ол кулун эмди минип jÿрген ак ат. Бот мынаҥ ла ары ол бир эмештеҥ jÿре-jÿре, Каллистрат-эшке ÿренип калган.

«Каллистрат меге не jакшы эткен? – деп, Учар сананып браадат. – Адамдый азыраган. Курсагын бир карамдабаган. Федосья школго барарда, кожо ÿреткен. Бойы кандый ишти билер, нени ле иштеп билер – ончозына ÿреткен. Мыны мынайтпа, онойт деген, мынайтсаҥ – jакшы, jе онойтсоҥ оноҥ артык деген. Билинбес оору jадарымда, тожы тургалак Кадынды кечеле, туку аймакка jедип, эм экелип берген. Jакшыны кöпэткен, оны тоолоп то jетпезиҥ. А мен... Мен Каллистратка не jакшы эткем? Иштегем. Камык ижин эткем. Койын кабыргам, уйларын кабыргам, туразын тудушкам. Öлöҥин, одынын эдишкем. Тирÿ кижи, кижиге санаа-кÿÿни бар болзо, кандый ла jакшы этпей. А канча кире аҥ тудуп бердим... – дейле, ол тискинин бош салып ийгенин билбей калды. Ак ат бу тушта öлöҥгö кадала берди.

Уч jыл мынаҥ кайра сÿрекей jаан карлу кыш болгон. Учар аҥдап jÿреле, Таш-Чеден дейтен капчалда кÿртке, кар кöчкöгö туйуктадып койгон бир ÿÿр аҥга учураган. Бастыразы он алты тын болгон. Учар мыны Каллистратка келип айткан. Оноҥ олор экÿ барала, кап чалдыҥ оозында карды эки кÿнге ыраак казала, ол олорды чыгарып алган. Мыныҥ кийнинде Каллистрат аҥ тудуп турар боло берген. Бу аҥдарла кожо Каллистрат сыраҥай öскö кижи боло берген. Jиидиркеп, кöкип чыккан. Тоомjылу, чала кату, соок бÿдÿмдÿ кижи jареылдада каткырып, колын чабынып ийип турар боло берген. Кара-Тууны айландыра туй чедендеген. Учарла кожо ло чеденди тудуп, ишке арай öлгилебей калган. Учы jаар Каллистрат, карын,улус jууп, «момош» эдипийген. А башкыjыл кышкыда керек дезе аҥ тударга барыпjÿрген. Jе jажы jаандай берген кижи аҥга jедижип болбогон. Ээ, аҥ тудары jеҥил иш эмес. Ого jаҥыс ла бекбылча санаалу, сÿрекей чыдым, эрдиҥ эри, кÿлÿктиҥ кÿлÿги керек. Учар jаскары кыш аҥ чала арып, кар дезе чанага jапшынбай, чарактый эжилип келер тушта истеп чыгар. Учÿ jарышкылаган: Учар агазыла, оноҥ Салкын. Бутка кийгени – аҥ бычкагы jабынчылу чана, колго тутканы – армакчы, койнына сукканы – бир бÿдÿн курут. Артык jÿк алар арга jок. Керек дезе мылтык та алгылабайтан. Куруттаҥ öскö курсак база jарабас. Аҥныҥ jаҥы изине чыккан кийнинде, ÿчÿ ÿч башка базып ийгилеер. Бу jерди де, аҥныҥ баргадый jолын да jакшы билетен улус аҥды ээчип, кöп jер чарыптагылабас. Аҥныҥ бажын корып, отойтон, конотон jерин кöстбп баргылаар. Аҥ олорго jаан ла болзо, ÿч-тöрт кÿн чыдажар. Арга-чагы чыгала, карга jада берер. Бу тушта олор аҥды чалмадайла, тыттаҥ буулап алгылаар. Эмди аҥга öлöҥ jулуп берип, оныҥ jанына алты-jетикÿн jадар керек. Jе мынайып jадатан улус öскö – экикарган келгилеер. Уч нöкöр база öскö аҥныҥ изин кезип баргылаар.

Аҥ кижиге азырадып, бууга турала, эмеш jобожый берер. Айдарда, эмди аҥды jединерге де кем jок. Бир карган аҥды мÿÿзинеҥ jединип, озо jортор. Экинчизи база ла аҥныҥ мÿÿзинеҥ буулайла, терепчилеп алган, армакчыла аҥды кийнинеҥ тудуп, айдап келедер. Аҥды эки кижилеп jединетен неме. Кийнинде кижи тутпаза, аҥ алдындагы кижини ады-бойыла чапчып та айабас... Мынайда-мынайда аҥды Каллистратка jетирип келзе, ол кунан-тöнöн кире чар эмезе кунаjын берер...

«Ээ, сен база ла öскö неме сананып jадыҥ – деп. Учар бойын токтотты. Ак аттыҥ тискинин ойто тыҥ тартып, jортуп ийди. – Бу тÿбектеҥ айрыларын санан, айрыларын... Каллистратка айтпаганча болбос. Jаҥыс ла Федосья учун айдарга турар эмес пе. Олор Каллистратты ожоткылап алза, Федосьяга килеер деп пе... Jаман неме де эткилеп айабас... Удурлажар керек, удурлажар. А бот канайып удурлажар? Каллистратла бис экÿ олорды канайып ийерис? Федосья бар. Мылтык адып jакшы билер. Таҥма адарда, чечени сÿрекей турбайты. Jе мында кижи адар керек. Адар ба? Атпай а. Бойыныҥ тынын корып. Ада-энезин корып, айлы-jуртын. Келетен jÿрÿмин... Бу jараттаҥ улус айдып алар керек. А кемди айдып алар? Улус болор бо? Бу тÿрмениҥ кереги ине. Оноҥ баланыҥ балазына jетире öч, öлтÿрижÿ... öрööртинде jаткан Jамануулды айдып алды?.. Угаштыруны... База кемди?.. Та болгылаар, та jок? Каллистратка олор болушкылаар ба? Улуска jакшы ла этсеҥ – jакшы, а jаман эткен болзоҥ... Каллистратта чеден jаандадарга келгилеген эки батрак бар. Олорды не айтпас?.. Jе Каллистрат бойы куучындашсын. Айса  болзо jалдап та ийер... Ээ, ол jаратка барып келер арга бар болзо. Салкын нöкöримди айдып алар эдим. Ол комсомолдорын алганча келер эди. Ол тушта ол тонокчылдар ончозы jоголор, тудулар эди. Jаскам мен, jаскам. «Кел. Бисле кожо бол!» – деп, Салкын канча кире айткан. Jе кожо до болгон болзом, эмди не туза? Олор мениҥ тÿбекке тÿшкенимди тÿҥей ле билгилеер эмес. Jок, jок, не-не болзо, мен учун кем öчимди алар? Олор алар эди, олор... Айса болзо ол jараттаҥ кем-кем кечип келер? Кем де кечпес. Сок jаҥыс «емени «олор» бÿгÿн ле jоголтып койгылаар... Ыраактаҥ балыкчылар келетен болзо... Jе ол балыкчыларды «олорлор» база божоткылабас... Мындый болор деп кем бодогон? Ээ, jÿрÿм, jÿрÿм... Бастыра сурактары, тазыл-тамырлары тудуш, бир...»

Учар кырлактыҥ ÿстине чыгара jортуп келерде, Кÿркÿрек сууныҥ табыжы угула берди. Кÿркÿрек суу – Кадынныҥ кожоозы. Тÿҥей ле jаан суу. Тÿргени, табыштузы öткÿре. Ап-апагаш агыны Кадынга ирбистий чурап барала, оны кечире бууй согуп койгон. Бу сууга кижи эжинердеҥ, кечердеҥ болгой, суу jаар колын, будын сугарга коркор. Кижини тургуза ла уужай-муужай тудала, таштарга былча улдап ийер. Кижи jанына jууктагажын, табыжына «улагы тунар, учуп брааткан толкуларын кöрÿп, бажы айланар. Ак кöбÿк болуп аҥданып, кайнап jаткан сууныҥ ÿсти быркыруун тумантып, солоҥыланып турар. Бот бу «ойу аралына оронгон, чакпыга тÿшкен казыр аҥдый аркыраган сууныҥ бийик тöстöгинде, калыҥ арканыҥ ортозында бир кичинек акталгакта Каллистраттыҥ туразы турат. Тура эки кижиниҥ сыныла теҥ jосло туй чеденделген. Jе андый да болзо, тура бастыра бойы кöрÿнип турар. Бу нениҥучун дезе, тура тöстöктиҥ чике бажында. Эмди бу турада öчöмик от кÿйет. Jайгыда олор лампа кÿйдÿргилебейтен. Бу от, байла, Учарга кÿйдÿрилген, оны сакыган темдек болор. От Учарга керек jок: ол эмди jайгы кухнядаҥ • чайлап алар, оноҥ бÿркÿниҥ алдындагы тöжöги jаар чыга берер.

Тураныҥ jанында база он кире содон айылдар, ÿкпек турачактар карарыжат. Мында бу jуукта кöчкилеп келген алтайлар jаткылап jат. Олор экидеҥ-ÿчтеҥ уйлу, тöрттöҥ-бештеҥ малду, он беш-jирмедеҥ койэчкилÿ. База бир алаканча jерге арба, картошко салгылаар. Аҥдагылаар, балыктагылаар. Арткан öйлöрдö кезиги Каллистратка болушкылаар: jер сÿргÿлеер, öлöҥ чабышкылаар, аҥныҥ чеденин тудушкылаар. Аҥныҥ бойын тудуп экелгилеер, алу тапкылаар. Jалчы, кул, батрак тударга бу jаҥда jарабас. Jе онызы мында jаан

буудак эмес: jаҥга jетире ыраак, бого кем де келбес, кöрбöс. А jаҥныҥ ийген бийи jастыра деп кату сöс айткажын, не де болуп айабас. Кадын суу jаан, jеткерлÿ... А канайдар – курсак jиирге керек. Каллистраттаҥ «ичинек тÿжÿм тÿҥей ле болор. Устеҥ тамар, бардаҥ jедер эмес беди.

Учар тыттардаҥ чыгып ла келерде, чеденниҥ ары jанында ийт казыр ÿрÿп ийди. Ол Тайгыл. Ого ÿу ийт кожулып, арка-тууны силке jаҥыландырып, чеденниҥ ичиле айландыра маҥташкылай бердилер. Бу ийттер эҥир ле кирзе, кÿнÿҥ ле мынайда божодылып турар. Öскö кижи кирердеҥ болгой, чеденге jууктап та болбос. Каллистрат ийттерин jаҥыс ла бойы 'азыраар. Кезиктерде Учар азырап та ийейин дезе, болдырбас. Арга jок, айлында эмес болзо, ол ийттерди азыразын дёп, jаҥыс ла Федосьяны jакыыр. Батрактарын ийттердиҥ jанына jууктаттырбас. А Учарга ол ийттер аҥдап jÿрген туштарда jаҥыс одуда конуп турала, ÿренгилеп калган. Оноҥ олор Учарды кÿчÿк тужынаҥ бери «öргилеген ине. Учар jос паратага jеднп келгенче, ийттер ÿргÿледи.Jе оноҥ танып ийеле, кыҥзыгылап, паратаны тырмай бергиледи. Азырабайтан да болзо, jе jаантайын кöрÿп туратан кижизин ийттер тÿҥей ле санап калатан болгодый.

– А ну, jаткыла, сволочьтор! – деген, Каллистраттыҥ ÿни угулды. Ол паратаныҥ сомокторын, илjирмелерин, туура темирлерин калырадып, узак ачты. – Jе кандый jÿрÿп келдиҥ, уул? – деп, табышту мыжлактап, таҥкызыныҥ оды караҥуйда кызарып турды. Алдында болзо Каллистрат Учардаҥ эрмек те сурабас эди. Сомокты ачала, уур алтап, туразы jаар jÿрÿп калар. Учар паратаны бойы сомоктоор.

– Коомой jорук болды. Неге де туштабадым.

– Мен андый болор деп бодогом – деп, Каллистрат кÿҥÿрт этти. Унинеҥ бодозо, кÿчтÿ де, кÿркет те, чойдый уур да, бек те кижи болгодый. – Эмди суу кирÿ, кирлÿ, караҥуй. Jараттаҥ кижи немени кöрÿп алатан? Мен сеге айттым ине. Чÿрче бу мöтти кезип алайын, оноҥ кемелÿ барарыс деп. Эмди бар. Чайла, уйукта. Эртен барып jадыс.

Учар унчукпады. Экÿ тура jаар базып ийдилер. Каллистраттыҥ алтамы уур, тыныжы jаан. Оныҥ алдында jер тыыдынып ийип тургандый.

–Уу, Учар jедип келген. Бу тÿнде кандый орой jӱрген. Мен коркор. Оспо jиирер, орыыр, орыыр – деп, узун jикпелÿ эмеген, эттÿ-канду да болзо, jеп-jеҥил jÿгÿрип келди. – Кадынды кайткан кижи тюнде кечер? Консо не болор. Бис мында алдырбас. Ээ, ойой-ой, кеме jок кечкен! Кеме jок!

– Мен кечип ле келдим. Не де болбоды.

– Не де болбоды... – деп, Каллистрат кату унчукты. – Сен Кадынла ойноп jадыҥ, ченежип jадыҥ. Эмди анайдар болзоҥ... Мен сеге калганчы катап айдып jадым.

– Мен эмди качан да кечпезим. Тÿште де кечпезим.

– Сен тöгÿндебе, уул. Ыраланба. Смотри.

– Атты канайдатан?

– Атты агыдып ий. Уÿрине барып кожула бербей.

– Агыт, тӱрген агыт. Мен пирожоктор быжыргам. Тӱште мылча одыргам. Эмди де йылу болор...

Бÿркÿниҥ алды караҥуй. Кÿнчыгыш келтейинде сок jаҥыс кöзнöктöҥ тамыраган боромтык jаркын караҥуйды билдирер-билдирбес чейдемдеп jат. АJылчага сабанатан кайыҥныҥ бÿрлериле, тÿште коркушту изиген тыт jосло jытанат. Бÿркÿниҥ алды тинчÿ, кургак. Кÿркÿректиҥ табыжы тÿнниҥ тымыгында там тыҥ бодолот. Jе бу табыш мындагы jердиҥ улузына тымыкла тÿҥей. Керексип тыҥдаланган ла кижи угар. Öскö jердиҥ улузы бу табышты чаптыксынып, уйуктап болбой до турар. «Койу jыш арал эмес болзо, бу Кÿркÿректиҥ табыжы мынаҥ тыҥ болор эди» – деп, Учар та нениҥ де учун сананып jатты.

– Jе айтканыҥ jакшы, уулым, – деп, öткÿре узак унчукпай jадала, Каллистрат öрö öҥдöйди. Ол, Учар, кичинек тужында, оны каа-jаада «уулым» эмезе «балам» дейтен. Учар кандый бир jакшы керек эдип ийгежин, айдатан: табылбай турган маска табылгажын, Каллистраттаҥ озо аҥ кöрÿп ийгежин эмезе ис таап ийгежин. Jе Учар jаандап келерде, Каллистрат оны качан да, канайтса да «уулым» дебейтен. – Ол... ол улус... Чын. Олор Савелий ле Евлампий. Экÿ кудалар. А сениҥ таныбаган кижиҥ... Ол тискиниҥди туткан кижи – Платон. Бандиттердиҥ командири ол. Мен олордыҥ келерин сакыгам. Качан бир келер керек болгон. Айткан сöстбри бар. Jе нениҥ учун бу öйдö? Мен олорды кÿскиде, бастыра jööжö jуулып калган тужында «айылдаар» деп бодогом.

– Байла та нениҥ де учун меҥдегилеп jат – деп, Учар унчукты. Jе нениҥ учун деп, чыгара айдып болбоды. Оныҥ санаазында бандиттердиҥ меҥдеген шылтагы – Каллистрат кызын Учарга берип ийгелекте дешкен болор деген шÿÿлте. Олорды шайрак Митька тÿргедедип турган. Бу санаадаҥ оныҥ jÿзи кызара берди. Учар караҥуйды маказыранды.

– Чын. Неге де меҥдегилеп jат. Байла, мÿÿстерге. Банданыҥ кереги уйадап турган болор. Олорды jоголтколок тушта, бисти тоноп, jип аларга тургулаган. Ээ, мÿÿстерди олор база jаан керексигилебес. Бисте бир алмар буудай, кулур бар. Ого ÿстÿгип тургулаган болор. Олор бойыныҥ ажын кыжыла jигилеп алган ине. Бандада тÿкÿ ичкертинеҥ келген ак бандиттер де бар. Олор, бу jердиҥ улузы чылап, jаҥыс ла этле чыдажып болбос. А Савелий ле Евлампийге jаҥыс ла шылтак керек. Олор мениҥ азыйдаҥ бери öштÿлерим. Бот, олор сеге не бÿткен? Сениҥ меге тÿҥей ле айдып ийериҥди олор билер ине. Сен олорло канайып та тудуш болорыҥ ба?

– Тудуш?..

– Акыр, акыр, ачынба. Jастыра эрмек айдып ийип калтырым. Jе, чындап та, сеге нениҥ учун айдар?.. Олор мени сенизи jокко до...

– Олор слерди орус, мени алтай, бистиҥ ортобыста не де jок деп бодоп тургулаган – деп, Учар узак болгон кийнинде унчукты. – Олоо бойлорына тÿҥей бодогылап турган. Мени слердиҥ jалчыгар деп jат. Айдарда, меге jакшы тöлöп берзе, мен слерди садып ийерим деп бодогылап jат. Мынайда санангылап турган болор бо?

– Та. Сананып кöрöр керек... Бир бодозом, олор меге темдек эдип тургулаган. Коркыткылап, кезеткилеп: «Сен,Каллистрат, билеҥди алганча кач. Айлы-jурттыҥда jок бол. Бис келеле, биске не керек, алып алалы. Сен мыны билбеечи бол. Оноҥ öскö – сеге öлÿм».

– Ээ, бу база чын санаа. Слер мынайда эдерге бе?

– Та. Сананып кöрöр керек... Сен, Учар, уйукта. Се-

ге jазап уйуктап алар керек. Оноҥ öскö сенеҥ кандый болушчы. А ÿй улуска эртен таҥда айдарыс.

– А айтпаза кайдар?

– Jок, Учар, айдар керек, айдар. Олор до улуе. Кандый бир эп-сÿме де таап берип айабас... Jе сен уйукта.

–• Jок, мен уйуктап болбозым. Сананадым.

– Jе, jе, онызы бойыҥда – дейле, Каллистрат онтоп, уур кöдÿрилди. – Таҥкым бар эмтир – деп, карманын сыймадайла, текпишти тöмöн келтегей сопогы чыкырап, тÿже берди.

Каллистрат бу ла кече jаҥы jазап туруп туй чаганалап алган кемезине келеле, онызына такталанып алды. Калтазын чыгарып, меҥдебей таҥкы ороды. Оныҥ санаазы, кыймыгы токуналу болды.

«Ачынба, маҥзаарба. Сен уулчак эмезиҥ. Окпööрийле, нени де эдип болбозыҥ. Мен олордый болгон болзом, база анайда кылынып айабас эдим. Арга бар да, кÿч бар да – этпей а, этпей. Чындькк, килеш, уйат деп сöстöрди ундыыр, jоголтор. Шÿÿп кöрöр керек. Айса болзо айрылып чыккадый арга табыла берер. Канайып коруланар?.. Азыйда, jиит чагымда, ары ла тыш кача берип туратам. Бу jерди, бу öзöкти ал. Бу туткан турамды, бу jазалду кырамды ал. А мен... Öскö jер база бар. Кÿчим бар, эмеш акчам бар. Кем jок. Мен тÿҥей ле ойто оҥдоло берерим» – дейтем. Эмди барар jер jок. Jе jер табылар. Кÿркÿрек сууныҥол jаныjаар кöчö дö берерге кем jок. Jе бот кöчöр кÿч jок. Акча бар, jе ол акчала эмди немеэттирерге мÿч. Белен батрактарды jалдап болбозыҥ. Оноҥ jаҥы jурт та тöзöп алып кайдар. Советтер, 'jоктуjойулар тыҥып клеет. Учы-тÿбинде олор тегине ле айрып алардаҥ айабас. Айалганы шÿÿр болзо, андый... Эмди меге база не керек. Jатпаза да jаткан. Сок jаҥыс кыс арткан. Мынаҥ барарга jарабас, jарабас. Бого jурттаар, бого öлöр... Удурлажар, удурлажар! – деп, ол туруп чыкты. Байагы ууры jылыйып, сыны тÿзелип, ары-бери баскындай берди. – Олор тöртÿ болгон. Эртен келгежин, база улус кожуп алгылаар. Jе он кижидеҥ кöп болбос. Савелий ле Евлампийге кöп улус керек jок. Олор аш эмес, мÿÿс керексигилеп jат. Jööжö-табынтыны не де болзо ас улус ÿлешсе, артык дешкилеер... А бис дезе – экÿ. Эки батракты айдып аларыс. Олор jöпсингежин тöрт кижи. Бу мынаартында эки карганак – алту боло берерис. Улус кöп болор эди. Ончозы сыгындап jÿргÿлей берген. Сыгынныҥ мÿÿзи каткалакта дешкилеген. Олор, кече атанган улус, та качан-качан келгилеер. Неделе де болуп келгилезе –кÿÿни. А мында дезе – эртен... Ээ, «олорлор» улус мында ба деп кайып jÿрген туру ине. А Учар дезе «олорго» туштажа берген... Айдарда, алтыдаҥ кöп кижи табылбас. Ээ, Федосья... Jетÿ. Кечÿге тозуп алды... Кемеле кечкилеп келеткен тужында... Jе та качан кечер? Кайдаҥ кечер? Айса болзо «олор» бу jаратта белетенип алган улус?.. Jолго тозуул этти?.. А кажы jолло келгилеер? Айса болзо арканыҥ ортозыла бирдеҥ-экидеҥ келгилеер. Бир уунда тÿҥей ле кыра адып болбозыҥ. Оноҥ тÿн болор – караҥуй. Ого jÿк айдыҥ jаҥызы болгон болзо... Эмди чел булуттар тартылып туру. Эртенги тÿн мынаҥ караҥуй болуп айабас. Керек дезе jуттаар, jаҥмырлаар. Ол тушта коомой болор... Айдарда, бу бого чеденниҥ jанына тартыжар. Бу наратадаҥ кийдирип jадып... Ээ, олор парата jаар не келгилеер. Бу jос чеденниҥ учураган ла jеринеҥ кирип келгилеер. Малтала кажып эмезе jара чаап ийер... А малталап не ойноор. Оттоҥ тудуп ийгилеер. Канча jылга какшап калган jос чаазындый jалбырт эдер. От камылган кийнинде, бастыразы кÿйер. Божогоныс ол болор. Бого ло тозоло, ончобысты аткылап койор. Jок, jок, олор от салгылабас. Jалбыш олорды jарыдар. А оноҥ от салып, ончо немени кÿйдÿрип ийзе, «олор» мынаҥ нени тоногылаар... Канайтса jакшы, канайтса?.. Мылтыктар jеткил. Патрондор база jедер. Jаҥыс ла олор мында эмес, туку Кызыл-Кайада куйда. Учарды таҥла ол jаар ийер керек. Кайдагызын ол билер. А бойым?.. Бойым улусла куучындажар. Эҥ ле баштап, мылтык берерим деер, оноҥ ат эмезе уй. Тонокчылардыҥ мылтыгын, аттарын бойлорыгар ÿлежип аларыгар деер. Учар ла мен ÿлÿге киришпезис деер. Болгылабаза, база та нени берерим деер. Нени де карамдабас. Бойыҥ канай-кунай аjтыртып койзоҥ, ÿлÿÿҥди балдарыҥ алар деер...

«Э-эх, Савелий, сен база jаман, jыду ла кижи! – деп, Каллистрат келтей сопогы чыкырап, туразыныҥ чаҥкыр будукту серÿÿн текпижине отурып алды. – Ачап ла кÿрÿм сен. Алтайдыҥ камык jööжöзин ичкеҥ, jигеҥ, артканын суккаҥ, саткаҥ. Туку Кыдат, Монголдоҥ бери садышкаҥ, öткÿришкеҥ – эмдиге тойбогоҥ. Актардыҥ,качкындардыҥ акча-алтынын бастыра шÿÿргеҥ – ас болуп турган. Сеге туку туйук тайгада бÿдÿн банда иштеп jат – база jетпей турган. Эмди мени ле тонойло, тойор болорыҥ. Сен качан да тойбозыҥ...»

Савелий ле Каллистраттыҥ таадалары бу jерге кожо келгилеген. Кайда да чöл jаартында рудниктеҥ качкылап келген улус дежетен. Мыныҥ учун аалга-туйук jер бедрегендер. Тилдеҥ, jаҥдардаҥ коркып, орустаргз барбай, алтайларды jакшызынгандар. Кержактар jокту-jойу олорго кыстарын бербесте, алтайлардаҥ кижи алып алгандар. Jаан удабай ла арга-чакту боло бергендер. Байыырга мында, анчадала алтайларла билишсе, jеҥил, тÿрген. Агаш толтыра, jер jеткил, jаҥыс ла иште – сенде ончозы'болор. Алтай тилди jакшы ÿренип алгандар, нениҥ учун дезе тил билбезе, бого jуртап болбос. А алтайлар келген улуска «илеп, минип jÿрзин деп ат, саап ичсин деп уй бергендер. Керек дезе аҥдык jерлерин jажырбагандар.

А Савелийдиҥ адазын – Прокопийди – Каллистрат кöрÿп jÿретен. Бу ла эмдиги шайрак Митька ошкош узун, бастыра бойы атрайышкан сары тÿктÿ кижи болгон. Ол Каллистраттыҥ адазы  Маркел-эшке jаантайын келетен. Байрамдар болгондо, зки-ÿч кÿн коноло, jанатан. Бу ла эмдиги Савелийди ээчиткенче келетен. Каллистрат ла Савелий сыр билинбес ойында. Оноҥ Каллистраттыҥ адазы Савелийдиҥ адазын айылдаар. Каллистрат кожо барар. Экÿ, кураалаш уулдар, сÿрекей jакшы нöкöрлöр боло бергендер. Он jети jашка jеткенче кожо jÿргендер. Jе оноҥ... Та кандый да байрамда Савелийдиҥ адазы Каллистраттыҥ адазы-эшке айылдап келеле, билинбес эзирик кижи тышкары чыгала, тентирилген бойынча, адаруныҥ тöҥöжин аҥтарган. Ачуурканган адарулар оны öлтÿре чагып койгон. Эзирик кижи öрö туруп, олордоҥ качып болбогон. Каллистраттыҥ адазы дезе, бойы база эзирик кижи, мыны «öрбöгöн. Бу керектиҥ кийнинде Каллистрат ла Савелийдиҥ ортозы ыраган. Кайда-кайда тушташса, кÿн эртеде ле эки башка баргылайтан. Ол ло jылда кышкыда Каллистраттыҥ адазы аҥдап jÿреле, кар-кöчкöгö алдырткан. Улус айдыжар болзо, ол кöчкö тÿшкен капчалдыҥ бажында чананыҥ изи jаткан. Чаначы дезе карга тайагыла: «Мен – Савелий!» – деп, бичип койгон дешкилеер. Jе Каллистрат мыны бойы кöрбöгöн, оныҥ 46

учуй бÿтпеген. Андый неме эдер деп, ÿч санаазына да кирбеген.

Ол ло jыл Каллистраттыҥ эки уйы öлгöн. Куjурчы эмеенниҥ белгезиле болзо, ол Савелийдиҥ тармазы. Jе Каллистрат бого база бÿтпеген. А келер jаскыда Каллистраттыҥ адын та кем де бажы дööн адып койгон... Бот, бу тушта Каллистрат отурып болбогон. Оныҥ санаазына Савелийдиҥ айткан сöстöри кирген: «Каллистрат, бу Кадын кечире Койонду-Оозында карган эмеенниҥ кызын кöргёҥ бö? Кööркийдиҥ jаражы тен... – дейле, Савелий уур ÿшкÿрген. Меге бойыма тыҥ jарап jат. Jаҥыс ла ада-энем jууктатпас болор. Кайлык дежер. Адазы jок. Та кандый да алтай болгон. Энези карган, оору. Jе оноҥ бойым да... Бир сананза, кандый да болзо, аргалу-чактузын албай...» Jе адазы öлгöн «ийнинде Савелий ол баланы эки такып сöстöгöн дежетен. Ол бала та нениҥ де ÿчун болбогон, Савелийди буунардыҥ бери jанында jÿрÿ дешкилеген. Каллистрат мыны угала, ол баланы öнöтийин кöрöр деген.

Кадынныҥ кажат jарадында jудрукча турачактыҥ тыштында мыйгактый jеп-jеҥил кызычак картошко отургузып jÿрген. Кайлык кызычак, jе алтай бÿдÿми эркедеп койгон: узун «ара кеjегелÿ, кара от кöстöрлÿ, jе тумчугы, кöстöриниҥ оҥкокторы – орус кижидий. Оныҥ jанында энези, карган орус эмеен: «Эмди болзо, картошко до отургузарга кÿчим jетпей барды!» – деп комудап, тизелерин сыймап отурган.

Каллистрат ол кысты кöргöн jерде та канайда-канайда берген. Бу бастыра телекей, jÿрÿм «енете ле öскö, кенете ле jакшы боло берген. Бастыра бойы шыҥ-ҥ эделе, нени де сананбай, укпай барган. Савелийдеҥ болгой, бойын да ундып ийген. Каллистрат кÿректи колына тутканын билбей калган. Мыныҥ кийнинде ол бу огородты та ка.чан тÿгезе отургускан, та качан, канайда ойто jанган – эмдиге билбес. Санаазында туулар айлангылап, Кадын кÿндий jалтырап, кожоҥдоп турган ошкош эди.

Бот, мыныҥ кийнинде Каллистраткÿнÿҥ ле Кадынды канайда кече конгонын билбей калатан. Савелий мыны билген, керек дезе кезеткен де ошкош эди, jе Каллистрат оны кулактыҥ кырына да албаган. «Э-э, кижи.эмди ле jииттерди ай-уй деп турар. А бойы jиит тушта...»Кÿскиде той эткилеген. Савелий тойго келип jÿрген.

Сÿрекей jаан эзирик болгон эмезе эзиреечи болгон бо, jе согуш баштаарга jÿрерде, улус оны кÿлигилеп койгон. Ол кÿн Каллистрат-эштиҥ обоозы кÿйген. Улус jÿк арайдаҥ öчÿрген. Бу кемниҥ шогы болгонын Каллистрат jарт билген де болзо, jе кöргöн эмес, тушан эмес.

Келин сÿрекей jараган. «Кунаjын уй балазак, кул кижи тöрööнзöк» деген чилеп, öскÿс öскöн, jабыс jÿрген кижиниҥ эдип ле билбези jок. Оноҥ кайлык кижи алтайлардыҥ да jаҥын, ижин билер, орустардыйын да билер. Кандый ла ишти кÿчсинбес, чыдамыр, тегин отурарын эпjоксына берер келин болгон. Улуска jалакай, айлы-jуртынаҥ öскö нени де сананбас, арылык-берилик болбоб. Та качан ортозында уйларын саап, бозуларын азырап,сÿтти сепараторго öткÿрип ийетен. Бу ла тушта курсактаҥ азала, столго тургузып ийер, чыга jÿгÿреле, мал-ажын бастыра öлöҥдöйлö, азырайла, ойто туразына кийдире jÿгÿреле, бастыра не-немени арутап ийер. «Сен эр кижи агаш-ташла уруш, аҥла бериш» – деер. Бойы тере илеер, чулук-меелей тÿÿр, тон кöктööр. Керек дезе эм öлöҥдöр дö jууп алган отурар. Анчадала мааланы кичеегенин кöргöн болзогор: jапкан, кÿбÿреткен, чöп-баргааны jулган, сугарган – кöндÿре jÿгÿрип турар. Огурчыны, помидоры ончо улустыйынаҥ озо быжар, jаан да, jакшы да болорМыныҥ учун Каллистраттыҥ мал-ажы кöптöгöн, кыра-маалазы элбеген. Кырага аш таштаза, анчадала серипле аш кезип, сноптор буулаза, Аграфенага jедер кижи jок. Кандый ла ишке чыдамыр. Мыныҥ учун Каллистратка кöп jалчылар керек jок. А öлöҥ чабар болзо... jараш, омок келин сыр-кожоҥло иштеп jÿрер. Оны «öрÿп, оныҥ jанына иштеер, иштеер кÿÿниҥ келер. Арыганыҥ билдирбес, аштаганыҥ сезилбес.

Jе бу jакшынактыра, чыт этире jазап алган jуртты таштаарга келишкен. Савелий – мында ол бурулу. Jакшы ла нöкöр, jакшы ла кижи болгон. Та канайткан, канайткан?.. Бойынаҥ он jашка jаан, jе сÿрекей бай келин алып ийген. Андый келинле кижи койдоныжардаҥ, коштой отурарга кÿч. Jе онызы Савелийге керек беди. Jööжöзи кенете ле кöптöгöн, jаҥыс сöслö «Алтай öткöн малду, албаты öткöн тöрööндÿ» боло берген. Оноҥ бир jылда Каллистратка тил jеткен: «Бу öзöктиҥ ичинде эмезе – мен, эмезе – Каллистрат!» Каллистрат арга jокто качкан. Амыр ла тыш ары качса торт. Оноҥ öскö... Jе эмди Савелий öзö-öзö, база ла jедип келди. Учинчи такып jедижип jат. Былтыр кÿскиде уулы шайрак Митькала кожо кудалагылап келген. Кудалдп та эмес: «Бу jаткан jериҥ меге jарады. Эмезе – бис, эмезе – сен! Эмезе кызыҥды бер!» – дежип, кезедÿ темдек эдип jÿргÿлеген улус ине. Каллистрат олорды тургуза ла сÿрÿп ийбеске, jÿк арайдаҥ тудунып отурган. «Кызым – кызылгадым бар, jе ол бышкалак. Бышкан тужында куучындажып кöргöйис, «кудалар», – деген. «Кудалар» jанар тушта еенекте илип койгон ööрмö ÿйген,. нокто ло кыл армакчыны уурдагылай берген. Анайда кылынбаган болзо, ол Савелий болбос эмей.

«Тÿÿк, кижи балазын олорго бергенче! –. дейле, Каллистрат ойто ло баскындай берди. – Учарга берзе, торт эмей. Jакшы уул. Jакшы кижи. Jакшы эр болор. Jаҥыс ла чырайы öскö деердеҥ башка. Jе кижиниҥ чырайы не керекJаҥыс ла jакшы кижи болзын. А сен бойыҥ... Таадаҥ ла карган энеҥ канай jуртагылаган. Федосья да кайлык эмей. Ээ, мениҥ санаамла болотон болзо... Бу ончозы мынайда ла артып калала, бу чеденниҥ ичинде Учар ла Федосьяныҥ балдары jÿгÿрÿшкилеп jÿргÿлейтен болзо...»

А ол Савелийлер... Сок jаҥыс кызы олорго батрак болуп турган алтай уулга качкан. Савелий одузы оныҥ учун не аайлу тилденбеди, не аайлу тоскынбады. Jииттерди кайдаҥ бедребеди. «Экилезин öлтÿрерис. Кöргöн кижи адып койзын, ол учун jаан сый берерис» – дешкилеген. Алтай jииттиҥ ада-энезин канайып кезеткилебеген. Jе jииттерди коркыдып болбогонОлор арка-туула кача-кача, туку Бийскте тöс серкпеге jеткен. Уул анда креске тÿшкен. Абыс олорды öбöгöн-эмеген эдип, кудайдыҥ алдына бириктирип койгон. Мыиыҥ кийнинде jииттер «бисти канайтсагар – анайдыгар» деп, jангылап келеле, jер тура, чадыр айыл туткулап алала, jуртагылай берген. Канайдар, кудайдыҥ jаҥынаҥ чыгар арга jок – той эткендер. Савелий одузы ол тойдо болгон, jе бир чööчöй аракы, бир тилим калаш амзабаган дешкилеер. Ол jииттер эмди jакшы ла jуртагылап jат. Jе Савелий олордыҥ айлына эмдиге бир кирбеген, балазыныҥ балдарын бир jаҥыс кöрбöгöн.

«Ээ, Савелий, Савелий, сениле тартыжарга кем jо.к. Эмезе мен сени, эмезе сен мени. Эртен кöрÿнзеҥ ле, мен сени адып койорым. Айса болзо сен мени... Jе бистиҥ тартыжудаҥ тирÿ артарга кем jок. А бот Советтиҥ jаҥытыагып jат. Jоктулар баш кöдÿрип jат. Олор «елген кийнинде, jаҥыс ла теермендеп койор. Удурлажып та болбозыҥ. Jе эм тургуза кем jок. Аалга jер, олор бого jедип турганча-.. Ээ, Савелий, биске öштöжöр эмес, биске бирнгер керек ине... Jе сен оны оҥдобозыҥ... Бис экÿ öлгöнчö сÿзÿжип jадыс, а мылтыкту аҥчы бис экÿни кöрÿп туруп jат... Мени бир сÿÿндирген санаа: сен мениҥ jööжöмди тоноп то алзаҥ, оны тузаланып болбозыҥ. Учытÿбинде Советтер тÿҥей ле айрып алар... А бу jööжö меге не керек? Сок jаҥыс кыс арткаҥ Сениҥ jööжöҥди ол та керектеер, та jок. Кижиге барар. Та кандый кижиге барар. Кандый да бир неме сениҥ jööжöҥди тузаланар. Jазап тузаланза, jакшы туру. А каткырды, шоотты, маказыранды.Jок, jок! Бербезим! Бербезим! Мен чилеп иштезин, мен чилеп эптезин, тапсын! Мен чилеп, jиен чилеп...

Каллнстрат: «Иш эткени – бойына jакшы этке,ни» – деп отурар. Темдектеп алза-, агаш jыккажын. Тытты jыккажын, канча ла кире уур, узак болгожын, Каллистратка карын jакшы. Бу нениҥ учун дезе, мындый агаштаҥ кöп одын чыгар. Чирик jок, чаганазы кöп, кÿйгÿр болор. Ол агашты туурап кессе, jарза, кулаштаза, канча ла кире узак болзын – мында jаман jок, одын кöп болор. Эмезе эдип алган обооны тарткажын, канча ла кире кöп чанак болзын. Каллистрат ол öлöҥди тÿни-тÿжи тартар. Ээ, а бу чеден канча ла кире узак тудулзьш – чеден узун болор. Узун чеденге кöп jер кирер, аҥныҥ одоры кöп болор. Анчадала сумалдарла алмар jаар аш тажыыры, потполjыга картошко тажыыры. Мындый иштер неделе кире божобойтон до болзо кем.jок. А мÿÿс, мöт кезери... Оны кижи иш деп айдар ба?.. Jыргал, сÿÿнчи дебей. Керек дезе сойорго турган согумыҥ узакка удурлашсын. Андый согумнаҥ кöп эт чыгар, семис болор. Койлор канча ла кире узак кайчылалзын, айдарда, сениҥ койлорыҥ кöп, кайчылап алатан тÿгиҥ кöп. Канча ла кире ыраак, узак аҥда – jанып келеле, тапканыҥды тоолозоҥ, анча кире кöп болор. Ээ, кармакка илинген балыкты чыгара тартарын кнжи кÿчсинер бе?.. «Малыҥ кöп бол, кыраҥ элбек бол, ижиҥ тÿгенбес бол!» – бу Каллистраттыҥ эҥ jылу, эҥ бийик сöстöри.

Каллистрат чеденниҥ ичин бир эбирип келди. Чеденди не де болзо jарык тÿште jазап кöрÿп, когузап калган кадуларын тыҥыда кадап койор деп шÿÿди. Чеденниҥ ичи-тыштындагы баргаа, чалкан, уактарды база чаап койор керек. Алмарлар бек, чыдым. Эжик-сомогын токпоктозоҥ до – болбозыҥ. Анчадала мÿÿс кургаткан алмар, аш, буудай, кулур урган алмар. Jаҥыс ла терелер ле тÿк суккан алмардыҥ эжиги шалтырап калган.

Jе терелерди тонокчылдар кайтсын. Айуныҥ ÿч терези бар оны керексигилеердеҥ башка. А алуны кижи, бар болзо, алмарга не сугатан. Оны бектеерге турада да jер табылар. Сарjу кичеейтен тошту jер турачакка база jеҥил кирип болбозыҥ. А погреб... погребте эмди картошко ло капусталу бочкодоҥ öскö не де jок... Ээ, беги бек, а от тудуп ийгежин... Анчадала уйлар туратан таскак, аттардыҥ дворы, койлордыҥ чедендери. Учар олордыҥ öтöгин арчыйла, салкынга кургап турзын деп, эжиктерин öнöтийин кайра ачып койгон... Ээ, узанатан мастерской! Анда не jок деер!

«Бу ончозы эртен ле jок калар!.Jок, jок, бого кижи канай бÿдер?!. Бу тöгÿн, тöгÿн! Мынаҥ кижи канайып айрылар! Мында мениҥ бастыра jÿрÿмим, ижим, санаам. Бу не аайлу кöп иш болгон! А аҥдарым... аадаруларым!-. Jе бу ла турган турам... «Jаҥыс ла кажаазын улуска jалдап чаптыргам, а артканын бойым эткем. Бу алмарларды, бу кажаан-чедендерди – ончозын бойым чапкам. Jаандап келеле, Учар чабышкан...»

Тура алты кып. Кажы ла кыбы, абралу айланып ийгедий, телкем. Тура тыттардыҥ кызыл öзöгинеҥ чабылган, тудулганы jаан удабаган, салынган агажы карарар да, боророр до jетпеген – сарызымак-кызыл бойы. Тура тöзи-бажы билдирбес этире бир тÿҥей чаап койгон агаштардаҥ салынган. Уйелерин, толуктарын кöрöр болзогор, тÿп-тÿс, бÿркÿзи седеҥ, jеҥил кöрÿнер. Бÿркÿ чирибезин деп, эки кат тыт jосло jабылган. Он эки кöзнöктöри бир тÿҥей, ончолоры чÿм-чололорлу. Оны сÿрекей ус кижи.эткен. Каллистрат кажы ла кöзнöктиҥ чолозы учун тöрöйтöн бир jоон койдоҥ тöлöгöн. Тураны ыраактаҥ кöрзöгöр, мыкынданып алала, турган омок jиитке тÿҥей. Бу jиит эмди ле сÿÿнчилÿ кожоҥJ доп ийеле, ьгрызын бадырбай, биjелеп ийгедий.

Тураныҥ jылузы база сÿрекей. Кыштыҥ кандый да соок кÿндеринде эртен-эҥир ле от салза – болор. Бу нениҥ учун дезе jалдап алган батрактарды Каллистрат баштап турага jеҥес салдыртпай чаптырган. Мазыjнги кичинек ле келишпей турза, катап чаптыртатан. Оноҥ jеҥеске саларда, кажы ла тоормоштыҥ алдына бир сумалдаҥ jеҥес тыктаган. Тураныҥ полын мöштöҥ jарган. Эки кат мöш плаха. Будыбаган. Мöштöҥ jайган пол jылу болор. Андый полдыҥ ÿстине jылаҥаш ла конун каларыҥ.

«Бу не аайлу иш, не аайлу иш! – деп, Каллистрат баскындап турды. – Jаҥыс ла аҥныҥ чеденин сананып ийзе. Jе ол чеденниҥ кезигин jалдап туттурткан болойын. А jÿс алты тöҥöш адару! Кажы ла тöҥöшти бойым эткем. Керек дезе ого jарагадый мöштöрди бойым jыккам, плахага бойым jаргам.-. Иштенген ле иштенген. Кажы ла кÿн иш эдилбегенче болбогон. Канайканайып нш эднлбей, калас öткöн кÿн– ол кÿн jÿрÿм jÿрÿлбеген деп бодолотон. Jок, jок, андый да кÿндер иш эдерге öткÿрилген эмей. Эмеш те болзо амырап, тыныш алынып аларга...»

Чындап та, Каллистраттыҥ иш этпеген кÿндери ас болор. Бу бого келеле, ол тура, хозяйстволо кожо амыраар кÿндер де, кандый байрамдар да – ончозы ундылганПост тудатаны санаага кирбейтен. Иштебеген тоолу кÿндер – олор jут-jулакай болгон ло шуурган-jоткон тÿшкен ле кÿндер. Jе андый да кÿндердиҥ кöп сабазында Каллистрат айлында нени-нени узанып эмезе öдÿк кöктöп отуратан эмей. Jаҥыс ла каа-jаада аракыдаза иштебейтен. Jе оноҥ оҥдолып алган кийнинде, Каллистрат бир кÿнге эки кÿнниҥ ижин эдерге албаданатан. Аракыдаган кÿндери Каллистраттыҥ база ас. Jе мöттöҥ эткен сыра айлында jаантайын туратан. Кажы ла кирген кижини Аграфена качан да куру чыгарбас. Jаан сускуга сыра урала, jанар бажында бир бÿдÿн калаш па эмезе тÿÿсте варенье бе, айса мöт пö сугуп берер. Мыныҥ учун öрö-тöмöн öткöн улус га тегин болбос: неге-неге болужып ла ийген тургулаар. Агаштаҥ кöдÿришкилеер, jакшы кÿÿни туткажын, бир-эки тоормошты jандап та бергилер. Кезиктерде кандый бир кижи бош болзо, бойы ла базып келеле, оныҥ ижинеҥ эдижип jадар. А айбылаган кийнинде... Айбылаза, бойлоры кандый да иш эдип jаткан болзо, онызын таштайла, келип болушкылаар. А табылган алу-албаазын, камду-чокондойын öскö кижиге берери олордыҥ санаазына да кирбес.

Jе болушканы учун Каллистрат база тегин болбос. Каллистраттаҥ болуш кöп: мылтыктарды кем бургулдаар, эжикти, раманы, орынды, отургушты кем эдер? А бычак, малта, каду?.. Чöйгöн-казаныҥ ойыла берди? Jаҥыдаҥ кÿп, сокы, сокыбала керек боло берди?.. Jаҥыс сöслö айткажын, алтайлардыҥ кирее де курчыдып билбези бар эмей. А канайда этсе jакшы, эптÿ болор деп айдып беретен тöэööндÿ jöп кайда?.. Торо jаста келип, арбаҥ, картошкоҥ божой берди – кемнеҥ сураарыҥ? Малыҥныҥ öлöҥи тÿгенди?..

Кара-Тууныҥ сойогынаҥ кулайып, тырмактыҥ каразынча ай чыгып келди. Jер бозорып, jарыырга jÿрÿ. Адып келеткен таҥдактаҥ тектирдеш агаштар атрайыжа илелене берди. Чаҥкыр чейдем тÿдÿскек öзöккö jабызай тÿштиКаллистраттыҥ туразы бийик чедендÿ де болзо, jе мынаҥ ончо неме кöрÿнип турар. А кöрöр, аjыктаар неме мында толтыра. Канча ла кире кöрзö, кос талбас, кÿÿн сообос. Бу Кадынды туура чыккан öзöк. Чöрчöк jериндегндий öзöк. Jердиҥ ÿстинде jети jараш бар дежетен, оныҥ бир jаражы, байла, бу öзöк болор. Канайып ла ачынган-кородогон, санааркаган болзоҥ, бу мындый jарашты кöрöлö, jÿрегиҥ сÿÿнип, jабызап калар. Бу мындый jердиҥ ÿстине jÿрер, jÿрер кÿуниҥ келер. Теҥери öрö текпиштеле jÿткÿген туулар jайа салган элбек эдегинеҥ ала ак мöҥкÿ байактарына чыгара канча jÿзÿн агаштарга бÿркеткен: тыт, кайыҥ, мöш, jойгон, чиби, аспак, jодро, эргиш, бел'еА канча jÿзÿн jыраа, кызылгат, уйгат, jыjыргана, ийттаҥдалай – jе не jок деер. Ончозын тоолоп то jетпезиҥ. Jердиҥ ÿсти бастыра тийиҥгат, кайыҥат, jиилек, кайалар бастыра тожыла... Кажы ла öзÿм чечектеп, седеркеп, кÿн-энеге удура чöйилип, коштойындагызынаҥ бийиктеерге, jайылып кöп jер аларга умзанган. Мыныҥ учун кажызы ла бийик, коо, байбак. öлöҥ мында jыраа кире, jыраа мында агаш кире, агаштар мында-.. Jаҥыс ла бого jат, тузалан, эпте, не-неме неге керектÿ – бил, эт.

Öзöкти чике ортозыла эрей согуп, койу аралына ороонып, Кÿркÿрек аркыраган, моҥдолгон, сыгырган, сыктаган учуртып браадат. «Ээ, Кÿркÿрек, сени комуттаар öй келип айабас. Канча теермен айландырарыҥ, сенеҥ де туза болор» – деп, Каллистрат паратадаҥ тышкары чыкты. Паратаны сомоктобой, артырып койды. Таҥ jарып келеткен, бу киреде кем келет эмеш деп сананды.

Чеденге коштой табышту мыжылдагылап, балбайабалбайа бир тÿҥей jеерен-чоокыр уйлар jаткылады. Ончолоры Каллистрат jаар кöргиледи. Карыйла, мÿÿстери кайчыйыжып калган карган уй ыҥыранала, туруп чыктыКаллистрат он алты jоон уй, он бир чар, он эки бозу тоолоп алды. Айдарда ончо. Каллистраттыҥ уйлары мынаҥ кöп болгон, jе калганчы jылдарда аҥдар кöптöй берерде, уйларды астадып ийген. Шылтагы – öлöҥ. Öлöҥ эдерге кÿч. Jе андый да болзо бу сÿрекей сÿттÿ уйлар. Кажызынаҥ ла бир саагажын, бÿдÿн кöнöктöҥ чыгар. Уч jаан чочко база мында jаттылар. Бирÿзи балдарлу. Сегис балазы ончо эмтир. Чочколорды Каллистрат чын астаткан. Jимекейи коркуш. Бу быларды jаҥыс ла кышкыда пелмен эткежин, башка зт болзын деп тудуп турган. Аҥдап jÿргежин, оныҥ jуузын азыктанарга jакшы. Аҥчыларга ÿлеп турганча ла божоп калар.

«Акыр, эмди бу мал-ашты канайдар? – деп, Каллистрат тура калды. – Тонокчылдар айдай берер эмес пе? Айса бир канчазын бого ло божоткылап койор. Анчадала аттарымды. Тен маказырап айдагылаар. Блаашкылап айабас. Кандый мал jок деер: комутчы бöкöзи де бар, jорго jеҥили де бар. Jажырар керек, jажырар. Эмезе чеденге сугуп алды? Jок, jок, jажырар. Туку Мöштÿ Айрыныҥ jыш-аралына сугуп койзо, оны кем табар. Ээ, а уйларды саар керек. Бозулары эмбей турган. Аграфенаны кожо ийип ийди? Jок, jок. Ол мында болзын. Бу Куjурчы эмеенди айбылаар... А чочколор мында болгой. Бÿгÿн балдарыныҥ ÿч кирезин сойып койор керек. Келип jаткан «айылчыларды» неле уткыырга?.. Кас, такаа мында ла арткай... Ээ, а аҥдарды канайдар? Олорды jажырып болбозыҥ. Чыгарып ийди? А канайканай «олор» келбеди? Эмезе бис jеҥнп ийдибис? Ол тушта ойто канай jуур? Чыгарбады? Ол тушта «олорго» база бир jем. Апарала, аҥдарына кожуп алгылаар. А мÿÿстерди канайдар? Кажыга сугар? Мÿÿстерди jажырар. Оноҥ узанатан мастерской. Анда кандый инструмент jок. Оны база сугар. Киш, камдуны база ырадар. Акчаны jажырар – деп, Каллистрат та нениҥ Де учун Кÿркÿрек суу jаар болды. Сууныҥ jарадында серÿÿн, тынарга jеҥил, сананарга jакшы.

Учар бÿркÿниҥ алдында тöжöгинде канча ла аҥданган. Канайдар деген сурак тилинеҥ тÿшпей, меезинеҥ айрылбай, узак jатканJе оноҥ кенете ле... Ээ, Учар эмди бу тинчÿ бÿркÿниҥ алдында эмес. Учар чайакта öлöҥниҥ ÿстинде. Кöстöрин jумала, чалкойто jадып алган. Коштойында Федосья. Чанак оломо, тужулары чыкырап, карга jеҥил ле jымжак jылбырап, барып ла jат, барып ла jат. Какталып калган кату карга такалу туйгактар бир кеминде табышту чыкырагылайт, каа-jаада ат бышкырат. Эки-jаҥыс ÿн куш чыйкылдайт.

Учар кабайда ошкош. Чайкалып ла jат, jайканып ла jат, чайкалып ла jат, jайканып ла jат. Айландыра соок, jе ол jÿзин кышкы кÿнниҥ моко чокторына тöгöп алган – jылу, jакшы. Ол эмдижöстöрин ачып ийзе, кÿнниҥ jаркынду чогы «кÿп» урулар. Оноҥ тÿбине jетире кöрÿнген шил айас теҥери турар. Айландыра кар, кар. Агаштар бастыра кар, бу кардаҥ улам олор там бийик, там байбак, коо ло jеҥил кöрÿнер. Тöҥöштöрдиҥ ÿстинде кар бугул .кире бар, а jыгынныҥ ÿстиндеги карды бир обоо до дезе jастыра болбос. Кайда да, бир де кыймык jок. Jаҥыс ла чанак jайканып, барып jат, jаҥыс ла туйгактар кöнÿ чыкырап jат. Кезикте шык ла эткен кара чибилер, мöштöр тууралап арткылайт, кезикте кÿн алдында мызылдаган jаркынду актар jаткылайт. Учар ла Федосья баштапкы чанакта. Коштой. Бирÿзи де унчукпайт. Кажызыныҥ ла санаазы бойындыйАйса болзо санаалары jаҥыс. Мынайда узак, узак барып jаткылаар. Учарга мынаҥ артык не де керек jок jанында Федосья. Бу jол качан да божобойтон до болзо – кем jок. Боожо бош jадар. Jаан карда аттар jолдоҥ бурызаҥ да чыкпас.

Бу мындый кÿндер былтыргы кышта болгон. Öткöн кышта Каллистрат та кижи таппаган, та jаҥдардаҥ коркыган, jе батрак jалдап албаган. Учар ла Федосья кыжыла öлöҥ тарткылаган. Экÿ экидеҥ тöрт чанакту. Тöрт чанак öлöҥ уйларга, койлорго, эчкилерге, аҥдарга, оноҥ аттарга ÿч кÿнге jедетен. Учар бу ÿчинчи кÿнди сÿрекей сакыйтан. Таҥла турала, ажанада, кажаандардыҥ öтöгин арчып турганча, кÿн кöзи jылый берер. Бу тушта Учар тöрт атты чанактап ийер. Оноҥ бу ла тушта Федосья уйларын саайла, айак-казанды башкарала, туразын jунуп, арутайла, тышкары чыгып келер. Учар ла чылап, öлöҥгö баратканына сÿÿнип турганы кÿлÿмзиренип койгон jÿзинеҥ билдирип турар. Кажы ла öлöҥгö баргажын, кандый бир кийимин öскöлöндире солып ийген турар. Кезикте алтай кураан тонын, тÿлкÿ бычкак бöрÿгин, бычкак öдÿгин де кийип алза кÿÿни. Теҥериде кÿн, бу кÿнге jÿстерин тöгöп алган туулар, Федосья ла чылап кÿлÿмзиренгилеп тургулаар. Федосьяны кöрöлö, аттар да омокшырагылай бергилеер.

Ээ, кезиктерде олордыҥ öлöҥгö бараткылаганын кöргöн болзогорНе де аайы jок каткы, чыҥырыштаҥ тымык арка-туулар jаҥыланыжып тургулаар. Чанактыҥ ÿстине анаар ла тудушкылаар, тытпакташкылаар. Кем-кемизи чанактаҥ аҥтарылар, оноҥ кийнинеҥ сÿрÿжер. Чанактагызы ого jеттиртпеске адын камчылаар, аҥтарылган кижини кинчектеер. Бöрÿк, меелейлерин jол jаар ташташкылаар. Обоого кара сууга тÿжÿп калган jеткилеер. Учар обоого туруп алар, Федосья – чанакта. Учар jалбайа кадып калган узун öлöҥди айрууштап, Федосьяга таштаар ла таштаар: «Ме, сеге лепешка! Ме, сеге блины!» Учарга кере тÿжине де таштаза кем jок – jанында Федосья. Федосья чанактыҥ ÿстинде эптÿ jеҥил кыймыктанып, öлöҥди jайа салып турар. Чанакка öлöҥ саларга база jаан ÿредÿ керек. Сыраҥай jалбак здерге база jарабас, бийик эдерге база. Эмеш ле кыйа, jайа салып койгон чанак бу мындый jаан карлу, канча бурулчыктарлу, келтеҥдерлÿ, кезем тÿжÿт-чыгыттарлу jолло öдÿп болбос. А барадып чанак аҥтарылар болзо, оны ойто саларынаҥ кÿч ле jаман иш jок. Jе Федосьяныҥ салган öлöҥи качан да jайыдбас... Бот олор чанакты салып, бастырыкты сÿрекей тыҥ тартып, .буулап алгылаар. Оноҥ кÿн jаан болзо, саҥыттагылаар эмезе от одырып, jылынгылап, Федосьяныҥ экелген кандый бир курсагын jигилеер. Jе jаан удаöай," jанар керек. Айылда нш кöп: канча малды азыраар керек... Байагы таштап ийген бöрÿк, меелейлерин ойто тергилеп келеткилеер. Олордыҥ jолын кааjаада койон кечер эмезе jыраалардыҥ ортозы jаар элес эдип, элик кире берер. Мынайып ла кÿнниҥ öткöни билдирбей калар. Ээ, кÿнниҥ эмес, а бÿткÿл кыштыҥ öткöни билдирбей калган. Бу нениҥ учун дезе – jанында Федосья. Ээ, кööркийди окшогон кижи... Jе тидинип болбос. Агалу-сыйындудый öскилеп калган... Школдоҥ, Кадын олjонноҥ jангылап клееткилеер. Jолой ойнойтон ÿч }ер бар: jергелешкен чибилерге айыл тудуп ойногылаар, тöö ошкош ташжа минеле, «jарышкылаар», айылга jетпей jÿрÿп, ак той балкаш jаратка ичеген каскылаар. Мынайып турганча, кÿн ажа бергенин, айылдагы улустаҥ арбыш jийтенин jаҥы сескплеер...

«Эмди кижи кышты база такып та кöрöр, та jок? – деп, Учар база ла аҥданды. – А удабас öлоҥ чабарыс... Ойто ло Кадынныҥ jарады... jапаш... Оду... Федосья... Ээ, Учар, кудай сеге jирме бир ле jаш берген туру. Салымыҥ андый болгон туру... Jок, jок, – дейле, ол öҥдöйип келди. – «Олорды» тöгÿндеер. Эжикти мен олорго ачып берерим. «Олор» бери кирип келгилеер. Бого ло кыра аткылап койор. Jе кезиктери киргилебес. Кайдалык. Киргилебегени корколо, бойлоры качкылаар... А боиым?.. А мен?.. Мени ого ло катай.-. Jок, jок, не де болзо – jок! Мени атпайтан болзын. А канай таныыр?.. Ак чамча кийип алды? Ол тушта мен кöрÿнип турарым. Ак чамчаны не кийгеҥ дешкиледи? Jок, сеспес болор бо?.. Ээ, jеткерлÿ, jеткерлÿ... Аткан кийнинде бир-бир ок тÿҥей ле тийер... Мени öнöтийин адар да кижи чыгып айабас. Jе мен улуска не jаман эткем? Кайдаҥ кöрöр, кайдаҥ? Адары чыгып та айабас... Шак бу мÿÿстер суккан алмардыҥ эжигине экелип алды. Бу мынаҥ, jирме кулаш jердеҥ, кижи кижина jазар ба? А ак чамчалу кижнни jап-1jарт таныыр. А мен эжикти ачып бердим?.. Олор киргилей берзе, ойто сомоктоп ийди? Бу тушта ончолорын тудуп аларга кем jок. Керек болзо, ого ло öрФöп койор. Jок, олор тенек эмес. Озо мени кир дешкилеер. Ээ, а мен кире конгон бойынча, эжикти jаап ийдим?.. Бу ла тушта тозуп алган улус «кÿп-кÿп»! А мен – алмарда. Ээ, ол алмарга мылтык салып койды. Устинеҥ адыжатан jыртык эдип салды?.. Бу мынайтса, сÿреен jараар эмес пе?.. Ээ, Учар, эп-арганы таап ийген болдыҥ?.. Мында кандый jастыра болор?.. Санан, санан –дейле, Учар узак jатты. Канайып ла шÿÿзе, jастыра jок ошкош. А бу санааны Каллистратка айдар ба?.. Чындап, ол меге балазын берер бе? Ол бербейин деп сананза, ого «jок» деп айдарга jеҥил. «Слер экилегер мениҥ балдарым – деер. – Агалу-сыйынду. Андый улус алышпайтан». Бого удура нени айдарыҥ, канайып ачынарыҥ?.. Каллистратка айтпады?.. «Олорлор» jеткилеп келди? Удура адышты? «Олор» коп, бис ас. «Олор» jеҥнп ийер. Ол тушта... Менде тÿҥей ле jÿрÿм jок. А Федосьяны... узун Митька... jок, jок! Айдар! Каллистрат тÿҥей адам. Аграфена энеме тÿҥей. Öлöйин...»

Таҥ jаҥы ла jарып келетти.

Каллистрат Кÿркÿректиҥ jарадынаҥ чыгала, белин jÿктенип, айлы jаар базып ийди. Ол кезик тÿндерде мынайда узак базып jÿретен. А нениҥ учун базатан дезе, уйку jок. Уйку санаалардаҥ jок. Тегине ле санаалардаҥ улам уйку jок. Темдектезе, турага сенек керек дегён санаа. Тÿнде сананып jадар: ол сенекти канайда тудар? Тулку агашла тутса jакшы ба айса jосло бо? Тулку агашла болзо, сенек бек, чынык, тозындалбас болор. Jе тулку агашла тударга кÿч, узак. Бу нениҥ учун дезе, тутса jаращ этире чабар керек, jик jок этире мастаар керек. Ол агашты барып jыгар. Сенекке jарагадый коо, чала чичке агаштар кайда бар? Тÿжÿре тартарга тоҥ каjу эмес болзын, оноҥ чанакла тартарга эптÿ, jуук болзын. Ээ, агаш jыккан кийнинде, кижи айбылаар керек. Jаҥыскан колло агаш jыгып бош jалкыган. Кöп лö болзо, он беш-он jети агаш jыгарыҥ. Эҥирде чын ла öлгöн-талган jанарыҥ. Эки кижи болзо, кирееле jыгар, одус кире агашты jыгала, канча кире узун агаш керек – туурайла, будап ийер. Тоҥ ло тыҥ арыбазыҥ. А бот кемди айбылаар? Ого нени берер?.. А jосло тутты? Jосты jарар керек. Бу сÿрекей кÿч иш. Jе jарып алган кийнинде, тударга jеҥил. Jостоҥ туткан сенекти кöрöргö эптÿ. Чындап, ол сенектиҥ jааны кажы кире болор? Кöзнöк, эжигин кайдаҥ чыгарар? Канайтса артык?.. Ээ, jос тÿҥей ле керек болотон туру ине! Бÿркÿзин артык неле jабарга! Jоо, jоо, шак ол бÿркÿ. Бÿркежи де кÿч эмес, а бот ол jосторго суу агатан jолдор ырары! О.ноҥ кÿч иш бар эмеш пе?! Стругыҥ jеҥил кöнÿ барып ла jадала, кенете «jырс!» – будакка келип согулар... Бастыра бойыҥ, мееҥе jетире тоҥдоло, силкиле берериҥ... Бот, мынайда сананып jадала, уйку jоголор. Каллистрат тышкары чыгар. Чеденди тыштынаҥ айланар, тöстöк öрö болор, Кÿркÿрекке барар... Мынайда базарын сÿрекей сÿÿр: туулар тым, амыр тургулаар, кижиге токунал, амыр бергилеер. Сын jеҥилер, серÿÿн болор. Анчадала jай болзо.

Оо, jай! Jайым öй! Канча кире сакыган! Тÿнде уйуктап jадарда кычырган, эртен тура туруп келеле, келди бе, jууктады ба, jытанат па, билдирет пе деп аjыктаган. Öлöҥ jедер бе деп, мал-аш кыштаҥ табыш jок чыгар ба деп баш буурайганча санааркап туруп сакыган! Эх, «олорлор» эмес болзо!

– Бу мындый jараш, бай öзöк кемниҥ?

– Каллистраттыҥ.

– Бу тöстöКтö теҥкейген алты кып тура-öргö, айландыра чеден-шибее кемдийи болбогой?

– Каллистраттыҥ эмей а.

– Туку тыттардыҥ ортозында айры мÿÿстери сарбайышкан, тоҥкоҥдууш кийни агарышкан аҥдар кемниҥ? А бу jолдыҥ эки jанында jаткылаган уйлар кемниҥ? Тöҥниҥ ÿстинде бышкыргылап, каjырада отогылап, киштежип ÿн алышкан аттар кемниҥ?

– Олор ончозы Каллистрат деп jокту кижиниҥ.

– Ол аттардыҥ ары jанында чыт ла эткен чедендÿ, койу jажыл кыраны та кем ээлеген болбогой?

– Каллистрат деп кижидеҥ öскö кем болор деп.

– Ол кыраныҥ кырында агарган кулаш та кемниҥ?

– База ла Каллистраттыҥ. Ол оны кыш тÿшкежин, чанакла тартып алар.

– А бу алтайлардыҥ турачактарыныҥ ортозында бир ÿкпейген неме не атазы боло берди?

– Ол база Каллистраттыҥ. Каллистрат – сÿмелÿ таҥма. Эмди батрак тударга jарабас. Каллистрат дезе олорды алтайларла кожо jаттыргызып койор. «Бу не улус?» – деп, jаҥдар келип сураза: «Мен олорды кайдаҥ кöрöтöм» – деер...

– Ээ, Каллистратта не ле бар туру ине. Jакшызынай, макалузынай. Каллистрат – эр. Каллистрат – кнжи, Каллистрат – бий!

Бот бу мындый санаалардаҥ Каллистрат токунап калар. Айлына келеле, шык ла уйуктап калар.

Jе эмди Каллистраттыҥ санаалары ол керегинде эмес.

– Эйе, анайып ла эдер – деп, ол араай куучынданып браатты. – «Олорды» тöгÿндеер. Учар меге нени де айтпаган болзын. Айдарда мында бастыра неме кандый болгон, анайда ла артар. Мал-аш та, бастыра jööжö дö анайда ла артсын. Jе тыштынаҥ кöрÿнбес, билдирбес jööжöни. не де болзо jажырар... Учар паратаны ачып береин. Бу ла тушта бис олорды.-. А Учар мениҥ сöзимди угар ба? Угар керек. Ол меге ÿренип калган. Удура сöс айтпас учурлу. Мен ого jаман темдек кöргÿспегем. Jаштаҥ ала кижиге болушчаҥ болгон. А эмди канай-канай... Учарды база катай... Ада-энезине не деп айдарым? Бойым ак-jарыкка канай jÿрерим?..

«Ээ, Петро, Петро... Петька... – дейле, Каллистрат тура тÿшти. Кöкси бöктöлип, кöзи jаштала берди. – Уулым... Балам... Сен не jастырдыҥ? Мен сени андый болзын деп азырагам ба? Сöзимди не укпадыҥ?.. Сен тирÿ болгон болзоҥ, ол тушта бу эмди мени базынар дешкен ийттер jыду санааларынаҥ бойлоры коркор эди... Jакшынак ла уулчак болуп öскöҥ. Jымжак jÿректÿ. Неме сойып jаткан jер jаар jууктап та болбойтоҥКан ла кöрзöҥ, талып, jыгылып калатаҥ. Томонокты былча сокпой, ÿркÿдип отуратаҥ. Öзÿмдер сÿÿйтеҥ, тындулар сÿÿйтеҥ... Jе оноҥ кенете ле... Ол Кайгородовко не бириккеҥ? Кижи кайкаар сöстöр айдар боло бергеҥ: «Алтайларды jоголтор. Алтайды арутаар. Мындый jараш, мындый jакшы jер орус jытла, орус чöрчöклö jытанзын – дейтеҥ. Алтайларды кöрбöс боло бергеҥ. Керек дезе тилин ундып койдым деп мактанатаҥ. – Мында ару орус телекей тöзööрис» – дейтеҥ. «Jок, балам, сен jастырып jадыҥ – деп, мен сеге канча ла айткам. – Олор jÿргÿлезин. Бу – алтайлардыҥ jери, олордыҥ тöрöли. А jер ончобыска jедер. Олор, кööркийлер, биске бир де jаман этпес: Бис олорды тегин де кунурадып, колго кийдирип, jобожыдып, бойыбыска ÿредип алганыс. Олордоҥ – туза: биске мал азырап, алу таап, иш иштежип, jалчы болуп jат. Олор – бу jердиҥ чолозы, чÿми, тыны. Бу туулардыҥ балдары, тындулары. Сенде де, балам, карган энеҥ ажыра алтай кан бар. Jе сен болбодыҥ. Колыҥа мылтык, ÿлдÿ алдыҥ. Jаржактардыҥ сыраҥай jаманыла бириктиҥ. «Орус. Алтай» – деп чаптыҥ. Öлтÿрдиҥ, öртöдиҥ. Jе не болбодыҥ?.. «Улуска эткен jаманыҥ качан да бойыҥныҥ бажыҥа тÿжер» – дейтем. Jе токтободыҥ. Чын ла мениҥ айтканымла болуп калды. Jанып келедериҥде-.. Та кем де... Бир сананзам, сениҥ карын jоголгоныҥ. Айса болзо оноҥ jаман кылыктар эдер эдшг.. Кижи кöрÿп, чыдап болбос каршулар эдер эдиҥ... Не анайттыҥ?.. Кижи мыны арга jокто айдып турбай. Кандый да болзо, jÿрген болзоҥ... Мен бу jööжöни кемге jööгöм? Неге болуп тургам? Jаан чак тÿжерде, турушпаганча, байла, болбос болгоҥ. Мен чилеп, арка-туу jаар кача беретен. Камык малымды актар jиди, кызылдары база jиди. Jе малда бай jок. Сени jылыйттым... Эмди мен кемге тайанарым? Сен тирÿ болгон болзоҥ,. мен öскö кижиниҥ уулына мынайып jалынар бедим? Оскö jшжиниҥ балазын мындый jеткерлÿ керекке тузаланар бедим-.. Ээ, Кÿреҥдей, – дейле, ол колын Кадынныҥ ол jарады jаар уулады. – Уулыҥды мен алып jадым, алып jадым! Сенеҥ jöп jокко, уурдаган кептÿ алып jадым. Jаман сананала, алып jаткан эмезим – арга jокто, кÿч jетпесте. Эр кижи кемге де jакшы эдер учурлу. Ээ, Кÿреҥдей, бойыҥа эткен jакшы jаҥыс да бойыҥа болор, ундылып калатан эмтир. Оскö кижиге эткен jакшы бир тушта jакшы болуп, ойто сеге келетен эмтир. Бу мынайда сананала, алып jадым. Сениҥ уулыҥа качан да, качан бирде jакшы jетсин деп jадым. А канай-канай уулыҥды... Ол тушта канайдарын билбей jадым. Jе кöзöргö салып jадым. Оскö аргам jок... Ээ, Кÿреҥдей, сен меге уулыҥды не бергениҥди мен билерим. Меге, биске удура турзын деп бергеҥ. Качан бирде бис экÿ тÿҥей ле согулыжарыс, удурлажарысБу нениҥ учун дезе бистиҥ jÿрÿмис башка, угыс башка. Мен мыны биле тура уулыҥды ÿреткем. Jе ÿреткен ле эмезим. Jаҥыс ла бу мен чилеп эт, бойыҥ кöр, ылга, санан деп ÿреткем. Кижи бол деп ÿреткем. Уулыҥ учында тÿҥей ле jанып барар. Каны, jыды тартып ийер... Билерим, сен мени кыйа кöргöҥ, аргаҥ бар болзо сÿрÿн те ийер эдиҥ. А мен сени база... Jе, чындап та, удабас ла меге бу öзöк тар боло берер. Мен сен jаар Кадынды кечип барар эдим. Сен мени база оҥдо, Кÿреҥдей. Бу jерди мениҥ тöрöлим, мениҥ jерим, мениҥ айлым эмес болор деп тургаҥ ба? Меге база ла бу Алтай керек. Бу ла öзöк болзын, jанымда Кÿркÿрек суум кÿркÿрезин. Кöстöримде jыш бÿркеген тууларым болзын, кöксиме алтайымныҥ jыды-таалы тынылзын. Мынаар jортсом, jалтырт эдип Кадыным кöрÿнзин. Мени Алтай азыраган, Алтай кабайлаган. Сабаза да, Алтайымныҥ салкыны салкындазын, чарчатса да, Алтайымныҥ соогы чарчатсын. Сен, Кÿреҥдей, бу jерле киндигиҥле, каныҥла тудуш. Сениҥ артык барар jериҥ jок. А мен... Мени öокö jерде база кем сакып jаткан болор деп? Мен мында чыккам, öлзöм бого ло jадайын деп... Ээ, jе эмди блаажар неме jок. Эмди öскö jаҥ. Ончобыс тÿҥей. Бу jаҥ сеге – jакшы. А меге?.. Удабас jеде коноло, «jирдеҥ кезе каап алып айабас – дейле, Каллистрат тизелене отура тÿшти. – Алтайым, Кудайым, аргадагар, болужыгар! Учарга болужыгар. Учар ла Федосьяга! –■ дейле, кенете öрö туруп, айлы jаар меҥдеди. Бир де токтобой, кöндÿре келип, туразына кирди. Тöринде кып jаар öдöлö, Аграфенаны ойгосты.

– Бу jер jарып калган туру ине – деп, Аграфена кыртыштанып унчукты. – Канайдат!..

Таҥ jарып келетти.

Кÿреҥдей öбööн Кадынныҥ jарадында тын jок отурды. Карган бу тÿнде санаазы чыккан, чаксыраган. Уулын ойында болор деп, сакыган ла сакыган. Оноҥ jазап кöрöр болгожын, уулыныҥ ээр-токумы, арчымагы, мылтыгы jок. Тöҥниҥ ÿстинде армакчылаган атка барза, онызы база jок. Обööн Кадындагы кеме jаар ÿрбедеген. Кеме байагы ла бойы илjирмелÿ jаткан. Оноҥ таштарта бÿдÿрилбеске, jылгажактап браатканча, будына jымжак неме согулган. Сыймадап кöрöр болзо, токумныҥ учыУулыныҥ ээри, арчымагы, кийими мында болгон. Уул jок. öбööнниҥ коркыганы коркуш. Jе оноҥ ойто токунаган: ат база jок. Ат jок болгон кийнинде, уул Кадынды кечкен. Ээр-токумын, кийимин бого таштап ийген. А бот кечип чыккан ба, чыкпаган ба? Мыны билер арга jок. Jе, байла, кечкен. Кече ле берип туратан уул эди. Jе эмди Кадынныҥ эҥ ле коркымчылу тужы – суузы кирÿ, соок. Мыныҥ ÿстине тÿн, ай-караҥуй тÿн.

«Кайткан бала, кайткан?.. – деп, Кÿреҥдей öбööн маҥдайын тудуп,. бажын jайкады. – Ада-энезине килезе кайдар?.. Кижини не санааркадар, не чаксырадар. Бисти темир болор деп турган ба? Ада-энези тегин де... Канай билбейт, не сананбайт?.. Айлына бир не конбос?.. Ээ, ол уулдыҥ айлына конбогоны эки jыл боло берген туру ине... Кечкен болзын, кечпеген болзын – уулымды Каллистрат алып койтыр. Уредип, колго кийдирип алтыр. Санаазын алтыр, кÿÿнин алтыр. Шак ол Федосья... А мен санангам... Уренип алар, jанып келер деп. Кайдаҥ... ÿреткен кийнинде öскöгö ÿредетен эмтир, тынын, сÿнезин алып jÿре беретен эмтир. Jастырдым,

jастырдым... Кулбатрак бодолду jÿрген. Jок, jок, азыраган, кийимдеген. Уулыгардыҥ бистиҥ айылда иштеге алган jалы деп, акча ба айса база не-не бе экелер, «Нени ле эттир, канайып ла кату тут, сöс укпаган кийнинде сабап та тур» – деп, Каллистратты бойым jакыгам. «Каллистраттыҥ сöзинеҥ чыкпа, канайтса да удура болбой. Неге де ÿретсе – ÿрен. Бойыҥа ла jакшы болор» – деп, уулымды jакаргам. Эмди кöрöр болгожын, мен – адазы кижи уулымныҥ jаҥыс ла этбалтырыныҥ, каныныҥ ээзи эмтирим. Санаазы, кÿÿни – Каллистраттый эмтир. Jе, jе, акыр, акыр, «бöрÿниҥ балазы качан да бöрÿ болор» деген кеп сöс бар jокпо. Бир тушта...»

«Уулымды бер, Каллистрат, бер! деп шымыранып, карган туруп чыкты. Эки колын Кадынды кечире сунды. – Бер, бер! Эмди менде база уул jок. Jе эки де уулду тужымда бу уулым меге артык болбогон. Ол меге керек болгон. Оныҥ учун сеге ийгем... Ээ, Каллистрат, бис экÿ нöкöрлöр, наjылар. Каа-jаада айылдажып, арнjööжöдöҥ алыжып, аш-курсактаҥ амзажып та турадыс. Jе мен сени де нöкöр деп чотобогом, сен – мени де. А канайып чотоорыс? Мениҥ бастыра jÿрÿмимде эткен керегим – сеге удура, сениҥ эткен керегиҥ – меге удура».

«Мениҥ бу ак-jарыктыҥ алдында эҥ ле баштап кöргöним, сескеним – чöлдий элбек öзöк болгон. Ат курлага jеткен торко-мандык öлöҥи толкуланып, jылдысчечектери солоҥыланып, öзöк алдымда араай айланып jадатан. Седеҥ туулар согоон баштары «шаҥк» согулыжып, ол öзöкти эбире биjелегилеп тургулайтан, Кажы ла кертектеҥ сыгын карайтан,кажы ла кайада айу отуратан, кажы ла jыраада элик, койон jадатан. Кажы ла кобы-jиктеҥ ол öзöккö jыш аралын ээчиткенче, балыктарыла jарыжып, аржан кöбÿк суу тÿшкен, Муҥ кире jылкы ол öзöккö киргежин, ийнениҥ сыныгындый, jылыйып калатан. Бистиҥ айлыбьхс тöҥниҥ бажында шуулашкан тыттардыҥ ортозында туратан. Кöп лö öрöкö айылдар болгоныс.. Санаама кирет: бастыра телекей кызыл. Айылдыҥ иргезинеҥ ары jерге jаба ээлип калган кызыл эт кызылгат. Саҥ öрö jер болгожын, базып та болбозыҥ. Jылаҥаш буттарыҥ jиилекке тайкылала, jыгылып каларыҥ. Ат аҥданала, туруп келгежин, уй кöскö бастыра бойы «кып-кызыл болоберер.

Кандый да эки jаан кижи мени «балам, балам» дешкилеер. Олор jаныҥда болзо, сеге jылу, амыр, ток. Jе оноҥ бир катап-.. Та не болгон, мен билбезим. Билер тужымда öскö öзöк, öскö айыл, айылда öскö улус отуратан. Мен эчкилер кабырып jÿретем. Карган эмеен ле öбöгöн шымыраныжып унчугатан: «Унчукпай jÿр, уулчак, улуска кöрÿнбей jÿр, уулчак. Биске быйан айдып jÿр, уулчак. Бис сени jажытту азырап алганыс. Сенде эне де jок, ада да jок. Чыккан jериҥ болгожын, туку ол кары кажайган Каҥыл-Бажы ары jанында. Jе сениҥ анда базар учурыҥ jок. Сениҥ адаҥ орус кудайдыҥ алдьшда jаан бурулу. Ол оныҥ серкпезин öртöгöн. Абыс сени билзе, та канайда бербегей. Бисти та канайып салбагай. Бис сени ыйыҥнаҥ, аралдаҥ таап алганыс. Капка сугала, бери артынып келгенис. Адаҥ Адучы деп кижи болор, энеҥ Эмчи деп кижи болор. Сööгиҥ майман болор, таайларыҥ кергилдер болор. Мыны би.лип jÿр, уулчакСени jаҥыс ла азыраган бу тууларыҥ аргадаар, алтай-кудайыҥ, ÿстибисте турган Уч-Курбустан, аргадаар».

«А мен?.. Мен эчкилеримди кабырып ла jÿрерим. Эҥирде айылга jедип келеле, бир айак сÿт ичерим, бир болчок курут jиирим. Оноҥ сок jаҥыс зчки терези туу. лагыма тыйрыйа jадала, уйуктап каларым. Сок jаҥыс jаргак тоным бар, сок jаҥыс jаргак штаным бар, сок jаҥыс jаргак чамчам бар. Jе артык меге не де керек jок. Jайдыҥ изÿзин де сеспезим, кыштыҥ соогын да билбезим. Каргандардыҥ сöзин керекке де албазым. Jе оноҥ бир кÿн... Сары тÿктерлÿ, саҥ башка куучынду улустар келген, кааза айылды jемирип ийгилеген. Каргандар калактажып, сыктажып, бор-боткозын артынып, эки уйын, jирме эчкизин айдаганча кöчкилеп ийген. Санаама кирет: сÿрекей узак чыгытту jаан боочы ашканыс. Кöкö тÿштиҥ бойында тÿндий караҥуй jыш öткöнис. Бис узак барганыс. Кöк уйыс кайадаҥ ашкаҥ Мен кийнинеҥ карап кöрöлö, бажым айланып, капшай ла отура тÿшкем. Туку алдыбыста, тамыныҥ тÿбинде, Кадын jалтыраган. Агаштардыҥ баштары jыдалардыҥ мизиндий кöрÿнген. Та канча кÿн барганыс, санайма кирбейт. Улай ла jыду jааш тыбыраган. Бир кöргожин, каjу кажат болор. Сай кумак саҥды тöмöн араайын эжилип, бу ла барган исти jоголтып jадар. Jол 1ок. Аттар алдында jерди jыткарып, бышкыргылап, бойло-

ры ла барып jаткылаар. Кезикте килеҥ чыгыт боло берер. Аттар ÿзÿле-сöгÿле бергедий ÿкÿстегилеп, тыныжын бадырып болбой бараткылаар. Мынайып мен бу jÿрÿмимде ÿч такып сÿрдÿрткем. Калганчызында – мен айылду-jуртту, бала-баркалу... Ол чыккан-бÿткен алтайымда мен не jуртабагам? Бу jаантайын сÿрдÿртип jадар мен кижи бе айса ийт пе? Jеезелÿ jуртынаҥ айрылары кижиге jеҥил бе? Jаҥыдаҥ jурт тöзööри ойын ба? Бу мындый капчалга мен не келгем? Нениҥ jакшызын бедреп келгем? «Мынаҥ ары мен кайда да барбазым. Öлтÿргиле бого!» – дегем.

«Баштап ла, сен чилеп, бир-эки биле келер. Бис ол-орго килеп, бастыра jанынаҥ болужа берерис. Анайтканча, олордыҥ кийнинеҥ абыс jедер. Мынайып тургулайла, кöптöгилеп, серкпени туткулап ийер. А серкпе тудулган кийнинде бийлер келгилеп, бу серкпениҥ бажынаҥ кöрÿыген jер Христос кудайдыҥ, бу серкпениҥ деер. «Кöч, jÿр!» – дешкилеер. Сÿрдÿртерге мен не?.. Бу мениҥ jерим, бу ада-öбöкöмниҥ jери! Jе канайдар да аргаҥ jок. Кöчпöс болзоҥ – öрт, керек болзо – öлÿм. Айса малыҥды кырдыртып аларыҥ. Тыш ла качсаҥ торт. Эмезе креске тÿш дешкилеер. Jок ло jок. Мында jаман кылык, ууры, шок эткен кижи jок. Бу ла мениле коштой jаткан Кодурул балазын кудалап кижи келерде, ачынган бойынча, байагы кижини очоктыҥ jебе-балазыла соккон. Очоктыҥ балазы та канайып та уЧурап, учкур бажыла ол кижиниҥ кöкснне кадала берген. Кижи божогон. А Кодурул дезе чапканча барала, серкпеге креске тÿшкен. Бот, божогоны öл – алтайлар оны jаргылап болбос. Кижи öлтÿргенде, мынайып актап койып турганда, öскö керек эткенде актаары серкпеге не де эмес. А кезиктери, анчадала батрак болуп тургандары, креске тÿшкÿлеп jаткылаар. «Тÿ-ÿк, чокыдып койгон таҥма! Алтайын, кудайын, ада-öбöкöзин саткан кÿрÿмдер!» – дежип, каргандар олорды канча каргабаган деер. Jе олор мыны jаан керекке албас. Jаҥ анайда тектерип турганда, каргандардыҥ сöзин кем капка салатан. «А креске тÿшкенде, ондо бай бар ба? – дешкилеер. – Кижи батрак болуп иштеер ле иштеер. Сен ле чилеп иштеген улус тöрдö столго отурып ажанар, а сен дезе эжиктиҥ jаагына отурала, ийт-кискениҥ айагынаҥ ажанар. А байрам болгожын, бойыҥ ла ошкош батрак нöкöриҥ айлына кычырар. Бойы сыразын тöрдö ичип отурар, а сен дезе – бозогодо. Мыныҥ кийнинде сениҥ нöкöриҥниҥ ÿйине ле чак: сен ле тийген jерди бастыра jунар, jыжар керек. Анчадала эжиктиҥ тутказын кумактабаганча болбос. Бу не jÿрÿм? Кижи кижи бе? Айса тен ийт пе? Бодозоор. А абыс Jыманак кижини тöрт jердеҥ чокып ийгенде ондо не бар? Оноҥ кижи канайерер? А эмди? Эмди мен олордыҥ столын чек ле айра минип алып jадым, салып берген курсагын jара-jулдай ап берип' аладым. А айлына jанган кийнинде кижи, алдында ла чылап, малдыҥ эдинеҥ jип, Алтайына, кудайына мÿргип отурбай. «Jок, jок, jе мен ле анайда кудайды тöгÿндеп болбозым. А креске тÿшпей де кижи бойыныҥ jерине jатпас па? Серкпеге jер jетпес пе, курсан jетнес пе? Бу jердиҥ ээзи мен! Олор келген улус. «Jок! Сен нехрист! Сениҥ бисле кожо jадар учурыҥ jок. Сенеҥ Христос кудай jескинер!» Бодоор болзо, бу jÿк ле шылтак. А чынын алза: «Сениҥ jаткан jериҥ биске jарады, сен мынаҥ jайла, бис бого jурттöзööргö турубыс!» – деген jакару. Л1ен бу сöс.тöргö удура нени эдерим деп, бастыра jÿрÿмимде санангам. Бедрегем. Учында тапкам. Бу «алганчы токтогон jерге серкпе тудар деп шÿÿгем. Бойыс серкпелÿ'болорыс, бойыс Христос кудайлу болорыс, бойыс алтай абьгсту болорыс. Бот, уулымды сеге ийген шылтак бу. Тил ÿренип алзын деп, бичик ÿренип алзын деп. Jе мыны сен бойыҥ jакшы билбезиҥ де. Уулым ус болуп калган. Эмдиги jÿрÿмге карын jакшы келижип калды.

Серкпени тудуп алзабыс, бистиҥ серкпеге jер база керек болор эмес пе? Христос деген кудай бу jердиҥ ÿстинде, байла, сок jаҥыс болбой? Бу тушта бисти не деп сÿргÿлеер? Не деп öскöлööр? Бу ончозы чын шÿÿлте. Jе jаҥыс ла серкпени канайып тудар? Акчаны кайдаҥ алар? Бистиҥ бу jурт серкпе тудардаҥ, калан тöлööр акчазы jок. Канчубыс канча jылга jайзаҥнаҥ чыбык jип jат. Агашты бис бойыс кезип, тартып аларыс. Jе тудуп болбозыс. Устар jалдаар керек. Бот мыныҥ учун мен суранып баштагам. Уч jылга улай сурангам. Кÿскери кыш jедип, аш-тус jуунадылып, иштер когузап, улустыҥ санаа-jÿреги jайымжыган öйдö баратам. Jойу. Белимде – таар, «олымда – тайак. Учураган ла айылга кирип барарым, учураган ла кижидеҥ суранарым. Крестенип, бажырып ийеле: «Христос кудайга серкпе тудуп jадыбыс, болужыгар?» –: деп суранатам.

Кажы кижи бир-эки акча, кемизи jарым калаш, айак кулур, кöнöк картошко берер. Ултÿреп калган чамча да болзо аларым. Бу мыны ончозын садып, толыштырып, акчага кöчÿрерим.

Эр кижиге, анчадала алтай кижиге, суранарга эпjок. Jе бойыма эмес, кудай учун деп санангам. Ээ, кудай учун эмес, албатым, jерим, jÿрÿмим учун деп албадангам.

Jе улустыҥ кандыйы ла бар. Кезиги ол до кичинек jууп алган акчаны айрып, бойымды кородып койор деп умзангандары бар. Андый немелерле кожо кородожып, корондожып та турбай база. Ол.jуулган акчаныҥ бир jемдигин де бойыма албагам, бойыма тузаланбагам. Кÿнине jийтеним бир тилим калаш, ÿч болчок картошко.

Туку Jаш-Тура, Том-Тура, Барнаул, Омсктоҥ бери jÿргем. Нени кöрпöм, нени билгем, не деп санангам? Эҥ ле баштап, орус албаты калыҥ, элбек эмтир деп билгем. Jакшы албаты эмтир деп санангам. Jалакай, буурзак албаты. Кожо jаткадый албаты эмтир деп бÿткем. Нени шÿÿбегем, нени сананбагам? Jерлердиҥ адын сураар болзоҥ, кöп сабада ады алтай болор. Оны сонуркагам. «Бу jердиҥ ады не?» – «Карасук». «Бу сууныҥ ады не?» – «Суузын». «Бу не кöл?» – «Тускöл». «Бу не туу?» –«Бештуу». «Бу не чöл?» – «Кулунду», Бу тушта каргандардыҥ айтканы санаама кирген: «Кускун учуп jетпеген куба чöл, саҥыскан учуп jетпеген сары чöл». Ол чöлдöр бу ине. «Кулундуныҥ куу чблиле кöчÿп jÿретенис – дежетен. – Jайыла ол jум чöлгö, куjурлу кöлдöргö малыбысты тойгызып, семиртип аларыс. Кÿскиде Бабырган тууныҥ эдегине jуулыжып, байрамдап, бала-барканы тойлоп, jыргап ийерис. Оноҥ туулар jаар чыгарыс. Мында кары jок одорлор. Аҥдык-куштык, одынду, ыжык. Jе оноҥ орус каан – Бала-каан – jаш агашты кезеле, Jаш-Тура деп шибее туткан. Тоҥ агашты томырала, Том-Тура деп шибее туткан. «Ээ, а шибее тудулган кийнинде, чöл jаар ол кезилип калбай. Jол кезилген кийнинде – jер, одор астаган. Jер, одор астаарда – мал-аш астаган. А мал-аш астаарда – албаты астаган. Албаты астаган кийнинде – jÿрÿм кунураган, санаа мокоорыган. Кööгö уймалган, кÿлге булгалган. Тутактарга туттурган, jедикпеске jеҥдирткен. Мындый шÿÿлтеге келгем. Мынайда санана-санана,ачымчым келер. Jе оноҥ, оноҥ: «Кара агаштый кал черÿ Кан-Алтайга табарды. Эр jакшызы jеҥ jаетанып jыгылды, эрjине jакшызы jал jастанып jыгылды. Арчынду туулар сööктöргö бÿркетти, аржан суулар канга кызарды. Алкы бойысты, ак малысты армакчылап, камчылап, албанга айдады. Ал-санаадаҥ, ачÿ тÿбектеҥ Алтайдыҥ бажы салактап буурайды...» Бу не сöстöр, бу не комудал, бу не ый? Jе кемдер табарбаган? Ээ, мениҥ карган энемниҥ энезин казах-кул эмеген дежетен. Ерчиш сууныҥ ары jанынаҥ олjолоп экелген кижи... Мыны бодозо, шÿÿзе, Алтайга орустар келбеген болзо, кыдат-моҥолдор келер эди. Кырып, тоноп койор эди. Ол тушта та кандый болорыс? Та канайып jÿрерис? Та канайда jадарыс? Айса болзо чек jок болорыс? А эмди дезе бис* тер бар! Бис тирÿ! Одыбыс öчпöгöн, ончобыс öлбöгöн!

Эмди уулымды бер, Каллистрат, jандыр? Бистиҥ тартыжу божогон. Кемибис те jеҥдиртпеди, кемибис те jеҥбеди. Алтын Совет jаҥ келди. Ончозын аайлап койды. Кижи – кижиге тÿҥей, кижи – кижиге теҥ деди. Эмди меге серкпе керек jок, Христос керек jок. Бисти бу jеристеҥ кем де сÿрÿп болбос. Бис jайым. Бис öзöрис, öҥжиирис. Уулым керек. Jаҥы jÿрÿм тöзööргö керек. Мен бу jÿрÿм учун бойым кызыл канымды тöккöм, канча кыйналгам, шыралагам. Jаан уулымды, Учурымды, бергем... Кайран уулымды Кайгородов jип салт! Бойым барган болзом кайдар. Уулым эмди Советке менеҥ артык керек болор эди... Ээ, а сениҥ уулыҥ... Jажы jеткелек теней балалыҥ санаазын кижи канайдар?-. Балазы кижиге карам болбой...

Ол jетире тудулбаган серкпе... Сен эмезе Савелий оны öртöп койор болор деп j аантайын каруулдап туратаныс. Эмди, карын, калык-jонго туза боло берди. Ондо балдар ÿренип jат.

Мени ол чöлдий элбек öзöктöҥ кем де чыгара сÿрÿп болбогон. Мен эмдиге ле ол öзöктö... Тÿш jеримде анда jÿгÿрип-jÿгÿрип jÿрерим.

Бу мынайып ла jÿргем. Мыныҥ учун бойыма jакшы тура да тудуп болбодым, мал-аш та азырап, öскÿрип албадым. Оҥду курсак jибедим, öҥжÿк кийим кийбедим. А эмди меге не керек? А сен, Каллистрат, санан, санан. Öткÿре байыба, ачаптанба. Бажыҥ базылбады. А мениҥ уулым сениле кожо... Jаман тÿш кöргöм: сары айгырыҥды сойорго бычак курчыдып отургаҥ...

Каллистрат эмеш те болзо тууjырап аларга, бÿркÿ• ниҥ алды öрö уур кöдÿрилди. Айу терези тöжöгине jадып алды. (Бу саҥ башка сÿрекей jаан айу болгон. Оны Каллистрат ла Учар эки jыл кайра Кызыл-Кайада ичегенинеҥ чыгарала, аткан. Учарды арай ла болзо, jара тартпаган айу бу. Каллистрат айрып алган. Полго jада-jада, тÿги тактала берерде, терени бери чыгарып алгылаган).

Каллистрат байа шÿÿп алган санаазын айдарга, Учарды ойгозып ийейин бе дейле, jе уулдыҥ уйкузын карамдады. Учар дезе Каллистратты чочыда, бойы унчукты.

– Билеригер бе, мен не деп санандым?–-деп, Учар Каллистрат jаар бурылды. – Мен «олорды» тöгÿндейтен эмтирим. Мен сöстöрине кирейин. Паратаны ачып берейин. А слерлер бу тушта... Мÿÿс суккан амбардыҥ эжиги орто...

– Кайкайдым. Кайкап jадым – деп, Каллистрат удаган кийнинде унчукты. – Мен база онойдо санангам.

– Артык арга jок то. Оныҥ учун болбой.

– Jе jакшы, Учар, jакшы. Кем jок – дейле, Каллистрат Учардыҥ колын тыҥ тутты. – Эмди токунайлы, Уйуктайлы. Биске амыр керек, уйку керек.-.

Керек сÿрекей тÿрген божогон.

Кечегизинеҥ караҥуй тÿн турган. Кара чой булут* тар чыгып, теҥерини туй тартып койгон. Jаҥыс ла кÿн* бадышта чичкечек айас теҥериде туулар сомдолгон, чыкту, тиҥчÿ болгон. А Кÿркÿректиҥ табыжын бу jерде тымык дежетен,

Та нениҥ де учун тужап койгон ак ат киштеген ле киштеген.

Тÿн ортозына jетире сакып отургандар. Унчугушпаган, кыймыкташпаган. Турада сок jаҥыс лампа кÿйÿп турган.

Мылтыкту улус бежÿ болгон. Каллистрат, Федосья, эки батрак, эки алтай айылдаш карганактар. Бастыразы алты кижи. Аграфена, мылтык адып билбес кижи, «айылчылар» дööн ийттер тукурарга белен отурган, Учар мылтыкту улустыҥ тоозына киришпей турган. Ол парата ачар, «олорды» кийдирер, мÿÿс суккан амбарыҥ эжигине апарар. Алмар jаар кире коноло, бöктöнöлö, отурар эмезе, келишкедий болзо, адыжар. Олорло кожо Бÿтен деп карган база бар болгон. Jе ол Каллистраттыҥ сöстöрине кирбеген:         «Кижи        jаар   мылтык

уулабазым. Кинчек этпезим» – деген. Каллистрат беш ат берерим деерде, «бежени де керек jок» деген. Улус: «Олорлор» jеҥип ийзе, слерди катай öлтÿрип койор.. Мыны сананзаар» – дешкилеген. Бÿтен: «Öлтÿргилегей» деп, колын jаҥыган. Бу карганакты чеденнеҥ чыгарбагандар. Койон jÿректÿ таҥма тозул бар деп айдып ийердеҥ айабас. Мыныҥ учун оны мылчага сугала, нени jийтен эдй, jизин дежеле, аш-курсактаҥ салып бергендер.

Jöптöшкöн аайынча, тÿн ортозында ÿч такып ÿкÿ кÿҥкÿлдеген. Бош ийттер та нени де тыдарлап, чеденниҥ ичиле маҥтажа бергендер.

Учар чамчазы кажаҥдап, паратага jедип барды.

– Бу кем? – деп, билбечеҥ болды.

– Jедип келдис – деп, jаҥыс кижи унчукты. Унинеҥ – шайрак Митька.

– Мен ийттерди буулап ийейин – дейле, ол тура jаар кыйгырды. – Нöкöрим келтир. Мен ийттерди буулап ийейин.

– Jе-jе – деп, бÿркÿниҥ алдынаҥ Каллистрат эстеп унчукты.

Учар ийттерди тÿрген илjирмелеп ийди. Аграфена эмеген олорды ойто божодып ийерге, мында белен отурды. Ол барып jаткан Учарды тудала, меҥдештÿ крестеп ийди.                                      .              

Учар сÿрекей коркып, бастыра тыркырап, паратага jедип келди. Оныҥ коркыганы кöрÿнбес деп, караҥуйды jакшызынды. Jе оноҥ: «Паратаныҥ ары jанында шайрак Митька!.. Мен оны!.. Ух!» – деп сананала, коркыганы jоголып калды. Тыҥдаланза, чеденниҥ ары jанында улус кöптöп калган эмтир.

– Каллистрат билбес. А мылтыктарыныҥ окторын jажырып койгом. Мÿÿс суккан алмардаҥ баштаарыс.

Паратаныҥ ары jанынаҥ аракызы jаарсыгылап, «Jе jе» дештилер.

Учар паратаныҥ илjирмезиниҥ туура салгыш теми. риниҥ сомокторын ачып ла ийерде, тыштындагы улус яаратаны ача ийде салып ийдилер. Баштапкы кижи шайрак Митька болгодый. Учарды мылтыгыла туура

jайладала, ичкери болды. Оны ээчий арткандары бир уунда кийдире jÿгÿрдилер. Тура jаар болдылар.

– Э-эй, алмар мында, мында! – деп, Учар олордыҥ кийнинеҥ jÿгÿрди.

  jок, бис баштап Каллистраттыҥ бойын! – деп,

кем де öчöп унчукты. Бу ла тушта Учарды кызыл jалбыш öртöп ийди. Учар jерге барып тÿшти. Кöксин öткÿре öрÿмдеген ооруга чыдажып болбой, чарчалып, толголып jатты... Бу оорудаҥ канайып айрылар? Оноҥ канайтса качар? Ээ, бу jердиҥ алды дööн кире берзе кайдар? Ол тушта оору оны таппай калар... Мынайып jатканча, ого кенете сÿрекей jакшы, jеҥил боло берди. «Алмар мында, мында!» – деп, ол такып кыйгырарга сананды, jе тили кыймыктанбады. Кöстöри база ачылбады. Jе андый да болзо, ол не бöлуп турганын jапjарт кöрÿп, угуп jатты.

Олор таскактыҥ алдында эртен тура ажанып отургылаган эмтир.   

– Учар, сен ол бистиҥ Кызыл-Кайада сугуп койгон мылтыктарысты, патрондорысты барып экел – деп, Каллистрат тöҥмöктиҥ jилигин чукчьтп отурды. – Jаҥыс адма уур болор. База бир ат jединип ал. Jедингир, jобожы аайынча, мениҥ кер адымды...

– Мен кожо баратам – деп, кенетийин Федосья унчукты.

– Сен барбазаҥ кайдар, балам? Бÿгÿн айылда нш кöп болор.

– Эйе, эйе – деп, Аграфена Каллистратты jöмöди,

– Jок! Баратам! – деп, Федосьяныҥ кöстöри jалт этти. Ол jетире ичилбеген айагын туураладала, кезем туруп чыкты. Сопогын кийерге болбой, тура jаар болды. Ого кем де, нени де айдарга болбоды...

– Ээй, алмар мында, мында! – деп, Учар jÿгÿрип браатты. Бу ла кöрзö, Каллистрат оны тураныҥ бÿркÿзиниҥ алдынаҥ мылтыгын чыгарып, шыкап алтыр. «Бу мен, мен! Токтогор, токтогор!» – деп, Учар кыйгырды. Оноҥ кöрзö, ол кижи Каллистрат эмес, шайрак Митька. Оныҥ мылтыгыныҥ караҥуй оозы корÿнип келди. Ыжы агара «бурт» эделе, тумтур башту огы öрÿмделе айланып, сыгырганча келип jатты. Учар оноҥ кыйар дейле, jалпас эттиJе ок оны тÿҥей ле табала, кöксине кадала берди. Учар ооруга чыдажып болбой, чарчала, толголо берди. «Ээ, учар керек, эмди ле учуп чыгар керек! – деп, Учар колыла талбый берди. – Ол ту.шта оору мында артып калар!» Чындап та, талбыган сайын ол там ла бийиктеп, jайымжып, ого сÿрекей jакшы, jеҥил боло берди. «Учуп jÿрерде кандый jакшы, кандый jайым!» – деп, ол кöкип, кööрöп, бийик jаар албаданды.

Алтай бастыразы Учардыҥ алдында. Ээ, а туку Кызыл-Кайаныҥ тектиринде тургулаган атту эки jиит кем бологон? Олор Учар ла Федосья туру ине. Айлынаҥ байа кÿнле кожо атанган улус удура тÿште jаҥы jеткилеген туру. Аттары кара тер, чымылтыгылап, токтоныкпайт. Кöр, Учар jаҥыс jерде тургулаган тöрт jоон мöштиҥ алдындагы кÿбÿрди эжип ийди. Темир курчулу агаш кайырчак чыгып келди. Сомогы jок кайырчактыҥ какпагын ачып ийерде, тöрт карабин ле патрондорлу тöрт корголjын кайырчак jатты. Мылтыктар да, кайырчактар да калыҥ сÿркÿштÿ. Бу мöштöрдиҥ тöзине тамчы тÿжер эмес, олор сÿркÿш jокко до jатпайзын.

Учар патрондорлу кайырчактарды эки аттыҥ арчымактарына салып ийди. Тöрт карабинди теркилеп салды. Терин арчып, чÿрчеге тура тÿшти. А айландыра туулар, туулар, туулар... Ыйыктар... Чаҥкырлыкка чейилген, jажылыкка бÿркеткен. Кöрбöйин де дезеҥ, кöрÿп ийериҥ, кöкибейин де дезеҥ, кöкип 'чыгарыҥ! Казан ошкош тегерик öзöк. Эмезе сÿрекей jаан ойдык, оро. Тÿби jок оро. Jе анда кайда да jабыста Кадын бар. Ол мынаҥ учуктаҥ чичке кöрÿнет. Кажы ла агаш – jажыл ийик, а мöш дезе бажын кырпый кезип койгон куштыҥ jуҥына тÿҥей. Тегерийте турган туулар. Кÿчтÿ туулар, баатыр туулар. Jе олордыҥ ортозынаҥ УчСÿмер кöгÿс бойго бийиктеп, содойып чыкканТууларга – туу, мöҥкÿлерге –мöҥкÿ! Бий, каан! Кудай!.. Алтын мыс бöрÿги кÿнге jалтырап, Учарга удура кöрöт. Сÿÿрÿлери ÿчÿ. Эки кырында сÿмерлер учкур, бийик, ортозындагызы jатыра тумтук та болзо, jе талар-j 'как, jаан. Бастыра Эне-Алтайдыҥ сÿÿрÿзи бу! Корыган, j быйан берген. Мыс болгон тожы ару ла килеҥ. ОртозынДа каа-jаа кара темдектер бар. Анда, байла, тош токтоп болбос эҥмек кайалар... Ээ, бу ончозы Учардыҥ алj тайы. Учар бу jердиҥ кажы тужында болбогон! Туку удура кÿреҥшиген корумдарда тарбаган тозуп отурган, туку чибилерде тийиҥдеген, а ол кайаныҥ ойдыгында jаҥмырдаҥ jажынган, бу кичинек акталгакта баштапкы сыгынды аткан.. А ол ло Уч-Сÿмердиҥ чике алдында... Карган таадазы, кöзи уйадай берген öрöкöн, Учарды ээчидип алатан. «Аҥ кайда jÿрÿ, балам, кöр, кöр»  дейтен. Учар таҥдактаҥ кызара jалбыраган тошторды аjыктап отурганча, тектирге он беш кире аҥ чыгып келген. Кööркийлердиҥ jаражын... «Туку jÿргÿлери, туку, таада, – деп, Учар шымыранып, кол уулаган. – Кöрзööр, кöрзööр, мÿÿстери атрайышкан, маҥдайлары кажаҥдашкан». Бот мыныҥ кийнинде улуска каткыкуучын болгон эмей. Учардаҥ эмдиге ле:   «Аҥдардыҥ

маҥдайлары «анайып кажаҥдашкан эди, уул?» – деп,  кÿлÿмзиренип сурагылаар. Эмди кöрöр болгожын, ол аҥдар ары jÿргÿлеп jаткан болтыр. Мÿÿстери^ чын ла атрайышкан, а кажаҥдаган немелери – кийниндеги актары... А туку Кöчкöлÿ де... Кандый jакшы, кандый! Учар унчукпайт. Федосья база. Учар Федосьяныҥ санаазын билер. Федосья Учардыҥ санаазын билер. Не унчугужар... Федосьяныҥ кöстöринде Уч-Сÿмер агара чечектейт. Учардыҥ кöстöринде Уч-Сÿмер агара чечектейт..

– Сÿт ичирер керек, сÿт – деген, Аграфенаныҥ ÿни угулат.

–Jок, меге сÿт эмес, суу керек, суу – деп, Учар айдарга сананат, jе айдып болбойт.

«Ээ, бу мен Учар эмес, а шайрак Митька турум ине – деп, Учар сананып jадат. – Шайрак Митька дезе Гринька болуп кубулала, Каллистратка батрак болуп кирип алган. Ээ, мен батрак Гринька эмтирим. Байа меге Каллистрат айткан: «Бот мындый керек. Гринька, болуш» – деген. «А меге оныҥ учун не болор?» – «Сеге, Грин-ька, бир уй, бир ат болор. Устине сары бее». «Бу канайда бердиҥ, Гринька?» – «Мен кöп куучындашпазым. Эмезе сары бее, эмезе мен эмди ле Бÿтенге кожулала, уйуктап jада берерим». «Jöп – деп, Каллистрат колын берген. – Мойнымды бычак jокко кес jадыҥ, jе канайдар да аргам jок».

Бир ат, бир уй. Устине сары бее. Баштап тарыйын меге jедер. Кÿркÿрек бажы jаар тегерик ак jалаҥ кöр-гöм. Ого тура тудар. Огород болор. Адару. Аҥ. Уй кижи... Балдар...

Ээ, бу jÿгÿрÿшкилеп келет. Адар олорды, адар! Оноҥ öскö кижини бойын-.. Уй керек, ат керек, сары бее керек... Олордыҥ кийнинде чамчазы «ажаҥдап, Учар jÿгÿрип келет. Ок ого тийбезин. Jок, адар! Керек беди! Тийзе, карын jакшы. Айса болзо Каллистраттыҥ кызы келижер. Ол тушта мен...

Учардыҥ кöксин от ойто ло öртöй берди.

– Атты капшай теергендегер! – деп, Аграфенаныҥ маҥзаарган ÿни угулды.

– Jобожынча мениҥ кер адымды! – деп, Каллистрат кыйгырды.

– Мени адып сал! Тÿрген ат, Каллистрат, ат! – деп, Савелий тижин баjырадып, кöчÿк бойын сÿÿртеп алган, тозында октолып jатты.

– Мен сени атпазым, Савелий, – деп, Каллистрат тыркырууш ÿнле айдат. – Сен меге тирÿге керек. Мен сени jаҥдарга тирÿге апарарым. кöр, нени эдип койгоҥ! Бу учун каруузына турарыҥ!

– Сен бурулу, Каллистрат, сен! – деп, Савелий тижин оодо чайнанып ийди ошкош. – Канча улусты öлтÿрип салдыҥ. Jööжöҥ сениҥ улустаҥ баалу болгон.

– А сен, Савелий, jööжöгö болуп, öлÿмге не келгеҥ? Сен бурулу! Мен сени мынайда «уткыбаган» болзом, эйе, сен меге килеер эдиҥ!

«Бу мен Учар эмес, мен Каллистрат турум ине!» – деп, Учар бодонып калды. Jÿреги кöдÿрилип, кöксине бадышпай, бастыра бойын jара тартынып ийерге белен турды: «Кайран уулым, Учарым!.. Кайттым, мек кайттым? Не jастырдым! Не, мынайттым! Мен бурулу! Ээ, бу jööжö бурулу! Jööжö учун мынайттым. Ээ, бу бастыра jööжöҥ Учардыҥ jаҥыс чычакайына турар ба? Мыны канайып билбегем? Ончозын таштап ийер керек болгон! Jи, тоно деер керек болгон! А мен, мен... Мен кижи эмезим... Учарды канайып аргадаар? Канайып? Öртöйдим мен бу jööжöни! Jоголтодым мен бу jööжöни! Сереҥке беригер, сереҥке! От салып ийейин! Божодыгар, улус, мени божодыгар!.. Ээ, jÿрÿм бурулу туру ине! Бу бистиҥ jÿрÿм!»

Jе улус Каллистратты божотпойт. Туразына кийдирип орынга jаба буулагылайт...

Учар бир ле кöргöжин, чанакта öлöҥниҥ ÿстинде барадат. Ол чалкойто jадала, кöстöрин jумуп алган. Чанак jымжак jылбырап, Учарды кабайдый jайкайт. Карла, чыкла jытанат. Бу чанак канча ла кире барза кем jок –jанында Федосья. Учар кöстöрин ачып ийзе, оныҥ ÿстинде тÿбине jетире кöрÿнген теҥери болор. Ак карга бÿркеткен агаштар будактары сарбайыжып, тескери öткилеер. Ак кары мызылдашкан айаҥдар араайын айлангылаар...

Учар кöстöрин ачып ийди. Оныҥ кöстöри чыпчынга ачыла берди. Чындап та, тÿбине jетире кöрÿнген, jаркынду чаҥкыр теҥери кöрÿнди. А бу теҥериниҥ тÿбинде кемниҥ jÿзи? Федосьяныҥ? Jок, Шыраҥкайдыҥ. Jок, Федосьяныҥ. Jок, Шыраҥкайдыҥ. Федосьяныйы туру ине!-. Ол тÿби jок кöстöрдö агарып, Уч-Сÿмер чечектейт.

Учар бойын кемеде эмтир деп билип ийди.

– Чыдаш, Учар, чыдаш – деп, Федосья шымыранды. Ол узун кÿргÿл чачы салкынга элбиреп, ичкери кö-. рÿп алган, кайыктап ла jат, кайыктап ла jат. Толкулар кемени кÿчтÿ тÿртÿргилеп, Учардыҥ jÿзине чачылгылайт. Jе Федосья – jакшы кемечи. – Чыдаш, Учар, чыдаш – деп, кыс теҥери öрö шымыранат. – Кöр, туку jаратта Салкын, Шыраҥкай тургулары... Ол jаратта–• jÿрÿм...

КУУЧЫНДАР

БАЛДАРЫМ, БАЛДАРЫМ...

...Айдарда, сениҥ jÿрÿмиҥ андый болды ба? Jакшы эмтир, jакшы. Jакшы ла болгоны – jакшы эмей база. А мениҥ jÿрÿмимди-.. Jок ло jок, база да jакшы деп айдарым. Комудабазым, jамандабазым. Баш ла болзын ол öрöкöнгö – jÿрÿмге..

Кöрÿшпегенис канча jыл болды? Ол ло школдо, интернатта ÿÿре-jеле болгоныстаҥ бери тушташпаган эмес бедис. Jаҥыс партага отурган, jаҥыс орында уйуктаган...Канча öй öдÿп калган турбай...

А бу больницага, бу бир изолятор деп немезине  келип киргенис бÿдÿн jарым ай болуп браат. Кöрмöстиҥ сары оорузы, эдÿниҥ эдÿзи табарган. Jе мыны неге айдар... Jети баланыҥ тöртÿзи оорыган. Бирÿзи ле оорыганда, ончозы керий оорыбаганча, токтобос эмей... Эҥ учында келип, бу отурган кызычакка, эҥ кичинегине – Эркелейге jедишти... Туку изÿ августта келген улус бис. Эмди де, ас ла болзо, jарым ай jадып ийер , улус болбойыс. Бодоныш jедер ле... Канайып-канайып база бир баламды бери экелгилебезин деп, jÿрегим чочып ла отурым. Ол тушта кижи тен... Jе канайдар, оорудаҥ jаан неме бар эмес. Оорыыры jеҥил, jазылары– кÿч. Jадар ла. Jазылатан ла болзо, jадышта не болзын. Jылына да jатпай... Ончолоры бир уунда оорыгылаган болзо, база да jеҥил болотон болбайсын. Бирÿзиле кожо jатканча, онызы jазылып ла клееткежин, база бирÿзи оорый берер. Мыныҥ коронын неге айдар...

Бу кызычагым эки jарымду. Оны jаҥыскандыра ка-

най таштаар?.. Jаан балдарым бар. Jе олор эмди бого келип, мени солып болбос – школ, ÿредÿ башталып калган. Оноҥ кижи бу мындый jерге бала экелерге серенип ле турбай. Бу jерди изолятор деп не адаган болор деп. Не де болзо, бойым ла. А бу бого jадыш кÿÿнге чек ле тийген. Мыны айтпаза торт. Кÿнниҥ узагы тен jыл кире... Иштеп jÿргени – ол jыргал эмей.

Jети бала... Jааны черÿдеҥ jуукта келген, кичинеги – бу. Тöрт уул, ÿч кыс. Айылда эки ле бала, арткандары, школдо. Тартыжып ла jадыс.. Адабыс jовко. Jаҥыскандыра... Курсагыс та jеткил, кийимис те бÿдÿн. Jе кÿч ле эмей база, кÿч... Адабыс бар болгон болзо, бу кире балдарды кижи балдар азырап отурым деп бодоор бо? Карын балдарлу мен деп. сÿÿнип, макатып jÿрбей.

А балдардыҥ адазы... Божогоны ÿч jыл болды. Бу ла трактордыҥ кереги. Jаскы иштиҥ сыраҥай ла кидим öйи. Jер сÿрÿп турган. Солыйтан уул, бир болор-болбос таҥма, аракыдайла келбеген. Бистиҥ адабыс, эки тÿн кöс jÿмбаган кижи, таҥары jуук уйкуга соктырала, тракторыла катай jар ашкан-.. Jе кайткан кижи деер. Бир эмеш тууjырап алза кайдар. Jе андый кижи эмес ине. Иштеген кийнинде ары торт öлö берейин деер. Ончозынаҥ озочыл болор керек, ончозынаҥ кöп акча иштеер керек. Иштеҥкейи тен öткÿре кижи. Айла этпези, таппазы да jок. Бу бир öлöҥ обоолойтон стогомет деп немегердеҥ бери таап эдер. А нени jазап билбес болгон деер. Машина-мотоциклдÿ уулдар оноҥ чек айрылбас. «Бу мында бу бир неме та канайда да берди – чÿрче кöрÿп берзеҥ?» – деп келгилеер. А кöргöн кийнинде кайдаҥ «чÿрче болзын ол. Jаҥыс ла туку кара-ҥуй тÿнде бастыра бойы балкаш, сÿркÿш, арыган-аштаган, буттарын сÿÿртеп алган келбей. Мыныҥ учун менеҥ канча арбыш jибеен деп. «Бу сен нё? Бастыра jонго jалы jок jалчы болгоҥ бо? Айлыҥда иш jок по?– деп ачуурканып, jок, ачыркап ла турбай кижи. «Алдырбас, энези, – деер. – Шак ол Jымайдыҥ мотоцикли нениҥ учун забаjиталбайтан болотон. Ончо ло немелери бÿдÿн, jакшы. Контакттарынаҥ бери арчыгам. Эртен иштиҥ кийнинде такып jазап каспаганча». «Jымай Jымай... Jымай сеге нени-нени берер болор деп!» «Jе оны кайдарга»... Комустаҥ бери эдип алган отурар. Учында почтого канча салковой акча берип туруп, час jазайтан темирлерлÿ бÿдÿн кайырчак та алдыртып а!лган jокпо. Онызы меге ле чак болгон. Бастыра jурттыjг частарын ÿзе jууган. Тÿжиле тракторло кожо талымзрБ рай силкилип калган кижи, тÿниле ол частарды бир шил öткÿре шыгалап, шибегей ошкош темириле казып, чукчып отурар. Мен бого сÿрекей кыртыштанатам. Ол кайырчагын туткан jерде уборный jаар тÿжÿрип ийер кÿÿним келип отуратам. Чыидап, картышка соготом деп тапканы база бар. Ичижин – каа-jаада ла ичер. Аракыны бойы качан да истебес. Ичпеген кийнинде, айлында аракы канча ла кире турар :– оны керексибес те. Jе ол до кире ичкени учун берjендеги кижидеҥ арбыш ла jип турбай база. Удура актанып, нени де айтпас. «Мм» ла деп, кöкси кÿркÿреп, кÿлÿмзиренип отурар... «Унчуксаҥ тен, бир сöзиҥ учун бир салковой берейин!» – деерим. Jок, унчукпас... Тен кол-бут jок кöгÿссокы да болуп артып калган болзо кайдар. Балдарын кöрÿп, ай-уй деп айдып, ÿредип отурар ине. Салымы андый болгон туру. Jакшы немениҥ салымы кыска деген чилеп...

Ыйлаган, сыктаган... Jе канчазын ыйлаар, канчазын сыктаар. Ыйла кижи ойто тургузып алар эмес. «Балдарым бар – олорды кижи эдер керек» – мынайып ла кату сананган. А балдар jок болгон болзö, та канайдар эдим... Кижи бойы да jаш, балдары да jаш. Бу самтак башту кызычак –' карында. Адазын кöрбöгöн бала бу. Айла адазыныҥ баш терезин чын ла кийип алган, тэ канайып оной тöзöгöн. Адазы бу ла мындый коҥкок коҥжоорлу,jес кара неме. Билбес улус бу мыны мениҥ балам болор деп тен бÿтпес те.

Jе, карын, тура-немени тудуп койгон болгон. Jадар jерис jок болгон болзо, не болор эдибис. Колхоз – кижи тирÿде ле колхоз. Мынаар jыгыЛган кийнинде, туза jок боло берген кийнинде – керек кÿч ле. Jе мынаҥ да артык колхоз канайып болушсын:                                            машина-тракторын

база берип ле турбай... Эмди пенсиязы бар. Мöҥкÿзпн jуур тушта сÿрекей болушкылаган. Иштиҥ кидим öйи де болзо, механизатор, шопырлар ончозы келгилеген. ӱйдежип койгылаган...

Jе кижи чöкöбöс, бÿтпес ле неме. Эмдиге ле тирÿ ошкош. Бу ла эмди гаражтаҥ сÿркÿш-солярказы jаарсып, кÿлÿмзиренип койгöн, jанып келгедий. Кезикте чын ла куучыны, ÿниниҥ кÿÿзи, каҥыртазы кенете угулып келер. Jÿрегим шимирт ле эдер. Кöрöр болзо, уулдарым... Jеj карын туразы-jурты арткан. Кажы ла агашта малтазыныҥ изи – ончозын бойы чапкан, бойы туткан ине. Кджы ла кадуны бойы кадаган. Кажы ла jосты бойы . jарадып, келиштирген... Ол тушта оныҥ черÿдеҥ келген туjкыАгаш-тажын jаҥыскан чаап ла jадар, чаап ла jадар. Иштиҥ кийнинде караҥуй киргенче чабар иштеҥ озо таҥ бÿрÿҥкийле чабар, öрö-тöмöн öткöн улус тоормошторын туразыныҥ кажаазы öрö чыгарыжып бергилеер. Jе оноҥ ло – бойы. Мен дезе коштой jаткан кызычак. Кижи оны кöрÿп, ичи ачып, килей бербей база. Аргалу болзо, агаш-тажыныҥ учынаҥ тудужып та берер эдим деп сананбай. Jеэп jок. Улусне деер?Jе учында, бойлу бала, эп-jок то болзо, ол jаҥыскан агаш киреелеп jадарда, чыдажып болбой, барып болушкам. Сÿрекей jоон тоормош болгон – тураныҥ белине чыгаратан. Киреениҥ бир тутказынаҥ келип туткам ла. Кезе ле бердибис. Экилебистиҥ jÿстерис – кып ла кызыл. Тыс та унчугушпайдыс. А тартарга кандый кÿч! Киреени чагана тудуп койгонОноҥ агаш бойы да эмеш кыстап турган. Jе бирÿбис те баштап токтобогон. Мениҥ эки колым арай болзо ÿзÿле бербеген jокпо... Jе оноҥ ло бир эмештеҥ... Мен jедип ле келзем, тен сÿÿнип чыгар. Солдат кийими бастыра чагана, тер, кирза сопогы канча jердеҥ малтага jырта чабылып калган, талайып ла jадар, талайып ла jадар – токтобос. Мен ол jаар кылчас эдип салып, такпай терип jÿрерим... Санаамда оныҥ иштенгенин кöрÿп, тÿжине де отургадыйым. Та нениҥ де учун, байла, адам андый болгон учун болбой, иштеҥкей ле улус сÿÿрим.

Туразыныҥ кажаазын – тöрт кып тура – эки jыл туткан. Учинчи jылда тура турган: плаха, jос керек. Jардырайын дезе – пилорама сынган, белен садып алайын дезе – акча jок. Мыныҥ ÿстине тракторист кижи болзын, тракторы эски болзын – бош jок. Тöртинчи jылда – ол бистиҥ jаҥы бириккен тужыс – эжик, кöзнöктöрин тургусканыс, улустаҥ jууп алала, койдоҥ сойып береле, шыбаганыс... А оноҥ ары эдетен иштиҥ кöбин не деер: кажаан айыл керек, айландыра чеден керек, мал-аш сугар чулан-кажаан кайда, мылча-салча кайда. Учы jаар сенек керек боло берген, кöзнöктöрин наличниктеер,. ÿйелерин теҥдей кезер, эжиктеги текпишти чÿмдеер...

Jаҥы турага кирген... Бис экÿде не де jок. КерЬк дезе темир орын да jок... Кижи сананар болзо, jÿрÿм мындый неме туру ине: сен ак-jарыкка чыккаҥ, сени мында сакып ла jаткан неме jок; сеге белен азып крйгон курсак та jок, эдÿлÿ кийим де jок, тудуп койгjон тура да jок. Бойыҥ иште, бойыҥ jöö, эдип ал, азыран – jÿрÿм бу, jаҥ бу. Оноҥ бала азырап кой, jÿрÿмди улалтып кой.

А иштебей а, иштебей. Экÿлеп туруп. Теҥ-таҥ. Колыҥа малта тут, мал тут, темир тут, тере тут – ончозы jакшы болор... Бис те байый бербей: акча керек дезе артыктажып, кассага салынып, туку «Урал» мотоциклге jедижип,туку «Дружба» кирее алынып, туку озочыл детиртип, канча кебис-ширдекле, алтын часла сыйлаттырып. Балдар дезе jетÿге чыгып. Бир кардаҥ ла балдар... Jе кöбизин адабыс иштебей база. Мен де тегин отурбагам ла. Балдарла кожо канча оорып, jаш эттеҥ улам арай öлбöй дö турза, кижи иштеп ле jÿрбей. Канча jыл бозу да азырагам.Уй улусла кожо айылдаҥ кире:чыга öлöҥ дö чапкам, сакман да болгöм, кой до кайчылагам. Кыш болгожын, школдо, интернатта техничка да бодгом. Айылда турган ма*л-ашты кöптöдип, öҥжиткенис. Мынайып ла jатканыс. Jе кенете...

Jаҥысканнаҥ jаман неме jок эмтир. Кижи кезикте тен чыга конгон бойынча, ай jаар бöрÿ чилеп, улып отура бергедий. Балдар... иштиҥ кöби... А сен дезе jаҥыскан, бу ла сабырт эткен ишти бойыҥ тудар, бойыҥ эдер керек. öлöҥ-чöп, одын, мал-аш, огород. Анчадала ол öлöҥ, ол одын – баш ла бол!.. Айбыланарыҥ, jÿгÿрериҥ, jайнаарыҥ. Бу ÿй кижиниҥ ижи эмес ине. А кайда барарыҥ – эдериҥ ле. Малта-маска туткан, лом, кÿрек туткан. Jе бу кой сойышты да сананар болзо... Канчазын улусты айбылаар -–бычак алган. Öлöҥди обоолоор керек, ого чанак, чеден эдер керек... Оноҥ jаҥыскандыра кижи –• базынчык. Базынып ийейин деп умзанатан немцлер бар ла эмей база. А .угузар кижиҥ jок, адааныҥ алар кижи jок. Ончозын бойыҥ, бойыҥ... Кайа кöрзöҥ – кöлöткöҥ, кармай тутсаҥ – кулагыҥ.

А балдар – jал-jаш. Адазын jоктогон, jаман кöргöн, не ле болгон балдар. Кару керексиген, эрке керексиген. Эмеш ле оҥду jаанап келгени черÿде, кичинеги – чууда. Jаандары кыстар болгон болзо, база болуш болор ине. Уул баланыҥ кулагы кату, jÿреги кату. Jе кажаанды арчып, мал-ажын öлöҥдöп койгылаар, одынды jаргылап,сÿузын кийдирип алгыдаар. А мен – иште. Балдарды ка/йайып та азыраар керек. Эмчек балалу да болзом, иште. Ток-идиргенде аш аруташкам. Канайдар, уулдарды пол jунушка, кийим jунушка, курсак азышка,. уй саашка ÿреткен. Ыйладып туруп, бойым ыйлап туруп. Сыймаар, килеер, мекелеер арга jок. Jети бала болзын, кижиниҥ бажына чыгып алзын – олорды канай тудар, Биске бош салыныш керек jок, арылык-|берилик сананыш jарабас. Мынаҥöскö канайыпкижи болорыс, канайып öрö чыгарыс? Биледеэп-jöп jок, бой-бойына килешпес, кериш-чуган чыгып, энениҥ сöзи керектелбей барза – божогоныс ол! Jе, карын, андыйболбоды: балдарйм иштеҥкей, сöс уккур. Jаҥыс ла бир уул бар – Адучы деп уул. Уредÿге уйан кижи. Канайып ла албаданар, jе* ÿредÿ бажына jакшы кирбес. Быjыл сегисти божодоло, Маймада СПТУ-га барып киретем деп тапкан. Ого оны jажыҥ jетпес дежип, алгылабаган. Техникумга кирейин дезе, экзамен табыштырып болбогодый. Бот бу уул' ÿредÿни таштап, уй кабырадым деген. Jайгы каникулда абазыла кожо тегин де уй кабырган уул. Jайгыда уйда кöп иш бар эмес, jилбиркей берген болбайсын... Бир сананза –чын: уул бала ÿредÿ jокко до кем jоктый ла, Мал-ашка да, машина-тракторго иштеп, айыл-jурт jööп,. курсагын азырана ла бербей, Карын бай, карын jакшьг jадарЭмдиги jÿрÿмде кижи эки колдыҥ бойыла да jатпад. Jок, jок, андый неме jок! Кижи jÿрерде кöстÿ болор керек, кöгÿстÿ болор керек. Он классты божотсын. Башкару анайда айдып jат, jаҥ анайда некеп jат. Мынаҥ ары черÿге барар. А ÿредÿ jок кижини андакайдатан? Уредÿлÿ кижиге jеҥил ине. А иштениш кайда. барар ол. Jааназа д.а иштебей. Бастыра jÿрÿминде иштенётен салым эмей. Айса болзо, jада тур санаа-укаа кире берер. Туку институт божодор. Кижи бойынаҥ бойыканайып чöкöйт? Бу jÿрÿмде албаданар ла керек,амадаар ла керек... Эмди Адучы тогуста ÿренип ле jат. Кем jок болгодый – качылар комудашпайт. Jе мен де.кайдаҥ кöрöйин –айылда эмезим. Балдардыҥ ÿренин турган ÿредÿзин база оҥдобос. Бис ол ло кожо jети классты божотколы база ÿренген эмес. Jе ойндо бистиҥ ол туштагы ÿредÿбисти... Арткан балдардыҥ ÿредÿзи jакшы. Анчадала кыстар – беш ле тöрттöҥ тöмöн тÿшкÿлебес.Быjыл бу jастаҥ бери jене болбодыс деер?.. Балдар, "балдарым... Балдарыла кожо энениҥ кöстöри нени ле кöрöтöн, jÿреги нени ле кöдÿретен туру. Балдар... айдарда ла балдар. Олорды чыдадатаны. Апрельдеҥ ле 6ери... Баштап «грипп» азырап баштаганыс. Беш бала грипптеген. Айдаҥ ажыра чаксыру, коркыш, ÿркÿш. Эди изип, jÿÿлишке jеткилей ле бергилеер. Бери больницага экелер керек. А канай экелериҥ?.. Оны тен айтпаза торт... Мотоцикл бар да болзо, Адучы маҥтадып та ийип турган болзо, jе грипптÿ баланы ачык мотоциклге канайып отургузарыҥ?.. Тÿн-тÿш уйку jок. Бата-а, бала ла оорыганынаҥ кÿч, оноҥ jаман неме бар эмеш пе? Кижиниҥ сÿри бош ло тÿжÿп, кижи кураҥытый беретен эмей. А уйкуга чек ле jыга соктыртып браадатаны кайда?.. Бир кызычактыҥ, мынаҥ jааны – Чечештиҥ, грипп öкпöзине тÿшкен. Оныла «кожо бу больницага jирме эки конгон. Уч кÿнге бала бу jерде jок jаткан. Эдиниҥ'изÿзи тен – от... Мынайып jатканча, база бир кызычакты – Jаҥарды экелгилеген. Кижиниҥ санаа' зы тен арай чыга бербеоке турбай... Jе карын ол бала тÿрген jазыла берген. Мынайып грипп öткöн. Учÿ кожо ÿанганыс... Оноҥ бойым. Jай башталып ла турарда, лчим келип мушкулган. Сыстап ла турар, сыстап ла турар. Мен оны керексибей, кузуп алып туруп, эки кÿн кой кайчылагам. Больницага барайын дезем, кой кай; чылаш – акчалу иш, акча да иштеп алар керек, оноҥ бу кызычак эмип турган, оны канай таштаар. Мен jокко, айылда балдарга чын ла чак эдер ине ол. Öдö берер болор бо деп санантам. Кайдаҥ база... Коштой jаткан ÿÿремниҥ арбыжына чыдабай, больница тÿшкем. -Jедил келер болгожын – ме сеге! – аппендицит – кезетенис дешкен. КескилегенАрай öлбöй калгам. Ичеге-карынды, öзöк-буурды кодоро тарткылай ла бергилеген. Кöстöриме бастыра неме кызарып, jиргилjиндеп, тыным ÿзÿлип брааткандый болгон. Чыдажар арга jок. Ары ла тыш öлöр деп санангам. Jе оноҥ бир ле кöрзöм, кöзнöк jаар кылчас ла этсем, бу ла бу турган кыр, jапjажыл четТер, четтердиҥ ортозы jаар jÿре берген jол. Айландыра öлöҥ, чечек... Батаа, кижи ол jолло бу кырдыҥ бажы jаар чыгара баскан болзо, jер-алтайын кöрÿп алган болзо! Оноҥ jакшы не бар!.. О, кудай, алкамык балдарым кайда?! Ончолорыныҥ кöстöри алдым:да караҥдажып келген. Олорды кем азырайтан? Кем

кижи эдетен? Jок ло jок! öлöр деп ол кандый бош салыныш, кандый jеҥил санаа! Операцияны эки час эткилеген. Кöрмöстиҥ аппендициди табылбай, сÿрекей качашкан. Ортозында от то öчкöн, а лампаларында дезе керосин де jок болуп калган. Доктор, санитарларыныҥ чакпыражын кижи аайлабас. А мен дезе бир де коркыбай jаткам. Олбöзим. Öлтÿрзеер де  öлбöзим. Балдарымды кемге таштайтам?

Jе учы-учында операция эдилген. Оноҥ тöрт-беш кире кижи мени теҥдележеле, палатада орынга апарыҥ салгылаган. Баш ла бол! Анайып оорыдым эмеш пе? Олордыҥ мени апарган jирме алтам jери меге jирме-беристедий бодолгон. Кöктöп койгон jери ойто сöгÿле берди деп бодогом... Бу эски больницада болгон ине. Эмди ле тегеликтÿ абрага салала, апаргылап jаткылайт. Ол больницада абра палатага кирип болбос. Коридорына кажылып калатан... Jе оноҥ jажан. Суу ичпей^ эки кÿн чыдашкан. Jарым ай jаткан, а кескен jери jазылбас, бÿтпесJаан шыра: кижи jöткÿрип те болбос, керек дезе каткырып та болбос. Кöп улус jуулышкан jер jаарjууктабайтам. Улус. jуулган jерде каткы ине. Кижини: «Эй, Торколой, туку такаалар jÿргÿлери, бирÿзин тудуҥ кел, мÿн чыгарып ийерис!» – дешкилеер. Ичин jаба тудунып алган, коркойып, jантыйып калган кижи такааныҥ кийнинеҥ jÿгÿрердеҥ... А jадарга кÿч:     jай,изÿ;

jыт-тан. Бот мынайып jÿргенче, алтынчыда ÿренип турган уулчагымды, Айдарды, экелгилеген. База ла аппендицит, база ла кескилеген. «Бу ак-jарьжтыҥ алдында кижи кандый кинчек эткен! Бу бистеҥ айрылбас кандый тÿбек, кайткан шыра, не jобол!» – дей бербей кижи... Jе карын ол уулчак тÿрген jазылган. Экÿ кожо  jанганыс. Мыныҥ ла кийнинде эки айга токунаганыс. Оноҥ бойыска öлöҥ эдер деп jазанып jÿргенче, бу – кöрмöстиҥ сары оорузы...

Акыр эмди бу бис jарым jылга чыгара оорыжып,. иштебей барарыста, бисти, от-тобрак улусты, кем азырайтан, кем бÿдÿндейтен? Анчадала ол уулдар, öзÿпjаандап турган улус,«урсактыҥ чын ла каптары, ополор ине. Адабыстыҥ пенсиязы бар. Больничный листле тöлöҥ турган бир кичинек акча. Оноҥ балдар учун государство берген одус алты салковой. (Сегис jашка jетпегеҥ. ÿч бала бар. Бада бажына он эки салковойдоҥ ине.) Jе бу ла айда бир кызычактыҥ сегис jажы толо берер.

Государствоныҥ азыралында экÿзи артар. Jе, карын, ол государство деп немени. Ол до кире болзо, акчаны берип ле jат. А бербеген де болзо, оноҥ нени аларыҥ. Jаҥ-андый деер – божогоны ол. А бу больница. Мында jатканы учун тöлöйтöн болзобыс, бистиҥ бажыбыстыҥ тÿги де jетпес. Jе карын бу jÿрÿмниҥ jакшызына баш болзын! Бу jаҥныҥ, бу улустыҥ jакшызына баш болзын! Jанымда jаткан улус балдар jаҥыскан кандый jаткылары деп, кöрÿп салгылаар. Бери аймак тÿшсе, келип jолуккылаар, курсак экелип бергилеер, акча да бергилеер. Мынайып чучурап jада берерде, кижиге кижинйҥ кÿÿнзегенинеҥ артык не керек.

Кööркий балдарымды... Öлöҥин бойлоры эткилеп алган. Картошкозын каскылап алган. Кÿс удурум jийтен öлöҥди абабыс, «Беларусь» тракторлу кижи, тартып берген. Jе öлöҥ эдерге балдарым арай ла jаш ине. Чабарга кÿч. А öлöҥди тöзинеҥ ле jыгып алган болзоос, jууры, бугулдаары биске не де эмес. Матабыс бары кудайга баш. Jойу баспас, улустыҥ машиназына, абразына кысталышпас. Jетен эки бугул эдип алдыс дешкилеген. Та кандый обоолор болбогой – кöрбöгöм. Тен тоозы кöп, «толыгы» ас бугулдар бололо, кичинек обоолор болуп калды ба? Jе андый болбос ло керек – балдарым ишке албаданчак, анаар-мынаар этпейтен ле улус эди. А кыштайтан неме база бар ла: эки уй, эки бозу, алты кой, тöрт эчки. Колдогы мал-аш jаар кöрöр лö, оны ычкынбас ла. Ол jокко не болорыс бис.

А оорышкан кийнйнде, кÿч ле эмей база. Jаан тöлÿге тÿшкенис – jÿс тöртöн салковой тöлÿ. Jаан билениҥ чыгымы да jаан: мынызы керек, онызы керек, мынызы jок, онызы jетпес. Jÿк калажынаҥ да бодозо: алтыjети калаш биске кÿнине не де эмес. Карын jаан уул кем jок – черÿде jÿрген, ого кийимдеткен, ого азыраткан. Jе уулдардыҥ чыгымы эмеш кирелÿ ине. Олордо чÿм-чам jок. Бирÿзиниҥ кийимин экинчизи кийер, оноҥ артканын  ÿчинчизи... Эмеш оҥду штан, чамча ла болзо... Jаҥыс ла кийимге jеек улус ине. Ай-уй болбос: штанныҥ тизези jыртык чеден ажып jадала, будаккадуга илинген ле, мечик тееп турала, öдÿктиҥ таманы кодорылган jÿргÿлеер. Кöрмöстöр öнöтийин балкашка киргилеер. «Бу кургак jер анайда jадыры ине!» – деп, кижи канчазын арбабаган деер. Jок, jок, олорго айт, тöҥöшкö айт –тÿҥей. А ойногылап jÿреле, кийимин

уштыган jерине ундып койотоны кайда? «Бу сениҥ купайкаҥ кайда, уул?» – «Бу ла мында jок по?» Камык улус айылдыҥ ичин чаксырада ла берерис. Таштап нйген неме кайдаҥ табылар ол? А уулдар кичинектушта, адазы калактай ла берер: «Бу, бу ла jаҥы мында jаткан бычак кайда?»–-Оны Эрчмен тудунып jÿрбайты». «Кайда эткеҥ, Эрчмен?» –«Бу мында». Адалууулду тышкары чыккылаар. «Бу ла бого бычакла ойногом». Jе бычак кайдаҥ ого келзин?.. А малтаны, анчадала масканы, кадуны тен айтпайтан да. Кадуны бастыразын jерге кадагылап койгон до отургылаза кÿÿни. «Бистиҥ айылда бастыра не-неме бутту-колду, канайып ла jажынгылап тургуЛаар» – дежип jадарыс. Кезикте чай ичер айак та jок отурарыс. Ары ла тыш телеҥир айактарга кöчкöнис. (Jе айылчы келгежин, кöргÿзÿге тургузып койгон шааjыҥ айактарын чыгарбай кижи.)

А кыстар... Олорго керектÿ немелерди кижи тоолоп то jетпес. Эмеш ле эски-саскы болзо, кийгилебес. Бир кызычак бир катап: «Бу кижи эjемниҥ эскизин канчазын кийер? – деген. «Jок, балам, ол эjеҥниҥ эскизиэмес ине. Оны бис сеге садып алганыс. Jе сеге эмеш jаан болордо, эjеҥ кийген. Эмди сен бойыҥныҥ ол кийимиҥе öйлöжö jаандап келдиҥ. Кий, балам, кий» – деп, кижи балазын канайып ла мекелеп турбай. А бу кичинек кызычак-.. Jаҥы бир де кийим кийбеген бала. Чуÿларынаҥ бери... «Кийимиҥ jыртпайын кийер, книгаҥ ÿребе – сыйныҥ ÿренер» –бистиҥ биледе мындый jаҥ. «Ол балага оны садып бердиҥ, а меге нениҥ учун садып бербедиҥ?» – дейтен комудал бисте jок.

Jе андый да болзо тöлÿге тÿшкенис. Тогузынчыга баратан уулга – школго кийетен форма солынган – jаҥы костюм керек боло берген. Удабас кыш jедер, а эки кызычактардыҥ пальтолоры чаканчак-тизелерине чыга берген. Оноҥ бытком1бинатка тöрт пыйма соктырганыс. Jуртсоветке тöлöйтöн одус эки салковой налог. Öйин öткÿрип браадыгар деп кÿÿнге шыку алдырткылаар. Jе кыш алдында чыгым кöптöй беретен эмей: капуста, согоно алар керек, газетке бичидер керек. Чындап, бир уулга кулакту бöрÿк. Таҥмалардыҥ баштары казандар ошкош, jаан улусла теҥ кийгилеер... Jе бисти кöргилеп, улустыҥ чöкöбöй, тöлÿге акча да бергилеп jатканын. А бис-эки jашту чарыс бар болгон, оны садарыс, ол тöрт jÿс салковой кире боло берер, оныла тöлÿдеҥ чыга конорыс, артканыла да нени-нени jеткилдеп аларыс деп санайтаныс. Jе кöрмöс качажып... «Öскÿстиҥ колында öкпö дö jаан кöрÿнер» деген чилеп, чар табылбай калган. Та айдуга бараткан уй-торбокторго кожулган, та канайткан, канайткан. Jаан уул база бедреген ле. Jе jаш бала кайдаҥ тапсын? Бойым болгон болзом... Ол кумпаткзн чар ары öлÿп каЛган болзо, кижи оныҥ штраховказын да алар ине. Эмди такым кунаjыныс бар. Оны садып ийейин дезе, от-тобырак ополор узун кыжыла нени челдеерис. Сойотон тöрт курааныс бар, jе олор биске чам да болбос. Мен качан ишке чыгарым, ол тöлÿни качан иштеерим?.. А улуска тöлÿлÿ jÿретени.. Jе мыны айтпаза торт. Jок, jок, ылтам тöлö деп турган кижи jок. Кезиги керек jок то дегени бар. Jе тöлÿлÿ болгончо... Балдарым, балдарым... Балдарла кожо – тÿбек, балдарла кожо – ырыс. Тогус айга карынданатаны да аайлу ба? Ичи-карды чарбалган, чырай-бÿдÿжи ÿрелген jÿретени jеҥил бе? Бу байагы куучындаган орерация... Ол баланыҥ оорузына кöрö тен... Кижи jыргаарда, ооjэуга чыдашпай,, полдыҥ jыртыгы jаар кире бергедий jадатан беди... А оноҥ jылдаҥ ажыра, бала базарга jетпегенче, «тирÿ куклала ойнойтоны»...

Азый кайда-кайда барып jаткажын, баланыҥ ыйы угулар. Кижи оны «керексибес те. Эмди дезе селт эткенин кижи бойы да билбей калар: «Мениҥ балам болбозын?!» Чындап, кижи кезикте керексибегенде, чын ла балазыныҥ ыйы болуп калатаны бар эмес беди. Балдары jаанап калган улус: «Батаа, jаш балдарлу сени, кööркийди, кöрöристе, кижиниҥ jÿреги оорыйт»–дежер. Jе чын да кÿч эмей база. Кезиктерде кижи: «Бу блардыҥ кезиктери ары тыш öлÿп калатан болзо, ас немелерди азырап чыдадарга jеҥил ине» – деген ^санаага jедиже берип турганда. Бу кижи коркор санаа ине Уч сананбас санаа. Jе кижиге ушта-башта чÿрчеге кире конор. Мыны тÿрген ле jайладарыҥ: «Jок, jок, кедерет, кедерет, мен ле анай сананбадым, сананбадым! Ийт татай! Тÿÿк, тÿÿк, тÿÿк!» Кажы ла бала керектÿ, кажы ла бала баалу, эрке, кару. Балама тÿбек тÿшкенче, бойыма тÿшсин, балама jаман болгончо, бойыма болзын... Кижи алдында сананар: «Бата-а, бу улус баланы канай азырагылайт не? Кÿч ле неме болбайсын». Jе оноҥ кижиниҥ. бойыныҥ балдары ÿчке jеткен. Бу кире балдар тен не де эмес туру ине. «А бот беш балдарлу ак улуска не аайлу уур». Балдар беш болгон – артыктажып ла турган бала jок. «Бот jети балалу улуска чын ла кÿч болбайсын». Jе – jети балага jеткен. Кÿч ле неме jок. Кижи азырап ла ийгедий. Бис кöп лö улус эмезис. Бу коштой jуртта мениҥ таай эjем бар. Олор балдары jок улус. «Балдарыҥныҥ бирÿзин бер, азырап берек, кижи эдип салак» – деп келген. Jок ло jок! Кижи бойы чыгарган балазын канай берет! Кандый да jуугы болзын – jок ло jок! Jе оноҥ балдар jуулышкан. «Таай эjегер-эш jаар «ем барар? Чып ла чынга». Бойбойлоры jаар кöстöрин караҥдаткан. Барар ла кÿÿндÿзи jок. «Jе кемди берерис?» Аjыкташкан ла аjыкташкан, «Барган кижи jакшы кийим кийер, jаҥые ла шоколад, кампет jиир». – «Jок, кемибис те барбас, кемди де бербезис!» Ол сурагыла таай эjем бойына jаан чак эдип алган jокпо. Айылга келер болзо, балдар оноҥ качар, экелген немелерин тутпас... Чындап та, ол бала jаандаган кийнинде, кижи балазыныҥ кöзине кандый кöслö кӧрöр, jастыра jолго басса, «ай-уй» деп, кандый jÿсле jакыыр.

Балдарым, балдарым... Олор jокко, адазы jок то, меге сок jаҥыскан кандый jÿрÿм болор эди?«Ба-таа, бу сен мениҥ jаҥыс балам эмес болзоҥ, мени бу ак-jарыкка оорый-оорый, бу чек ле аймаарга jеткенче, албадана-албадана не jÿрген болор деп туруҥ? Кижи сениҥ jÿрÿмиҥди кöрöргö jÿрбей» – бу мынайда мениҥ карган энем айдып отуратан. Ол тушта кижи jаш, андый сöстöрди баалаар, керектеер эмес. А эмди сананар болзо.

Канайып та ачынган-кородогон, кунуюкан-карыккан болзоҥ, сÿÿндирип койотон улус ине. Бис бир катап адабысла та нениҥ де бажында кыйгалашканыс. Мен бу ла эмдиги тогузынчыдагы уулды кучактанганча, маалкадып, jангам. Эртезинде jазап сананар болзо, буруу менде эмтир. Эмди jанар керек, а бир маалкаткан кижи мындый тÿрген канайып jанар. Мынайып отурганчам, адабыс jеде ле конгон. А уулчак адазын кöргöн лö jерде, эки колы талбаҥдап, «талкан-кöчöни» согуп, сÿÿнгенине тен билинбей калган. Адазы балазын тÿрген ле кучактаган. А мен jаар кöрбöчиҥ кижи болуп турбай-.. Мынайып ойто jöптбшкöн jогыс па.

Бир катап иштеҥ келзем, бу jуукта ла черетеп койгон турамныҥ стенелери бастыра jурук, полдыҥ ÿсти терет. Тетрадьтиҥ чаазынына jурагылайла, jаан-jаан кадуларла стенеге кадагылап алган. А нени jурагылабаган деер: уулдардыйы – баатырлар, танктар, самолеттор^, аттар, адыжып jаткан jуучылдар, кызьгчактардыйы – чечектер ле, айак-казан ла, бойлоры кызычактар ла, кöбöлöктöр лö эмейа. Мен арбагам, чаазындарынÿзе кодортком. Эмди сананып кöрöр болзом, jастырган ошкожым. Чындап та, балдардыҥ jуруктарынаҥ jараш jе не бар?.. Бир кызычак бар: ого-бого токтобос, бапылдууш неме. Jе канай-канай оныҥ табыжы jылыйып, тöринде кыпка эмезе столдыҥ алдына кирип ле алган болды ба?.. Бу тушта оны бедреер керек. Кандый бир немени апарып алала, ÿреп jаткан кижи ол: та куклазын бузуп jат, эмезе кийимин тиле кезип отурган, эмезе агаларыныҥ книгаларын jыртып jат. Тÿрген ле кыйгырар керек: «Сен кайда, балам?» – «Мен мырда jок, эне!» «Мында jок болзоҥ, сен кайда?» «Мен туку таайым-эште!» «Оноҥ качан jанарыҥ, балам?» «Кече jанарым, эне, кече».

Jок, jок, не де болзо, балдарлу ла айылдар сÿÿрим. Айла балдарлу айылдар тышкартынаҥ ла билдире берер ине: бууда кургадып койгон ал-камык кийим, чуулар. Айла ол кийимдердиҥ кичинектери де коркуш, оноҥ кöбизи де коркуш, jунарга, илерге чаптыгы да коркуш. Чеденниҥ ичинде таштап ийген кандый бир сынык ойынчык, уулдарлу айыл бöлзо, машина-тракторлордыҥ кöлöсöлöри, агаштаҥэткен мылтыктар, ÿлдÿлер, саадактар jаткылаар. Мениҥ уулдарым, бир кöрзöм, керек дезе«Беларусь» трактордыҥ jе ле деген кöлöсöзин экелгилеп алтыр. «Бу неге керек? Ыраткыла мыныҥды!» Мынайып jадып, кижи онызын ырадар, jе оноҥ база эмеш ’ удаган кийнинде, ойто ло экелгилеп алган jадар.

А колхозтыҥ механиги комбайнга керектÿ та кандый да темирди бистиҥ айылдыҥ jанынаҥ таап алдым деп, сÿÿнип барган jокпо... Балдарлу айылдар... Андый айылдарды ийт ле чычкан jакшызынатан деген чилеп. Балдар кол jедерде ле jаткан курсакты ийдине апарып бергилеер. А чычканга нези jакшы? Балдардыҥ тудунып алала, jÿгÿрип jÿрÿп, jиген курсагыныҥ оодыктары иолдыҥ ÿстинде толтыра jадар... Кижи киргелекте ле,. курсактыҥ jыды jытанып, балдардыҥ чур-чуманактабыжы угулып келер. Кирип барза, байагы тал-табыш кенете токтоп, «Кем келди? Кем?» – дежип, кöстöри багырайыжып, шымыраныжа бергилеер... А айылдыҥ ичин аjыктап отурза.-. Jе балдарлу айылдардыҥ ичи тÿҥей эмей база. Печкени айландыра кургадып койгон чуулар. Ол чуулардаҥ бис канча jылдардыҥ бажында бу jуукта jаҥы айрылдыбыс. Эжиктердиҥ эркиндерин, эки jанында стенени кöрзö, jабызы бастыра ылjалыпкалган, чойлошкондор ошкош сабарлардыҥ истери. Мынайда тудунып, тайанып, атпактанып jадып, бала öткöн. Эжикти туй тартатан бöстöр бар болгöн болзо, онызы уужалып, чылбаартып калган, бир келтейи дезе ÿзÿлип те калган турардаҥ айабас. Балдар андый бöстöргö селбектенерин сÿрекей сÿÿйтен улус эмей. Бистиҥ де айылдыҥ нези башка болор деп. Бир шифоньерис бар: оны балдардыҥ кемизи ÿребеди болбогой. Байла, солун кöргилейтен болбой: кампеттÿ, ÿстÿ колдорыла уймагылаар, кадула да чийгилеер. А диванды оны айтпайтан да... Jе бу ончозы jÿк ле jööжö ине, jööжö, а олор дезе балдар – кижилер, келер öйдöги jÿрÿм, эмдиги ижемjи...

Кижи jÿрÿм jÿрерде, jакшыны да кöрöр керек, jаманды да öдöр керек. Оноҥ öскö ол jакшыга да сÿÿнбес, jаманга да кородобос. Бистиҥ jерде Тожыла деп эмеген бар. Он эки бала азыраган öрöкöн. Сок jаҥыскандыра. Jууныҥ-чактыҥ кызалаҥында. Jе оны балдарыла кожо кандый шыра кöрбöгöн деер!.. Jер тура, jыртык темир печке. Одынга jедер эмес, туразын ÿйезинеҥ ала кажаазына чыгара челчегилеп алган отургулайтан. Кышкыда балдарга чыгып барар арга jок: jаҥыс öдÿк, сок jаҥыс самтар тон. А ичкени – сöҥÿскен чай, jигени – арбаныҥ саазы табылза, тен jыргал. Кар чоокырайып келгежин, тындары jаҥы киргилеер – эмди öдÿк керек jок. Jе оноҥ... ол балдар кем jок чыдагылап ла калды. Карын су-кадык, карын бек, чыдым. Ончозы озочыл, ударник. А Тожыла эмеен. . Ол эмеен эмди балдарыныҥ ортозында тен кол бажында jÿрÿ. Балдары: «Эне, бистиҥ айылга jадыгар, бистиҥ айылга jадыгар»–дежип, чын ла чууганга jедиже бергилеер. Мыныҥ учун эмеен бир ай бир балазыныҥ айлында jÿрер, экинчи айда – база öскöзинде. Ончозын мынайып айланып келгенче, jыл öдÿп калар. А бистиҥ айылдыҥ jанында Одый-эш бар. Тогус уулду, бир кысту –тен кöрöргö jараш. Эки кып тура.Тöринде кыбы куруга jуук. Эҥирде балдардыҥ энези, Акчыш, тулкулап койгон кийисти бу кыпка толтыра jайып ийер – бот сеге тöжöнчик. Тогус уул jергелей jаткан кийнинде база бир кийисле базырып койор. Бир ле ажанышта тöрт-беш öтпöк калаш jок ло калар. Бот – бай улус олор ине...

Азыйда бир сÿрекей бай кнжи jööжöзиле мактанар депг балдарлу jоктуны айлына кийдирген. Jе jоктуныҥ кöзҥ байдыҥ канча jööжöзине илинбеген де, иргеде байдыҥ jалчызыныҥ jаш балазы уйуктап jаткан – кöргöн лö сонуркаган немези ол болгон. Кижиниҥ байлыгы – балдары.Олор jаанаган кийнинде, канча кире болуш эдер, ада-энезине ырыс, оморкоду экелер. Бала ла болзын... Башказы jок... Бистиҥ jерде торбок кабырган Байду деп кижи бар. Уй кижизи аймакта роддомноҥ база бир уулды экелген ле. Та сегизинчи, та тогузынчы бала – санаама кирбейт. Балага бала кожулды, малга мал кожулды деп сÿÿнгилеп, ада-эне азырагылай ла берген. Бала ÿч айга jеткен. Кöрÿп турар болзо, баланыҥ кöстöри кöк, тен чаҥкыр-кöк, чачы ап-апагаш, чын ла кÿдели. А ол айылдыҥ балдары тен бир тÿҥей, бир калып – jес кара, чоҥ-чоҥ немелер. Адазы чала серенип. Jе канайып та шÿÿр болзо, бу кедери jерге орус кижидеҥ болгой, алтай да кижи jÿрбеген. «Акыр, jаш баланыҥ jÿзи jÿс катап кубулатан эмей» – деп, адазы тогус ай сакыган. «Бу балаҥ кандый башка бала эди?» – учы-тÿбинде чыдажып болбогон. «Чындап, адазы – деп, энези jаҥы оҥдогон. – Мениле кожо бир кÿн туку Карачардаҥ бир орус келинниҥ кöзи jарыган эди. База ла уул бала эди. Солынган болор бо?» Байду эртезинде ле Карачарга чапканча jеткен. Ол келинниҥ айлын таап, кирип келзе, полдо jес кара уул эҥмектеп jÿрген. «Бу бала мениҥ эмтир.ине!» – деген... Jе бу керек канай божогон деп? Эки эне кöстöшкöн, санааркашкан, ыйлашкан. Балдарын солыжайын дезе, тогус айга чыгара эмчек-сÿдин эмискен, уйкузы jок канча тÿндер öткÿрген. Солышпайын дезе бойыныҥ эди-каны... Мыйайып ла арылык-берилик jÿргенче, балдар jаанап ла турбай. Учында сананар болзо, баланыҥ не башказы бар. Азыраган ла кийнинде – ол бойыҥныҥ балаҥ. Андый эмей а, андый.

А бу ла кече балама лимонад садып алайын деп барала, ол ло Карачардаҥ бир карган эмегенге туштадым. Эмеен автобус сакып отуры. «Эмди кайдаар браадаар, карган?»' – деп сурадым. – «Туку ÿч кöрбööн Мурманск jаар» – дейт. Таныш эмеен. Тилмеш. Азыйда ол Карачар дööн абралу керосин-солярка тартарда, jаантайын бистиҥ айылга конотон. «Мурманск браадым, ортон уулым анда балыктап турган» – дейт.-Эмеенниҥ тöрт балазы та кайда jаткылабай турган деер. Эҥ jааны, Петр, туку Камчаткада, база балыкчы, кызы, Нина, Барнаулда бöс согот. Эҥ кичинеги – Иван Киевте, та нени эдип турган, билбезим: черÿде ле турган, оноҥ анда кижи алала, артып калган. Эмеен Карачарда сок jаҥыскан. А балдарыныҥ ол ончозында болгон. Карыыр jöбинде келип, канча jер кöргöн. Jе бир сананза, jоруктаган да эмес, барып, балдарыныҥ балдарын.алган, олорды чыдадышкан. А алдында, ол тушта jууныҥ чын ла кату öйи. «Госпитальда jадырым, келип jолугып бар» – деп, ого бу ла Бийскийдеҥ, öбööнинеҥ, письмо келген. Кайдаҥ барып jолугып. Айылда тöрт jаш бала. Jе ле деген ишчизин колхоз öлöҥ ижинде божотпос то. Оноҥ ол Бийский деп jер та кажы талада, ого та канайып jедер. «Ээ, jе кайткан деер, кайткан? Бу кижиде санаа бар болгон бо, айса тен jок по? –деп, эмеген эмдиге комудаар. – Барып келетен немени. Балдарымныҥ адазын калганчыда кöрÿп алатан немени»...

Кижи мындый ине, мындый. Jе эмди бис кем jок болуп клеедис ошкош. Оорышкан, чаксырашкан. А эмди болор, jетти. Бу кижиде салым, ырыс деп неме бар болор ине. Кажы ла биледе бойыныҥ бир оорыйтан, jудайтан öйи бар болгодый. Оноҥ ло öдÿп алза, токунаар, оору-jобол ыраар.

Эмди jанар. Нени-нени иштеер. Балдарды азыраар ла. Эмдиги öйдö кижи бого jаан санааркаар ба? Кыштыҥ öйинде иш табылбаза, улуска öдÿк-тон до кöктöп, тере-бычкак та нлеп отурбайт па кижи? Ноокыдаҥ арчуул, тÿктеҥ чулук та тÿÿрим. Мынайып ла балдарымды азыраарым... Jаҥыслателёкей амыр турзын. Jекижи кандый да болзо, амыр ла болор, jÿрÿм там jаранар ла деп иженбей. Кижи, не де болзо, балдарым менеҥ ырысту болзын, менеҥ jакшы болзын деп кÿÿнзебей. «Балдарым»... ла деп jÿрбей. Мениҥ кийнимде jÿрÿм артар: тöрт jе деген эр–уулдарым, ÿч эне – кыстарым. Олор бала-баркалу болор, олордыҥ балдары бала-баркалу болор. Анайып сананза, jаҥыс мениҥ jÿрÿмим неме бе? Ол балдарым улуска, байла, jакшы эдер, туза экелерКижи бойында мынайып ла сананат...

Чындап, тöлÿ деп айттым. Башкÿн ол тöлÿдеҥ канайып айрылар деп, база ла санааркап отурганчам, черÿдеҥ

 

jанган jаан уулым келт. Эки jÿс бежен салковой акча экелди. «Бу кандый акча?!» – деп, мен тен коркый бертирим. «Иштеп алган акча, эне» – дейт. Уул кел-ген ле бойынча, айга шыку школдыҥ одынын jарган эмтир. А отдых кÿндерде беш кижи баргылайтан эмтир. Тöрт уул, бир кыс. Jаандары jаргылаар, кичинектери кулаштагылаар. Бот сеге – камык ишти эткилеген, камык акчаны иштегилеген! Бот сеге – энезин тöлÿдеҥ айрыгылаган! Арткан акчазыла бор-боткозын садып алгылаган!

Уулым эмди адамныҥ «Дружба» киреезин jазап аларым деп барган. Ол тушта кулашты бойы кезер, бойы jарар. «Акчаны мынаҥ кöп иштеерим, эне» – деген. Оноҥ бир jыл бу мынайып иштейле, институт барарым, машина-трактордыҥ ннженери болорым деер...

Балдарым, балдарым...

ДЕРЕМНЕ

(Колхозтыҥ председателиниҥ jуундарда айткан куучындарынаҥ)

Алдыбыста кыш...

Нöкöрлöр крммунисттер, комсомолдор, jурттыҥ акjиптери!

Бистиҥ бÿгÿнги jуун андый öйдö öдÿп jаткан болуп jат, качан бастыра совет албаты бойыбыстыҥ партиябыстыҥ съездтериниҥ, пленумдарыныҥ jöптöрин jÿрÿмде бÿдÿрерине барjок кÿчтерин салып, ак-чек санаазыла иштеп jаткан öйдö öдÿп jаткан болуп jат.

Jе, нöкöрлöр, jыл божоды. Календарьдыҥ jылы тÿгенетени эмди де ыраак болбайсын, jе бистердиҥ, jурт албатыныҥ, jылыбыстыҥ божогоны бу ла бу ине. Айдарда, итогторыбысты чотоп, jедикпес-тутактарыбысты тоолоп, объективный-субъективный шылтактарысты айдып та турзабыс кем jок. Андый эмес пе?

Jе, бистиҥ колхоз быjыл, нöкöрлöр, jаан jедим-jеҥÿлерге jетти. Чын, чын, jаан да дезебис, jастыра болбое, не jажырар оны – албаты-jонныҥ ижин. Эттиҥ, тÿктиҥ пландары чик jок ажыра бÿткен. «Кöмö тудуп ийерис» деген чилеп, сÿттиҥ планы буайдыҥ учы jаар база бÿде берер. Мында алаҥзу да jок. Бистиҥ эҥ jаан jедимис, мен бодозом, – табыштырган мал семис барган. Тÿктиҥ зачет бескези де бийик болгонЭмди оныҥ учун областьтыҥ маанызы бу туру. Кöрзöгöр, нöкöрлöр, jаанын, jаражын! Тен кып-кызыл неме, бичиги-эжи алтын, а бöзи... Мыныла айдарга турган немем не деп: мааныны колго тудатаны jеҥил ле болбайсын, блаатпайтаны кÿч ине, блаатпайтаны. Айдарда, быjылгы да jылда биске бу мааныны ычкынбас керек, нöкöрлöр! Jартын айтеа, сабынаҥ тудала, кöҥкöрö jада берер керек. Ол ло!

Бис мындый бийик jедимдерге мындый нöкöрлöрдиҥ jакшынак ижи учун jеттибис. Олор кемдер, нöкöрлöр? Чабандар: Капшуун, Суркаш, Кактанчы, Jашканчы; уй кабыраачылар малын jакшы семирткилеген: Чöймöшкö, Оруской, Папылка; уй саачылар:                                                 Чийне,

Кожоҥчы.Учук; механизаторлор: Ортонул, Табыл, Берден, Сÿÿнер... – ончозын тоологон кийнинде кижиниҥ тили суулантый берер болбой. Шопырларыс – Эрешкин, Jуҥма, Меҥдеш кайда? А Ойбой, Кöскÿр деген малчыларыбысты не ундыган улус бис? А Черткиш, Сорул, Тайа, Кöжнö, Jыҥылдай деген, айылдаҥ чыга-кире иштеген, биске ал-камык кураан тöрöдишкен, öлöҥ эдип берген, бала-баркабысты азыраган, айыл-jуртысты кичееген ÿй улустарыбысты бÿгÿн не айтпас? Jе бу мындый улусты кижи не адабас, канайып мактабас? Мындый улусла кижи канайып оморкобос? Тен, тен..Баш болзын! Эҥ jаан байлыгыс... Алтын улус... Олорды сананза, кижиниҥ jÿрегине jеҥил. Буды jерге тийип-тийбей, биjелеп ийер кÿÿни келер.

Jе, нöкöрлöр, jедимдер –jедимдер ле болбайсын... Бис тыҥ кööрöбöйлик те, тыҥ кöдÿринбейлик те, байа, «кайатуткандар» да болбойлык, айалга кÿч, нöкöрлöр! Кÿч, кÿч! Кÿч те эмес – коркымчылу! Эдип алган öлöҥибис ас. Кÿйгек болгон. Объективный-субъективный шылтактар кöп. Оны ончогор билеригер, незин тоолоор. Аш база ас. Тегиндегидий, эжилип, jайрап jадатан неме быjыл jок. Коркып jадым, нöкöрлöр, коркып jадым... Санааркашка баш тöҥÿреп калт. Бакрулдаҥ курсак ашпайт, уйку jок. Кирер-барар jерим таппай jÿрÿм. Бу jылды, бу кышты бойыгар кöрÿп jадыгар ине. Ат курлаазы кар jаадыТеҥериде кардыҥ jолы jылыйбайт – база кар болор. Канайдар, нöкöрлöр, канайдар?! Эдип алган öлöҥисти jазап jиген кийнинде, jаҥыс ла айга «кап» кöрÿнбей калар неме ине. Алтайга толтыра мал... Тегин де тапчы одор – кар алдында. Бот, кыштаҥ чык!

Эки кÿн кедери jÿрдим. Уй деп неме кар чапчыбас, каҥжайып.ла калган турар эмтир. А кой кööркийдиҥ кайда да барар аргазы jок. Карды эмеш ырып барала, аайланып болбой, туруп калатан эмтир. Куду-уй, кудуй! Коронын, коронын! Мал ач, мал торо! Кар, кар, нöкöрлöр! Кардаҥ мал нени jиир?! Эмдигештеҥ ала чыгым баштала берди. Эмди кÿс ине, нöкöрлöр, кÿс! А мынаҥ ары не болор? Бис быjыл та кыштаҥ мал-ажыбысты чыга’ рып, «ак jадыкты» алтайтан улус, та канайдатан улус?

Мен бодозом, бис jаан бычак ла курчыдып jаткан -албаты. Чын да, jе кöрзöгöр, ÿл-jал эдип алган öлöҥибисти канайып салганыс, канайып jадыбыс? Jе канайып jадыс деерде?! Бис бу ла бойынча барзабыс, чорт то болбозыс! Слер jаткая jурт, jаҥыс ла jылга колхозтыҥ экономиказын ÿзеле, jарык тоскуурлу артатан туругар, а мен деп кижи, башлык кижи, кату каруузына туруп... Jе кажы баратанымды бойыгар билер болбойыгар. Бу ла. Артык jол jок. Jе öлöҥибисти канайттыс деерде?!  Изÿ кÿсте мал-ашка тепседип, jидиртищ аҥтара сÿстÿртип алдыбыс. Jакшы эмтирис, оҥдолып jатканыс ла бу эмтир. Кöрмöстÿ-Кобыныҥ öлöҥин уйлар jидиАк-Салааныҥ обоолорын койлор тепседи, деремнени айландыра обоолор аҥтарыларга jетти. Jе бу не? Не?! Jе бисте кайда бÿдÿн обоо бар? Jе кайда, айдып беригер? Шак ол койчы Ыынбасты кöрзöгöр: беш кÿн деремнеде аракыдаган. Койлоры Кош-Арканыҥ öлöҥине беш кон; гон. Jанып барала, Ыынбас балдарын тоскырган! Jе бис бу мындый немелерге не кöрöрис, не килеерис?! Сÿрер керек андыйнемелерди колхозтоҥ! Тайылзын, тапшыланзьш, тебискелензин! Jыды да jок болзын! Ол ло! 'Койго jидирген Öлöҥ учун уйларыныҥ бирÿзин айрып алар керек. Jе бу мыны неге айдар... Уйын кайдак бис юныҥ, биске öлöҥ керек, öлöҥ!

öлöҥгö кирген уйлардыҥ ээлерин штраптаганыс та, штраптап та jадыс. Мындый улус керек дезе слерлерде, коммунистерде де, бар. Jÿк слерлер албатыга тем болуп, уйларыгарды чедендеген болзогор. Оноҥ öскö бу -ла jууктарда карган [коммунист Капшык эмегенниҥ кажаганьшыҥ куйнула öдÿп jатсам, маказыраган ÿн угулды: «Jееренегим ичи тастайып, сÿттенип калган– колхозтыҥ обоозына конгон болбайсын» –дийт. Бу не куучын, бу неге jараар?.. А бу мыны куучындабаска болбос, Слерлер ары-бери jаантайын jортуп jадыгар.

Кöстÿ, кулакту улус обоодо турган мал-ашты кöргилеҥ турган инегер. Jе оны чÿрче туура айдап салза кайдар.. Ай-уй деп ÿркÿдип не ийбес. Слер ол öлöҥди jаҥыс ла председатель мениҥ ле бригадирдиҥ, ойндо бу мынаар фуражирдиҥ öлöҥи деп бодобозоор. Ол öлöҥ – слердиҥ, слердиҥ!

Ойндо... ойндо... ыы... Мен туку качаннаҥ берн кекенип келдим. Бу бир Тылыр деп немениҥ обоозы кайда, улус, кайда? Меге айдып беригер. Мен тен эртен ле барала, сереҥкедеҥ тудуп ийейҥн! Бойсын, jаҥыс уйы куру артсын! Бойсын, акту бойым кату каруузына турайын! Jе ол «е? Не? Не аайлу мен оны jайнадым, не аайлу айттым. Алган ÿйимди де ол кире эребеген болорым. Бу jылдый узун jайда ол Тылыр колхозко бир кÿн öлöҥ чапты ба? Jе кем кöргöн, улус, мыны, кем? А мен не? Колхозтыҥ башлыгы дебегей, jе мениҥ кижи адым, эр адым база бар. Канчазын jайнаар, канчазын мекелеер, канчазын какшыыр! Ого айт, jерге айт... jок, jок, ийдиме тийбе, тийбе!

А бу ла туку отурган Jепсеҥге мен jе нени эдип бербезим. Колхозтыҥ öлöҥи кандый да ас болзо, jе Jепсеҥ jайыла иштеп алган натура öлöҥин алзын. Алзын эмес, мен алардыҥ ÿстине öлöҥин тартарга трактор берерим, öлöҥ салыжар улус та чыгарарым. Фуражирди jакшы кöк обоо бер деп jакыырым. Jепсеҥ jайыла колхозтыҥ ижинеҥ бир кÿн тутатты ба? А бойына эдип алган обоозын кöргöм: эки ле айрууш неме турган...

Коркымчылу, нöкöрлöр, коркымчылу! Билбей jадым,. нöкöрлöр, билбей jадым! Тен, тен... Быjыл jаҥыдаҥ алты турлу туттыбыс. Алдындагы эски турлу-кыштуларды jазадыбыс. Эмди кар кÿп берип койды, а бистерде дезе Шалjааныҥ, Сарыкÿчÿктиҥ, Эбечектиҥ, Чаалду-Бутта Сабалайдыҥ, Карасуу-Оозында Агыртуныҥ кажагандарында эмдиге jетире бÿркÿ jок. А Кызыл-Ташта Кыjыктуныҥ кажаганын кöчÿрер керек – öтöк базып койгон, кой турар эмес. Иш баштаҥ ажыра, нöкöрлöр, ажыра! Быjыл, кар jаан тÿжерде, öзöк баштай кыштуларда одор бар эмес, байла, ончозын Кара-Куjурдыҥ сазына тÿжÿрер. Кече сегис чабан анда jеткилеп барган. Jе олордыҥ jадынын адам айткай оны. Ак-jалаҥ саста база не желген болор деп? Эмди öлöҥ, отход jетиргежин, салар чеден де jок. Чеден не болзын, кижи кирер ÿйт jок. Jашканчы кайдаҥ да бир чöбрö таап алала, оныла жороткы эдип, конуп турган эмтир. Одын деп немедеҥ – ийт согор агаш jок. Эртеннеҥ ле бастыра машина-трактор ол Кара-Куjурдыҥ сазында болзын! Эдетен иш баштаҥ ажыра, нöкöрлöр, баштаҥ ажыра! Слерлер, мында отурган улÿс, эмди келер отдых-воскресенде ончогор штурм-момошко келигер. Малта-киреелÿ, айруушту келигер. Jе курсак jаны менде болгой. Келигер, келигер, кычырып турум! Кажы ла кижи база иштÿ деп билип jадым, jе бастырабыс jуулыжып келзеес, ал ла камык ишти jапаза базып саларыс.

Бисте, кедери кыштуларда, jер полду туралар jок ло, jе айакча болчок ÿкпектер толтыра. Темдектезе, Серкениҥ jадып турган туразын кижи тура деер бе? Ол деремнедеги Акардыҥ мылчазы ине. Jё канайдар, андый тураларды эмди jада-тура кöрöрдöҥ башка. Кÿч jетпей jат, нöкöрлöр, кол jетпей jат. Бойыгар бодозоор: jетеннеҥ ажыра турлу – ончозы ла, jок, jе ончозы ла эмес – кöп сабазы эски эмезе.jетире тудулгалак. Керек дезе ончо кедери тураларга печке де салып jетпей jадыбыс. Кирпич jок, нöкöрлöр, кирпич деп неме jок! Кийе-баат кöзнöгиниҥ шилинеҥ бери табылбай барды. А черет?! Тÿÿк оны, черетти! Ого болуп jе кемнеҥ суранбадым, кемге jалынбадым деер! Куучындаар да эмес... ойтыкчортык...

Кööркий чабан тÿжине койлойло, соокко, шуурганга алдырткан, jанып ла келетен болбайсын. Келер болзо, туразы öткÿре согуш болзо, öдÿк-тон кургадар jер jок болзо, jе ол кижи та не деп сананатан болбогой? Оныҥ. ÿстине автолавка келбей, чайы-тузы, калаш-кабыры тÿгенип калган болды... Jе мыныҥ кийнинде ол кижйдеҥ кандый иш сураар, ол кижиниҥ кöзине берjенде кижи чике канайып кöрöр? Кÿч неме, нöкöрлöр, кÿч! Билбей jадым, билбей jадым! Эҥ ле баштап'–кижи! Кижиге килеек, кижини кичеек! Ойндо мал, ойндо кажаган! Ол ло!

Эмди база бир айдарга турган немем – кой ÿрендеш башталарга jат. Кой ÿрендеер пункттардаҥ jаҥыс ла Чаҥкыр-Оозында пункттыҥ кöэнöк-эжиги jазалгалак болор. Осеменаторлорго бир кижи керек. Чындап, одыны... Jе бу не де эмес. Jаҥыс ла мында бир тÿÿлип калган неме бар – алдыгар орто чечип, тöкпöгöнчö болбос. Болбос, нöкöрлöр, болбос! Jе бу неге jарар неме?! Тен, тен... Былтыр бис ума jок акча тöлöп туруп, туку Ары-нурдаҥ бери ромни-марш деп укту куча тарттыбыс. Эмди ол кучаныҥ кураандары кайда, jе кайда?.. Jÿрегим оорыйт... Кезик чабандар нени эткилеген: бойыбыстыҥ. бöрÿкче кучаларыбысты тÿнде койлорына кошкылап турган. Мынайдар болзобыс, бис койыбыстыҥ угын канайып jарандырарыс? Этти, тÿкти кайдаҥ аларыбыс? Jе бис кандый улус? – санаалу ба айса бис тен кöстÿ тöҥöштöр бö?.. Быjыл анайткан чабанды та канайдып ийбейин?! Зоотехниктер, ветеринарлар кöргилезин. Йштеҥ чыгарзын! Чыгарзын эмес, штраптайла, чыгарзын! Андый койчы биске тужак! Тён, тен, кижиниҥ короны курыыр... Jе, jе бойсын... Бодозоор, нöкöрлöр, сананзаар: бисте бежен муҥга jуук кой-эчки. Jе малыбысты мынаҥ ары кöптöдöр арга бисте jок – одор тапчы, jер тапчы. Мынаҥ ары бистиҥ öзÿмис – jаҥыс ла мал-аштыҥÿгын jарандырары! Бу ла. Артык jол jок, jок!

Эмди иш-тош эмеш когузаган айас аракы-чеген кöптöди. Jе улус кар j.аагалак тушта эмеш jыргабай да аа. Jай-кÿс, иштиҥ кидим öйинде, магазинде аракы болгон эмес. Мында бир эмеш мен де бурулу. Садучы курсак экелерге машина сурап келзе, jакып jадым: «Аракы Да экелер болзоҥ, машина деп баспа». Бир jанынаҥ Тосударствоныҥ садузын канай токтодойын... Jе экинчи jанынаҥ, jай изÿстиҥ кааҥдарында, сакман, кой кайчыдашта камык иш тура калза, кижи тала берер болбой. Кем-кем кандый, jе мен ле колхозтыҥ канча ат кÿчтÿ тракторы калас тура берзе, jарыла бергедий турарым. Jок, jок, кöргöнчöм кöрбöйин, укканчам укпайын!

Эмди ол сельпоныҥ аракызын ойто токтодор. Коркыгар, нöкöрлöр, сананыгар! Тынар-тынду неме – ончозы кедери! Тудунганыс – айрууш, кÿрек! Кече jÿс темир кÿрек, jÿс бежен агаш кÿрек jедип келген. Мылтыгыс – кÿрек! Быjыл бис кÿректи jастанып уйуктабаанчаас болбос! Jас болгон болзо, тракторло ÿчтолук сÿÿртейле, одорысты арчып алар эдибис, а эмди – кÿс! Jорткон jер шак тоҥуп калар. Jе колло арчыбаганчаас болбос. Байла, бистерге ойто ло школдыҥ балдарына кычыру эдерге.келижер. Болуш сурабанчаас болбос...

Улус jедишпей jат, нöкöрлöр, jедишпей jат. Тогус чабан керек, он ÿч чабанда эмдиге болушчы jок. Ак-Айрыныҥ ла Чаал-Четтиҥ фермаларына эки уй саачы, тöрт уй кабыраачы керек. Улус, улус!.. Батаа, кижи эдип турган завод бар болзо, та канча кире заказтабас

эдис. Та канча да салковой дезе, баалузынбас эдис. Мал-аш кöп, эдер-тудар ишти адам кöрзин деердеҥ башка: улус керек, кол керек! Бу отурган улустаҥ кем чабан болотон, кем болушчы болуп баратан, кем уй кабыратан, кем уй ‘саайтан – айтсын, айтсын. Андый кижиниҥ алдына jаҥыс ла бöрÿк уштыырдаҥ башка. Не керек – болужарыс. Байа мениҥ алдымда башлык болгон öгööнниҥ кожоҥы аайынча: «Кой до болзо, берерим, уй да болзо, берерим, акча да болзо, берерим, аш та болзо, берерим – сурагыҥды бÿдÿрерим. Керек дезе минген адымды ал – jаҥыс ла jакшы иште, тыҥыда jазап тудун».

Быjыл jаҥыдаҥ чабан болуп коммунисттер-Санакул, Ыргай, Jиит чыктылар. Он беш комсомол чабандарга болушчы болуп баргылады. Школды быjыл божоткон ÿч бала –Jабылактыҥ, Керекшинниҥ, Узун-Уулдыҥ кыстары ÿй саачы болгылап калт. Бот, олордоҥ тем алар керек. Кедери барар жÿÿндÿ кижи нени де эдип турган болзо, ижинеҥ божодорыс. Jаҥыс ла «jе» дегер, нöкöрлöр, «jе» дегер.

Эмди база бир кÿч неме – мен билбей jадым – jе чын да, улустар, мен кем, та кем? Jе ада-öбöжöмди ончогор билер болбойоор: Алдырбасов Алдырбас Алдырбасович. Сööгимди де айдып берейин ле – тодош. Мен нени иштеп турган кижи? Школ сабырт ла этсе, кабинедимде суракту отурар, магазин келер, почто, ветпункт... Jе кемизи келбейт деер? Ончозы ла суракту. Ойндо улус... Колхозтоҥ сурабас ла немези jок боло берди. Jе акча-манатты, эт-сатты, машина-трактырды сурабай аа, – иштеп турган jери колхоз то. Улустыҥ сураганы: шифр, кирпич, печкениҥ темирлери, шил, каду, будук, олиф. Керек дезе зжиктиҥ тутказынаҥ бери сураар. Бу не? Колхоз по айса хозяйственный . магазин бе? Мен председатель бе айса магазинниҥ агенти бе? Ол, ол районныҥ jаандары нени эткилеп турган? Райпотребсоюз, райбыткомбинат... Jÿс абызын «райлар» толтыра. А берjендеги кижиниҥ дезе бойыныҥ койчы-малчылары тала печкелÿ отургылары... Кой сураш калганчы öйлöрдö база кöптöди. Койыбысты ончозын бойыбыс ла керзеҥjöргöмдöп алзабыс, кирелте акча биске кайдаҥ киретен? Jе койу кöчö, той-сай, конок-кÿн болгожын, бербей а. Бооро jаскыда бу Эпишке келт: «Jе, öгööн, ÿй кижи «керектÿни тапты ла» – дийт. Койды бичиҥ ле бердим.

Оноҥ jайгыда Эпишкем база ла келди: «Ээ, öгööн, ÿй кижи база бир «керектÿни...» «А бу сениҥ ÿйиҥ канча айдыҥ бажында»...–дебей кижи. Jе оны не куучындаар...

Jе акыр... Ишке аймап браадым, улус. Уйку jок, курсак ашпайт деп айдадым ине. Айалга кÿч, нöкöрлöр!

Эмди нени эдер? Канайдар? Штурм-момыш дегем – келигер. Чабандарды, болушчыларды, уй кабыраачыларды, уй саачыларды табар керек. Комсомолдорды кöдÿрер керек, нöкöрлöр. Олорго не керек, берер: чурана, баян беди. Алар кÿÿндÿ болгожын, пианино до садып бербей – акча карамдап турган кижи jок. Бу бир кÿрс-мырс оркестри де болзо. Политико-массовый ишти кезем тыҥыдар. Öлöҥди, ашты кымсаак, нöкöрлöр, кымакайлаак. Баетыра турлуларда тоокуурлар болзын. Тегинде де ак кар кышта келип, «дугала öлöҥ чапкылап туратан кайракандар» бар болуп туратан эди. Ол андый немелерге кÿн эртеде jарлап салып jадым – токтозын! Керек дезе санангылабазын да. Туткан кийнинде – тÿрме! Сöс тö jок – тÿрме!

Ойндо. Jе, чабандар, ончогор ло öзöк тÿжедис дешпегер. Кара-Куjурдыҥ сазына база канча табынкой кыштаар болор деп. Одорыгарды кичеегер. Быjылкойын бош салып кабырган койчы – ол не айлу кижи эмес. Карлу jылда койды jаҥыс jерге айландырар керек – ол тушта отоор. Jÿм салып ийген кой тегине ле арыыр, карды тоҥура базып, одор ÿреер.

Кажы ла кижи кÿч айалганы билер керек – эки кижи учун иштеер керек. Дисциплина бусканга jай-бериш jок: кан-jинин тöгÿлте jыга чабар! Андый таҥмаларда ÿн де jок! Бу ла.

Jе, нöкöрлöр, бодозогор. Бу кижи кÿндÿ-айлу алтайдыҥ ÿстинде бир jÿрерде, коммунист билеттÿ болгон кийнинде, иштеер керек, кÿйер керек. Бастыра кÿчин, jÿрÿмин коммунист партияныҥ кереги учун не бербес? Албатыныҥ кереги учун не оорыбас, не турушпас? Öлÿ, jÿк ле тынду коммунист биске керек jок. Jалтанчактар, jалкулар кызыл биледин столдыҥ ÿстине салып койзын! Обоочо коозо болгончо, айакча арба болзобыс торт.

Jок, jок, улус, бис jедикпес-тутактарга jаба бастырып койгон албаты эмезис! Урей jаҥданбайлык, оозонбойлык. Бистиҥ партийный организация кÿчтÿ, бистиҥ албаты иштеҥкей. Бир кöдÿрилген кийнинде öлö-тала берер, jе ишти бÿдÿрип койотон улус инебис бнс. Эмди тургуза кÿчибис те бар, аргабыс та бар, акчабыс та бар. Карманыс куру эмес, нöкöрлöр, какту, какту! Колхозыетыҥ малын эмди де кыштаҥ öҥ чыгарып аларыс, пландарысты, молjубысты бис эзенде де ончозын бÿдÿрерис. А государство... Бисти качан да таштабас, болужар, болужар... Мааныбысты ычкынбазыс, бербезис, блаатпазыс! Иштеер керек, нöкöрлöр, иштеер керек. Мойынды теркилеерге jарабас!

Jе, нöкöрлöр, мениҥ куучын бу ла... Калак, кыштаҥ коркыбайлык, улус, коркыбаилык... Jе ол ло...А л д ы б ы с та   j а с...

Нöкöрлöр коммунисттер, комсомолдор, jурттыҥ ак jиптери!

Бистиҥ бÿгÿнги jуун андый öйдö öдÿп jаткан болуп jат, качан бис, бастыра совет албаты, баатыр колыбысты шыманып алып, бойыбыстыҥ тöрöл партиябыстыҥ съездтериниҥ, пленумдарыныҥ jöптöрин jÿрÿмде бÿдÿрип, бар-jок кÿчибисти, санаабысты салып, ак-чек иштеп турган öйдö öдÿп jаткан бояуп jат.

Jе, нöкöрлöр, кыштаҥ та чыктыс, та jок. Та ла та, та ла та. Чьгктыбыс деп, кижиниҥ оозы ачылат эмеш пе? Март ай башталды ла – «кокок» ло ай эди, билбей jадым. Эмди де курлаага jетире «кÿп» берип ийип айабас. Чын ла кой сойыш деп неме боло бербезин.

Jе кандый да болзо, ак jадыкты алтап ла клеедис ошкош. Чабандар: Капшуун, Jашканчы, Кактанчы, Суркаш койлорынаҥ чыгым чыгарбады. Jе бу мыны не деп айдар? Мындый кату jылда чыгым чыгарбаган, jаҥыс ла эрлер деердеҥ башка. Чöймöшкö, Папылка деп улус база табыш jок кыштаҥ чыккылады. Эҥ кöп сÿтти Кожоҥчы ла Учуксаады. Малдаjакшы турды. А бир де кÿнде тура калбас, шуурганды шуурган дебес, соокты соок дебес, одын-öлöҥ тарткан механизатор шопырларыс кайда? Эрешкин, Меҥдеш, Берден, Ортонул, Табыл... Кöп, кöп, нöкöрлöр. Бу мындый кышта мындый jедимдерге jеткен улусты кижи канайып адабас?! Кижи канайып оморкобос?! Мындый улус барда, кижиге бу ак-jарыктыҥ ÿстине jÿрерге де jакшы ине.

Jе, эмди айдар болзо, кыжыла канайтпадыс деер, не болбодыс деер? Кар кÿреш те болды, корон соокто кö-

чÿш-чаксыраш та болды. Jок, jок, канчубыс чарчабады. Сананып келер болгожын, тен бистиҥ албатыны кижи кайкабас эмес. Jе ол Капшуун öгööнди де бодозогор: шуурганга алдыртала, Ташту-Боочыныҥ арjанына койлорыла кожо ÿч конгон. öлöргö jедип брааткан, jе койлорын таштабаган. Орjын беретен jаҥду болгон болзом, оныҥ тöжине ол ло тушта тагып берер эдим

А Кара-Куjурдыҥ сазына не болбодыс деер?.. Адам айткай оны. Эске алынарга да кÿч. Кижиниҥ эмди де соогы jайылар... Бульдозерле jÿк öлбöгöндö jедип барарыҥ. Ойто jанар болзоҥ, байагы чыгарып алган jолыҥныҥ орды да jок. Туу-тайга кире кÿртле ойто ло согужарыҥ, ойто ло уружарыҥ.

Ээ, нöкöрлöр, кижи бу бистиҥ государствого, бу ишмекчи класока jаан быйан айтпаганча болбос. Бу мындый кÿч öйдö биске комбикорм берген. Ол комбикормды öйинде ле jылыйту jогынаҥ биске jетирип берген шопырларга база jаан быйан.

Jе, акыр, кыш бойсын. Биске тескери кöрöргö jарабас. Алдыбыста эмди асфальт jол деп пё? Jок, jок! Ищ баштаҥ ажыра!

Бу кÿндерде мениҥ канайып jÿргенймди.сестигер бе? «Бу сен оорып-эштеп турган болдыҥ?» – деп, Санал öгööннöҥ бери сураган. А канайткан болор деп? Санаага бош аймап браадым. А нени сананган? Öлöҥ эмей база, öлöҥ. Артык не болор деп? Арткан öлöҥис jетен, ле обоо. Мыны канайдар, нöкöрлöр, канайдар? Бу канчыjан – кажы ла кыштуга бир обоодоҥ ине. Jе бу мындый болгон болзо, санааркаар да шылтак jок болор эди. Бу бистиҥ бир уй деп моомобыс кайда? Салып берген кийнинде, эки ле кÿнге jалай согулып калатан öлöҥ. Бу öлöҥди эмди бёретен бе, айса база ла jÿк ыраагынаҥ кöрÿп отуратан ба? А малдыҥ кÿчи кирелÿ. Кирелÿ, кирелÿ! Эмди ле бир эмеш азырал керек. Оноҥ öскö чыгым болуп айабас. . А -öлöҥди берийейин дезе... – Jе оны бойыгар билеригер ине. Jасты jакшы болор деп кем айдар. «Кÿп» берип лё ийди... а мында дезе кызыл-тае кураан, jаҥы тöрöгöн кой. Jе мыны шÿÿжигер, нöкöрлöр.шÿÿжигер!

Эмди бистиҥ алдыбыста турган задача кандый? Jе кажы ла.кижиге jарт ине; jаскы ищ, кой тöрöдиш. Сананар болзо, кижиниҥ чын ла jÿреги оорыыр. Иш деп неме астап бараткан эмес, кöптöп келеткен ине.

Удабас ла, jаан болзо, ай болуп, jер эрий берер. Бистиҥ бежен алты тракторыбыстыҥ дезе он бежи ремонтолбогон. Бу ла кÿндерде чыгаратан Сериптиҥ, Каруулдыҥ, Кöмÿрдиҥ трактырларын чотко сокпозо, он беш. Мыныҥ ÿстине салда, сеелке, тырмууш талортолой jазалбаган. Jе бу неге jараар неме? Канайдар, канайдар?! Билбей jадым, улус, билбей jадым! Кыжыла бастыра трактырлар одын-öлöҥ тарткылаган, jол чыгаргылаган, мыныҥ учун ремонтко тургузылбаган. Jе андый да болзо...

Сÿретен jерибис алты муҥ га. Кÿскиде бир канча jерди солок эдип койгон болзобыс, эмди бир ле канча jеҥил болор эди. Jе мыны не-куучындаар: кÿскиде кыра сÿрÿп jаткан тракторды чабан кöрÿп ийзе, алдына jада тÿжер болбой: одор jок!

Эмди трактористтерди койдоҥ айрыйын дезе, койго кпжи керек. Тÿжÿрбейин дезе, трактыр ремонтоор керек. Бот, чык мынаҥ! Куду-уй, кижи деп немени кайдаҥ табар?! Бу ла кÿндерде ирцит Jыманга апрель айда курортко келзнн депбичик келтир. Мыны бис. правление, шÿÿштис, кöрдис. Санандыс, санандыс, чын ла курорт керектÿ, ийгедий де кижи болзо, jе божотпос дештис. Jе ле деген тракторизис jаскы иш тушта курортой берзе, не болорыс? Бодозоор: сменный тракторист эдип jирме кире кижи табар керек. Jок, jок, бойсын. Ойндо, ойндо!

Бис, нöкöрлöр, jылдыҥ ла jылдыҥ öтöк тартар деп, улус, трактыр чыгарып jадыс. Jе мынаҥ бир де толык jок. Улус иштеп баштап ла ийер, оноҥ ол керек бир ле кöрзö, токтоп калган турар. Канайдар, кар кÿп ле берзе, кижиниҥ санаазы мал-аш тööн боло берип турган да. А jерибис бистнҥ эскирген, нöкöрлöр. Тÿжÿм jылдыҥ сайын там ла астап барып jат. Коркымчылу, нöкöрлöр, – мынаҥ ары бисте кыра эмес, сай-кумак чöл jада берип айабас. Бис jер учун карулу. Бистиҥ кийнистеҥ келген ÿйе бисти тÿкÿрип, каргап айабас. Эмди ол öтöк тартатан бригаданы ойто кыймыктадар. Эртеннеҥ ле ары! Оноҥ jазап иштегилезин. Öрт тö болуп jатса, олорды ижинеҥ айрыбас. Бисти азырап jаткан jериске бис килеер, оны кичеер учурлу.

Атрактор ремонтойтон мастерской ижин кезем jарандырзын. Кажы ла тракторист тракторын бойы jазап, ремонтоп алзын. Jаскы иштеп ол тракторыла бойы иштеер.

Не-не болзо, бойы шыралаар. Ол алты муҥ га jерди бойыс сÿрерис, бойыс ÿрендеерис – кем де болушпас!

Эмди кой тöрöдиш кереги... Тöрöйтöн кой одус муҥ. Карын бир канча табындарды кышкыда тöрöдип алганыс. Jе эмди де шÿÿжетен, сананатан сурактар баштаҥ ажыра. Кезик чабандардыҥ тöрöйтöн койлоры jети jÿстеҥ. Суркаштыҥ эне койлоры сегис jÿске шыку болор. Тартынактыҥ, Сакылтаныҥ койлоры кайда? А Калаптыйы? Бу кире кöп кой jаҥыс jерге тöрöп болбос – онызы j арт. Бу мындый ÿÿрлерди ончозын астада бöлиир керек. А кайдööн бöлиир? Ол койлорды кем кабырар? Кезик кой тöрöйтöн jерлерде суу jок. Кышкыда койлор кар jип jÿрген болзо, эмди кар кайыла берер. Бу койлорды кайдööн кöчÿретен? А кой тöрöгöдий jылу кажагандарды кайдаҥ алар? Кезик койлор сугатка кыра öдÿп барар. Мыны канайдатан? Бу мыны ончозын jаҥыс сöслö айжажын–. каша, нöкöрлöр, каша!

Эмдиги öйдиҥ каруулузын билигер, нöкöрлöр. Кураан албатан кийнинде, бисте алыш-кирелте jок. Оозыбысты ачала, как куру отура каларыс. Бу бистиҥ ижибистиҥ итогы. Кураан – ол кураан эмес, алтын! Jаҥыс ла базып jÿрÿп терип ал, корула! Оноҥ öскö канча муҥ койды камык акча, кÿч чыгымдап туруп, не кыштадар, не шыралаар?!

Эмди биске алты турлуга jылу кажаган тудар керек. Чабандар бойлоры эмдигештеҥ jуулыжып, мöмошштурм здип баштагылазын. Агажын jыккылазын. А тракторло бис тартып берерис.

Мен, нöкöрлöр, бу отурган слерлерди келер отдыхвоскресенде штурмга кычырып jадым. Малта, киреелÿ келигер. Кажаан тудатан агаш jыгарыс, пилорамага jос, плаха jарарыс. А курсак jаны менде болзын. Келигер, келигер. öмö-jöмöлö деген сöс – jаан сöс. Андый эмес пе?

Эмди школдыҥ балдары керегинде. Олорды кой тöрöДишке сурайтан турубыс. Олор jокко, мен кÿн эртеде айдып jадым, бис чорт то болбозыс. Ол тушта jаҥыс ла колды бош салып ийеле, отура берердеҥ башка. Камык кураан кара jерге барар. А ол балдар кемдердиҥ? Бистердиҥ, бойыстыҥ. Балдарды эмдигештеҥ ала ишке ÿредер керек. Бу ойын эмес, бу jаан сурак, бистиҥ jÿрÿмис мында. Öлöҥибистиҥ кöп сабазын кем эдет? БалДар. Койлорысты кем тöрöдижет, кем jунат? Балдар.

Арканыҥ будактарын чабын эдип кем арчыйт? База ла балдар. Jе олордыҥ ла этпей турган ижи jок... Мен эмди мындый неме кöрÿп jÿредим. Бистиҥ jурттаҥ чыгып, кайда да барбаган балдар jаҥы чыккан, азатпайлу ку; раанды кöргöн лö jерде, кучактай алатан эмтир. А бу ла мынаар районго бо айса городко бо ÿренип келген | бала татаалjып, бир ле канча турар. Öйндо jÿк ле саба; рыныҥ бажыла... Бу неге jараар неме? Бистиҥ балдар ада-энези ле чилеп, тÿни-тÿжи нштеп jÿрер, а мынаар ла барып келгежин, меге иштейтен час керек, отдыхвоскресен керек дей берер. Чын да, бу ончозы керек ; болбайсын, jе канайдар, улус, канайдар?! Кажыбыс ла онойдо берзебис, бис чорт то болбозыс! Бу кире ишти канай бÿдÿрерис, мыны биске кем эдип берер? Jÿрÿмис андый да, улус, ижибис андый да. Бистиҥ jер бийик, ; кату jер. Бу мындый мойын чбйилер узун кышта алтайгатолгон малды азырайтаны ойын эмес. Jе боДозоор: эки , кижи – эмеген-öбöгöн муҥга шыку кой кабырып jат. Бештеҥ-онноҥ бала азырап jат. Кöрзöгöр Берденди. Былтыр jаскыда сменщиги оорый берерде, ÿч кÿн тÿни-тÿжи трактырдаҥ тÿшпеген. Мындагы кижи мыны билбес деп пе? Ордына ийер кижи jокто. Болбодым деп неме бар ине. Иркит Jыманныҥ курортын байа айдып салдым...

Биске кандый улус. керек, нöкöрлöр? Мен сананар ; болзом, бир jе деген эр Чоҥ öгööнниҥ уулы болор. Бир катап бис ол öгööнниҥ кыштузына келзебис, кижи jо; гыла. Турада, та ÿчтÿ бе, та тöрттÿ бе, уулчак ыйлап отуры. «Бу не болгон, экем?» – «Бозуларымды эмис, j эмис» –дейт ошкош. Тили билдирер-билдирбес ле кижи. Канайдар, эмистис. Кöрöр болзо, ол уулчак jетеннеҥ ажыра кунаjындардыҥ бозузын кажы уйдыйы деп , бйлетен болуптыр. Бозуны тудала, öакö уйга эмизерге турзаҥ, ыйлай берер. Бот кандый бала!

Деремнеде jаткан улусты ончозын кой тöрöдишке ийер керек. Бастыра бар-jок .учреждениелерди jабар, j ол ло! Карган-тижеҥди куучындажып база сураар керек. Кедери улуска чай да азып берзе, jакшы. Кудай, j кудай, jаш малды кырып салдыс! Ол тушта кижи jаҥыс  бууга салынып ийердеҥ башка.

Эмди база бир иш jууктап клееди. Jылула кожо бистиҥ армян-грузиндерис, гуцулдарыс jеде конор. Олорго туттурып алатан немелерис кöп.

Бис бу калганчы jылдарда трактыр ремонтоор

мастерской, машина сугар jылу гараж, онjылдык школ тудуп алдыбыс. Аш келетен идиргенди бастыразын меха* низировать эдип, камык складтар тудуп алдыбыс. Алты jаҥы турлу, он jылу кажаган jаҥыс ла былтыр бÿтти, Малчыларга сегис тура, он беш мылча эттибис. Снециалисттериске ле качыларыска камьж квартира эдип бердис. Бу кöп-кöп иш, нöкöрлöр, jе биске керектÿ немелерди чотоп ийзе, бу ас. Быjыл биоке Культураныҥ туразын тудуп баштаар керек. Балдардыҥ ясляларын, больницаны, магазинди, мылчаны... Jе биске не керек jок деер? Jаҥыс ла ол камык чабандардыҥ тураларын ла кажагандарын сананып кöрзöшр. Иш кöп, кöп! А ол строительдер келгежин, олорды баштап, иштедетени тоҥ лоjеҥил эмес. Jеагашты олор бойлоры jыгып алгылаар, бойлоры тарткылап келгилеер. Пилорамада бойлоры jаргылап ийер. А бот олорго иштеерге цемент, шифр, каду-саду, будук-садык керек. Олорды öйинде jеткилдебей кöр. Туку алтай тÿбинеҥ келген улус би-р де кÿн иштебей отура калза, кижини челдей берер. Шак ол цемент деп немеле кожо бош буурайдым ошкош. Учы-тÿбинде, арга jокто, облисполкомноҥ чыкпай отура бергем. «Эмезе цемент, эмезе мен. Бу ла» – дегем. Мынайып jадып, бир эки машина алган... Биске дезе ол келген улусты –бисти тоноп то jаткан болзо – jазап иштедер керек. Бойыстыҥ кÿчибис jетпей турганда, канайдар, канайдар! Бу кижи сананып jÿргежин, биске нениҥучун кöп неме тудар керек дезе, бис мындый албаты ошкожыбыс, Öскö албатылар туку jебреннеҥ бери туралар туткан, jолдор. кÿрлер салган. Кем де книга бичиген, наука ачкан. Бис дезе бу мыны бу jуукта ла баштаган улус.инебис. Jе бодозогор: тöртöн лö jыл мынаҥ кайра бу бпстиҥ jурт турган jерибисте не болгон? Ат jарыжатан ак jалаҥ ине. Бис бу jергеэнедеҥчыккан jылаҥащ . та келгенис дезе, jастыра болбос. Эмди дезе бу jер – бистиҥ jер, бу Алтай – бистиҥ Алтай, мыны.бис jарандырарыс, бис öҥжидерис. Артык кем де эмес. Биске öскö кем де келип, jакшы jÿрÿмди тöзöп бербес. А jÿрÿмис кандый да болзо, jылдаҥ jылга кем jок болуп ла браат. Кылчыр öгööнниҥ айтканынаҥ да бодозогор: «Совёттиҥ балдары ончозы бир тÿҥей: узун-узун, семиссемие, эттÿ-канду-у. Мен ле ошжош jабакарыш сынду, кадып калган, jÿрÿмге кунурап калган неме.jок» – деген jок по.

Эмди мен слердиҥ алдыгарда бойымныҥ jÿрÿмим керегинде комудайын деп турум. Бу jÿреле, кайкайдым, улус. Турамды аймак jаар кöчÿрейин бе 'кайдайын? Аймактаҥ бого келип иште – кандый,. мынаҥ аймак бар – кандый? Кÿнÿҥ ле кÿнÿҥ аймакташ: -не – jуун, не – бюро, не – пленум, не – тегине ле алдырткылаган. Сабырт ла этсе – аймак. А колхозты качан башкаратан? Кой, мал-ашта улусты качан керийтен, олорды качан кöрöтöн, олорло качан куучындажатан? Оноҥ кижи бир ле кöрзö, туку область барисалган jÿрер, оноҥ кöрзö – край. Бу, бу неге jараар неме? Мыныҥ бажына кем чыгар?.. Кемдн де болзо, бойыныҥ ижинеҥ айрыгылап, иштеерге бербей тургажын, jакшы ба?!. Незин jажырар, бойымды бойым айлымда айылчы кептÿ бодоп отурадым. Алган эжимннҥ карыганын, азыраган балдарымныҥ чыднганын сеспей jÿредим.

Jе, нöкöрлöр, айалга кÿч, кÿч! Jасты jаман кöрбöгöр, кыштаҥ кокок неме эди. Кар jаагажын, камык малыс кырыла берип айабас. Jаскы малга канчыйан керек тыйрыйа бербей. Калак ла калак, талканду баштыгыстыҥ тÿби jыртыла бергей. Иштиҥ кöбизин кöрзöгöр: эки jаан кампання – кой тöрöдиш ле кыра ижи коштоныжа берген де.

Бу мындый кату иш öйдö албатыны бар-jок немеле jазап jеткилдеер керек. Саду jаны бисте сÿрекей коомоҥ. Öскöзи бойсын – jÿк калашты биске öйлÿ-öйинде тартып, зкелгилеп туратан болзо кайдар. Кезиктерде бастыра jурт ÿч-тöрт кÿнге калаш jок отура берет. Кижи аймак jаар канчазын телефондоор?! Кезикте кулур да jок. Саду öйинеҥ öжöн, улус, öйинеҥ öткöн! Jÿзÿн-jÿÿр журсак кайда, кийим кайда? Базада jок дешкилеер. Билбей jадым, нöкöрлöр, билбей jадым. А бистеҥ этти, тÿкти, сÿтти сурагажын, силке тартып, тыныҥа jедишкилеп келгилеер. А бисти jеткилдеер дегежин – jок! Сельподо не jок деп сураганча, не бар деп сурагажын, торт болор.

Jе, нöкöрлöр, иш кöп дейле, «оркыбайлык! Иш ас болгончо, иш кöп болгоны jакшы. Бистиҥ партийный организация кÿчтÿ. Бистер ончобыс канча депутат, канча комсомол. Бис не аайлу кÿн! Ончобыс кöдÿрилип чыксабыс, бастыра албаты бисле кожо болор. А бистиҥ албаты иштеҥкей. Кöй jок албаты инебис! Бир кыймыктанып, сени мен деген кийнинде, бис тÿнн-тÿжин де

аайлабазыс, алама-шикир курсагы да керек jок. Кампанпя деп немени «jап» эттирбегенче, jада тÿшпес улус бис.

Партияныҥ айткан сöзи–биске сöс! Jакылтазы – jакылта! Амадузы – амаду! Тöрöлис там тыҥызын!.. Jе мениҥ куучын бу ла...

Колдорыс шыйманак, нöкöрлöр! Фу, jастыра айттырым –шыманак, нöкöрлöр! Бу иштердеҥ jеҥÿлÿ чыксабыс, пландарыс та бÿдер, акча-кирелтебис те öзöр, машина-тракторыс там кöптööр, jаткан jоныс там öҥжиир. Санаабыс омок, карманыс тастак болор, нöкöрлöр! (Jе бу кокур. Jок, кокур да эмес.) Jе бу ла... Акыр,. акыр, ол jетен обоо... Олорло кожо бош аймап браадым. Канайдар олорды? Куучын айткан улус айдыгар, айдыгар тен...Алдыбыста jай...

Нöкöрлöр коммунисттер, «комсомолдор, jурттыҥ акjиптери!

Бистиҥ бÿгÿнги jуун андый öйдö öдÿп jаткан болуп jат, канан бастыра советский албаты бойыныҥ партиязыныҥ съездтериниҥ, пленумдарыныҥ jöптöрин jÿрÿмде бÿдÿрерге умзанып, бар-jок кÿчин салып, ак-чек иштеп турган öйдö öдÿп jат. Бодозоор, улус, бис кандый öйдö jÿрÿп jадыбыс. Телекейде коммунизмниҥ ÿредÿзи там ла ичкерлеп барып jат. Советский албаты jарымjылдык планды ажыра бÿдÿрген. Бого кижи канайып сÿÿнбес? Бис те уйан иштебедис.

Jе, нöкöрлöр, эдил кÿÿги jыҥкылдап, jай |jеде конуп келди. Чабанныҥ кÿнин, фестиваль, байрамдаар деп отурыс. Байрамдабай а, не бис тоҥ ло андый! Керек дезе Баштапкы майды да jыргабай турганыс та. Jе ол туштагы иш-тошты кöрÿп, байрамдаардаҥ...

Jаскы иш jакшы öтти деп айдарга кем jок. Трактырлар да кöп сынгылабады, иштиҥ дисдиплиназы да бузулбады. Jаҥыс ла кемниҥ эди? Копейканыҥ беди? Трактыры поршени ÿзÿлеле, эки кÿн туруп ийген jок по. Бисте ол Берден, Ортонул ошкош улус бар бололо, иш тÿрген jылып турган ине. Олор нени этпес, кандый сÿме таппас? Бир уунда бастыра трактырды эмикле де jаба таҥала иштебайсын. Албаты тыҥ тудунган – мыны, чын немени, незин jажырар. Мынаҥ да бодозогор: Кайыҥ-

Сууныҥ совхозы ал ла камык трактырлу, а сÿрген jери бистеҥ jаан ла болзо муҥ ла гага кöп болор. Бис дезе jаекы ишти божодып, кир-торысты jунуп, терис кургап калган jÿрÿс. Кайыҥдуныҥ совхозында дезе эмдиги ле кÿнде ÿренделбеген эки jÿс га jер бар. Бот, бис чилеп иштеер керек. Öлö-тала берер керек. Эрте божотсобыс, бойыска ла jакшы... Jе акыр, кöп кöдÿринбейлик. Бистиҥ ижибис кÿскиде ле кöрÿнер. Jерди салданыҥ мизиле чоокырлап алала, кööрöп турган улус болдык.

Кой тöрöдиш база кем jок öтти. А бастыра jон туруп чыккан да. Туутаан эмегеннеҥ бери турушты ине. А не: иштеги улуска чай да азып бергени болуш... Школдыҥ балдарына баш болзын деердеҥ башка. Олорго jаан, быйан! Эмди школго сый эдип, нени-нени алып берер керек. Бистиҥ балдар ишке тен коркуш ине.

Мен бодозом, jаш малдаҥ jаан чыгым болбоды ошкош. Jе мыныҥ шылтагы «öрööрти» деп немедеҥ болгон ине. Ай-кÿнниҥ айалгазы деген сöс ол. Кÿн айасбололо, койлор кураандарын jерибей, кураандар тÿрген телчип-теҥкип, чыгым оныҥ учун ас болгон эмей. Jе мыны jаҥыс ла ай-кÿнниҥ айалгазыныҥ шылтузы деерге база jарабас – ол албаты-jонныҥ кара териниҥ тöлÿзи болор. Канча тÿнге кöс jумбай, канча кÿнге отура тÿшпей, иштеген, албаданган, амадаган учун jеҥÿ.

Бир jеткер эмди базакыйыжа берди: кой кöккö тойып калды. Анаҥ-мынаҥ эмеш чыгым угула берерде, jылдаҥ «ирелÿ чыккан койлордоҥ сÿрекей чочып jÿрген эдим.

Койдыҥ тÿгин быjыл база jакшы деп кöрöдим. Тегинде де табынныҥ ортозында кызыл-тас койлор jÿре,тен. Эмди билдирбейт. Былтыр кÿс jут-jулакай да болгон болзо, койлорысты, карын, jунганьгсты. Оныҥ учун кодыр jок болуп турган ине, нöкöрлöр.

Jе эмди койлорысты кайчылап jадыбыс. Jаан кайкайдым, улус, кайкайдым. Бу ла мынайда кайчылаар болзобыс, öлöҥ ижине jетире койло согужа берерис. Бу jарабас, jарабас! Бистиҥ алдындагы ударный ижибис кайда? Эм-эм кайчылап, божодып браадар керек, бис дезе талортозына да jетпегенис. Бу не соот, бу не ойын? Кой кайчылаштыҥ учурын билигер, улус, билигер! Бу кой кайчылаш эмес, а öрöмö алыш ине, öрöмö алыш. Ол эмезе сумал jаар акча сугуш! Jе мыны не куучындаар... Эртеннеҥ ле ары ишти кезем тыҥыдар керек. Зоотехниктер, ветеринарлар, бригадирлер кой кайчылап турган кажаганнаҥ айрылбазын! Улусты ишке кöдÿрзин, кöкитсин! Jылдыҥ ла кÿнине jетен-сегизен койдоҥ кайчьыjайтан Шиҥе, Jеле, Арчын, Черткиш дейтен ÿй улустар «аставной» бис дежеле, быjыл отургылап калтыр. Бригадирлер олорло jазап не куучындашпас? Кой кайчылаш –ол jаҥыс jылга ÿрене беретен иш эмес ине. Тÿргендебезеес, аш jок отурып калатан улус бис. Ол койлорыс ÿрендеп койгон кырабыста jÿрÿп jат ине. А пырей чабатан кыраларыс эмдиге одор. Бис кандый аш аларыс, кандый öлöҥ аларыс! Тÿргендеп тайгалаар керек, тайгалаар.

Тайга... Баш деп неме бош айланарга jетти. Бодозогор. Jай ла дейле, jайымжыыр деп сананбагар. Иш астап jаткан эмес, карын, тыҥып клеет! Кой кайчылаш, кöчÿш, jол jазаш, öлöҥ ижине белетениш, поскотыйын тудуш. Ойндо байрам бисте база бар. А камык строительство кайда?!

Колхозтыҥ бастыра малы быjыл тайга чыгар учурлу. Мында jаҥыс ла уй саар фермалар ла тайгага jедип болбос брак койлордыҥ эки табыны артып jат. Ол ло! Тайгага барбаган мал –ол биске чыгым. Тайганыҥ одорыла бу öзöктийин кижи тÿҥейлештирер бе? Онойдо мында артырган мал тегиндетапчы чабынысты тепсеер. Чабын бисте ас, ас! Былтыр Шушкуларда эки ле табын кой jайлаган, камык öлöҥ эдетен jерис тепселип калган. Мындый jастыра быjыл база болбос, болбос! Эмди кезик чабандар тайга барбазыс дежип, jÿзÿн-jÿÿр объективный-субъективный шылтактар бедрегилеп jат. Jок, бистиҥ кулагыс тунук, ол ло! Тайгалабас болзо, табынын табыштырзын. Jаҥыс мында Серке öгööн бар эмтир. Бала-барказы оору, больницадаҥ чыккалак, бойы да уколдорго öзöк тÿжÿп турган кижи. Тайгада доктыр jок ине. öгööнди мында артырар дезе, койы камык чабын ÿреер, тайгаладайын дезе, барар аргазы jок, иштеҥ чык дейин дезе, бастыра jÿрÿминде кой кабырган. Ойндо кижи койдоҥ айрылбас кÿÿндÿ. Jе бу мыны слер бойыгар кöригер, нöкöрлöр. Арткандарын керек дезе укпазыс та. Тайгалазын, ол ло!

Тайга дööн jол чыгарзын деп, эртен ле бульдозер ийер керек. Jÿк Кара-Боомго jетире jол чыга беретен болзо. Оноҥ ары не-немени, тусты артынып та алып, jетирип турбай Кöчÿшти тÿргендедер, меҥдедер.

Эмди санана-санана, бош булгала бердим. Койлор кыраларды тепсеп jат, ÿреп jат. Койлорды эмди jÿрÿзер керек. А оноҥ... Кураан койлорды эмди ле кайяылайла, тайга jаар jÿргÿзейин дезе, тÿгиниҥ акары jетпей калгадый. Акары jетпеген тÿк биске jаан чы/ым. Jоон койлорды кайчылайла, ийейин дезе, база коркымчылу. Кенете ле сооп, jашкандай берди – jаш кураандары кырыла берер. Кыштуда дезе кандый да болзо кажаан бар, не-не болзо, ого кире берер. Бот сананып кöр –• канайтса артык, канайтса jакшы.

Тайгага чыккан улустыҥ jалы он беш процентке кöп болор. Агитационно-массовый ишти быjыл тайгада тыҥыдар керек. Тус тартып турган трактырла кожо кинодоҥ бери jетирер. Уч-тöрт кире jерге радио тургузып берелик. Сереҥке, таҥкы садатан ларек то ачтырып айабазыс. Ишке брааткан малчыныҥ арчымагы эмеш jеҥил болзын деп, тайгада саду ачпаганча болбöс. Ол малчыга он-он беш кÿнге jийтен курсагын артынганча чыгар керек. Абусÿрекей кÿч. Фельдшерлер, ветеринарлар, агитаторлор нургулай jÿргÿлезин. Мен деп кижи быjыл тайгага кыйалта jок барарым. Былтыр болалбай калгам – öлöҥ ижи, камык строительство.

Öлöҥ ижине биске сÿрекей jакшы белетенип алар керек. Мындый карлу кыштыҥ кийнинде öлöҥ болор, болор. Канча ла кире кöп öлöҥ эдип алалы. Оноҥ öскö быjыл чöлдö кÿйгек дежет. Айдарда, олордоҥ биске 'болуш келбес, Чöлгö, карын, бис болужып айабазыс. Сананзам, андый ла айалга болгодый.

Эмди байрам кереги. Jе бис, правление, мынайда шÿÿштибис. Jакшы иштеген улуска муҥ салковойго турар сый-премиялар берер. Байрамга беш мал, беш уй сойорьгс. Город jаар жигуль сырага машиналар ийер. Jÿгÿрÿктеристи Саракай ла Кайкаш деп öгööндöр jараткылап, jазагылап тургулары. Эмди тургуза эҥ озо Калаптыҥ Чабдары, Калтар айгыр ла мениҥ Ак-Тöнöйим келип тургулары. Jеҥÿчилдерге jакшынак сый берерис.. Оноҥ ол аттардыҥ jарадыжын ÿспес керек. Аймактагы байга база да jууктап клееди. Былтыр аймактагы байгада кöп саба баштапкы jерди бистиҥ аргымактарыс алды ине. Мыны сананарга да jакшы, кöрöргö дö jараш. Быjыл база ла андыйболор учурлу. Jÿзÿн-jÿÿр мöрöйлöр: канча jÿзÿн тудуш, jÿгÿрÿш, футбол, волейбол, столмо чыгыш, канат тартыш – ончозы болор. Кÿчтÿлер, jеҥилайактулар эмдигештеҥ белетензин. Строитель грузин-

дердиҥ, гуцулдардыҥ командалары база белетенгилеп jат. Былтыр бис олорды jеҥдеп ийгенис, быjыл та кайтпагайыс... Ойын-концерт болор. Шак ол, ол концерт деп немö... Бистиҥ бу мындый jаан jуртта баяннаҥ болгой, чурана да jазап чыҥыртып билер кижи jок. Эмди бис кульÿураныҥ эки jаташ туразын тудуп баштап ийдибис, а ол бÿткен кийнинде ого кем иштеер? Мыны эмдигештеҥ ала сананып, ÿредÿге улус ийер керек. Культура деп немени öрö тартпаганчаас, öҥжитпегенчеес болбос. Оноҥ öскö бис jаҥыс ла болчок кардыбысты толтырарга болуп иштеп jÿрген улуска бодолду болуп турганыста. Тÿжине иштеген ле иштеген, эҥирде jанып келген, тойо-о ажанып ийген, оноҥ«у-уп» деп ÿшкÿрип алала, эжикти кÿрчектейле, jаҥыс ла орын дööн. Калак, калак, бастыра jаткан jуртбу мындый кижи ошкош боло бербезин... Jе куруга да болзо, «онцерт болор. Ух, уйаттузын... А бистиҥ библиотекабыс кандый jокту... ээ... ии...

Байрамды былтыргы ла jерде, Ташту-Тумчуктыҥ ичинде эдерис. Аймактыҥ бастыра автолавкаларын алдыртып аларыс. Улуска акча-манаттаҥ ÿлеп берерис. Jе jаҥыс ла jакшы байрамдаактар. Кериш-согуш чыкпа зын. Бу мында коммунистгер, комсомолдор тем кöргÿзер керак. Биске байрам да jдан иш эткендий болзын. Былтыр Элбре öгööнин, Jозулайды, бедреп, деремнени канча айланган эди: «Ой-уй! Улус! Бу Jозулай деп шÿткер кайда jÿрÿ? Меге Jозулай бойы керек те jок, меге оныҥ jÿс алтан салкобойдыҥ чаҥкыр сукно костюмы керек. Кÿрÿм уймап салар ине, эмезе таппай калар. Калак ла калак, бестибалга браадарда, мойнына коҥко илип койотон немени».

Jе, нöкöрлöр, иш кöп. Jай jай ла болбайсын, jе jайымданар öй бисте jок. Jайгыда нени эткеҥ деп, кыш бистеҥ сурап ийер. Jе кандый да болзо, бис бу иштерди ончозын бÿдÿрерис деп, мен алаҥзыбай турум. Бистиҥ партийный организация кÿчтÿ, партияныҥ сöзи биске jакылта, мындый болгон кийнинде, кандый да буудак биске не де эмес! Иштенелик, нöкöрлöр! Мен сананзам, бис быjыл пландарысты база ла ажыра бÿдÿрерис, а бÿткен кийнинде... Jе оны не куучындаар – jарт неме ине. Jаҥыс ла иштиҥ тебÿзин божотпос, jабызатпас керек. Балыкты чыгара тартып алала, калак, ычкындыс, ычкындыс!

Jе мениҥ баштык туузылды деген чилеп...     

 

ЭРТЕЧИ

...Алтын койлорын удабай ла турлуга айдап келер керек. Агырту дезе эжик алдындагы арка дööн jерге jыгарга чыккан, ол до удабас jанар болбой.

Эртечи олорды сакып, кöмöлöк печкениҥ оозында jабыс отургушта такталанып алган отуры. Ол полдыҥ jыртыгы jаар тÿкÿрип салат, эмезе «бу былар эмдиге канайып калт?» – деп,чырыштарлу чичке мойнынчöйип, кöзнöк карайт. Ажарга jÿрген кÿнниҥ чогы удура чалыза да, jе Эртечиниҥ кöстöри кылбыкпайт.

Отурарга кандый jакшы! Печке Эртечиниҥ сарсусапту, jаантайын ла сыстап jÿрер тизелерин макалÿ ла изидип jат. Эртечи дезе бÿгÿн бош ло арыган. А канайып арыбас: .айылдыҥ ижинеҥ чаптык иш бар эмеш пе. Ол ло jÿс-jÿкпÿрин кööлÿ казандарды ла ары-бери jылдырып турганча, кÿн öткöни билдирбей калар. Санаазында тыҥ ла иш эдилгендий бодолор, а кöрöр болзо – эдилип бÿткен ле неме jок. Ойндо тышкары чеденде сегизенге jуук азыранты койлор бар. Кажаганда эки jоон уй, эки бозу, бир чар туру. А уй деп неме чын ла моомоныҥ бойы ине.Тастак карды эмеш ле сенип келетсе, ыҥырана берер. Чыгала, таскактыҥ ÿстинеҥ öлöҥ тÿжÿрип бербегенче болбос. Ойндо талтÿште олорды азырантыла катай сугатка jетиретени кайда. Сугат дезе бу алтайда эмес. Оноҥ ойто келзе, теермендеп койгон арба jайып беретени база бар... Jе андый да болзо, Эртечи бу. иштерди ончозын бÿдÿре тудуп койды. Эмди тураныҥ ичи ару да, jылу да. Печкедеги кööш бортылдап, бир билинип, бир билинбей туру. Эртечи бÿгÿн Агыртуныҥ туку кÿакиде сöгумдап сойгон кара иригиниҥ кабыргаларын тÿлиген. Удабас чай да кайнап чыгар,

Эртечи jакшызынып, кöстöрин jумуп алала, узак отурды, Оноҥ кенете, чочыган чылап, селт этти.

– М-м, сен мени анайып па? М-м, эмди келерде öчöп по, öщтöп пö?.. Jок туру... Базынарыҥды базын, öчööриҥди öчö. Токто ло токто! Бастыра албатыныҥ алдына айдарым. Уй, бу мен канайда бердим? Байагым тудуп jÿргён болбозын. Аҥ jобош, аҥ jобош. Jок, jок, а не? Айдып ла алган табы ба? Куду-уй, шилемирди ийт jибес, ийнеге кирбес эдип ийген кижи. Адаанын алар бала jок, карган-тижеҥ, jÿдек неме деп турган ине. Калак ла калак... Акыр-акыр, чын да бу канайда бердим?

– Турага кирбейдим! – деп, шопыр Ырыс мап/инаныҥ кöзнöгинеҥ бажын чыгарып, кыйгырган. – Келер, -отурыгар... Слерди парторг келзин дийт...

Эртечи Ырыстаҥ «бу не болды, мени кайдарга jат?» – деп сураарга jетпеген, колхозтыҥ председателин тартып jÿретен «Волга» jуртка учуртканча кире коноло, клубтыҥ база ла кирнестезине тура тÿшкен. Машинаныҥ эжигин парторг Айылдаш Иванович бойы ачкан. Эртечи jаҥыс ла «бата-а, бу былар кижини jерге де бастырбайтан туру не» – деп сананып калган. Оноҥ ол анча-мынча болбой, Ленинниҥ сÿри jуралган клубтыҥ сценазында президиумда отурган. Эртечи маҥзаарала, чÿрчеде ле кара сууга тÿже берген. Аjыктанар болзо, айландыра бастыра кызыл: лозунгтар, маанылар, трибуна. Эртечиниҥ отурган столы да кызылбас jабынчылу. А албатыныҥ jÿзи – чын ла кызыл öрт, удура кижи кöргöдий эмес.

Коштой отурган улус jаар кылчас этсе, ончозы ла jозочыл – «передобой» улус: колхозтыҥ председатели, парторг, озочыл тракторист Судур, озочыл уй саачы Коj жоҥ, школдыҥ директоры Кöмÿр–jе тегин ле борнкар кижи jок. Эртечи бойы дезе таныш эмес эки эр кижи| ниҥ ортозында болуп калган. Олордыҥ бирÿзи Верховный Советтиҥ депутадына кöстöлгöн кижи ле бирÿзи , обкомноҥ келген кижи деп, Эртечи соҥында уккан. Отура-отура, ол эпjоксына берген: кöрöр болзо, эр улус кара сукно костюмдарлу, ÿй улус тÿлкÿ бычкак бöрÿктерлÿ. Эртечи дезе ол ло улайына кийип jÿретен эки jеҥи шалбартып калган тонду келиптир. Ойндо jаантайын ла белдестенип алатан учун, öмÿринде топчы да jок. Мыныҥ ÿстине столдоҥ jÿк ле бажы содойып отурган кижини эки jе ле деген эрлердиҥ ортозына кыпчып салган. Оноҥ чачамтыгып jадып ажанган кижиниҥ jÿзинде кöö дö бар болуп айабас. Jе удабай ла бу ончозы ундыла берди. Jуун башталып, колхозтыҥ зоотехниги, Кызыл, куучын айткан:

– Нöкöрлöр, нöкöр Торбоков Ерлен Чокынаровичти Верховный Советтиҥ депутадына кöстöгöнине jаткан jурт сÿрекей сÿÿнип jат. Jе бис оноҥ нени сураарыс? . Нöкöр Ерлен Чокынарович депутат болгон кийнинде биске ол эки jаташ школыбысты тударга болужып берзин. Акча-манадыбыс, арга-кÿчибис jетпеске jат. Ссуда керек. Оноҥ мастерской тударга цемент jок. Биске суражып берзин. Туку тöмöнги айылдарда электричество кероöин лампаныҥ одынаҥ öчöмиктеле берди. Биске jаан рлектростанция керек. Ойндо база... Jе ол ло.

– Бу сен, зоотехник кижи, ол бир «шагом-марш» дейтен кучаларыҥды не сурабадыҥ, уул?

–Эйе. Ромнимарш кучалар садыжып берзин. Кой малдыҥ угын jарандырарга. Jе, нöкöрлöр, мен... ы-ы... Торбоков Ерлен Чокынаровичти Верховный Советтиҥ депутадына кöстöгöнине сÿрекей сÿÿнип, оны поjа-а-ааршивайт эдип турум!

Кызылды ээчий трибунага Кылчыр öбööн аксас-бÿксес чыккан.

– Албаты-jон, jаткан jурт! Азыйда jокту кижиниҥ балазы jол алган ба? Jок. Эмдиги jÿрÿм тен чек öскö ине. Jе бу Советтиҥ балдарын да кöрзöгöр. Ончозы бир тÿҥей бийик-бийик, jоон-jоон, эттÿ-канду-у. Бис ле ошкош jаба карыш сынду, кадып калган неме jок. От ол. А мен, Кадын ичинеҥ келген кижи, бу Эрленди богоно сööгинеҥ бери билерим. Уулды кöстööр «ерек... Фу, бу неге болерди?.. Jе депутат болзын, болзын. Оноҥ ол семент-самантыгарды чын ла сурашсын, табышсын. Мен поjаршыбайтап ла турум.

Протоколды Сыйтынак бичип отурган. Ол, jаантайын бичийтен кижи, тен бир сöс тö болзо – тöгöт-чачат эмеш пе? Байа бойынча бажыи кöдÿрбеди де. Jаҥыс Сыйтынак эмди семирип, jÿзи адару чаккан немедийг борбойып jÿрген эмтир. Jе анайда бербей а. Колхоз jаан, иш кöп. Анайда jылдардаöдÿп jат. Эртечини jуунга экелигер деп, карын, Сыйтынак айткан болбозын. Парторг дезе бу jердиҥ кижизи эмес, ол Эртечиниҥ азыйдаҥ бери шнтегеннн кайдаҥ кöрзин.

Эртечи сÿÿнип отурган. Чын да, ол мынайып качанкачан сÿÿнген бе? Jок, санаазына кирбейт. Jе албатыjон база jакшы ла. Кöрзöгöр, карган-тижеҥ, иш этпей турган деп ундыгылабай, jуунга алдырткылап алган,. тöргö чыгаргылаган, тоомjылу улус коштой отургускылаган. Байла, кижи дешкилегеҥ туру.

Эртечи кööрöп, куучын айдар кÿÿни келген. Jе кенете ого та кем де оны залдаҥ öрÿмдей ширтеп отуры деп билдирген, «Бу кем не?» – деп, Эртечиниҥ куйкабажы jымырт эдип калган... .

«Бусенкижи jабарлаарга турарыҥда, бойыҥ... – деп, Эртечи сананганын билбей калды. – Улус нени айдар.

Чын ла нени айдар! Азыйда тыҥ ла болгон эдиҥ. Jÿгÿрÿк кер ат... Колыҥда камчы... Кем-кем мойнош, дура сöс айт... Сени ол jуунда та чын кижи ширтеген, та бойына анайда билдирген?.. А кем ширтеер деп?.. Кайаҥат па?.. Акчабай?.. Араjан?.. Кайаҥаттыҥ сок jаҥыс уйын бойыҥ апарып тырмуушка суктурдыҥ. Оноҥ ол уй бертинеле, öлÿп калды. Кайаҥаттыҥ алты балазы кызыл тын артты... Jок-jок, Кайаҥат эмди сени кайтсын. Бала; барказы jаанаган. Ончозы чабан, тракторист болгон.Олордыҥ ортозында блаашта jÿрÿ. А бу ла сени тарт, кан ырыс... Санааҥа кирет не? Кирбей а. Андый неме j ундылат эмеш пе?..»

Ол тушта jууныҥ ÿчинчи кыжы öдÿп, кыралар чоо; кырайып ла келерде, улус, jааны-jажы öнчозы, мажак терерге чыккан. Jе улус канчыйан терер: туку кÿскиде,  керек дезе чычкандар да кÿлтелеер аш jок эдип тибирип койгон кыралар ине.

Бир кÿн Эртечи Jыландуны öрö алып, ферма брааткан. Андагы уйлар кöдÿртип, куйруктадышка jедип калган деп угулган. Баратканча культстанныҥ jанында тöрт пö, беш пе кире балдар мажак терип jÿргÿлеген. Эртечи, ачынып калган кижи, бÿкÿреҥ маҥла чек ле j олордыҥ ÿсти орто келген. Балдар оны кöрбöгöн ошкош. «Ко-ол салкын кел, салкын кел» – дежип, сыгыргылап, | кÿкпеҥдешкилеп отурган. Эртечини кöргöн лö jерде ; балдар jуугындагы кыр дööн тизирт эткилеген. Олордыҥ эҥ учында кичинек баштык jÿктенип алган, соколчо ло уулчак багырып, jÿгÿрип болбой брааткан. Эртечи ого jедижип ле jÿрерде, уулчак та тайкылган, та канайткан, jÿгÿрÿк керднҥ алдына кире конгон. Эртечи адынаҥ тÿже калыганын билбей калган. Уулчакка jÿгÿрип келзе, ол балкашту jÿзин корчоктып jарылып калган колдорыла арчып отурган. Оноҥ тура jÿгÿреле, талортолой толуп калган баштыгын Эртечиге таштап берген.

Ол уулчак бу ла jÿрген Ырыс. Эмди jе ле деген эр: бала-баркалу, мал-ашту. Эртечи эмди ол тушта öй кату, казыр болгон деп бойын канча ла катап арбап jÿретен. Jе андый да болзо, ичинде тÿÿлип калган не де бар ошкош. Сыраҥай ла jайым, jеҥил санаа келбес. Мыныҥ учун Эртечи ол öйлöрди коскорорын сÿÿбейтен. Ол тушта улус jуу-чак деп билип, те!ин де тÿнди тÿн дебей, тÿшти тÿш дебей, öлö-тала иштеген эмей. Jе Эртечи кижиниҥ оорузын, су-кадыгын, торöзын, тойузын, jылаҥажын, тондузын ылгабайтан. Керек дезе кече-бÿгÿн похорона да алган келинге килеер jаҥ jок болгон. Иштен! Ол ло!

Jе Эртечи улуска jакшыны да кöп jетирген эмей. Бу ла jÿрген Сыйтынак... Бир катап эҥиргери Эртечи-эшке Сыйтынактыҥ энези ле таай jеҥези келгилеген. Таай jеҥези эдегиниҥ алдынаҥ тажуур чыгарган. Jе ÿй улуска кöп керек эмес, удабай ла кожоҥдошкылап, ыйлашкылай берген. А ыйлаар-сыктаар корон баштаҥ ажыра ине. Сыйынактыҥ адазы ÿч уулыла, бир ийнизиле кожо jууга атанган. Олордыҥ бирÿзинеҥ де суручап jок. Эмди дезе ÿйде кактанчы уулга–-Сыйтынакка jеткен. Эртечиниҥ. бойыныҥ да öбööни, Темдек, jуÿда. Ойндо бу ла кÿндерде сок jаҥыс уулы, Санаа, jети класстыбожодоло, он алты jашту кижи фронт дööн кача берген... Ол ло ыйлашкылап, калакташкылап отурала, эки ÿй кижи кенете Эртечиниҥ алдына jылгылай берген. Jайналганныҥ аайын угар болзо, Сыйтынактыҥ jажын кичинектеде бичип беригер дешкилеп турганэмтир. Эртечи не болзо, болгой дбйле, jöпсинип ийген... Оноҥ чынынтöгÿнин коскоргылап турганча, jуу токтоп, Сыйтынак дезе амыр-энчÿ öйдö черÿге барала, эзен-амыр jанып келген. Мыныҥ учун Эртечи шыраны кöп лö кöргöн. Караҥуй jер jаар чÿрчедеҥ калган.

...Jе Сыйтынак эмди бу куучын айдып туру. Тилиниҥ эптÿзи де сÿреен. Кижиниҥ тен угуп отурар кÿÿни келер. Эр болуп ла калт. Болор ÿстине кижидеҥ артык кижи болот, эрдеҥ артык эр болот. Эл-jонды башкарыжып ла jат.

– Нöкöрлöр!–деп, парторг туруп чыккан. – Эмди дезе бис сöсти Эртечиге берип jадыбыс. Бу бастыра отурган бистер оныҥ кöзинче чыдап, бу мындый jакшынак jÿрÿмге jедип алдыбыс. Эртечи дезе байлардыҥ кырлу мылтьгктарынаҥ коркыбай, эҥ ле озо колхозко кирген. Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ кату öйинде ол jон баштап иштеген. Öноҥ дезе карыырдыҥ карыганйа, Jыланду бажында фермада уй саады.

Эртечиниҥ маҥзаарганы коркуш. Ол трибунага чыгала, керек дезе «нöкöрлöр» дö деп айдып болбогон. Азый чакта частаҥ ажыра да «докладтап»,туратан эди.

Эмди дезе кöкси бöктöлöлö, туруп калган. Jÿк ле угулар-угулбас  «поjаршивайтап ла» турум деген ошкош эди. Ойндо трибунадаҥ тÿжеле, бойыныҥ jерине барбай, улустыҥ кийни jаар отурып алган. Албаты дезе нениҥ де учун узак кол чабышкан. Сыйтынак олорды графинди линейкала шыҥкырада согуп туруп токунаткан.

Арт-учында jуун божогон. Jе улуска «таркабагар, акча тöлöбöс, тегин кино болор» дешкилеген. Эртечи артар ба, артпас па деп таталjый берген. Бир бодозо, тилин оҥдоор эмес, улустыҥ кöлöткöзин ширтеп алып кайдатан. Ойндо кöс тö бош уйадаган. Эмеш ле неме кöрöр болзо, jашкайактый берер. Бу ла öткöн кÿсте койдо jаткан Чырбык-эшке кирген. Келзе, отты айландыра j улус отурган. Эртечи кажызынаҥ ла «jакшы ба» деп сураган. Эҥ учында бойына коштой отурган кара чекпендÿ кижиге «jакшы ба» деген. Онызы унчукпаган. Эртечи ол кижини тÿлей болор бо дейле, катап тыҥыда сураган. Бу тушта улус каткыдаҥ jер тырмагылай берген. Кöрöр болзо, ол кара чекпендÿ кижизи Чырбыктыҥ отко изидинип отурган карган ийди болтыр.

Jе Эртечи артар деген: ол уй саачы болуп турарда, передвижканыҥ киномеханиги бир кнно экелип кöргÿскен. Андый кино болзо, Эртечи оны тил билбезе де, оҥдоор. Ол солдат уулчак керегинде кино болгон. Байагы уулчаккомандирдеҥэки ле кÿнгеотпуск сурап алала, энезиниҥ эски туразын бÿркеп беретем деп jанып ийген.

Jе jаткан jуртына jедип турганча, эки кÿн öдÿп калган. Айдарда, кööркий база канайтсын, энезине jалаҥда ла чала-была jолугала, айлына кирип чайлайла, ойто jууга сала берген... Оноҥ jанбаган. Ол уулчак чек ле Санаага тÿҥей. Андый ла куу-ак, шыйпык, чичке мойынду неме. Олор, байла, кураалаш болбайсын. Санаа база jанбады...

Эртечи экранныҥ чек ле алдына отурып алган. От öчÿп, кино башталарга ла турарда, Эртечиниҥ ÿстине парторг эҥчейген.

– Э-э, слер контора jаар бассагар. Ы-ы, ол еолун улусты ÿйдежип салар керек...

Айдыҥ он беш толуны турган. Тÿштий jарык болгон. Кип-килеҥ теҥериде каа-jаа да болзо, jе jаан-jаан jаркынду jылдыстар чалыган. Шерjе чедендер, туралардыҥ бÿркÿлери, телефонныҥ тöҥöштöри сööктий кугарып тургулаган. Олордоҥ агара кырутып калган jерге каракöк кöлöткöлöр тÿшкен. Ором ээн, ыҥ-шыҥ болгон.

«Бого келбегеним, э-э, удап калган турбай – деп,

Эртечи jÿк ле ÿрбедеп бараткан. – Акыр, айла Кушкулы-эшке кирер. Оныҥ уулы шопыр кижи jаантайын jорук-jол jÿрÿп турган – кайдаҥ-кайдаҥ ачу таҥкы тапкан болор бо?» Jер тÿште карара эригенчилейле, тÿнде ойто шык тоҥуп калган. Эмеш ле тыҥыда, тÿргендей базып ийзе, кату öдÿктиҥ таманы кÿлÿрей берер. Ойндо Эртечи, тыныжы jаанайла, jöткÿрип ийип айабас. Ол тушта деремнениҥ ал-камык ийттери акшыгылап чыгар. Бирÿзи ле оос ачкан кийнинде, чай кайнадым кире токунабас. А Эртечиге дезе тымык керек. Ого сананар керек. Сананатан неме баштаҥ ажыра: нениҥ учун алдырткылаган, алдыртсын деп кем айткадый, ойндо байагы бир ширтеген-чилеген иöс база бар... Меҥдеер неме jок. Конторага база не кычыргылап турган болор деп? Байла, койдоҥ сойгылайла, аракыдаҥ алгылайла, ол . айылчыларды кÿндÿлегилеп jаткан болбайсын. Кабак болзо, ичпес. Кызыл-эш болзо, бир тукураан тудардаҥ башка. Сÿттпҥ суузы эмди база кайдаҥ келзин. Jок-jок, торт ло ары амзабаза артык. Бойынаҥ бойы калажырап бараткан кижи кайдар оны. Ол ло аш ашкан кийнинде бош ыйлап-сыктап jада берер. Эдине тиш тыгынар эмес, ойндо карынныҥ оозында оору база бар-. Бир чööчöй чай ла ичсе, болор... Кöр, бу зки кып турадаҥ ыш чыгат. Муклай кööркий, байла, кöчÿп кирген туру. Энези, Курмакчы, туштаза ла, уулым айылду болбойт деп комудайтан. Муклай эмди кыймыктанар болор бо?.. А бу кем-эш боло берт? Э-э, Ынабас-эш. Jаҥы кажаган айыл тудуп ийген туру ине... А бу дезе Сыйтынак-эш. Jос сенектÿ тöрт кып jер-jалаҥ тура. Кöзнöктöри бастыра. от. Сыйтынакты jууннаҥ сакыгылап отурган болбайсын. Калаш быжыргылагйн ошкош. Баjа-а, Сыйтынактыҥ кулажыныҥ бийигин, узунын! А обоозы айрууш тийбеген, карлу бойы туру. Э-э, Сыйтынактыҥ мылчазы да кезик кижиниҥ туразы кире бар эмей. Эр андый болбогондо. Бала азырап jат, мал азырап jат...

Эртечиниҥ алдында уй мööрöгöн. Мööрöжи ачу-у неме, байла, аштап турган болбайсын., Ол Кÿзештиҥ энезиниҥ уйы болор. Эмегенниҥ öлöҥи божогон болор. А эмди öлöҥди кем берер ого? Колхозтоҥ сур.аза, председатель: «Акыраар, буслер jÿÿлип-эштеп турган болдыгар» – деер болбой. Байла, улуска тере-эш ийлеп ле, тон кöктöп лö аргаданатан туру. Эртечи, Кÿзештиҥ энези, Jимекчи эмегенниҥ чеден jои болчак туразыныҥ jанына jсдип келзе, чын: чирик кажаганныҥ jанында öлöҥ кöрÿнбеген. Öлöҥи де божоп калган ошкош. Jе алдырбас; Орöкöнниҥ сок jаҥыс кызы, Кÿзеш, торсугы кöдÿрилип, кол-бут болуп' калганда. Ол эмди мындагы сегис класс школды божодоло, Jыланду бажында уй саап jат. Эртечи уйларын ого табыштырды ине. Эмди тоҥкур башту Тööнöйди, кöнöк сÿттÿ Тарлаҥды, jобо-ош jа-жу салаа öҥдÿ Öскÿзекти, бозу тушта кулактары, куйругы ужып калган Ээнекти Кÿзеш саап jат. Бир jошкын, тебеген, эби-кууды табылбас кара кунаjын бар. Кÿзеш та канайып ла туру болбогой... Куда-ай, кижиде бир андый кыс та болгон болзо кайдар. Бир де jуук неме jок. А Агырту ла Алтын... Jаан болзо, Агырту ла Эртечиниҥ сööктöри jаҥыс ине. Олорго, jиит улуска, айылга отурар карган керек нне.

– Кÿзеш... Эмди Jыланду бажында Кÿзеш... – дейле, Эртечи кöзнöк карады. Jе-Агырту ла Алтынныҥ клееткени билдирбейт. – Jыланду бажыныҥ кары jаҥы ла шÿлÿреп jаткан болбайсын. Баш бол ол алтайга! Кандый да болзо, jирме эки jыл анда калган. Иштеген, иштеген. Эки колдор бÿктелбей барган. Эки буттар тÿзелбей барган. Оноҥ артык канайдар...

Ичпек öзöктиҥ туйук бажында кара арканыҥ эдегинде тоолу туралар, Эртечи кöстöрин jумза ла, кöрÿнгилеп келер. Туралардыҥ анча-мынча ыраагында «адам тушта тудулган» чирик кажаган турар. Кажагаяды айландыра камык короткы чедендер, обоолор, каҥча jылдарга корумдалган öтöктöр барчакталар. Эртечиниҥ jаткан бÿркÿзи jок, jÿрекче туразы ол туру... Эмди тÿш jеринде Эртечн ол турада jадар. Jос столдыҥ ÿстинде алаканча кöзнöктöҥ еоккон эзинге кылбыҥдап, шили jок.лампа суркураар. Эртечи кöстöрин сыкыйтып ла ийзе, лампаныҥ jалбыжынаҥ кызылзымак-сары jаркындар учукталып, чöйилип чыгар. Кöстöрин jумала, ойто кöрзö, jаркындар jоголып калар. Эртечи мынайып узак jадар. Эжиктиҥ jаагында эски тонныҥ эдегиле белдÿÿштеп койгон бозу мыжылдаар. Ол кезикте, байла, jаман тÿш кöрöтöн болбой, багыра берер. Эртечи унчуг.ып ийзе, токтоп калар. Потполjыда чычкандар шылырап, баштактангылап, чыҥырыжып тургулаар. Тöжöк арт-учында jылып, Эртечи атка бербес уйкузына jедижи.п браадар, jе бу ла тушта, öнöтийин качашкан чылап, кандый бир уй карды чыкырадып, тураныҥ толугына келеле, сöйкöнö берер. Уйдыҥ мÿÿстери стенеге такылдап, тура аҥтарыла бергедий бодолор. Эмди ле ол «кöрмöстиҥ катын» тоҥ бокло шыбаалап туруп, сÿрÿп ийер керек, jе Эртечи тöжöктöҥ айрылып болбос. Мынайып ла jадала, уйуктап калар. Уй дезе, байла, тÿниле сöйкöнöтöн болбой... Эртезинде таҥ кылайып ла клееткенде, ойгоно чарчаар керек. Кырутып калган полго тÿшпей, öдÿгин кийеле, тонын jабынала, туку кажы чакта öчÿп калган темир печкеге от салала, кечеги чайды изидип ичер керек. Оноҥ чыгып, кижиниҥ тыныжы буулар соокто кызыл колло уй саар. Сÿтти учетчикке табыштырып береле, турага келип, бÿгÿнги кÿнниҥ чайын азар. Оны чала-была ичкен кийнинде ойто ло кажаган барар. Талтÿш кыйганча öтöк эдектенер. Уй саачылар эмеш ле кыйгак болзо, «заводиттала» бергилеер. Кезикте уй саачылардыҥ кемизи-кемизи Эртечиниҥ ÿсти орто арт-урт калып келер. «И-и, сен отходты бойыҥныҥ уйларыҥа туйкайын не кöптöҥ jайып тургаҥ? Мениҥ уйларьш не? Сенийинеҥ уйан деп пе?.. Jамылу болгон кадыт! Чок сеге, чок! Сураган сурууҥ ол! Азыйгы темный улуска момон до бий болбой...». Батаа, ачузын, корондузын! Jе керектиҥ башталганы ла бу... Туралардаҥ балдардыҥ ыйы, сыгыды угулар. Олорды темир печкеге каардырар, эмезе шалдаҥ тышкары чыга jÿгÿреле, соокко ужыыр болор дейле, энелери орындардыҥ буттарына бöс курларла буулагылап койгон. Артык канайдар – айылда бала алып отургадый каргандар jокто...

– Эмди анда Кÿзеш – деп, Эртечи араай ÿшкÿрди. –Jе эмди не болзын.Jе андый да болзо... Азыйгы ошкош эмес. Байла, кижи деп неме jакшьшы да кöрöр, jаманды да кöрöр. Андый ла неме болбой.

...Эртечи Череттÿ кобыдагы jайлуда содон айылда jаҥыртык орынында jадар. Тÿндÿк öткÿре jаан-jаан jылдыстар караар. Очокто öчÿп бараткан чоктор кызарар. Айылдыҥ ичинде сÿттиҥ, öрöмöниҥ, аарчыныҥ тидÿ jыды ла такталгалак jаш öлöҥниҥ jылымсу jыды jытанар. Тышкары тойу уйлар уур онтогылаар, томоноктор кыҥылажар. Тöмöн сууалгышта ачыбазын деп сÿт сугатан оро дööн сууныҥ жоркырап тÿшкени, эжик алдында кезек тыттардыҥ ÿргÿлÿ шуулты jап-jарт угулар... Айылдардыҥ эжиктери ачылгылап, шаҥ-маҥ куучын чыгар. Мында бир де эр киндиктÿ кижи jок то болзо, «Э-эй, уулдар!» – деген кыйгы чöйилер. Оноҥ кожоҥ...

Кара ла тайын калыбас Кажаан-чеден деп туткан?

Кыйтылдажып ӧйикилбес Кату jадыгы кем тапкан?

Эртечи тура jÿгÿреле, тыйткары болор. Улус эжик алдындагы ак jалаҥда карарышкылап, тегерийте тургулап ийген. Jайканышка киргилей берген... Эртечи ол jаар меҥдеер.

Кожоҥдой-кожоҥдой келгежин, араайын  кÿÿлеген караҥуй арка, арканыҥ ÿстинеҥ эҥчейип карагылаган тоҥкур кайалардыҥ баштары, öксöп келген айдыҥ тырмак ошкош jемтиги, агара jолдолгон быркыруун jылдыстар – ончолоры, улусла кожо jайканышкылап тургандый бодолор. Эртезинде дезе тÿжине ле «таҥ атпактаҥ. таҥ атсын, такаа деген куш этсин» – деп, кулак кÿÿлеп, шыҥырап jÿрер...

– Акыр, чайды чыгарбаганча – деп, Эртечи кöзнöкт.иҥ эркининеҥ тудунып, öрö турды. – Мынызы сооло кайнай бербезин... Тирÿ jÿрген кижи jыргал кöрбöй база.

...Эртечи контора jаар барып ла jаткан. Ол эмди ийттердиҥ ÿрÿжинеҥ де, недеҥ де айабай, кöксин кеҥидип, jудругы дööн jöткÿрип браашан. Кирбегени jылдаҥ ажа берген'магазинди öткöн. Оноҥ Эртечиге jирме салкой пенсия берип турган почтоныҥ jанына эмеш тыныш алала, ичи-тышты jарык отту конторага jедип келген. Удура изÿ эттиҥ, кöчöниҥ jыды соккон. Эртечи арыганын, аштаганын jаҥы ла сезип калган. Ол тизеленип jадып, текпишти öрö кармаданып чыгала, кийисле jылулап койгон уур эжикти ачып, коридорго кирип келген. Бу ла тушта председательдиҥ кыбынаҥ эр улустыҥ каткызы jир эдип калган. Эртечи: «Акыр, каткырышкылап алгай»,– дейле, тура тÿшкен. Кöзине стенени кечире чöйилген кызыл лозунг кöрÿнген. Буквалары jаан болордо, Эртечи кычырар деген, jе лозунгтыҥ сӧстöри орус болуп калган.

Кенете Эртечиниҥ кийин jанында та кандый да кыптыҥ эжиги ачыла согулган. Кöрзö, бир кайырчак аракы тудунып алган Сыйтынакчыгып келген. Ол, шилдери шыҥкырап, тентириле-тентириле келип jаткан. Эртечини кöрöлö, кÿлÿмзиренип ийген. Эртечи ого эжик ачып берерге ичкери тап эткен. Бу ла тушта «Акыраар, акыраар, бу кайдööн jÿткип барадар?» –деген Сыйтынактыҥ кыйгызы угулган. Jе Эртечи мыны оҥдобой, эжиктиҥ тутказын ала койгон. «Бу кайдööн барадыгар деерде! Не керек?! Анда солун улус!» – деп, Сыйтынак катап кÿзÿрт эткен. Эртечи кайа кöрзö, Сыйтынак ÿстÿ эриндерин jаланып, семирип калган бÿдÿк кöстöриле Эртечиге соок кöргöн. Эртечи бажына тöбöлöдип ийгендий, конторадаҥ чыга конгон...

Мынаҥ ары не болгонын Эртечи jетире билбес. Бир ле кöрзö, деремнениҥ тыштында поскойтон чеденге артылып калган турган. Jÿреги чын ла тамагында согулып, кöкси та кандый да сыстаҥ изип, öртöлип, тыҥыскып турган. Бу ла кече jаҥы сок jаҥыс уулы Санаадаҥ похорона келгендий. Бу ла кече öбöгöни Темдектеҥ похорона келгендий... Алдына Сыйтынактыҥ бÿдÿк кöстöри ле ÿстÿ оозы кöрÿнген. Эртечи оныҥ jÿзин эки jаагына толтыра уурыныҥ ажын кептеп алган öркöгö тÿҥей кöргöн... Оноҥ Эртечи тÿнди тÿн дебей, jолдыҥ ыраагын ыраак дебей, Агыртуныҥ турлузына келген.

– Акыр, акыр, аҥ jöбош, аҥ jобош – дейле, Эртечи öрöтурды. – Бала-баркалу немени оны. Ойндо база сен оны канайып ийейин деп? Сыйтынак сеге «бу аймап jÿрген болдыгар, öрöкöн» – деп каткырала ла, отурып калгай... Сени база неме адып ийип. Калайыҥ кайыла берер деп туруҥ ба база? Акыр, койлорды барып сугушпаганча... Куду-у-уй! Jарман ийт эмес болзо, кижи база мынайып jÿрер беди?..

Эртечи койлор сугулган кийнинде ойто ло печкениҥ оозында отурар. Агырту ла Алтын ажангылаар, чайлагылаар. Оноҥ олор тöринде кыпка киргилейле, узак шымыранышкылаар. Кезикте баштактангылап, тытпакташкылай да берер. Оноҥ, арыган-чылаган улус, уйуктагылап калар. Эртечи печкеншг оозынаҥ эмдиге ле айрылбас.

Ол сананар ла сананар...

Jе оноҥ кой тöрöш башталган. Сананар чöлöö öй j,ок боло берген.

Бÿ ла кÿндерде Эртечи деремнеге ачу таҥкы бедреп тÿшкен. Ол оромло барып jатса, удура Сыйтынак келеткен. Jе Сыйтынактыҥ кöзине Эртечи керек дезе илинбеген де. Бу нениҥ учун дезег Сыйтынак «монгол айылчылар айылдап келеди, жой сой» деген jакару алала, буттары jерге тийбей бараткан...

КАЛТАР АТТУ КААКАНЫҤ СУРКАШ-ЭШКЕ JЕТИРЕ JУРГЕНИ

Карара терлеген алаканча кöзнöк бозорып келген таҥнаҥ агарып ла jÿрзе, Каака-эштиҥ эжик алдыла сыр jелишле аттар öдöр. Аттар бышкыргылап, шакталып калган карлу jолго туйгактары кажылгак чыкыражып,. самтак тÿктÿ сакактарына jаба тоҥгон jинjиче тожычактар шалыражып браадар. Кенете кандый бир кыjыраҥ мал ачу чыҥырар. Бастыра ÿÿр улай-телей тирсилдеде тебиже берер. «Ай, ай, кöрмöстöр, уй! – деп, кöнÿк Jабааныҥ кыйгызы jызырап чыгар. – Тÿÿк. Оноҥ ол бойы агаш ээри, чыкырап, араайын ыҥырана, кожоҥдоп, öдö Конор. Оныла кожо тибирт-тизирт оромды тöмöн алып, сугат jаар уулу ырап браадар.

Бу тушта Каака: «Болды, ÿй кижи, – дейле, час курчулу шааjыҥ айагын jабыс тегерик столго тургузып койор. – Бош ло терледим». Оноҥ бели, тизези сырт этпезин деп чеберленип, полго, орынга тайанып jадып туруп чыгар. Ийниниҥ бажында эки jерде jап-jаҥы тегерик jамачыларлу саргара эскирип брааткан торток тонын зжиктиҥ jаагындагы илÿдеҥ алып кийер. Оноҥ тап jÿктенишке бош ло ÿлтÿреп калган кÿреҥ сатин курын сырсак кöксине ороп, jырс этире курчанып ийер. Кургак jатсын деп, уйдыҥ ичи ошкош тастак балкаш печкениҥ ÿстине салып койгон ööрмöлÿ ÿйгенин ле капрон чылбырлу кыл ноктозын алып, колтуктанып алар.

«Jе, ÿй кижи, браадым» –дейле, такталып калган чокондой бычкак бöрÿгин кичинек содон бажына кептей тартала, изÿ кейди кöксине толтыра тынала, тышкары чыгар. Чыккан ла бойынча Каака, темиккен аайынча, теҥери дööн каҥкас эдер. Теҥери соокко чек ле кажайа тоҥуп, шаҥтып калгантурар. Jуртта дезе бир детабыш jок: бу корон соокто, албан келген эмес, мындый эрте тышкары кем чыксын. Jаҥыс ла узак тÿнге аштап калган Тоҥкурак Кааканы кöрöлö, ыҥыранар. Туй тоштолгон каралга кöзнöктÿ туралардаҥ ыш чын ла коройлоп, агара тынаарсып, öзöкти кöжöгöлöп койгон турар.

Кааканыҥ кызылзымак суйук сагалы, тÿлкÿниҥ куйругынаҥ эткен jаказы чÿрчеде ле кырутый берер. Ол кичинек, куукак jÿзин уштугына сугала, тыйрык-мыйрык шерjе чедендерди кууп, коркоҥдодып ийер, Öдÿги бычкак та болзо, кар кыjырап турар. Тереҥ тынбас та – соок.

Кааканыҥ келетен jери – jурттыҥ сыраҥай ла учында, чын ла бÿдÿн тыттардаҥ туткан чеден. Уур бийик каалганы узада-а чыкырадала, Каака чеденге кирип келер. Мында не jок деер: канча jÿзÿн таскактар, болчок-калчак туралар, олорго jöлöп койгон талдар, кайыҥдар, мöштöр, чҥбилер, кыш болгоны амыр jаткан абралар,. сынык-бычык чанактар, плахалар, jостор – ончозы .ла карга бастырган jадар.

Каака туралардыҥ бирÿзине jеделе, эркинниҥ jыртыгына jажырып койгон тÿлкÿÿрди алып, jаан чоҥ сомокты колын каардыра-каардыра ачып ийер. Тураныҥ ичи караҥуй, тышкартынаҥ да соок болор.

Удабай ла бочкодоҥ эткен темир печкеде таптар кÿйÿп чыгар. Каака дезе болчок агашты такталанып алала, печкециҥ оозында таҥкылап отурар. Ол бу тушта та ÿргÿлеп отуратан, та нени-нени сананатан – бойы да билбес. Jе бу öйди Каака сÿрекей jакшызынар.

Отурганча, эжиктеҥÿч бÿктелип jадып, УзунМикийтке кирер. Сооктыҥ ак буузыла кожо капустаныҥ, согононыҥ ачу jыды jедер. Узун Микийтке чичке ÿниле: «Якши ба, каркан», – дейле, печкениҥ кабыргазына, полго отура тÿжер. Оноҥ койон терези бöрÿгин уштыйла, чичке узун сабарларыла уймалып калган сары чачын, бир ле ууштам чырчык jÿзин, чыкчыттарын онтоп туруп ныкый берер. Байла, ол кöзнöктиҥ рамазын эдиҥ бер деп айбылаган Кабана-эшке барып jÿрген болбайсын. Эмезе отургуш эттирткен Чачак-эште болгон болор.

– Ээ, башкам эмеш-эмеш сыргу-оору болор, каркан, – деп, Узун Микийтке jÿдешке бош камалгазы чыгып калган колын jаҥыыр. – Силер, каркан, аДаш тартар, белетеер, а Узун Микийтке чабар, чабаар. Йылу

ла болзо, чабар. А Узун Микийтке акаш чабарын билер. Узун Микийтке Ярманияда акаш чаикан, Японияда акаш чапкан. Архангельскте акаш чапкан. Силер, каркан, Архангельск билер? Узун Микийтке база да öскö jерлерде акаш чапкан. Узун Микийтке биле-ер, билер. Иазап, йазап, лаптап... Йаш акаш. Йулдама керек |

jок – кату, йаман...

Бу тураныҥ ээзи – Узун Микийтке. Ол бого колхозI тыҥ абра-чанактарыныҥ сыныктарын jазап ла, айрууштырмууштарыныҥ саптарын эдип ле – не ле бар бор; кар иштерин бÿдÿрип турган. Ого коштой улуска эжик; тер, отургуштар, столдор, адаруныҥ рамдарын эдер. Jаҥыс сöслö айтса, этпези ле jок.

Эжик алдыла ойто ло ÿÿр-табын тибиреер. Аттар эмди еыр маҥда брааткылаар. Олор соок суу ичеле, калтырап, эмди Jабааныҥ jайып койгон сулазына, сöлöҥкöзине меҥдегилеп jат.

Мыныҥ кийнинде эжиктиҥ ачылыжы кöптöй берер. Уйген, нокто колтуктанган улус бирдеҥ-экидеҥ киргилеп, отурар jер табылбай барар. Улус терпек тере тондорлу, вата штандарлу да болзо, соокко jÿстери ырjайыо, тумчуктарыныҥ суулары агып калган келгилеер.

Бу öйдö печкениҥ кабыргазы кызара изип, кöзнöк-; тиҥ тожы jолдолып, тамчылай берер. Куучын дезе ат: тар керегинде болор. Аттар да керегинде эмес, а кандый бир jаҥыс ат керегинде. Куучынга кирген ат богоно сööгинеҥ бери тоололо берер: базыткыр ба, jелишкир бе, jÿгÿрÿк пе, jорго бо, сайгак па, кажаҥ ба... Оноҥ абрага кандый, чанакка кандый, таҥ атка кандый, тÿс jолго кандый, кырга чыгыжы кандый дешки-; леп келер. Эмезе jобош по, ÿркÿнчек пе, кедерлеҥкей бе, айса саракай 6а, тойынгыр ба, соодучыл ба дешки-1 леер. Анайда кем оны ÿреткен, кандый ÿреткен, кажы беениҥ, кажы айгырдыҥ кулуны дежип узак блаашкылаар. Керек дезе эрÿÿлге, эзирикке минзе кандыйынаҥ !

бери куучынга кирер.

– Ол, ол кара бее не?.. Бачаа, мал бол кööркий... Мен ол туштарда бу ла эмди Кезердиҥ минип jÿрген jÿгÿрÿк керин jелишле jаантайын чыгатам. Тен камылтпайтам да. Кара бее, кööркий, бир кулунду тушта ол 1 jÿгурÿк кердн эки jелепонныҥ тöҥöжине артырып туратан. А экинчи кулундуда бир тöҥбшкö озолой беретен. Учинчи кулун чыгарда, jарым да тöҥöшкö болзо, ак'а-

лап ийетен. Jе оноҥ ло божогон. Мал ине, мал... Öктöми тен...

– Чын, чын, ол кара бее бойы кирезинде база мал ла болгон эмей. Кöрзö лö уй ошкош, а маҥтаар болзо... Мен дезе ол кара беени минеле туку...

– Акыр, акыр, ол кара беедеҥ эмди не арткан?

– Та, чала билбей отурым. Jарбай öгööн, ол карн беениҥ кулундары кайда?

– Тÿлкÿлер jип койды не база. Баштапкызын бил-т бей отурым, экинчи кулды бу Тегериктиҥ минип jÿрген Эрлен дейтен ак чамышту коо-jеерен ады эди. Эйе, эйе, артканы ла ол. Учинчизи, jок бу канайда бердим, тöртинчизи эмтир – jÿзинде чаҥмакту болгон – сарбаа тужында jоон чабдарга каjатты ине.

– Ээ, ол Тегериктиҥ Эрлени чын энезин тöзöгöдий мал болгон эмей. Бу бир кöрмöс, Jырааты, кей-кебизин таҥма, Акбоочы дööн айылдап браадала, кöксин тÿжÿре чаап койды ине. Сööк-тайагын, арка-сынын кöрзö,. тен, jÿгÿрÿктиҥ бÿдÿми бар ине.

– Акыр, акыр, ол Эрленигер кандый айгырдыҥ балазы болерди? Сыганныҥ беди?

– Jок, jок, чеден калыйла, колы сынган Передобой болбой.

– Jок, мынаар Аксалаадагы консботтоҥ келген Камыйныст jок по?

– Бу канай отураар, Передобой jок по?

– Камыйныст дийдим. Мен билбей. Ол туштарда айгыр азыраган кижи...

Бот, куучынныҥ айгырларга кöчкöнй бу. А айгырлар керегинде тÿжине де сöс блаажарга кем jок...

Кечеги кÿн отдых-выходной болгон болзо, кей-кебизин jазымы jоктоҥ акдаш керегинде болор.

– ...Jе Кызыл-Ташты мынаар Куйкур турганынаҥ аштым ла. Бутты тöмöн тÿшкен кош арканы öрö jортоло, тегерик акка чыгып ла келдим.

– Бу, бу кажы акты айдып отурыҥ? Бир башкыjыл мениҥ тÿлкÿ балулай аткан агым ба?

– Эйе, эйе. Jе бот, адымды, Какай-бороны, минип jÿргем, jыраалардаҥ буулап ла койдым. Бойым айры тыттыҥ тöэине отурып алдым. Jок, jок, ол былтыр jалкын соккон тытка коштой айры тыт эмес,, а бу Сорпоньпг манакайланып тураачы кара тажы бар ине, бот ол кара таштыҥ алды jанындагы айры тыт.

– Ээ, бу ÿул ол Тойтоҥ öгööнниҥ айа тартып туратан эки айры бырчыт тыдын айдып отурган туру ине.

– Эйе, эйе. Jе акырзаар да... Отурым ла отурым. Агыртуныҥ ÿни де чыккалак; Оноҥ кöрзöм, кöк лö jарамас, алдымдагы кертектеҥ элик чыгып келт. Былтыргы ла керекшин болгодый. Оноҥ, фу, ойндо... бу, бу ондо jыгын jадатан jок пет? Тöзинеҥ кайыҥ корболоп келген jыгьгн. Бот, ол jыгынныҥ jаны орто меге талтууралай туруп бербейтен беди. Мен jазап туруп быжулай-былчаалай шыкап ла алдым! Мажыны базардыҥ кажы да jанында, кöрзöм, каруулым куру эмтир. Не де jогыла! Мен кайкап. Jок, jок, не де jок. Турайын дезем, агырту jууктап клееткен. Канайдар, отурдым ла, jе оноҥ агырту-эш божогон кийнинде jыгынныҥ jанына барып кöрзöм, чын – не де jогыла. Ис jок не, jок... Как курÿ.

– Тöгÿне ле ÿрдÿртип отурган боддыҥ, уул?

– Jок, jок деерде. Ол тушта слерге айап, айтпаган инем. Jе чала эҥиргери болгон ошкош эди.

– Jе эҥиргери де болзо, ол айры  тыт ла jерсил jыгынныҥ ортозына элик кöрÿп албас кöс кайдаҥ келетен? Канча jаан jер ол?

– А мен бир катап база ол акка чыгып ла келзем...

– Сениҥ куучыныҥды уккан .кижи тен ойык-чортык дегендий неме змтир. .

– Jок, jок, улустар, ол, ол актыҥ камчы jанында кезек тыттарда азый мынаар бу койдо jаткан Саруулдыҥ энезиниҥ таайы Öксö деп кижиниҥ jурчыларыныҥ – бу отурган Jемзе кезектер олордоҥ таркаган эмей – бот, олордыҥ та кемизиниҥ де, ол кижини чала немени билип ийетен кижи дежетен, оны мынаар мундустардыҥ камы Аjый jип ийген бе кандый – бот, ол кижиниҥ

 сööгин анда туткан деп уккам...

Уй улустар мында база болор. Олор, бис «узун эдектÿ улус» дежип, печкениҥ ары jанындагы толукка «кыска эдектÿ улустаҥ» башка аалгаланып, jуулыжар. Каргандары таҥкылагылап, полдыҥ jарыгы дööн тÿкÿрип отургылаар.

– Öскÿзек кööркийдиҥ учугы божоп келген. Кече тÿнибиле ÿч такып чыгып jÿрдим. Келдим эки такып кöрÿп jÿрген. Бача-а, бу мындый корон соокто бозу айуй болöр бо?

–Калак, тижи ле бозу чыкса, мен алайын. Слерге тööнöйимниҥ туку кÿс чыккан буказын берейин.

– Чалда-а, кööркий, бу мыны боородоҥ не айтпагаҥ? Мен коштой jаткан Селемер-эшке берер болдым ине. Тижи ле бозу чыкса, улус кижини бош эжиктей берер. Бирÿзи меге бер, бирÿзи меге бер деп келгилеер. Бойым уйланайын дезем, кижи эки уйдыҥ öлöҥин канайып эдип чыгар? Сÿттÿзи коркуш уй ине. Айла койу да. Ийинтизи тÿжине чай кадарга jеде берип 'турган да, БозулЗры база а.ндый. Баштапкы бозузы. Кööрöм-эште. Экинчизи Бöксö-эш барган. Оноҥ улай букалар боло берген. Чындап, бир бозузын Кööлöниҥ. балдары саапичип отуры ине. Уйи, Öлöҥчи кööркий, jаантайын ырынсырын неме, тебеген деп jектеп те отурар. Jе канайдар. сÿттÿ де, сÿттÿ де...

– Акырзаар, öрöкöн, акырзаар. Бу ла бу Серпеҥ не„. Тÿÿк, Серпеҥди кöрÿп, кижи оны jе нени билер деер, кечеги баланы?.. Бу мениҥ Чоокырагым база ла эртендик-бÿгÿндик jеде берген. Тÿн бол, тÿш бол – кажааннаҥ кöс албай ла jадыс. Бу ла бÿгÿн дезе Чоокыракка öлöҥ берип jатсам, Серпеҥ келт. «Ээ, уйаар эмди де узак эмтир» – деди. Мен кайкап: «Мыны кайдаҥ билдиҥ, 'Серпеҥим?» – де. «А бу слердиҥ уйаардыҥ кöзи jарык туру ине» – дийт. Кöрзöм, чын да ошкош. Jууктап клеетсе, кöзи тумантый беретен неме бе кандый. Слер ол Öскÿзегерди кöрööр, Чоҥоштыҥ энези.

– А мениҥ Ээнегим, байла, туулаан ай киреде тöрööр болор. Букага чала оройтып кирген эди.

– Öлöҥди тен кымсап, jÿк ле jалаттырып ла jадыс, А jас jаар, jас jаар ла кöрÿп отурган неме эмей.

– Бача-а, öлöҥди тен айтпа, кööркий, айтпа. JайЫла колхозтыҥ öлöҥине jÿргем. Быjыл чала уйадажып бар кел jÿрдим. Звеновод деп неме кижини айдап ла алар. Карган мен дезе, селсебет барак, jажыҥды кöрöк деер. А ол селсебеттиҥ бозогозын канайып алтаар? Кижи ойндо jиидиркеп калган болзо, канайдар? Jаш бичидип турарда, эки-ÿч jыл кире кичинектеде айткан ошкош эдим. А, байла, бу качан эди, былтыр беди, божоп калган. Jеекен öгööнниҥ кöзи тийери кандый деп кÿзеген болбайдарым..,

Мынайып отурганча, бригадир уул, Мыкыш, кирер. Ол сырсак сынын кöргÿспеске, öнöтийин мöрöнöс койдыҥ терелеринеҥ эткен некей кийген jедер. Каака оны бир кöрöрдö, Мыкыш кедери фермада уй саап турган энезине орынныҥ будынаҥ буулаттырып койгон оту-

ратан. А энези, Öлöбала, Мыкышты кöрÿп отурар карганы бар эмес, ишке барар тушта канайтсын база. Каака оноҥ база бир кöрöрдö, Мыкыш энезине кол-бут бслуп калган, öлöҥ чаап jÿрген. Ойндо та качан ортсзында ÿредÿзин божодып ийген, та качан ортодо бригадир боло берген, эмди албаты-jонды баштап, ал-камык ишти бÿдÿре тудуп, салып ла jÿрÿ. Улус:                   «Батаа, бу

Мыкыш бу киреге jеткенде, бу берjендеги кижи бу алтайдыҥ кижизй эмес болбой» – дешкилеер.

Мыкыш бого jаантайын ла отко-сууга тÿшкендий, чачамдыгып jедер. Ол кÿнÿҥ ле председательдеҥ арбыш jийле, келетен ошкош. А jаш кижи, арбышка шайыккан эмес, маҥзаарыыры да jолду. Ойндо бригадирдиҥ ижи чакту-колду иш ине: бу кöрзö, улус jедишпес, мы. наар болзоҥ, ат jедишпес, ол дööн болзоҥ, абра-чанэгы jок эмезе машина-трактыры сынык – jаҥыс сöслö айткажын, jер-тамыныҥ оозын туй тударга турган кижиниҥ ижи ошкош неме.

– Слер, уулдар, – деп, Мыкыш ÿнин jоондодып, jакара берер. – Слер, уулдар, ол Jедекирдиҥ тракторыла Jелдебей-эшке агаш jетиререер. А слерлер öлöҥгö барараар. А слер, Эркин öгööн, Тожык керди комут: тайла, аралдаҥ чанакка тужу кезип келереер. А слер...

Улус мыныҥ да кийнинде узак отургылаар. Куучын ÿзÿлбей, кöндÿгип ле jадар: кÿн öксöзин, соок сыныксын – бу бир шылтак, аттар Jабааныҥ jайган сöлöҥкöзин, сулазын тÿгезе jизин, тойзын – бу экинчи шылтак.

Каака дезе печкедеҥ ырайла, улустыҥ сыраҥай ла кийни дööн кирип калган отурар. Куучын тÿжине де улалза, ол угар эди. Jе бойы кыҥыс та унчукпас. Аттар керегинде куучынга кирижейин дезе, jÿк ле эки бе, ÿч пе аттаныыр.аҥ керегинде куучындайын дезе, бу jажына тирÿ койон до кöрбöгöн. Каака ошкош каргандар «карыганду кой ÿркибес» дешкилеп, jаткан jонды баштап, ÿредип jÿргÿлеер. Каргандар эмди тоомjыда эмей. Келе-келе, олордоҥ эки бе, ÿч пе карган арткан да. Олордыҥ ÿйе jууга-чакка кырдырткан да, ишке-тошко артаган да – не ле шыраны кöргöн ÿйе ине. Карганы jок той-jыргал, зртезинде байталбаш, айылчы-мöтöл, койу кöчö азыш болот эмеш пе. Кааканы улус öнöтийин алдыртып та тургулаар, jе Каака болбос. Керек дезе сок jаҥыс тöрöгöн jытту болуп турган Айдардыҥ уулы ки-

жи аларда,, Каака тумчугына аай-коой jок тазымай урала, одын арбыдадарга качаннаҥ бери от салбаган балкаш печкени одырала, ÿстине чыгып, оорыдым дейле, чÿчкÿрип, тÿшпей jада берген. Байла, бÿткен бÿдÿми ле андый кижи.

Кезик каргандар чын ла айтпасты айткан, киришпеске киришкен турар. Бу Эркемдÿ бастыра jурт ичинде болуп турган jыргалдардыҥ, аракы-чегенниҥ бажын билип jÿрер. Сускур дезе тракторист уулдардыҥ сöгö тартып келген кызыл тыттарын шиҥжÿлеп, тÿжине ле jурт айланар. «Ээ, шак бу тыт Jыралуны öрö алза, jолдыҥ атанар jанында чаалдардыҥ ÿстинде тектирде туратан ошкош эди» –деер. Оноҥ улустыҥ куучынына кнрижерге сÿÿр. Эки ле кижи турза, олордыҥ ÿсти орто каплаҥдадып jедер. «Сен ого нени айттыҥ, ол сеге нени айтты?» – деер. Кезик уулдар: «А бу бис слерди ак-jарыктыҥ ÿстин канчазын быjартыдар» – дештис деп jалкыткылаза да болбос. Казанчы öбööн дезе бу jууктарда чын ла ыразы куулган. Канчын-jиит уулдарла нöкöрлöжöр болгон. Jыргалдарда олорло кожо отурар, басса, олорло кожо базар. Уч кире jиитти сакыбас jаньшаҥ тозоло, сабап та ийген: Эмди шÿÿп jÿрер болзо, Казанчы jиит абакай алсогуп ийеле, мынайып туратан ощкош.

...Каака .турадаҥ улустыҥ эҥ ле учында чыгар. Узун Микийтке дезе: «Узун Микийтке эмди акаш структа-ар, Узун Микийтке терлеер, башказы йазыла-ар» – деп, jаҥыскан куучынданып артып калар.

 Каака аттардыҥ салам бÿркÿлÿ таскагына jедер. Jабаа чабдар адын комуттап алала, сÿрее-чöп, öтöк кÿрей тартып турар. Каака Jабааныҥ jаныла сöс тö айтпай, чала эпjоксынып öдöр. «Акыр ла, ол он эки салкой пензем келзин» – деп, сананып калар. Ол Jабаага Калтар атты кабырган учун эки ай кире тöлöбö. гöн. Öткöн куран айдыҥ пенсиязын аларда, качажып, туку та кажы чакта кожо партизанда jÿрген Кичинекпей jолуга берген. А оныҥ алдында ÿлÿрген айдыҥ пенсиязы jарым сумал экинчи сорт кулурга ла öй болуп калган.

Калтар ат дезе Кааканыҥ клееткенин туку кажы алтайда кöрÿп ийеле, чеденниҥ эҥ ле арыгы учында аттардыҥ сыраҥай ла ортозына кирип калган турар. Ол эки кулагын кызынала, бажын чабандарга саду тар-

татан Шаҥкак-бороныҥ тöрт саныныҥ алды дööн jажырып алар, jе Каака ого эмештеҥ jууктайла, капрон чылбырлу ноктозын арказына арта чачып ийер. Оноҥ «трр, трр, калтар ат», – деп ÿйгендейле, чеденнеҥ jединип чыгар.

– Не, öгööн, эмдигеер чаҥмага кап киреерди бе? – деп, Jабаа кÿлÿмзиренип сураар.

«Карган кижилё ойнобо» – деп, уулды мокодып саларга керек ле, jе Каака унчукпас. Ол jердеҥ чарчага алала, калтар аттыҥ кырутып, саламмекийин болуп калган арказын кыра берер. Калтар ат дезе маказыранган бойынча, кöстöрин jумуп алар.

– Jе не, Калтар, – деп, Каака бойына кимиректенер. – Сурууҥ канып туру ба соокко? Бÿгÿн сула jидиҥ бе, айса тен аттар база ла jууктатпады ба? Jе, jе, алдырбас. Jерсил jадыкты алтап, jыл чыга берер болбойыс. Кайттыс эмеш... Сеге кем jок ине. Сен ээлÿ-эштÿ. А ол аттарды кöрзöҥ: тутканы ла минип jадар, учураганы ла каан-бий болор. Бÿгÿн öлöҥ тартар, эртен агаш, соҥзун... Jе нени этпес, кайда барбас? Колхозтыҥ талкулары ине ол. Кем база олорды терин-эжин арчып, öлöҥдöп, сугарып, оҥдоп-баштап минид турган болор деп? Кöрзöҥ ол jеерен атты. Мынаар Казраҥ деп неме бÿдÿн тыт сÿÿртейле, кöдÿрип болбосто, кöзин будакла чупча согуп салган дежет. А сен дезе... Jе, акыр, jанак.

Калтар атты бу jерге былтыр чоокыр айда чöлдöги Солонешенский районноҥ орус jединип келген. Каака, согумга мал сойгоны ундылып калган кижи, калтар атты кöрзö кайдар деген. Кöрöр болзо, ат оҥду ла эмес: кöдÿртке, карган, сÿре ле миндирткен ошкош. Ойндо куйругын бош ло тазада кыркып койгон. Кöдÿрткезин Каака керекке албаган –'jыл чыгып калган мал тойына бербей. Карганын да Каака чоткö салбаган – кÿске jетире jÿрбей деген. Ичке кирбеген немези – jаҥыс ла чолтук куйрук болгон. Минип jÿрзе, улусэлектегедий. Jе оноҥ jазап шÿÿр болзо, эмди мал баалу, керек дезе акча-манатка да бачым табылбас. Бу калганчы jылдарда кööркий эрjене малды ÿÿр ÿÿриле'кара тÿлкÿге jидирип, торбок-бозуга толып, jе канайып jукартпады деер.

Каака, не болзо ол болзын, улус каткырышса каткырышсын, чолтук та куйруктузы белен табылып jатканына баш бол, электеген таҥмаларда мындыйы да jок, ойндо кÿоке jетире канчыйан дейле, калтар атты Тоҥкурактыҥ салаа öҥдÿ тöнöниле толып алган. Устине он беш салковой акча салган. Jединип келген учун сумал арба кошкон. Оноҥ кÿс келерде, Кааканыҥ санаазы кубула берген. öлöҥ быjыл чала кирелÿ де бÿткен болзо, jе Каакага jуугында эптÿ чабын келишкен. Ойндо öткöн jай кааҥ бололо, Каака бойы, сарсу-сабы кыймыктабай, кöп салгадабай, jакшы jÿрген. Калтар аттыҥ шылтуузы мында база бар. Оныҥ учун чала арбынду -öлöҥ эдиле берген. «Акыр, калтар атты кыштатса кайдар» – деген санаа килт кирген. Карган кижи айырчагында ат jок боло берзе, отурганы ла ол ине. Одын-öлöҥ тартар керек. Ого коштой быjыл Каака тура да тудар деп умзанып ийген. Машина-тракторлу уулдарга jалынарга база керек ле. Олор не де болзо, баштап тöрööндöри, нöкöрлöри jаар, ойндо аргалу-чакту, керек тушта болуш алып ийгедий, öмö-jöмöлö нени-нени эдижип ийер улус jаар кöрöр эмей. Деремнеде jаткан кижиниҥ jÿрÿми, кылыгы, ижи андый да, канайдар.

Каажа калтар атты jединип алган, ÿрбедеп браадар. Удуратÿш болуп калган, кÿн кöзи jылу турар. Арал кечире Акjар кырда чаналу jыҥылаган балдар кыйгыкышкыда кыймырашкан-чуркурашкан тургулаар. Олор ол кырдаҥ бÿрÿҥкий кирбегенче айрылбас. Кезиктери ол ло ойын бажында аштаганын, арыганын билбей калала, айлына jÿк ле арайдаҥ jеткилеер.

Кедертинеҥ магазиндеп-эштеп тÿшкен кандый бир койчы: «Jакшы бо-о-о-у!» – деп öдöр. Трактор аай« коой jок ышталып, чанак сÿÿртеп алган, öлöҥгö браадар. Двордоҥ сабатту уй саачылар чыккылайла, ÿн алышкылап, айылдары дööн чайлаарга' баскылаар.

Ором бу тушта тÿп-тÿс. Туралар jаан-jаан, jаҥы-jаҥы, кöп сабазы – тöрт кыптаҥ. Ончолоры сенектерлÿ, штакетник чедендерлÿ. Кажы ла тура эжик алдында кажаган айылду, суу алар колонкалу. Jара какшап калган кулаш одындардыҥ бийиги кижиниҥ сыныла теҥ. Кöзнöктöрдиҥ алдында бу jууктарда отургускан чабаалдар, кайыҥдар, мöштöр, чибилер. Туралардыҥ ары jанында jер-jалаҥ огородтор, оноҥ ары барчакталышкан кажагандар, таскактар, мылчалар, ÿкпектер кöрÿнер. КÿскиДе кайыҥдарга эмезе тыт чанакка салала, бÿдÿнге тракторло сÿÿртеп экелген обöолор ÿсти карлу, айрууш тийбеген тургулаар.

 

Каака бу туралардыҥ бирÿзиниҥ jанына. . токтой тÿшкенин бойы да билбес. Тура керек дезе кугарбаган да, чагана-jеҥезиниҥ jыды эмдиге чыккалак, Тöзибажы билдирбес бир тÿҥей агаштардаҥ салган кажагазында ийне де бадар jик jок. Кöзнöктöри jаан-jаан, толуктары тÿп-тÿе, шифер бÿркÿзин кайдаҥ да шиҥжÿлезе, кичинек те кыйык табылбас. Тураныҥ jÿзи кÿлÿмзиренип койгон, омок-седеҥ кöрÿнер. Мындый чынык, эдилгени эптÿ тура аймактыҥ тöс jуртынаҥ да Табылбас болор. Тура анчадала айдыҥ тÿнде jараш: кажагазы куулыдый шилитип турар, черетеп койгон ÿйёлери кöлöткöгö jап-jарт кажайып, jатыра бÿркÿзи теҥериге сомдолып, тура чын ла jуралган ошкош кöрÿнер. Улус бу тураныҥ мьшдыйын jаан кайкашпас та. Jаҥыс ла:. «А Каака чапканда, андый болбой ол» – дешкилеер.

Jурттыҥ ичи jаар ором кириштелип-чыгышталып, туралар бош карара эскиргилеп, бÿркÿлери jажара jеҥестелип браадар. Чедендер мында айрымаштап туткан шерjе боло берер. Кезик турага коштой содон кереге айыл да турар. Эжиги кÿнчыгыш тööн, кöзнöктöри кÿнбадыш тööц кöргöн туралар да учураар. Ол тушта улус оныҥ оҥорызын-тескеризин кайдаҥ билзин. Каа-jаада . айакча ла болчок туралар да туштаар. Каака бу мындьш туралардыҥ бирÿзине токтоп, калтар атты бузук чеденге буулап ийер. Оноҥ турага киреле, jабыс тегерик столдыҥ куйнына полго отурала, чайлаар ла чайлаар...

Калтар ат дезе ÿргÿлеп бар келип, турар ла турар. Талтÿш кыйганча турар. Оноҥ кенете тураныҥ эжиги калырт ачыльш, ÿзеҥилер шыҥкырт эдер. Калтар ат чочыган бойынча, бажы каҥкас эделе, оноҥ кулактарын кызынып, мойны салактап, тымый берер. «Эмди та кайдööн лö болбогой? – деп, калтар аттыҥ jÿреги сыстап турар. – Деремнениҥ учында сууалгышка jетире болзо, jакшы туру. Калак ла калак, байа ла база арка-туу дööн чыгатай болуп. Карга-кÿртке тÿже-тÿже, камык jыраа ырдыртар керек, камык jыгын ажар керек. Бойрын ла бойсын. А аймак jаар болзо... Jок ло jок, мынызы там ары. Оойкок jолго тайкыла-тайкыла, jирме чакырым кÿйбÿҥдедер. Оноҥ кандый бир чеденге бууладып койгон, чарчай-чарчай, ичи дезе кыркырап, Каака jыл jанарын сакыыр. Ойндо бÿрÿҥкий, jажыл кайыр-

чактар jÿктенип алган тосток кöстöрлÿ саҥ башка немелердеҥ коркыйтаны кайда? Олор та не, та не? Абра дейин дезе, комуттаган ады jок, аҥ дейин дезе, тöрт сандары тегелик. Таҥмалар бöрÿ чилеп ыркырангылап, кижиниҥ чек ле ÿсти орто келерге турар. Айла jыдыталыныҥ jаманы да коркуш...»

Каака ÿлтÿреп jÿрген токумын, кöктöнчи кайыштары божойло, шалтырап калган ээрин калтар атка арта салар. Колоҥ тартар тушта, калтар ат ичин тастайтала, Кааканы чаканагынаҥ кап тударга турар. Олор экÿ мынайып узак сакыжа берер.

– Ай-ай, Калтар, бÿгÿн jÿк ле сууалгышка jетире барарыс. Божот дейдим;

Jе калтар ат мыны оҥдобос. Учы-учында калтар аттыҥ тыныжы тÿгенип, ичи jабызай берер. Каака бу тушта колоҥды тыҥыда тартып ийер. Оноҥ «Jе бот, байадаҥ не мынайтпас» – дейле, кажаган jаар ла басса, калтар аттыҥ санаазы jарый тÿжер.

Каака баргаа бÿркÿлÿ, jыртыктарьщ уйдыҥ тезегиле шыбап койгон чнрик кажаганын эмеш аjыктап турала, оноҥ Тоҥкурак дейтен карган уйын ла кара-чоокыр акта торбогын чыгарар. Келип, калтар атты минеле, уйларын айдаганча, оромды тöмöн jортор.

Бу киреде тышкары улус кöп болор. Килтиреген кара кийимдерлÿ, чылбак jÿстерлÿ уулдар ажангылап алала, эмди ойто ло темир-терсле уружарга айылдарынаҥ мастерской jаар табылу jайканышкылап брааткылар. «Ой-уй, Умчы, магазинге ак калаш ке-елт!» – дежип, бой-бöйлорына jарлажып, сумказына батпаган калаштарын кучактанып, кампеттерин курына тÿÿгилеп алган ÿй улустар талтаҥдашкылап браадар; талтÿштиҥ кийнинде ÿренгилейтен балдар сумкалары белдерине тапылдап, малдыҥ тоҥ тезегин тепкилеп. сыр jÿгÿрÿшле колдоры чычаҥ-чычаҥ öткилеер, эмезе кандый бир койчыныҥ ийдин деремнениҥ одус эки теп-тегин ийттери аралап алган тургулаар. Койчы: «Ай-уй, чык, чык! – деп, чанагынаҥ тÿже калыйла,' камчызын айландыра берер. – Бу кöрмöётöр кижиниҥ кой айдаттыратан сок jаҥыс ийдин каjагылап ийип!..»

Каака сууалгыштаҥ сÿрекей ле удап jÿрÿп келер. Калтар атты ол ло бузук чеденге буулаар. Тоҥкурак ла кара-чоокыр торбокты кажаганга сугала, бир айрууш öлöҥ таштап берер. Оноҥ база ла туразына кйрер. Байагы ла тегерик столго коштой отурала, чайлаар ла, чайлаар ла... Кÿн Абай тууныҥ кертегине чылбыр бажы отура берген кийнинде jаҥыс чыгар. Калтар атты, ээрÿйгенин алып, агыдып ийер. Калтар ат тÿрген ле кажаганныҥ кийин jанында чокпойгон öтöккö jедер. Устиндеги карды эмеш чапчып ийеле, jада тÿжеле-, тöрт саны сарбаҥдап, камчы jаныла аҥдана берер. Оноҥ атанар jаныла аҥданар. Кезикте аҥданган сайын тырт эттирип те jатса кÿÿни. Учы-учында ол турала, силкинип, кактанып алар. Оноҥ Каака jаар кылчас эдип, алкамык иш бÿдÿреле, jанып брааткан кижидий, бир де меҥдебей, аттардыҥ чедени jаар базып ийер. Анайда оны Jабааныҥ jайып койшн сöлöҥкöзи эмезе пырей öлöҥи сакып jат. Jöлöнижип алып кожо туратан нöкöри – чабандарга саду тарткан Шаҥкак боро ат сакыйт.

Каака калтар атты ээчий кöрÿп узак турар. Оноҥ турачагы jаар ÿрбедеп ийер. Эмди эдер неме jок, алдында дезе мойын чöйилер узун, узак кышкы тÿн...

Бÿгÿн дезе Каака туразынаҥ аттар сууны ичеле, тас? как jаар кайра öдö берген кийнинде чыкты. Ол Узун Микийткениҥ узанатан мастерекойы jаар кылчас та этпеди – кöндÿре аттарга келди. Jаҥы ла соок суу ичеле, сиркиреп турган «алтар атты тудала, айлы jаар болды. Jÿзинде, кыймыгында меҥдеп ле турган кижиниҥ бÿдÿми бар.

Öзöк ичи байа ла база тызыраган, киркиреген сооктыҥ куу туманына, jурттыҥ ыжына туй туттуртып койгон турды,Туралар, кажагандар, чедендер, телефонныҥ тöҥöштöри ле эмиктери – не ле неме ак кыру. Ончозы соокко тыыдынып калган; эмеш ле кыймык эткен неме чыкырт эдер, тыҥ согуп ийзе, тоштый, оодыла бергедий. Бир де кыймык, табыш jöк öлÿмзиреп калган | койу туманныҥ, селбейген кыруныҥ ортозында гараж,jаартынаҥ трактор тиргизер деп, пускач кыҥылайт. Олу туку байа, Каака чайлап отурар тушта, ыылап чыккан.Л Эмдиге ле комудаганча. А, байла, трактор бу корон соокко öзöк-бууры öткÿре тоҥуп калган болбайсын.

Каака калтар атты алдында чылап ' бузук чеденнеҥ буулабай, туразыныҥ чек ле эжигине экелди. Оноҥ кажаан айылга киреле, jарым кöнöк арба чыгарды.

Чöö, сумал ла абра арттыр ине, Калтар, – деп, Каака аттыҥ курсакка ÿстÿкенин кöрÿп, кимиректен-

ди. – Кижи алдында, иштеген тушта, аш ÿлегенде, эмеш алып ийип туратан эди. А эмди та бергилеер, та jок. Арба керек ле: кас, такаа бар. Ойндо эмеген учтабашта талкан да согуп ийип айабас. Чайга jыт эдерге база jакшы ла... Акыр, ажан... Уй, а такаа jок туру ине – деп, ол айландыра кöрöлö, туразы jаар болды.

Каака бу ла jайгыда тöртÿзи ак, экÿзи чоокыр – турганы алты такаалу болгон. Jуҥыныҥ öҥи öчÿп калган аксак кара пöтÿк олордыҥ бригадири болуп jÿретен. Каака-эшке такаа jарабайтан болбой – кышкыда jылу ÿкпектÿ де болзо, ÿзеге jуук чарчагылап калатан. Jе ас-мас та болзо, олордыҥ jымырткаларын сельпого табыштырып, калаш садып алып, jип отурарга эптÿ неме ине. Бир катап Каака-эшке Узун Микийтке jарым шил кабакту келген. Отурганча, эжикте блаажа-тартыжа какпактаҥ аарчы чокыгылап турган такаалар ончолоры пöтÿк болуп эткилей берген. Тен мойындарын öрö кöдÿргилеп, тен канаттарын пöтÿк чилеп jайа салгылап... «Кöр, кöр, кöк jарамас, канайда берт бу, бу мыныҥ! – деп, Кааканыҥ эмегени октолып чыккан. – Кийе-баат таҥмалар öлöристи сести бе, öзöристи билди бе?! Блардыҥ ыра-jоболыныҥ куулып турган немези не? Бÿрте чап кöрмöстöрди! Ылтам дейдим!» «Ээ, йаман, йаман, тьфу – деп, коштойынаҥ Узун Микийтке киришкен. Оноҥ кöрöр-угарга jетпеген, Узун Микийтке атпас-утпас ла эткен jерде алты такааны алтылазын тудала, мойындарын кезе чапкылап ий. ген. Каака:                     «Алтай кижи куштыҥ-курттыҥ эдин

оны...» – дейле, такааларды сумалга сугала, Узун Микийткеге jÿктеп берген. Уч «онгон кийнинде Узун Микийтке сумал jетирип келген. «Ээ, каркан, – деген, – силер такаа йок, пöтÿкти кайдар, мен алар» – деген. Каака, чындап та, jаҥыс пöтÿк нениҥ мальг дейле, «Узун Микийтке, тудуп ал» – деген. Кийнинде угуп jÿрер болзо, ол такаалар Узун Микийткениҥ кабак аракыга чыктыдала, таштап берген калажын jийле, пöтÿксиген болтыр.                '                          ,

Каака туразынаҥ jаан удабай чыгып келди. Кийген кийими ол ло торток тон, ол ло такталып калган чокондой бычкак бöрÿк. öскöлöнгöн неме jаҥыс ла ол ло тап тажышка бош ÿлтÿреген кÿреҥ сатин курында jес чололу отык болды. Алдында ол jаантайын отыкту jÿретен, jе быjыл оны уурзынып, тагынбай барган.

Кааканы ээчий коркос-коркос эдип, сырсак сынына

калкайып калган, карарганча кийип койгон тонду эмеген чыкты. Ол анаҥ-мынаҥ кайыштала тазап калган элик терези jакы тудунып алтыр.

Кааканыҥ ыраак jолго тергенгенин билип ийеле, калтар ат бош öлÿмзнреп-талымзырай берди. Каака оны чанакка jетире jÿк ле арайдаҥ албан-кÿчле jединди.

Калтар ат мойнын комутка су-кпай, оломого кирбей, база тыҥ ла кедерлешти. Анайтканча эмеген аксас-бÿксес эдип, кажааннаҥ бир тудам öлöҥ экелеле, чанактыҥ тал кошевказына салды. Оноҥ айылдаҥ сумалдыҥ тÿбине арба экелди.

– Калак, соокко чарчап калдыҥ.

– Jе, jе, мени база неме адып ийип – дейле, Каака чанакка отурып, боожоны силке тартты. – Но-о, чу, кöрмöс!

Калтар ат jайканып, алдындагы карды тепсеп алала, ÿкÿҥ эттн. Jаба тоҥуп калган чаиак чыкырт эдип, калтар ат коштыҥ jеҥилйн билеле, санаазы эмеш jарып, öткÿÿл дööн басты.

– Чарчап калдыҥ дийдим! – деп, эмегени тиштери jок оозы jаан ачылып, кÿзÿрт этти. Оноҥ кажаганныҥ ары jаны jаар бололо, эдеги jайылып, отура тÿшти.

Калтар ат куйругын шыйманы-п, кийин буттары чала тартылгакшып, оромды тöмöн кÿйбÿҥдеп браатты. Ол сельпоныҥ куйнула öдÿп jÿрерде, Каака оны токтодоло. телефонныҥ кÿҥÿреп турган тöҥöжинеҥ буулап ийди.

Меҥдебей турган болзо, Каака сельпоныҥ туразын аjыктап, узак турар эди. Бу тура талортозы jерге кöмÿлип, кугара эскирип те калган болзо, Каака оны сÿрекей эптÿ кöрöр. Оны кем чапкан, та качан чапкан – Каака билбес. Ол канчын-jиит тужында бу тура Акайрыда Акопов деп коjойымныҥ заимказында алмар болуп туратан. Тура jеҥестелбей де тудулган болзо, коjойым ого кулурын сумал jокко ло сÿсектерге толтыра уруп' салатан. Салкын-эш кирер болор деп, кичинек те алаҥзыба-с. Ол Акопов деп коjойым бир катап Кааканыҥ адазына кирее экелнп берген. «Бу кирее деп неме, дружка. Агашты тен сÿреен кезер» – дейле, Кааканыҥ адазыныҥ тöнöн чарын айдай берген. Эртезинде Кааканыҥ ада-энези сыргакты кезип-кезип, бош болjадай берген. «Сен тартып билбей jадыҥ». – «Jок,

сен бойыҥ колы-будыҥ кудай тескери jайаган кöрмöс» – дежип, чат-мат кыйгалажып барып та келген. Оноҥ коштой jаткан улустаҥ: «Бу кирее деп немени курчыдып туратан неме ошкош эт» – деп угулган. А курчыдып билетен кижи туку бÿдÿн jарым кÿндÿк jерде, чöлдиҥ бойында Пахом деп кижи дешкилеген. Кааканыҥ адазы бир ирикти артынала, киреезин öҥöрöлö, эки кÿн кире анаар jоруктап келген. Киреени кöрöр болзо, сыргакты чын ла шыйт эттирип ийген. Мыныҥ кийнинде Кааканыҥ адазы ириктеҥ артынып алып, Пахом деп орус тööн атаната.н. Киреезин улуска тутургуспайтан да. Кезинеле, ÿсле сÿркÿштейле, тöргö илип койотон...

– Jе не jÿреер, карган? – деп, некей тонныҥ ÿстинеҥ ак халат кийип алган садучы келин Акуна унчукты..-

– М-м, мен бе? Кампет алайын деп.

– Кажы, уратан немегер?

Каака унчукпады.

Бу, бу «айткан улус, кайткан албаты? – деп, Акуна чын ла jарыла берди. – Слерлерди кижи канчазын айдар, канчазын jайнаар? Как куру кызыл кол баскылап келгилеер. Мында не – чаазын эдип jаткан пабрык-сабот бар ба?.. Канча кире кемjийтен слерге?

– Меге бе? Туку ол тегерик-тегериктеринеҥ.

– Тегериктерин сурабай турум. Артык кампет бар эмес. Канча кире керек дейдим?

– Эки jÿс кырам.

– Jе бот, байадаҥ не айтпас мыны?

Каака полкаларда кееркедип тургузып койгон балыктардыҥ консерваларын, таҥкыларды, калаштарды аjьгктап турды. Jе бу сельпо деп немеге не келбес деер? Чай болзо, сарызы да бар, чуйы да бар, тус сыраҥайÿзÿлбес. Кÿскиде яблоко деп öлöҥ-чö-бинеҥ бери кöрÿнер'. Озогы улус курсак öлöҥгö бодолор, jööжö öтöккö бодолор дежетен. Байла, ол öйдиҥ келгени бу туру. Jаткан jурт: «Сен ле менде jок не, сельподо не ле бар» – деп, тегиндÿ не айдышсын...

–Куду-уй; кудуй, канайдайын, канайдайын! – деп, Акуна кампеттерди кемjиген айас калактап ла турды. – Бу бир ачу суузыны келбегени айга шыдар боло берген.. Бÿгÿн jарым машийназы келетен дежет. Бош куjурзып калган улус отко-сууга тÿшкендий jедер ине. А чам болбос, ÿл-jал немени ончозына канайып jедиштирер. Кезиктери, колхоз бу jууктарда акча ÿлеген эмес, кол куру келер. Короны-ын, коронын, jкыртыштузын! Акуна ла Акуна дежип, ай-кулакка амыр бербей баргылаар. Тöлÿге берип ийейин дезе, кандый да болзо, казнаныҥ jööжöзи. Бербейин дезе, кижиниҥ кÿÿни база бар...

Бу ла тушта эжик ачылып, почтальон келин, Уркене, соокко кызара тоҥуп, тыныжы буулып калган келди.

– Каака, бу слер карын атангалак турбайыгар. Кече уккам... Мен слерди атана берген болор деп. Оноҥ кöрзöм, калтар ат мында туру. Санаам тен jар.ый берт... Меер, Суркашка баш аай апарып беригер – дейле, ол jаан березен сумказынаҥ калыҥ тÿрÿк газеттер чыгарды.  Бир айдыҥ газеттери дегер. А бу журналы – «Старшина-сержант». А бу неменн... –дейле, ол койонынаҥ канча jерде сургуч печеттерлÿ экче пакет кодорды, – бу немени Суркаштыҥ акту колына туттуртыгар. Калак, тÿжÿрип койдыгар. Москвадаҥ, jаан jердеҥ, келген бичҥк болор. Jе оны бойыгар билбей...

– Бач, бу Суркаштыҥ газеттериниҥ кöби-и-ин – деп, Акуна киришти. Кöрзöҥ, сумкаҥ талортолой jеҥиле берт. Ол оныҥ газеттериниҥ кезигин меге экелип беретен ине. Суркашка оны... Мындагы кижи чаазын jок бош шыралап jат.

Каака Акунага акчазын тöлöйлö, сары чаазынга ороп берген кампедин кÿреҥ сатин курына тÿÿп алды. Пакетти бектеп, койнына сукты. Газеттерди колтуктанала, тышкары болды. Калтар атты чечеле, кошевкага отурала, элик тере jаканы jазап туруп кымынала, боожоны силке тартты.

Калтар ат арга jокто чотпоҥ-катпаҥ jелип ийди. Школдыҥ jаны тужына кенете токтой тÿшти. «Бу кÿрÿм сельпоныҥ jанында турарда, бого öй болбогон бо?»  деп, Каака jыттаҥ тумчугын туураладып, ачымчызы келди. Калтар атты камчылап ийейин бе дейле, jе ойто килеп, сакый берди.

Калтар аттыҥ тура тÿшкен шылтагы тÿгенди. Jе ол туруп ла jадат. «Но-о, кÿрÿм! Эм база не боло берди!» – деген Кааканыҥ кыйгызыныҥ кийнинде, калтар ат ичкери болды. Алын колы чаап, кийин буды jелип, сокы согуп брааткандый, бÿкреҥ маҥга кöчö берди. Jе бу ла тушта ол Кааканы кажы бир айылга тÿжер болор бо деп каран иженип, öткÿÿлдердиҥ тужына араайлап, оромныҥ бир jанынаҥ бир jанына келип, кыйбаалап браатты.

Каака улам ла jаактарын, тумчугын сыймап кöрöт. Соок коркуш, кижи ужытканын билбей де калар.

Кааканыҥ одожыла кара чекпендÿ, ак пыймалу председатель конторазы jаар коркоҥдоп öтти. Каака jаар ол кöрбöди де. Эмди оныҥ санаазына Каака илинет эмеш пе? Колхозтыҥ öлöҥи jукара берген, кар дезе ат курлаазында, сооктор до тыҥ, азыранты-кöдÿртке баштаҥ ашкан. Эмди ол jаҥыс jерге токунап отурып болбой, тамагынаҥ курсак ашпай, бойы канайдайын деп jÿрген болор... Jурттыҥ учы jаар Каака Узун Микийткени jаба jетти. Ол Каака jаар бурулала, jÿк ле бажын кекиди. Алдында болзо, «Йакши, каркан!»  деп, кезем кыйгырып, колын jаҥыыр эди. Jе эмди кижи оос то ачар эмес – соок.

Калтар ат кенете аай-коой jок маҥтап ийди. Чанак тоҥ jолго согулып, тоҥдоло калтылдай берди.

– Бу мынызы канайда берет?! – деҥ, Каака оҥдонорго jеткелекте калтар ат поокотыйынныҥ öткÿÿлине jеделе, тура тÿшти.

– Чуу.кöрмöс!–дейле, Каака камчызын jырсбердн.

Калтар ат нчкери ÿкÿҥ эделе, оноҥ чанактыҥ ÿстине чыга Конгодый, тескери болды. «Уй!» – деп, Каака коркып, тÿже калыырга jÿреле, токтоп, калтар аттыҥ öкпöзин öчÿрип, сакый берди.

Анча-мынча бололо, боожоны араайын кыймыктадып, «Чу-у» – деерде, калтар ат öткÿÿлди öдöлö, кöнÿ jелип ийди.

– Кöрзöҥ оны, бурып турганын – деп, Каака токунап, куучынданып браатты.

– Кöрзöҥ, амтажып турганын. Тойгон jерине тогус конотон чылап. Кöрзöҥ...

-Каака ла Калтар быjыл кыралар jажарып келердеҥ ала jер тоҥуп, кар кöскö кöрÿнерге jетире бу öткÿÿлдиҥ jанында тургулаган. Келе-келе кÿч чыдаар иш чыкпай "барган да, каруулчык та болгоны jакшы. Пенсияныҥ ÿстине кошмок эдип, эмеш те болзо, акча иштеп аларга база керек ле. Jайгы кижи эт jип турган эмес, кулурды, чайды кöп кородор ине.

...Каака ла «алтар ат öткÿÿлдиҥ jанына кÿн туузылып брааткан тушта келетен. Каака чеденге артылып алдтан, Калтар ат дезе айрымашка бууладып койгон, ÿргÿлеп туратан,     |

Серÿÿн кприп, кöлöткöлöр узап, ажарга jÿрген кÿнниҥ чогына öлöҥ там jажарып келген тушта тöҥниҥ ары jанынаҥ машина чыга конор. Ол öлöҥ ижине айылдарынаҥ чыга-кире пштеп турган, бала-баркалу ÿй улустыҥ .машиназы. Jуртка чала jууктап ла jÿрзе, ÿй улус кожоҥдожып ийер:

öзöккö тÿшкен аж ка,рды öкоöп чыкйан кÿи бшер.

Öрӧ jашту бойысты Öрö турган кöк берер...

Уй улустар сыр кожоҥло öткÿÿлди öдö коноло, анчамынча jуугындагы ясляга барып токтоор. Балдар чуркуражып, кыйгырыжып, бош билингилебей турар.

Энелери тоҥ ло. кол куру келгилебес. Кемизи jиилек, кемизи саргай, кемизи чейне экелгилеген болор. А уй ба эме.зе кой бо сойгон кÿн болзо, паек-ÿлÿзинеҥ арткан эттерин экелер. Яслядаҥ ары ÿй улус бозуларына беретен таҥышкынду öлöҥдöрин – «чамадандарын» jÿктенген, балдарын ээчиткен айылдары сайын араан-тереен таркагылаар. Кезик ÿй кижиниҥ кийнинеҥ «бÿдÿн колхоз» браадар. Айылдар ыштальш, кыйгы-кышкы чöйилип, jурт тындана берер.

Уй улустыҥ кийнинеҥ уйлар келетен, сÿттиҥ, jаш öлöҥниҥ тынчу, jылымсу jыдын экелетен. Тоҥкурак Каака-ны кöрöлö, бажын булгай согуп, «мыш» эдетен. Оны ээчий куйругы саргара шалбаартып калган, салаа öҥдÿ кунан браадатан. Бу кунанды Каака кÿскиде этке тÿжÿрген.

Уйлар саамчып калган эмчектеринеҥ алчайып, ба. зып болбой, араайын онтогылап öдöтöн. Кажы ла уй айлына jетпей jÿрÿп, «Кö-ö-öп сÿт экеледим!» – деген чилеп, эки-ÿч оос чöйö мööрöп ийер. А бир кезек уйлар Jобол эмеген-эштиҥ öтöгине jуулыжар. Олор, кöстöри кылайгылап, огурыжып, бустажып, jерди чапчыгылай берер. Бу öйдö олор уй адын ундыгылап, кийик немелердий кöрÿнер. Бу канайып турган дезе, Jобол эмегенниҥ сок jаҥыс уйы бруцеллез оорулу болгон, уйлар оны сойгон jерге jуулыжып турган.

Уйларла кожо деремне чын ла шакпырап чыгар.

– Ö-ö, кöк ийнек, кöк ийнек!

– Алты-ы-ын, ой, Алтын! Бозууҥ эм jат, эм jат!

– Ол, ол Jееренектиҥ бажын бери эт, бери эт!

– Jе, jе алдырбас, балам, алдырбас. Ыйлаба, ыйлаба. Айла, мени тен, баланы тажып ийтирим ине. Адаҥ келзе, «Эне сокты» де, балам.сокты де. Сурузын берзин. Jерге тöгÿлген эмес, бозууҥ эмди не...

– Мениҥ Акчамыжымды кем кöрт, кем кö-öрт?..

Бу ла öйдö öткÿÿлге экидеҥ-ÿчтеҥ келиндер, эмеген-

дер jедер. Тÿжине ле бойлорына öлöҥ чабала, оноҥ jойу базала, буттары бош уладап калган улус jолдыҥ кьь рына чÿрче отура тÿжÿп, тыныш алынгылап алар.

– Бата-а, бу быjыл та кайткан, та кайткан? Öлöҥ деп немениҥ суйугын, jÿдегин. Оны кижи эдип алар неме, та jок неме? Jе ойндо ÿч кÿнниҥ бажында бойына бир кÿн сурап алар болзо – jойу. Кинчеги-ин, кинчегин. Бу Аксалааныҥ туку бажына та не jÿÿлип чыктым болбогой? Ол ого айла г^ен ошкош бир тÿҥей jоктуjойу немелер не jуулдыс деер?Отурып алайындезе абралузы да jок, машиналузы да jок.' Ончозы ла jойу, тÿÿк, таҥмаларды.

– Батаа, кööркий, айтпа, айтпа. Мениҥ чабыным база ла андый. Аламык-телемик. Ойндо бир талайза – öлöҥ чабылар, бир талайза – будак. Кижиниҥ короны курыыр неке...

– Мыныҥ öлöҥин сананза, бу бир моомо деп немени бычактап та салза, маказы канбас. Jаҥыс ол jокко кижи кöзи еооло берер болбой. Аргаданып отурган неме ол до.

– Jе бу иш иш пе, балдар? Иштешти азыйда бис иштеген эмейис. Ол туштагы курсак не курсак, кийим ; не кийим?.. Эмди бош ло карыган. Камалга-чырайым чыккан... Бата-а, Сырга, бис ол иштеп jÿреле, нени куучындажатан эдибис. «Акыр ла, акыр ла, бала-барка чыдазын ла, торсугын кöдÿрзин ле, кол-öут болзын ла. Бис ол тушта печкеге чыгала, найт jадышты берерис» – дейтен jогыс па? Jе эмди не?.. Кöрöр болзо, бала-барка база балдарлу боло беретен туру ине. Бис jокко олор не болор? Чорт то болбос. Карын jаандаган сайын там баратан неме эмтир. Кижи ол ло кöрмöс

эзирик болбозын, улус сабап салбазын эмезе кемге-кемге jыга чаптырып койбозын, айлына келеле, бала-барказын чаксыратпазын ла деп санааркап, коркып jяреле, jÿрегине оору таап турбай. Jе акыр базактар, балдар...

Кÿнÿҥ ле ыраактагы тайгадаҥ койчы ба эмезе малчы ба тÿжетен. Ол карара тоттолып, саргара ышталып, тÿк-сагалга бастырып койгон jедетен. Ол – улус бош ло санал болгон кижи – Кааканы качан да jÿм öдö конбос. Jакшылажар, мал-ажыныҥ амырын сураар, бастыра солундарын тöгöр. Тайгада зки кондыс – кар jааган, jе эмди кайылып калды деер. Тÿнде соокко арай чарчабай jадыс, jут-jулакайга jыдыырга jеттис деп айдар. Jе андый да болзо, тайга jакшы: одорды тепсеп jетпес, кей ару, чын курорт деп немениҥ бойы анда деп турар. Оноҥ «маjалай öрöкöнниҥ» келгенин, оны jыга атканын эмезе jасканын, нениҥ учун jасканын –; ончозын куучындаар. Учында арчымагынаҥ шыйдам эткедий jоон кöжнöбö эмезе арчын ба кодорор...

Бу öйдö «момош» деп неме кÿнде куру jок болотоя. «Момошко» jÿрген улус – он кирелÿ эрлер – абралу ба айса машиналу ба келетен. Олор толголып калган     |

тилдериле кожоҥдожып, кезиктерин тоормоштыҥ jаҥыла тарткылап алган браадар. Кезикте «момощ» эткен кижи ижим бÿтти деп, jÿреги аай-коой jок кöдÿрилип, Каакага стаканга толтыра алтай аракы ба эмезе сыра ба урала, кезер каразы jок болгон учун тÿгезе :: jип болбогон иригиниҥ тоҥуп калган jуузын берер...

Кезикте öткÿÿл jаар кедери коно-тÿне иштеп турган jаан бригада келип jадар. Бу тен бригада-эш эмес,. а кал черÿ клееди деп кöрÿнер. Кыйгы... Сыгырыш... Тибирт... Тозын деп неме кÿн бöктöгöн... Алдындагы уул кызыл маанылу... «Черÿчилер» – кöп сабазы школдыҥ ÿренчиктери. Керек дезе'Каака-эштиҥ коштойында jатг кан Чоҥырактыҥ чимириктÿ, азатпайы ' кургагалак уулчагынаҥ öрö сыр чабышла öдöр. Оныҥ буттары ÿзеҥиге jетпес. Адын дезе улус комуттап, ээртеп бернп турган. Ол ада-энези оны бригада jаар ойто божотпос болор деп, айлына бир ай кире jанбай jÿрген. Уулдар эмди караҥуй киргенче, оромды öрö-тöмöн тибиреер. Кажаҥ да болзо, аттарын каҥкайта тарткылап, биjелеткилеер.

Учта-башта öлöҥ чабатан машиналар сÿÿртеп алган • трактор чöймöдöлип öдöр. Кöлöсöлöрн öлöҥгö jажара будылып калган браадар. Машиналардыҥ öрö кöдÿрип алган чалгылары калбаҥдап, кÿнге jалтырт эдип турар. Кажы ла машинада сагалдары jаҥы ла кирмеелтип келген уулдар отургылаар. Олордыҥ кийнинеҥ каралга адын камчылап, шадырлары калырап, «Колчак туштаҥ бери кашамар мен» – дейтен эмеген браадар...

Сыраҥай ла учында отторын jарыдып алала, машиналу шоферлор ло бойлоры айрамингиш мотоциклдÿ улус jангылайт.

Каака дезе турар ла турар. Jурт туку качан токунап, тымып калар. Jаҥыс ла караҥуйдаҥ каа-jаада кандый да кара темдек – уй ба, ат па:– öткÿÿл дööн келер. Каака оны ырада айдап салар; Оноҥ ойто ло чеденге артылып алар. Айылчы-мöлчилÿ тÿн болзо, jакшы – кожоҥдошкылаар. Оноҥ öскö ыҥ-шыҥ, турарга кунукчыл неме болор.

Тÿнниҥ та кажы кирёзинде болбогой, аймак дööн сÿт jетирип барган машина jанатан. Öл öткöн кийнинде,. Каака парата эжвкти илjирмеле шык этире таҥала, калтар адьш агыдала, айльг jаар базатан. Кап-кара . jолдо анда-мында агаргылап, амыр шыбыштангылап,. уйуктагылап jаткан кастарды ыраагынаҥ эбнрип браадар. Уйлар база нениҥ де учун jолго jадарын сÿÿр. Каака олоргоканча катап бÿдÿрилген. Чеденге jöлöнöлö, шымыранышкылап турган jииттер jазымы jоктоҥ учурагылаар. Олор Каакадаҥ чочып, jаҥыс кижи болуҥ кöрÿнерге jапшыныжа туруп, тымый бергилеер...

Кÿс jаар Каакага чын ла тирÿ чак боло берген. öткÿÿлдеҥ эмеш те ыраар арга jок. Ойндо тÿндердиҥ соогы да коркуш. Аш ижи дежип, машиналар тÿни-тÿжи кыймыражып чыккан, комбайн, жатка деп немелер табылган. Олор öдöр лö болзо, öткÿÿлдиҥ тöҥöжин аҥтара сÿскÿлеп койгон jадар, а öйто кондыргылабас. «Ээ, öгööн, – дешкилеер, – Öй биске эмди алтын, öгööн,. алтын. Комбайн бир ле такып «ÿп» этти бе, бугул кире саламды jудуп ийгени ол, öрööн».

А уйлар аштыҥ jыдын сескилеп ийген. Олор кöстöрин jумгулайла, Кааканыҥ чек ле ÿсти орто келгилеп турар.

Ойндо бир чак: тÿжине ле токтоду jоктоҥ ÿÿр ÿÿриле юойлор, уйлар, торбоктор öткилеер. Олор тайганыҥ карына, соогына сÿрдÿртип, кыштулары jаар кöчкилеп  брааткылаган. Мööрöш... Маараш... Кыйгы-кышкы... Камчы jаҥыс jырс ла jырс... Кцйнинеҥ абралар öдöр.Кажы ла абрада кÿп содойор, кöҥкöрö салган кÿлер казандар, саргара ышталган кийистер, тондор, кöчÿшке шалjырап калган буфеттер, столдор шаҥкыражып чыкыражып брааткылаар. Деремне дööн выбор до кÿнде тÿшпентен каргандар jаҥыс ла мында кöрÿнгилеер. Балдардыҥ кöби от-тобрак: абрада сегистеҥ, тогустаҥ, ас ла салза – бештеҥ, алтыдаҥ, алмастыҥ балдарындый сыралып калган отургылаар.

...Кÿн текшилей чыгып, кöсти кылбыктыра берди. Калтар ат, байла, ыраак jорукка эптеже берген болбой, кöнÿ jелип браатты. Jаҥыс ла каа-jаада Кааканыҥ тумчугына чайналып калган öлöҥниҥ jылу jыды согор. Каака чыдажып болбой кайа кöрöр.

Тракторлор мынайда jаҥы тудуп турган школго агаш сÿÿртегилеген: jол jалбак, ÿсти килейе тоҥуп калтан, чанак бойы ла кыjырада jыҥылап браат. Каака бир ле кöрзö, аркага кирип калтыр. Теҥериге сайылган jоон-jоон кызыл тыттар тым тургулайт. Олордыҥ тöзинде элик, койон чарыптап койгон ак карга кöгöрип, самтак-самтак кöлöткöлöр jадат. Анда-мында карга бастырып койгон тöҥöштöр содойыжат. Jыгынга кижи jортор эмес. Бу jурттыҥ jуугындагы тыттар бырчыдына ла болуп тургулаган ине. Олорды jыгарга бир кÿн керек, кирее де бачым jетпес. Трактор jÿк ле бирÿзине кÿч чыдап сÿÿртеер. Ойндо арайдаҥ-керейдеҥ айлына jетирип алза, кижи оны чуркалап, «анайып туураар.

Алдындагы бурулчыктаҥ карас эдип, трактор чыга конды. Каака капшайлап, адыныҥ оозын jолдоҥ туура тартты. Калтар ат карга «кÿп» эдип, jолдыҥ кыры да болзо, арга jокто токтой бердн.

Трактор jарыла бергедий баркырап, тамандары тазырап, кÿнге'jалтырап, меҥдештÿ öдö конды. Сÿÿртеген коо тыттары кÿҥÿрежип, аҥданыжып, карды чыкырада чийип öттн. Каака сегис тыт тоолоп калды. «Э-э, Тенибер агажын тартып турган турбай – деп, Каака ойто jолго кирип алды. – Тÿÿк, кöрмöстиҥ тракторы jолымды ÿреп салт... Бойдоҥ кижи меҥдебей а. Менийи дезе кыймык jок jады ла. Акыр, быргаjирдеҥ трактор сураар ба, канайдар?..»

Каака бу кÿсте эки кып турага алтан агаш jыккан. Кар jука тушта удатпай, олорды кырдаҥ тÿжÿре тартып алар деген, jе ол ло болалбай турганча, кар «кÿп» берип салган. Эмди ол тыттарга тийбезе торт. Мынаҥ ары jаскары кышта кар арбадый эжилип jадар туш болор. Ол тушта кар агашка шыбалбас. Ойндо кÿндер де узап, jылый берер. Каака ол öйди сакып jÿрген. Jе эмди

кöргöжин, Калтар ат агашла урушкан кийҥинде, кускукг конор боло берип айабас. Мыныҥ учун Каака тракторсураар деп турган. А трактористти тойгызатан сыраны Узун Микийткениҥ ÿйине ачыттырып алаачы болгон.

Калтар ат,. комуды чупчыла бергедий, шукшузына jеде конуп, кезик jерлерге отура тÿжÿп туруп, каjу jаратты тöмöн тÿжеле, Ташту-Сууныҥ кечÿзине jедип келди. Каака бу кечÿдеҥ байадаҥ ла коркып келеткен. Ташту-Суудаҥ jайгыда кижи кöнöк тö тЬлтыра сузупболбос, а кыш ла келзе, та канайда, та канайда беретен – тыны киреле, калыбынаҥ аж;ынып, аралды туйалала, камык jерди килейте тоштоп койгон jадар. А такалабаган атту кижи оны канайып кечет? Jе эмди кöргöжин, сууныҥ jайкыны карын тоҥбогон, буулап jатты. Калтар ат шоокыра-шоокыра jаратка чыгып келди. Кааканыҥ сÿÿнгени коркуш. Jе бу ла тушта оныҥ jÿреги чым эдип калды. Каака чанактаҥ тÿже калыйла,. ичкери бололо, карга буттары боокырылып, jыгыла берди. Ол öҥдöйип келеле, бöрÿгин уштып, jÿзине шыбала берген карды арчыбай да,оллобойы туруп калды.

Бу, бу Марчалу туру ине! Кааканыҥ бÿткен-чыккан алтайы. Jолго атанарда.бу jер оныҥ санаазына да «ирбеген. Ойндо алдында ол мынайда Канча ла jÿретен, jе качан да мынайтпайтан.

– Акыр, акыр, бу мен канайда бердим? – деп,, Каака змеш токунайын да деерде, jÿреги, чек ле болдыртпайт, кöкси бöктöлип турды. – Jайла-а, бу .кижҥ карыырда мындый ба? Ээ, чындап... Кижи бого калганчы катап келип jаткан болуп?..

Арканыҥ бери jанында бырчыт тыт ол туру. Ол тыг Каака-эштиҥ сыраҥай ла тöринде туратан. Былтырга jетире чакы да бар болгон... Ол – Кааканыҥ кажык ойнойтон тöҥи... Согум сойотон ак ол jады... Суу кечиремундус сööктÿ Кабанай туратан...

Кааканыҥ адазы сÿрекей ус кижи болгон. Оныҥ эмди ле ээртенип jÿрген ээрин ол эткен. Мöштиҥ тöзинеҥ малтала jандап эткен каптырга кайырчагы Jазырал-эште эмдиге турганча. Ойндо Каака-зште кайыҥныҥ урыиаҥ ойгон алча айактары, сускулары, тепшизибу ла öткöн jаста бар болгон. Олорды «Фестиваль бол  jат, город браадыс, керексип турус» –деп, комсомолдыҥ качызы уул jууп алган. Ол ло бойынча jок...

Öлöр алдында адазы чыгып келеткен кÿн jаар кöрÿп алала, куучынданып отуратаны Кааканыҥ санаазынаҥ чек ле чыкпас: «Алтайымныҥ ÿстине беш jедеен уул артырып jадым. Уч саар уй, бир айгыр малым jаткал jат. Байла, бис кезектердиҥ угы-тöзи ак-jарыктыҥ ÿстинде ÿзÿлбейтен jат, таш очогыс бузулбас туру, талкан кÿлис сообос туру...»

Беш jедеен уул... Олордыҥ тöртÿзин ол ло адазы божогон jыл баштапкы jуу-чак тушта туку ол Сойокту тууга тынын алып чыга берген улусты та кызылдар ба, та актар ба туткулап алала, чакыныҥ jанына экелеле, кезе чапкылап койгон. Каака ол тушта бу аралда кöрÿн отурган... Ол чакыныҥ мынча кире, турганы да ол. Оноҥ öскö öрö-тöмöн улус оны, кургак немени, одын эдерге туку качан тарткылай бербей.

– Ээ, а сенеҥ не артып jат?–деп, Каака эрди кыймыктанганын билбей калды, – Не де jок... кек куру... Jок, jок, а Бердеҥ?–дейле, ол тыныжы буулып, чанактыҥ ÿсти орто jыгылала, Калтар атты камчылап ийди. – Бердеҥ... Бердеҥ...

...Каака сегис балалу болгон, jе олор токтобойтон. Арткан jаҥыс уул, Тодор, jууда божогöн. Каака дезе жонjепого jÿреле, jанып келген. Келзе, Тодор jок. Оноҥ ол ло ыйлап-сыктап, кородоп jÿргенче, Сары деп кыста Тодордоҥ сурас уул арткан деп угулган. Эмдиги Берден ол. Мыны уккан кийнинде сооп брааткан -кöгÿс jылый тÿшжен, jе оноҥ Эркин деп неме jуудаҥ jанып келеле, Сарьшы алып алган. Ол Эркин Сарыдаҥ Берденнеҥ башка беш балалу да болгон болзо, Кааканы эмдиге ле ийттеҥ ары кöрöр. Берден, jаш бала, база нени оҥдозын, карган ада табылды деп, Каака-эштеҥ чек ле айрылбас болгон. Jе ööй адазына бир сабаттырала, эмдиге jетире jаҥыс та катап эжик ачпаган. Jаандап та келерде, Каакага соок болгон. Туштажар болзо, jакшылашса ла jакшы. Каака дезе Берденди туйкайынаҥ да болзо, кöрöргö болуп, клубтап та турар болгон. Берден Тодордыҥ баш терезин чек ле кийип алган jÿрер ине. Андый ла быштак ошкош ак чырайлу, мышмак сары неме. Ÿни де Тодордыҥ, базыды, кыймыктаныжы да. Jаҥыс ла кылык-jаҥы Тодордыйынаҥ сыраҥай башка – саҥ тескери. Байа бир «кату учук укту» дейтен кÿркет, удурмак улус бар ине. Бот, Берден, байла, энези jанынаҥ болгон болбой, андый улус кезектердеҥ болгон. Оок, jаш та болзо, канча jылга иштеп койгон тракторист-бöрÿлердеҥ де артпайтан. Ичиш те jанынаҥ соҥдобос. Кезикте оромло тÿндÿктер карап jÿрер. Каака бу öйдö очогына чирик те салып туратан. Jе Берден тÿҥей ле кирбес... Эмди ол черÿде, Москвада туруп jат. Улус: «Суркаш, депутат кижи, Москыбага jуундап jÿреле, Берденге jолуктым дейт»–-дешкен. Каака бойы Суркашты кöрбöгöн. Суркаш келер ле кÿн эртезинде таҥла койлорым дейле, турлузы дööн чыга берген.

Берден быjыл jаҥы jылдыҥ алдында jанып келер керек. Jе бу jууктарда оноҥ саҥ ла башка письмо келген. Каака ол письмоны уккан: туку Берденниҥ таайыэште улус кычыргылап jаткан.

Привет из столицы Москвы.

Ак тайгалар ажыра, кöк теҥистер кечире алаканча ак чаазын эзенимди jетирзин. Карудаҥ кару кайран ада-энеме, ийнилериме, сыйындарыма, айландыра элтöрöгöнгö бичиген, оттоҥ изÿт, октоҥ тÿрген письмом. Ойногон-каткырган, омок-седеҥ, озогы бойыгар jÿргилеригер бе? Эдил куштыҥ ÿни болзо, элен-чакка серибес, jажыл агаш бÿри болзо, jажын-чакка саргарбас, эне болгон элкем-телкем алтайым – Ак-Кобыда кижи угаркöрöр не солун-собур бар? Солдатский служба айдары jок jакшы болуп jат. Кийим бÿдÿн, курсак тойу, jÿрÿм деп немени кирелÿ деп канайып бичийин, jакшы деп канайып айдайын, макалудаҥ эмеш артык дезем, чынга бодолып барар болор. Мен слерге узак письмо бичибегем. Бис бир ай учение деп немеге барып jÿрдибис. Талайга jетире барып jÿрдибис. Талайды кöрдим, бистиҥ Ак-Кобыныҥ суузына тÿҥейлеер-эштеер неме эмес болтыр. Jе бу керегинде бичиирге jарабас. Мен присяга деп неме алган кижи. Секрет.

 Jе, энем-адам, ийнилерим, сыйындарым, бу кÿндерде мындый неме болт. Эмди канайдарын билбей jадырым. Бажыма чыгып болбой бардым. Уйку уйуктабайдым. Мени мында командир jанба дийт. Мен сени черÿге майор эдип артырып салайын дийт. Мен «ийиндерим, сыйындарым кйчинек, адам-энем оорып jÿрген» дезем, кулактыҥ кырына да албайт. Арт ла арт деп, кÿнÿҥ ле

кабинедине алдыртар болт.

Jе мен слердеҥ сурап jадым: мен черÿге майор болуп артайын ба айса слерге jанып келеле, колхозко тракторист болойын ба? Jе слерлер jазап сананыгар. Бу ответственный сурак болуп jат. Меге письмо бичигер. Ада, слер аракыдап турган болдыгар. Энемниҥ сöзин угугарКалак, азыйгы Берден болор дебегер.

Письмоны бичиген кижи слердиҥ уулыгар. Акту колымды салып jадым. Алдырбасов Берден.

Бу письмого Берденниҥ ада-энези, тöрöгбндöри jуулыжала, койдоҥ сойып алып туруп, jазап шÿÿшкилейле, каруу берген. Ол письмоны Каака кöрбöгöн, jе улустыҥ айдышканыла болзо, «Балам, токто ло токто, jанып кел, балам» – деп бичигилеген дежер! Майордоҥ болгой, генерал да эдерге турган болзо, бойсын дешкен ошкош... Оноҥ ло бери Берденнеҥ суру jок. Суркаш jолугарда, Бсрден ого, байла, нени-нени айткан. Оноҥ öокö... Каака эмди эки кып тура туттуртарга jат. Оныҥ бойына ол до болчок туразы болбайсын. Jе Берден jанып келзе, байла, кижи алар. Ол тушта Берден оттобрак балдарлу ööй адазыла кожо канайып jадар. Не де болзо, эжик-тÿндÿк башказы jакшы деер болбой. Айса болзо, санаа алынып, карган адам деп, Каакаэшке келер. Келбезе де керек пе, Каака туразын канайып-канайып бÿдÿрип алза, тÿҥей ле Берденге артырар.

...Каака бир ле кöрзö, Салкындаактыҥ боочызына чыгып келтир. Калтар ат кара сууга тÿжÿп, бош лö шÿÿлип калтыр. Каака дезе атанарда боочыныҥ алдына буулаар деп, jалама белетеп алган болгон. «Jе эмди оны канайдар?»–дейле, Каака чанактаҥ тÿшти. Бöрÿгин уштыйла, мÿргий берди. Кудайдыҥ барын-jогын ол былчанjарт билбейтен. Азый jиитчагында акjигит болуп, бир алым кудай jок то деп салган туш та болгон. Jе оноҥ канча jаман «öдÿрген кийнинде, онызын" таштап ийген. Мÿргиир тушта нени айдатанын Каака билбес. Кемнеҥ-кемнеҥ сурайын дезе, кудайга ÿредип турган курс эмди jок ине.

Кöк теҥериниҥ алдыла чöйкöлип барган сындар... Олордыҥ кебери соок, курч: ыраактагылары кöктÿдÿнге кöмÿлип, jеҥилип калган ошкош. Устинеҥ кöргöндö, сындар арка-белдери атрайып, jыландый тÿрÿле, тÿрÿле, кöс jетпес дööн jарышкылап брааткандый кöрÿнер. Кезикте олор бой-бойлорына jууктажып келеле, согулыжала, ойто быргай чарчалыжып, араан-тереен барып jаткылаар.

Сындардыҥ аттары да саҥ башка: Тÿҥкерлик, Кöзÿрей, Ынабас. А туку тууларга туу болгон, тайгаларга тайга болгон Азыраткан содойот. Кезикте кижи та Азыратканныҥ бажы ба, та тенип jÿрген булут па деп, оҥдоштырарын кÿчсине берер. Ол тууныҥ а« карга бастырткан jер-jалаҥ айаҥдарына, нургун мöш jыштарына улам ла ууланып ийер кÿÿни келер. Ол мöш jыштар качалаҥ jылдарда канчаныҥ тынын алган эмей... Сындардыҥ ортозыла jер ээзи канча тÿмен öзöктöр jайылган, айрыланып, канча салаа кобы-jиктер чыккан, канча тамыр суулар тÿшкен. Сууларды ээчий карарып аралдар чöймöдöлгöн...

Каакага кенете ыраакта сÿттий агарган тегерик öзöктиҥ ичи дööн согоондый кирип калган кара темдек кöрÿнди. Бу не деп, Каака алаатый тÿшти. Оноҥ лаптап кöрзö... деремне эмтир! Бу ла башкыjыл ол деремне мынаҥ кöрÿнбейтен. Öзöкти кечире тÿшкен ТаштуБуттыҥ межелнгн оны бöктöп туратан. А эмди дезе...

Каака jуртты кöрÿп, узак турды.

– Чын да, бу менеҥ ак-jарыкка не артып jат? – деп, катап ла шымыранды... – Байла, ол караган темдектиҥ тырмакчазы да болзо, менийи болор. Ээ, байла, артатан неме ол jат, ол jат...

Чындап та, ол jурт турган jерде азыйда не болгон? Маргаандарда ат jарыжатан тап-так, тÿп-тÿс куру öзöк. Айландыра ээн, тымык. Öзöктиҥ ичиле, jердиҥ катаҥызы чылап, уйкучы корумдар тизилижип барган. Андамында тöстöлип, кöрмöстиҥ ийнези ле кулузын сарбайышкан. Олордыҥ ортозында öркö чатылдаган. Корумныҥ jанында кижи кебеделдÿ кыйын jыгылып брааткан сÿÿрÿ таштыҥ ÿстинде телеген ÿргÿлеп отурар. Кааjаада туку jатыра кырлаҥнаҥ атту кижи тÿжер. Ол, сок jаҥыскан, бир де меҥдебей, чотпоҥдодо jелип, öзöкти узак кечер. Оноҥ öзöктиҥ ол jанындагы кош-аркаларлу кобы-jиктериниҥ бирÿзине jедип, jыльшып калар. Кенете ийттер кÿҥкÿлдеп чыгар. Олордыҥ ÿргени кайа-таштарга анча-мынча jаҥыланып турала, токтой берер. Оноҥ ойто лоээн, ойтолошыҥ... Ургÿлjиге, элен-чакка... Jе бир кÿн бу öзбкжö кобы-jиктердеҥ, тайга-таштардыҥ ортозынаҥ улус jуулышкан. Улустыҥ тоозын jÿс те дезе, ас болор. jяс бежен де дезе ас болгодый, туй ла эки jус дезе, шыдар согор болор. Бу албаты jурт деп неме тöзöйтöн jаҥ чыккан дежип чаксыраган. Jе сÿÿнген ле кижи jок болор. Бу мындый кажаан ошкош кöҥдöй, шаҥкак .öзöккö кижи канайып jадар? Кышкыда шуурган-калап болзо, бу ыжык кобы эмес ине. Мында керек дезе ат буулаар казык та jок. Ойндо ол jурт деп немези та кандый неме, ол Собет деп jаҥы та кандый jаҥ?..

Эҥ ле баштап jудрукча ла болчок тураны Каака бÿдÿре чапкан. Ого ÿч биле улус кирген. Кааканыҥ эмегениниҥ он сабат суула пол jунган тужы ол эмей. Эмеген кезиктерде оны каткы эдип куучындап та отурар. Ол туралардаҥ эмди эки-jаҥыс ла тура арткан болор. Ончозы чирип, бузулып-сайалып, мылчачкажаганга jÿре берген эмей. Jаҥыс ла школдыҥ куйнунда бир тура арткан болор керек. Сельсебет эмди ого бойдоҥ-бош ÿредÿчилер келзе, jаттыргызып турган.

...Jе ончолоры ла туралана бергилеген. Керек дезе Jемитей öбööннöҥ бери jантык та болзо, ÿкпек ошкош тураны чаап ийген. Ол Jемитей öбööн куучынга кирген, ады jарлу кижи ине. Бир катап ол jайгыда туку Кадын ичи дööн айылдап jÿреле, ол ло аракы-чегенниҥ бажына чыгып болбой калала, айга шыку айлына айланып болбой «алтыр. Jанып келерде, бурулу кижи, ÿйин jарамзыдып, мынайда айда салып ийип калган дежер: «Ээ, элдеҥ-jонноҥ jööгöн эжим, Шаҥкылдуужым, бу сениҥ сокыҥ jарыларга jёде берген турбай» – дептир. Малтазын туткан бойынча, тура jÿгÿреле, эжик алдында jаткан jерсил jадыкла уружа бертир. Анча-мынча удап jÿрÿп, айлына кийдире jÿгÿртир, айткан сöзи бу болтыр: «Оо, калак, эжим, ол jадыктаҥ сокы чыкпаска jат. Сокыбала да болзо, эдип берейин бе?» «Уу, шилти-шилемир таҥма – деп, Шаҥкылдууш змеген сабузын ала койтыр, – эт, дейдим, эт. Кижи канчазын улустаҥ сокыбалалап jÿгÿрер».

Jемитей öбööн ойто ло чыктыр, удабай база ла jеттир: «Ээ, ÿй кижи, сокыбала болбоско jат. Тоскуур да болзо, эдип берзем кайдар?..» Jе Jемитей öбööнди нени этпсген деер? Тоскуур ÿрелген, малтасап чапкан, малтасап чыкпаста, бычактыҥ сабын jонгон, оноҥ шибеейге сап эдер деген. Келе-келе кой сойзо, кан ургажын,. мööнниҥ оозына сайатан тишке jедишкен. «Jе канайдар, бойсын –деп, арт-учында Шаҥкылдууш эмеген jымжай тÿшкен дежер. – Токто ло токто, адазы, узанбала узанба. Кижиге тиш те болзо, керек болбой» – дептир...

Бот ол Jемитей öбööнниҥ туразыныҥ эжигиниҥ эркинин Каака тургускан. Ээ, ол öйдöҥ бери Каака нени этпеди, нени чаппады деер? Сорпоныҥ айтканыла болзо, «jаҥыс ла ай дööн учатан ракет этпегенинеҥ башка...»

Каака орынныҥ алдынаҥ малтазын алып, тышкары чыгар. Сÿрекей эрте, керек дезе уй саачылар да тургалак болор. Ол оромды öрö алала, эмезе тöмöн алала, кандый бир jаҥы тудулып jаткан тураныҥ jанына келер. Тракторло бÿдÿнге сÿÿртеп келген, чобразы балкашталып калган, коо тыттардыҥ бирÿзине отурала, малтазын курчыда берер. Курчыдыш сÿрекей чÿмдÿ болор... Баштап, сÿÿрÿ кара кайрула, оноҥ сары билÿниҥ jемтигиле, оноҥ база та неле де, учында отыкла. «Ээ, öгööн, jетпеген болбой – дежип jииттер оныла тегиндÿ аҥдышпайтан эмей.–Эмди jалап ийеер, öгööн. Тилле!. Тилле!»

Малта курчыдыш божогон кийнинде, Каака jабынып алган акар тонын чеденге илер. Оноҥ jадык аjыкташ башталар. Jадыкты канча катап тöзинеҥ, бажынаҥтныкаар, ары-бери jайкап, аҥдандырар. Кимиректенбегенче качан да болбос.

– Мм, кулугур, тыртык болдыҥ а? Бош ло карамыела ошкош. Будактарыҥ да кöп болтыр а? Байа ла база толгош болбайдарыҥ? Jе, jе алдырбас. Сенеҥ де болгой эрлер тÿзёле беретен эди ле...

Мыныҥ кийнинде Каака алакандарына тÿкÿрер. Оноҥ малтазыныҥ сабын тÿкÿрÿктеер. Темиккен аайынча кийнинде кижи jок по деп кöрÿп алала, табылу талайып чыгар. Jадык тунгак «чыт» эдип, Кааканыҥ дезе кöкси jелип брааткан аттыҥ ичиндий, койтылдап, шыйкынактый берер.

Иш башталар тушта Каака jаантайын мындый: бели, jарындары, анчадала сÿокенеги сыстаар, эки колдо чыдал чек ле jок. Ойто ло отура тÿжер кÿÿни келер. Jе анайдарга jарабас – там ары барар.

Эмди тургуза Каака агаштыҥ чичке бажыныҥ чобразын ла ак кадарын jандап jат. Jе jадыктыҥ тöзи jаар чабатан jер там калыҥжып, будактар jоондоп, агаш бойы бырчыт, толгош болуп, катуланып браадар. Каака дезе талайган сайын тыны кирип, кöкси кеҥип турар. Эмди каа-jаада чÿрче токтоп, алакандарга тÿкÿрип те аларга кем jок. Таптардыҥ кызылынаҥ, арузынаҥ ала койоло, ооско сугуп та ийерге кем jок. Тап чайнаарын Каака сÿрекей сÿÿр. Тап тату, кычкыл, jыды дезе эмеш кÿч те кожуп турган немедий бодолор. Каака бу jÿрÿминде та канча кире тап лайнады болбогой!

Ойндо... ойндо Каака ондо кол, бут, бел барын, ол бир качалганду сÿскенек-эш барын билбес те. «Чыт» ла эткен jерде, jадыктыҥ кара чобразы тыдырт эдип, туура чарчап ла jат. «Чыт» ла эдерде, агаштыҥ ап-апаташ, jулукту кадары кöрÿнип ле келт! База ла «чыгыт»–ак таптар jер сайын болт! База ла «чыт» –эмдиги таптар дезе кызыл. База ла!.. Агаш jымжак, чын ла тоҥуп калган чоҥ эттий. Кес! Керт! Чабылган jер кип-килеҥ. Малтаныҥ изи де билдирбес. «Чыт» ла – агаштыҥ кыбынаҥ чагана сызылып чыкты. Öҥдöйип келген кÿнниҥ чогына jалтырт эделе, öчö берди. База ла...

– Тÿҥк, тÿҥк! – jадык кÿҥÿреп, тÿҥкÿлдеп ле jат.

– Тÿҥк, тÿҥк! –уй туратан кöҥдöй, куру кажаган öткöнип ле jат.

– Тÿҥк, тÿҥк! – суу кечире кара арка jаҥыланып ла jат.

Кааканыҥ кöкси дезе эмди койтылдабас, шыйкынабас. Каака бу öйдö та не, та не? Ол jаҥыс ла коркушту суузап jат. Кажы ла талайган сайын суузыны канып тургандый. Jок, jок! Талайган сайын суузыны там тыҥып тургандый. Эмди Кааканыҥ jиит чагы, омок санаалары бир де öскöлöнбöй, ойто бурылган. Кааканы карган деп пе, согумдык деп пе?-Jок туру. Каака эмди де бöкö, эмдидетыҥ. Jууктап кöр! Бу öйдö Каака Каака эмес,ол Шаҥда. Каака деп оны улус байлап адагылаган эмей. Чын ады – Шаҥда...

– Тап берзеҥ, Шаҥда? – деп, кенете jалакай ÿн ÿгулар. Алдында эди-каны шÿÿлип калган, суйук буурыл тулуҥду эмеген турар.Такып ла: «Тап берзеҥ, Шаҥда? – деер.

...А бир тушта, бир öйдö... Бу ла мындый jаркынду кÿн, мындый ла кöк теҥери... Каака дезе jирме ле jашту уул...

– Тап берзеҥ, Шаҥда? – деп, айактый jаан кара кöстöрлÿ, коо сынду кыс кÿлÿмзиренип, оныҥ jанына келген...

Оноҥ база ла: «Тап берзеҥ, Шаҥда?» Бу чырайында айдары jок сÿÿнчи-каткылу jиит келин. Оныҥ jикпезинеҥ майкак бутту уулчак атпактанып алган...

Эмди jаҥыскан.

– Шаҥда, чай кайнап калт. Jан.

– Jе, jе, акыр, сыраҥай божодып ийейин.

– Jе божот ло, божот ло. Эйе, сен ле колхозтыҥ ижин бÿдÿре тудуп ийетен туруҥ. Jыжын ла, jыжын ла...

Эмеген таптарын jÿктенип алала, аксаҥдап jÿре берер..,

Арт учында Каака таҥкылап отурар. Jанында стружтап койгондый килеҥ тÿс, тöзи-бажы билдирбес «заводской» агаш jадар. öрö-тöмöн öткöн улус: «Каака чапкан да – дешкилеер, – jадала да кöр, турала да кöр, – jолы jаҥыс...»

Кÿнÿҥ ле кÿнÿҥ бу болгон. Ойндо бир кат^п Кааканыҥ эмди jаантайын кöрÿп, шиҥжÿлеп öдöтöн туразына агаш чыгара тоголодор тушта кендир ÿзÿлген. Jадык Кааканыҥ jардына соккон... Кааканыҥ малтазы эмци байагы болчок турада орынныҥ алдында jады. Кааканыҥ санаазыла болзо, турада сöс тö jок – койлоры jок койчы да бар ине. Керек малтада...

Каака тöҥгö чыгып келерде, Чабал-Айрыныҥ арказыныҥ эдегинде Суркаштыҥ турлузы: шифер бÿркÿлÿ, сенектÿ эки кып тура, оныҥ эжигинде содон айыл, анчамынча ыраагында салам-баргаа jабынчылу кажаан, кажаанды айландыра jÿс абызын чедендер, обоолор, чогулган öтöктöр карарып кöрÿнип келди. Кнака сÿÿне берди: кÿн ажарга jÿрген, удура jыбарлап келген, соок удабас ла тазырап чыгар. Калтар ат та куйругын шыймай согуп, jоругын меҥдедип ийди.

Кенете ийттер кÿҥкÿлдеп чыкты. Обоодоҥ ÿч кара темдек тÿжÿре калыйла, Каакага удура шуҥдуртып клеетти. Калтар ат шоокырып, кулактарын кызынып алды. Кааканыҥ jÿреги типилдеп чыкты. Каака ийттердеҥ сÿрекей коркыйтан. Бир катап – оноҥ бери jирме jыл •öдÿп калган болбой – Каака Салымдуда jаткан Бак деп кижиниҥ айлынаҥ атанып jадарда, адыныҥ куйругына ийт кадалган. Ат, ÿркÿнчек мал болгон, огурган бойынча, бастыра jыгын-jыраа арканыҥ ортозыла сÿÿртелип калган ийтти тепкилеп туруп, тундуртып ийген. Каака эрдиҥ кажынаҥ атпактанып алала, бирде билинип, бирде билинбей брааткан: ат беш беристе киреде Кара-Учукка jеткен кийнинде jаҥы оҥдонгон...

Эҥ ле баштап jелбер кöк ийт – jааны торбок кире бар – кÿҥкÿлдеде ÿргенче jеде коноло, калтар аттыҥ ÿсти орто келди. Калтар ат бут бажына тура чыгарда, ийт j.ана болды. Оноҥ эки тÿҥей сырсак-сырсак сарычоокыр ийттер jеттилер. Олор шаҥкылдап, Кааканы тыдарлай бердилер. Калтар ат jол саҥ öрö, оноҥ каранты öтöк тö болзо, чеденге jелишле jетти. Оноҥ jÿреги эмеш jабызай берди ошкош: алдында чеден, кийнинде чанак, эки jаны оломо.

– Чык, чык! Сыйт, сыйт! – деп, чичкечек öдÿ ÿн угулды. – Чык дейдим, Jедер! Адаҥ тен!

Каака кöрзö, колында чырбаалду беш jашту кирези, арык кызычдк туру.

– Адаҥ ÿйде бе?        (

– Ок. Адам одындай берген.

– А энеҥ?

– Ок. Энем койдо.

Каака «айа болордо, ÿчтÿ ле бе та «анчалу, боп-болчок мышмак уулчак кöрÿнди. Ол бöрÿк те jок, jÿк ле чамчачаҥ эмтир. Усти тоштоло тоҥуп калган колчанакты минип алган, чимир-иги салактап отурды.

– Бу не? Кайткан? – деп, Каака кыйгырг.ан бойынча, чанактаҥ тура jÿгÿреле, уулчакты туткан ла jерде тура jаар болды.

– Jок, jок, мен jыҥыла-а-айтам, jыҥылайтам дейдим – деп, уулчак кÿҥÿреде багырып, тепкиленет.

Кöк ийт Кааканыҥ эдегине кадалардыҥ кажы jанында Каака сенекке киреле, эжикти jаап ийди. Уулчакты турага кийдиреле, орынга отургузала, байагы конфедин курынаҥ кодорып берди.

 Jи, экем, jи. Амтанду-у. Эjеҥле кожо ÿлежип jи –' дейле, тышкары чыкты. – Бу сен ийниҥди не jылаҥаш салып ийгеҥ? Кöрзöҥ, кöгöрö тоҥуп калтыр.

Кызычак тура jаар jÿре берди.

Ийттер эмдиге ле ÿргенче. Jе алдындагы казыры  сенип калган болгодый. Анайдарда, Каака коркый-коркый чанагына jеделе, калтар аттыҥкомудын алып ийди. Оноҥ «ошевказынаҥ öлöҥ алала, калтар аттыҥ терлел калган jылу арказын арчый берди. Анайтканча кажааныҥ ары jанында тыттардыҥ ортозында не де быjырт этти. Анча-мынча болбой, чабдар атту Суркаш кöрÿнди. Ол кÿҥÿреде сыргак сÿÿртеп келетти. Кÿски бойы семис чабдар сыргактыҥ барын-jогын керексибейт те ошкош.

– Абаайым? – деп, Суркаш одын jаргышка jеделе„ кайкай тÿшти. – Бу слер бе? Jакшы ба?

– Эйе, мен. Jакшы jакшы ба?

– Jакшы. Бу слер канайып келдигер?

– Та. Jедип ле келдим. Jаман куш jут-jулакайда учатан деген чилеп.

– Оо, бу канай туругар, абаай? Сооктор слердеҥ озо башталган эмей.

Бу тушта тöҥниҥ ары jанынаҥ келип jаткан койлордыҥ мааражы угулды.

– Абаай, слер тура дööн барыгар. Мен чÿрче ле... – дейле, Суркаш адынаҥ тÿжеле, березен бууны сыргактаҥ чечип ийди. Оноҥ чабдар адыныҥ мойнынаҥ комутты ушта тартала, ээрге чыга калып, тапшыланып ийди. Чабдар ичкери болуп, теркидеги резина капту малтазыныҥ сабы кеjимге тапылдап, jÿрÿп калды.

– Кöрзöҥ, Суркашты – деп, Каака калтар адын ойто ло арчый берди. – Депутат... Москыба барып кел jат... Jаан улусла кожо jуундайт, кощтой отурат. А öскÿс ле öскöн уул ачына, торо jылдарда... Акыр, сени кажаганга коштой jыбар jок jерге каҥкайта тартып койбогончо. Соодууҥ канзын... Jе не оҥду неме эди. А эмди кöрзöҥ... Эр ине, эр. Андый болбогондо. Он эки койдыҥ терезинеҥ тон эдинер. Ол аайлу обор бо? А иштеер болзо... Кöй jок кижи ине. Бир га jерди талтÿшке ле jетире чаап койор. А андый кижиниҥ койлоры не jаман турзын... Кичееп, килеп брааткан да. Jаҥыс ла тил jанынаҥ чала эмеш боду, öлÿ кижи. Jе кижи jаҥыс кызыл тилле де база нени эдип...

Суркаштыҥ кÿчтÿзин бастыра jурт билер. «Ол, ол Суркаштыҥ тадйлары Ирбизек баатырдаҥ таркаган ошкош эди. Байла, олордоҥ тöс тÿшкен туру» – дешкилеер. А уйчукпазы, кемзинчеги база да jарлу. Бу ла эмди кожо отурган Арчынды jылга шыку айланган болтыр. Эптÿ сöс айдар эмес, база та канча jыл айланбагай, jе карын Jелечи эмеген онызын эки ле кÿнге сöстöп бертир. Байла, мыныҥ учун болбой, кичинек те тöрöгöн кыбы jок то болзо, Арчын ол Jелечи эмегенге сÿрекей карузыыр. Не ле немезин jедиштирип jадар. Суркаш дезе ол эмегенниҥ мöҥкÿзине бойы барыжып jÿрген, Jети коногына кой сойгон.

Койлор чеденгетир-мар jеттилер. Ач-торо ийттердий, турлуны бастыра jемзеп, айланыжа бердилер.

«Байла, тус бедрегилеп турган болбайсын – деп, ЯКаака сананды. – Быjыл мыныҥ тузы байлу-чÿмдÿ боло •берген. Кайдаҥ бери бедрегилеп, тапкылабай jат».

Койлордыҥ кийнинеҥ ады, бойы бастыратуй кырутып жалган Арчын келди.

– Jакшы ба, абаайыс? – деп, ол jоон, jардак ÿниле сурады. Арчынныҥ сыны да, оборы да Суркаштыйынаҥ бери эмес. Олор экÿ теҥ-таҥ ла улус. Эпишке деп уулдыҥ тойы тушта толтыра кöчöлÿ кÿлер казанды келиндер очоктоҥ чыгарар дежип, ол ло jуулышкылап бол•бой, ол ло туткуш тапкылабай шакпырап турганча, Арчын уштугын тартынала, «у-уп» ла деген бойынча, эки койдыҥ эди кайнаган кÿлер казанды тудала, чеп-чек кöдÿрип чыккан дежер.

Ол та чын, та тöгÿн – Каака билбес. Jе башкыjыл бого келерде, Арчын бир уунда ÿч уйдыҥ сÿди бадып кайнай беретён казанды чыгарганын кöргöн. Сÿттиҥ ÿстинде чел öрöмöзи чайпалып, jарылбаган да турган. Ол jÿрерде Каака Суркаш-эшке Оҥдойдоҥ айылчы тÿшкен тушта учураган. Арчын оозы изип келзе, Суркашты тен ого-бого согултып ийетен турган. Тен öкпööриҥкей неме. «Сениле кожо бу тайга-таштыҥ ортозына jети классым jерге кöмÿлди, тогус классым тобракка кöмÿл,ди» – деп, калаптанып отурган...

– Бÿгÿн тоолобок jе бе, Арчын? – деп, Суркаш jаҥыjетти.

– Jе, jе. Кöслö jоктозом, ончо ло ошкош. Jаҥыс ол контракта барган сыҥар мÿÿстÿ сары койдыҥ балазы – бу ла jуукта сен оны азырантыга кожор деп турбайтыҥ – бот, ол кураан аксаҥдап jÿрди. Оноҥ jол баштайтан ак кой тытка сöйкöнип туру деп кöрÿп калган ошкош эдим.

– Энем келт, э-э-э, энем келт, э-э-э! – деп, байагы уулчак чыгара jÿгÿрди.

– И-и, куду-уй, кудуй канайийейин мен сени, канайийейин, и-и! – деп, Арчын адынаҥ тÿжеле, уулчакка удура болды. -– Сениҥ шалдаҥ чыгара jÿгÿрип турган немеҥ не, учкан? Эй, адазы, кöр, кöр. Кайыш кайда, кайда?

– Алдырбас, неме адып ийип база – деп, Суркаш кÿлÿмзиренип турды.

– Балкаш jиген – бай, тобрак jиген – ток... Jе, öрöкöн, быjыл jыл кандый болгой не?

– Кижи кайдаҥ кöрöр оны. Байла, оҥду болор бо~ лор бо.

– Та. Jакшы ла болзо кайдат. Канайдар, байла,, кöк jаар ла кöрÿп отурар туру.

– Э-э, кöрöр лö, а канайдар.

...Койлор чеденге кирип, толо берди. Суркаш öткÿÿлди бöктöйлö, тöҥöштиҥ бажынаҥ jылтырууш кыскаш алды. Оноҥ койлордыҥ ортозы jаар басты. Койлор «тир-р» эдип айланыжа берди. Суркаш айудый бöкöйип алып, аjыктанып базып jÿреле, кенете атпас эделе, кандый да кураанды будынаҥ каап алды.

– Эй, öгööн, мыны кöрзöгöр!

Каака кöрзö, кураанныҥ туйгактары чана ошкош болуп öзÿп калтыр.

– Бу jаҥы келген «ромни-марш» деп кучалардыҥ балазы ине, öгööн, – деп, Суркаш куучынданып, кураанныҥ туйгактарын кезе берди. – Бу мынаар Öтпöй öгööнниҥ, «шагом-марш» дейле, каткы чыгарган кучазы ине... Jе, Каака, слер тура дööн барыгар. Мен ол ак койды эмеш корондоп салайын. Кöрмöс кодыр табала, кинчек эдерге турган болбозын... Адыгарды аттарымла кожо сугарала, öлöҥдöп койорым. Барыгар, барыгар. Jолго jÿрген кижи арып-чылап калбай.

Каака меҥдебей тура jаар басты. Азырантыныҥ чедениниҥ jаныла öдÿп jатса, кураан койлор турды. Олордыҥ ортозында кара-чоокыр алтай тÿктÿ ирик jерди «тирс» тееп, кедеҥдеп jÿрди. Байла, Суркаш ол ирикти jаска белетеп турган болбайсын. Кызыҥы öйдö сакмандарга сойып берерге турган болор. Оныҥ учун кÿчи чыкпазын деп, азырантыга кожуп салган.

Каака оноҥ ары барып jатса, эки ÿйе кажаганныҥ jанында ÿч уй jатты. Бирÿзи ак чамышту кöк уй, экÿзи ак башту, jееренектер эмтир. Олордыҥ эмеш ыраагында тöнöнгö jеде берген кара чар килтиреп турды. Кажаганныҥ эжигиндеги кичинек чеденде ÿч бозу jÿрди.

Каака, чанагына келеле, комудын, сöдöлкöзин алып, сенекке кийдирип койды. Оноҥ ойто келишке jакызын ла байагы тÿрÿктеп салган газеттерди апарды. Турага кирип келзе, Арчын кöмöлöк печкениҥ оозында чöмчöйип алала, уулчагын эмчектеп отуры. Тураныҥ ичи изÿ, эттиҥ jыды jытанат. Кызычак уйуктап калтыр. Арчын тура jÿгÿреле, орынныҥ алдынаҥ мал терези jеерен тöжöк чыгарып келди. Оноҥ: «Öрö öдигер,ӧрöкöн, – дейле, кÿптеҥ чеген урды. – Каака абаайыс jакшы jÿрген бе?»

– А кем jок ло jÿрÿм. Бу корон кышты кöрöлö, кижи не jыгылат. Кандый да болзо, улуска тоҥ jёр кастырбайдым дебей – деп, Каака чегенди амзаййа, Арчынга ойто берди. – Jе мындагы улус, бала-барка, мал.аш кандый?

– Jакшы.

– Андый ла болзын. Мен бу слердиҥ газеттеригерди экелдйм – дейле, Каака пузырьлу лампа турган столго газеттерди салып койды. Ойндо база бу бир мындый... – деп jÿреле, куйка-бажы jимирт эдип калды. Койнын сыймадады-сыймадады, jе печеттÿ пакет jок: «Акыр, акыр... jок, чын эмтир, jогыла... канайттым не?.. Москыбадаҥ келген... jаан улус ийген... письмо эмес -ине... ээ, карыыр jöбинде караҥуй jер jаар кирип... jок, jок. Чын ла jок эмтир... айдар ба?»

– Бу кенете канайда бердеер, Каака? – деп, Арчын кöстöри тазырайа берди. – Кайттыгар?

– Jок, jок – дейле, Каака тöжöнчикке отура тÿшти. «Кайттым не, кайттым не? Канайдар?.. Кайда тÿшти не?.. Москбадаҥ келген».

– Бу сениҥ оозыҥ айландыра не тÿктÿ? Ийттатай деп, уулчак тизиреде jÿгÿрип келди.

Каака айдар неме таппады.

– Jарыжып кöрöк пö? –деп, уулчак айрылбайт.

– Jоо, калак, экем, бу мен, карган кижи, сениле жожо канайып jÿгÿрейин?

– Jе айса кÿрежек.

– О-о, сени баатыр кижини, мен «анайып jыгатам?

– Айса мени бий-и-ик кöдÿр. Адам чылап. Jаҥыс < ҥолло.

– Токто, учкан, мен сени! – деп, Арчын кÿзÿрт этти. – Саҥ ла башка бала. Улус ла келзе, тыйбалада берер.

Бу тушта Суркаш кирди. Он эки койдыҥ терезинеҥ эткен некейин уштыйла, орынныҥ ÿсти дööн таштап ийди. Оноҥ келип, Каакага коштой тöжöнчикке отура тÿшти. Каака эмеш чыгалап алды.. Суркаш чамчачаҥ да болзо, тулуп кийип алган бодолду кижи нне.

– Jе, öгööн, деремнегерде не бар?

– Ок. Солун ла неме jок. Jадыс ла:..

– Jе бис те кем jок ло. Jаҥыс ла бу бир быргаjир

болушчы бербеген. Бош мууканып jадыбыс. Акыр ол уул меге кöрÿнет эмеш пе. Кижизи де jок, бойы да jок.

– Бу сениҥ jаактарыҥ канайып ÿжÿген, Суркаш?

– А бу бир кой ло деп немёле кожо тоҥдым не база. Тöртöн эки кой бöлинген. Арайдаҥ ла таптым кöрмöстöрди.

Арчын олордыҥ алды дööн jабыс тегерик стол jыл  дырып экелди. Толтыра тепши малдыҥ эдин салды. Jаан шаjыҥ айактарга кöчö урды. «Jе, öрöкöн, тепшиге киригер» – деди.

Каака кынынаҥ бычагын уштыйла, бир болчок эг алды. Тÿжине соокко аштап та калган болзо, jе курсактыҥ амтанын билбей отурды. «Акыр, Суркашка эмди нени айдар?.. Кайттым не, кайттым не?.. Кайда тÿшти не?..»

– Арчын! Ол бир неме кайда эди? Ка, чыгар!

Арчын айак салгыштыҥ алдынаҥ чоокыр бичиктÿ бÿ-

рÿҥкий-кÿреҥ шил экелди. Суркаш оны ачып, стаканга урала, от дööн jаҥдап ийди. Оноҥ Каакага туурам берди. Каака ичип ийди. Ол кызыл аракы деп бодогон, jе бу аракы ичи-буурын öртöп öтти.

– Москвадаҥ келген неме эди. Ады конjак – дейле, Суркаш чööчöйин тутты.

Арчын туурамын Каакага амзап берди.

– Jе канайдар, арсак тиштерим, ак бажым алатан туруҥ – дейле, Каака ичип ийди. Мыныҥ кийнинде ого уулчактыйы деп, база чööчöй бергиледи. Уулчак бойы дезе: «Jиит тужымда тойгончо биjелеп алатам» – деп, баштактанып секирип турды. Энези: «Акыр, акыр, баштап чимиригиҥди арчып ал, балам, арчып ал. Ойндо биjелеериҥ» – деп айтса да, укпайт.

Каака эди-каны изип, «jетире кÿреҥге» jеде берди.

– Jе, Суркаш, Москыбаҥда не бар?

– Москвада не jок деер, öгööн. Оны кижи тоолоп jетпес ине – деп, Суркаш суракка сÿÿне берди. Улус кöргöни удап калган кижиниҥ тили кычып калган ошкош, – jе не ле бар. Jуун jуундадыс. Jаан улус кöрÿнди де... Мм, jе ондо не jок деер? Ончозы ла мындый эмес, мынаҥ башка ине, öгööн. Jе тöс jер андый болбой а.

– А база андый ла туру.

– Эйе. Туралар деп немени кöрöр болзоор, чын ла тургузып койгон туу-кайа ине. Артык оны база не деп айдар? Кезиктери дезе шил. Йчиндеги улус тыштынаҥ

кöрÿнер, тыштындагы улус ичинеҥ кöрÿнер. Меге оноҥ ло келгели jер ээзи öргöлöр тÿжелер болды. Чын ла чöрчöк jеринде неме ошкош. А албаты деп неме – чымалы. Öдöр jер таппай, бош бастыгыжып jадар... Тöгÿндепэштеп отуры деп бодобогор, öгööн. Айла, албаты-jон до бистийинеҥ башка ине. Эртен тура чыгып келзе, теҥери jаар кылчас та этпес. Jаҥмыр бол, корон соок бол – олорго тÿҥей ле.

– Мм, андый ба?

– Эйе. Jе ол албаты андый да болбайсын. Кÿн бнр уунда чыкпай да калган болзо, олорго не керек... Jе туйук тураныҥ ичине киреле, иштенип jаткан албаты анайып та калбай. А бу ай деп неме не, öгööн, ол город jерге эш кереги jок неме болтыр. Тÿнде кижи оны, кööркийди, кöргöжин, ичи ачыыр. Бош öчöмиктелип калган турар. А jылдыстар?.. Jе оны... Тÿни-тÿжи тÿҥей неме ине, öгööн. Ийнениҥ сыныгы jерге тÿшсе, jе тапсагар ла табараар. Онызын jарт деп айтпай отурым. А бÿдÿн ийне тÿшкен кийнинде, табылбай кайда да барбас... А машиналар деп неме бу бистиҥ тÿк jишкен койлорыбыстаҥ кöп болор. Кöп болбой а. Оромго чек ле бадышпай браадар. Олордоҥ чала jалтанып jÿрдим. Тегин ле jерге бастырып салза, оноҥ нени алатан. А албаты-jон jыпылдап турган от ло дööн кöрÿп салып, чубажып jадар. Мен баштап оны кайдаҥ билейин – плажымныҥ эдегин арай ла болзо алсоктырып ийип jастадым.

– Бача-а, Арасайдыҥ тÿбинде аjарынып jÿрбей а.

– Айса. Ээ, оныҥ тал-табыжын не деер? Кÿÿлеп ле jат, кÿзÿреп ле jат. Тÿни-тÿжи токтоор, чылаар jаҥы  jок, öгööн. Ол андый табышка улус та канайып чыдажат болбогой.

– А, байла, jаткан jадыны ла ол туру.

– Jе jериниҥ алдында теликтÿ де jер jок болгодый. Тарбагандар чылап öткÿштейле, оттоҥ кÿйдÿргилеп алган jатлары. «Метро» дежер оны. Киререер ле, беш акчаны салараар ла, бир jылып брааткан эресинкедеҥ тудунала, jер тамыныҥ тÿби дööн калырада ла береригер...

–Эйе, андый дешкен. Былтыр Минбода, Кислода, Кэрачы деп jер дööн аржандап jÿркелген Окыраҥ база андый деп отурбайты.

– Jе оноҥ ары уксатар да, öгööн. Бир солун неме...

Тÿниле ле кар jаады. Тадыра ла jаады. Мен ол ло тал табышка уйуктап болбой jадала, таҥары jуук ÿргÿлей бертирим. Туруп келзем, кöк jарамас!.. Байагы кар jогыла! Каранты! Кöрöр болзо, камьгк машинага салала, jÿргÿзе бериптир.

– Ээ, андый болбой а, – Каака jÿзин, кыскарта кайчылап койгон буурыл чачын, сагалын ÿстÿ колыла еÿркÿштеп алды. Оноҥ öдÿгиниҥ кончын jыжып алар деп, карбас этсе, онызы бычкак болуп каларда, кол арчыыр неме таппады.

– Андый, андый, öгööн. Ол ло машиналарын бого экелетен болзо, кижи ол тушта кыштаҥ айаар ба?

– А сельполоп jÿреле, канайткан эдиҥ, куучында’заҥ, Суркаш, – деп, Арчын киришти.

– Чындап. О-о, оныҥ магазиндерине кижиниҥ бажы айланар. Jе анда «не бар» эмес, а «не jок» деп сураардаҥ башка. Бирÿзине кирип ле баргам, унимермак бет, та не эт, адын ундып койдым. А бу ла Арчынныҥ кинчегине шаjыҥ айактар бедреген инем. Jе кирип ле бардым. Бир ле кып турган, ондо айактар кöрÿнген ошкöш эди. Мен ол дööн болгом, jе бу ла тушта неме маҥдайыма jырс ла эдип калды. Кöрöр болзо – кÿскÿ! Бастыра стене кÿокÿ болордо, кижи оны кайдаҥ билет.

– Акыр, Суркаш, сен анда бистиҥ jердеҥ кемдикемди кöрдиҥ бе?

– Jолукпай а. Берден бар ине анда. Мен айттым ла. «Бнстиҥ jердеҥ мында мындый кижи бар. Мен ого jолугарга турум» – дедим. Айдарымда ле чÿрчеде ле телефонды соккылап ла ийгиледи. Берденди алдырып ла келгиледи. Мен «Москва» деп гостиницада jаткан инем. Берденди кöрöлö, бош ло алаҥ кайкап jадып калдым. Уулдыҥ jаандаганын, öскöлöнгöнин jе не деп айдар. Бир шил база мындый конjак деп аракы ичтибис. Берден айлым ла... – дейле, Суркаш кенете токтой берди.

– Ээ, уул, Суркаш, – деп, Каака тÿрген унчукты. – Мен туку боро кÿсте бир jудрукча торбок табыштыргам. Акчазын эмдиге ле алып болбой jадым. Барзам ла, jок дешкилеер – дейле, Каака эпjоксына берди.

Чынынча болзо, ол акчаны аларга тоҥ ло меҥдебей турган. Ол тураныҥ кажагазын тударга белетеген акча ине. А узун Микийтке тураны jылу болгон кийнинде чабар. Ойндо ого озолодо тöлöп койзо, ол меҥдебес.

А государстводогы акча кайда барар, ÿрелбес, тÿгенбес, jадар ла.

– О-о, ондо база сöс келген бе, öгööн, – деп, Суркаш колын jаҥыды. – Мындадаҥ не келбегенигер? Jе эртен мен слерге бир чаазын берейин. Бот, слер ол чаазынга бойыгардыҥ сурагаарды jазап туруп орустап бичиттирип алыгар. Бу ÿредÿчи Jыман Jыманович эптÿ бичийтен эди. Тен мастыр – ус неме.

-– Jе, jе, Суркаш.

– Бот ол мениҥ чаазынымды ла кöргÿзип ийзегер, акчагарды берип ийгилеер. Jе ол ло, öгööн... Бу бистиҥ jер болзо, бир ле машина öткöжин, jыды-талы тен узак jаарсып турар ине. Ол ондогы бастыгыжып jаткаи машинаныҥ jыдын кижи билбейтен болтыр. Байла, бастыра кейи андый болбой.. Бу слер карын газеттер экелген туругар ине. Акыр эртен jазап кычырар туру – дейле, Суркаш бир газетти алала, таҥкы тартар эдип бÿктей берди. – А бу радио деп неме унчукпас болуп калган. Курсагы тÿгенген болбой кöрмöстиҥ... Jол-jоруктыҥ ыраагын сыраҥай ла билбейдим, öгöён, Самолетко экелип, отургускылап ла ийгилеер. Самолет деп немези огурып ийген бойынча, ак бырканга шуҥуи ла чыгар. Оноҥ jаҥыс ла «шуу-шуу» эдип браадар. Jерjеҥис бирде кöрÿнер, бирде кöрÿнбес. А кÿн дезе кижиниҥ алдында чыгып клеедер. Теи кып ла кызыл неме болотон эмтир. А отурган улустыҥ кезиги уйадажа беретен бе кандый. Jе мен канайтпадым да. Jаҥыс ла учар кÿн оозыма курсак тутпайтам. Ол ак бырканга кижи чыдажар керек ине. Öрöртинеҥ айдыҥ-кÿнниҥ кöзин канайып быjартыдар. Эп jок неме болор болбой.

– Эз, андый болбой а – деп, Каакатили толголып, эзиригине бастырып, jÿзÿн-базын журналдардаҥ алган jаркынду jуруктардаҥ кöстöрин алып болбой отурды. Суркаш база та нени де jаркырада куучындай берди. Оноҥ Суркаш : «Эй, öгööн, кöрöк!» – деп, оҥыҥ jардына таптап ийерде, эмеш оҥдонып келди.

– Ка, энези, тÿлкÿÿрди экел! – деп, Суркаш öрö турды. – Мыны кöрзöгöр, öгööн. Тÿлкÿ аткам. Базылбаган таҥма jаҥы ла базылды. Кулугур кезикте койлордыҥ ортозына киреле, чычкандап jÿрер. Эмди барып чычканда – дейле, Суркдш темирле курчап койгон баш жайырчактаҥ тÿлкÿниҥ терезин чыгарып келди. – Кöрзööр, öгööн, кöрзööр! Кылгазын, кызылын.; Узуны

тен беш карыш боло берер. Тöрт jедеен jака чыгар ла.

А кол бычкактары бу Арчынныҥ jедикпезин jетирер...

Jе Каака тÿлкÿ jаар кöрбöй дö отурды. Оныҥ кöзине илинген неме – баш кайырчактыҥ талортозына jэдип калган пакеттер. Олор чек ле Кааканыҥ клеедип тÿжÿрген пакеди ошкош. Айла ончолоры ачылбаган,печеттери бÿдÿн.

Мынаҥ ары Каака «чоокыр-теекирге» кöчö берген.

Ортозында jÿÿлип те барып келген ошкош эди. Каака туразына тыттар jыгып jÿрген. А кÿн дезе ажып брааткан, тÿргендеп jанар керек. Оноҥ кенете Каакага кырдыҥ чек ле кырында теҥериге jап-jарт сомдолып, тÿптÿс, коо тыт кöрÿнди. Каака сÿÿнген бойынча, jырааjыгын öткÿре, кöҥкöрö jыгыла, саҥ öрö jÿткиди. Арайдаҥ-керейдеҥ тытка jеделе, тöзинеҥ шыказа, онызы тыртык болуп калды. Каака агашка ачынып, тÿкÿринип турала, ойто билинип келди. Суркаш куучынданып туруп, база бир шил экелип jатты. «Jе эмештеҥ ур, астаҥ ур» – деп, Каака арайдаҥ ла айдынды. Суркаш дезе: «Астаҥ урарга не, öгööн, баалуга сÿртерге турган эмес» – деди. Ойндо ло Каака нени де билбёс...

Кааканыҥ Суркаш-эшке jетире jÿргенинеҥ бери ÿчг jыл öтти. öрöкöн ол ло jаста, jер эрип келерде, эне-адазына, сегис балазына, тöрт карындаштарына jер-боочыны ажып jана берген. Мöҥкÿзин тударда улус кöп jуулган. Кереес эдип нени тургузар дежип, улус узак шÿÿшкен. Чолмонду тöҥöш кондырайын дезе, Каака черÿге-эшке jÿрбеген, jÿк ле кондепо болуп, монголдоҥ мал айдаган. А баштапкы jуу-чакта та партизан болгон, та бандит болгон – билер кижи чыкпаган. Крест тургузар дезе, Каака серкпениҥ jаныла сегис те беристе öтпбгöн болор. Jе арт-учында бир тоормошты эки кулаш эдип кезеле, эмеш-убаш . jандайла, кондырып салгылаган. Улус калганчы сöзин айдар тушта ончолоры ла Кааканы мактагылаган эмтир. «Jакшы кижи болгоныгар – дежиптир. – Эмди jазап ла амырагар – дежиптир.  Калак, öрöкöн, ööн-öч бар деп, бисти истеже бердигер...дештир. Ыйлаган, кородогон кижи jок ло. Jе ÿле-коногы jеде берген карганга андый да болбой. Jаҥыс ла эмегени: «Ы-ы, бу айлу кÿндÿ алтайга не аайлу jÿрдибис, нениҥ jакшызын кöрдибис. Азыраган балдарыс болзо.. – деп, эки-ÿч оос ло кадеген, jарышкылаган, тыназактагылаган улус. Байкал Сапыевич ÿредÿчилердиҥ кезиктерин jаба jедер. Öдÿп jада, ол чычаҥдаган бош сол колын кара папахазыныҥ маҥдайына тийгизип, «эзендер!» – деп, jабыс эҥчейер. Уренчиктер тÿрген бараткылаар, олорды Байкал Сапыевич jедип болбос. Jе кÿнÿҥ ле мынайда меҥдеп jадар: кейди öрÿмдеп бараткандый, бажы соксоҥдоп, jарындары jайканып, бош сол колы чычаҥдап, jайгы чаҥкыр пальтозыныҥ эдеги jайылып. А оҥ колында кÿреҥ папка, колтугында дезе калыраган шахмат. Шахмат неге керектÿ дезе урокторы jок «кöзнöктöр» болор, а кемниҥ меези кöп деп, тартыжатан «öштÿлер» школдо толтыра.

Удура келеткен улус база кöп болор. Олор гараж jаар табылу алтаган механизаторлор, шоферлор, кочегарлар, контора jаар меҥдеген jурт специалисттер, бригадирлер, чотчылар. Кажызы ла Байкал Сапыевичле эзендежип öдöр. Олордыҥ кöп сабазы Байкал Сапыевичтиҥ алдындагы ÿренчиктери эмезе нöкöрлöри: кемизи ого öлöҥ, одын тарткан, кемизи кой-эчкизин, уй-торбогын кабырган, огородын сÿрген, öлöҥин чабышкан, чеден-кажаан тудушкан, мотоциклин jазашкан, сöгумын сойышкан. А кемизине Байкал Сапыевич бойы ол ло тоологон иштерди эдишкен. Jуртта jаткан кижи, ÿредÿчи де болзо, айылда эдип турган иштери ончозына тÿҥей болбой. Кемди де айбылаар, кемге де болужар, кемге де берер, кемнеҥ де алар.

Бÿгÿн дезе Байкал Сапыевич олорго jÿк ле бажын кекип öдöт. Бу нениҥ учун дезе, эртен ле облонодоҥ шиҥжÿ келер. Олор контрольный иш öткÿрер. Кезик уйан ÿренчиктер бар, контрольныйларды бодоп та болгылаар, та jок. А 10-чы класс. Уредÿни божодып jаткан, карулу класс. Байкал Сапыевичтиҥ туку тöртинчи класс-’ таҥ ала jети jылдыҥ туркунына ÿредип келген балдары. Билери коомой болгожьш – уйат, эп jок.

Байкал Сапыевич кöргöжин, столовыйдыҥ эжигинде сары «Мооквич» турды. Кийнин ачык кузов эдип койгон «Москвич». Мындый «Москвичтер» кöп jÿргÿлеп jат. Олорло колхоз-совхозтордыҥ инженерлери, механиктери маҥтаткылаар. Машина-тракторлорына запчастьтар бедреп jÿргÿлеер. Байкал Сапыевич бойына машина аларга мууканып jÿрген, мыныҥ учун ол машина ла болзо сонуркап турар болуп калган. Байкал (£аjпыевич байагы «Москвичтиҥ» кабиназы jаар кылчас

этти. Бу ла тушта оныҥ jÿреги содос эдип калды. Анда отурган кижи кем?! Саксабай ба?! Jе – Саксабай ла эмтир! «Чын эмеш пе?!» – деген бойынча, Байкал Сапыевич кабинаныҥ эжигин ача тартканын билбей калды. Чындап та, анда отурган кижи Саксабай эмтир. Удура чыга конды. Сÿÿнгени база коркушту.

– Байкал!..

– Саксабай!..

Экÿ эзендештилер, jарындарын «кÿч!» тапташтылар, силкиштилер.

– Сен бу бого кайдаҥ келгеҥ, Саксабай? Канай келгеҥ?

– Айлымнаҥ ла келдим. Машиналу ла келдим – деп, Саксабай табылу унчукты. Кайдаҥ озогы Саксабай. Азый атрак сары чачту арык öҥ-чöл jок уулчак jÿретен. Эмди тöртöнгö jууктап jÿрерде jе ле деген, «тар эжиктеҥ батпас, тай ат кöдÿрип болбос» эр болуп калтыр. Кураан тере кöгÿспектÿ, ийт конычту «унты» öдÿктÿ. Сары мышмак jÿзи кÿнге, салкынга терпейип калган. – Бу слердиҥ jерге jетире jÿрÿм.

– Бу мениҥ jерим эмес ине. Мениҥ jерим –бистиҥ кожо öскöн Корболу -– деп, Байкал Сапыевич каткырды.

– Эйе. Онызы андый ла... Бу мында списайтап койгон «УАЗ» бар дежерде келдим. Меге оныҥ раздатказы ла экинчи скоростыҥ тиштери керек.

– Ээ, оны сеге бергилебес болгылайт па. Мында öскö «УАЗ»-тар база бар. Ончолоры ла эски-тоскы... Jе кандый jÿрÿҥ?

– А кем jок. Jÿрÿм ле.

– Энемдер кандый jадыры?

– Jаткылары ла... – деп, Саксабай чала кедейе туруп ийди. Чырайында чала jамылу, кезем сöс айдып ийетен кижиниҥ бÿдÿми билдирди. – Бергилеер. Кайда да барбас – бергилеер. Мен слердиҥ автомеханигердиҥ тынын бир катап база алган ла эмейим.

– Акыр... Ээ, Саксабай, беш ле минут артыптыр.

Ээ... – деп, Байкал Сапыевич сол колын, темиккен аайынча, öрö сунуп, чазын кöрди. – Баштапкы урогым... Онынчы класста. Jÿгÿрейин, jÿгÿрейин. Ээ... а айлым... Туку бöкöҥ антенналу кызыл бÿркÿ кöрÿнет пе? Бот оныҥ ары jанында чаҥкыр кöзнöктÿ тура. Эмезе ол экиквартиралу тураларды чотоп ийзеҥ – «ÿчинчи тура. Эжиги бери jанында. Айса Гагарин. Ӱйимде бÿгÿн уроктор jок. Айлында болор. Акыр, акыр...

– Jе, jе. Мен обедке jетире ле болор болорым. Ол запчастьтары келишпезе де, бу машинаныҥ алдында

коҥкорылган jери бар, оны каҥдадарым. А сен...

– Jÿгÿрейин, jÿгÿрейин. Менде ÿч урок. Он бир часта айлымда болорым – дейле, Байкал Сапыевич jÿгÿре базып, ичкери болды. – Кöрзööр... Карын кылчас эткенимди. Бот Саксабай... Jе ле деген эр. «УАЗ» машина деерде, автомеханик болбайсын. Канча jылга тракторист, шофер болгон. Картычказы газетте jаантайын чыгатан. Орден .алган. Депутат та болор керек... Та канча балалу болбогой?.. Кöрÿшкенис?.. Jаҥыс jыл айылду болгоныс, Оноҥ ло мен бого келгем. Бир катап айлына кирип jÿргем. Ээ, беш jыл болуп калтыр. Чек ле jаратта турадаҥ jаан тура. Гаражта «Лада». А иштеҥкей де, иштеҥкей де... Jерлеш, куралаш, нöкöр, наjы. Jаштаҥ ала кожо... Он класска jетире jаҥыс партада, интернатта jаҥыс орында. Кожо öркöлöгöн, кузуктаган, jиилектеген, маҥырлаган, балыктаган, арба терген. Торолошкон, шыралашкан. Мен ле чилеп, ада jок öскöн. Канча кире кожо ойногон: jажыныш, мечик согуш, шаГай, матка, «слердийи – бистийи» деп адыжыш, jыҥылаш, тудужыш, jаандап келерде – волейбол, футбол, байга. Кожо клубтаган, кыстардыҥ кийнинеҥ jÿгÿргилеген. Канча jажыттарын, амадуларын, ижемjилерин айдышкан. Оноҥ черÿ. Тÿштÿктиҥ кызу кумактары. Алтай улустаҥ бис ле экÿ. Алтайга санааркаш. Jаантайын кожо. Солоҥыдый jаш тужыста, «кожо, согоондый jиит тужыста – кожо. Эмди тÿш jеристе кожо. Бир катап... ол тушта... А энези кандый jакшы кижи болгон...

– Балдар, – деп, Байкал Сапыевич урокты баштап унчукты. О-ныҥ jÿзи бу тушта сÿрекей санаалу ла токуналу болды. Кажы ла сöсти ол öрö кöрöлö, сананып таап, ол сöсти шÿÿлтелеп, баалап, бастыра кÿÿнинеҥ айтты. – Балдар, кижи бу ак-jарыктыҥ алдында бир jÿрерде, бир jуук, антыгарлу нöкöрлÿ болор керек. Андый нöкöр сениҥ jÿрÿмиҥде тайак, кöс болор. Ижемjи, куйак болор. Тÿбекке тÿшсеҥ, аргадаар, jастыраҥды чике кöскö айдып, jакшы-jаманыҥды ылгаар. Ол нöкöр сеге нени де карамдабас, сенеҥ нени де сурабас. Коромjыҥа чын кородоор, ырызыҥа чын сÿÿнер. Керек дезе ага-карындажыҥнаҥ, тöрööндöриҥнеҥ артык бодолор. Нöкöр – бу бир дегени, кожо дегени. Санаазы бир, кÿÿни бир. Андый нöкöрлÿ болзоҥ, jÿрериҥе jеҥил; сананарыҥа телкем... Мындый нöкöр кайдаҥ табылар? Канай табылар? Сананар болзом, эҥ чындык нöкöр – ол jаштаҥ ала кожо öскöн, кожо ойногон, кожо ÿренген, jаандаган кийнинде кожо иштеген улустаҥ табылар. Оныҥ чын нöкöр болгоны jаандап келген тужыгарда билдирер –деп, Байкал Сапыевич узун чичкечек сабарлары агарганча столдоҥ тудунып, балдардыҥ ÿсти jаар кöрÿп алган, бу класста эмес бодолду турды. – Улусты иш бириктирип jат, улусты иш нöкöрлöштирип jат. Оноҥ jерлеш, кураалаш, айылдаш деген сöстöр база бириктирип, база нöкöрлöштирип jат. Эмди бу ла отурган слерлерди алалы: jерлеш, кураалаш, jаҥыс улус слерлер. Амадугар бир, сананганыгар бир. Jе слерлер бой-бойыгарды эмди тургуза баалабай jадылар, керексибей jадыгар. Бу бойыгардыҥ, бу тöрöл улузыгардыҥ, бу тöрöл jернгердиҥ баалузын, керектÿзин jаандаган кийнинде сезеригер. Анчадала ыраактаҥ билеригер. Эмди ле бой-бойлорыгарла челдежип, кырмалажып jадыгар, а мынаар ыраган кийнинде... Керек дезе бу jолдыҥ кырында jаткан кемге де керек jок кара таш баалудаҥ баалу бодолор.

...Байкал Сапыевич айлында эки часка jетире отурды. Саксабайды сакыды ла сакыды... Jаш тужын эске алынды...

Байкал Сапыевич ол баштапкы урокты öткÿрип ле ийеле, айлында ÿйи jаар телефон соккон: «Нöкöрим келген, jазап, jакшы курсак белетеп кой, магазин барып кел» – деген. Бойы дезе урокторы божоордо ло, айлы jаар jÿгÿрген. Келер болзо, нöкöри келбеген. Эмдиге келбеген. Öбед öдö бергенде, та келер кижи, та jок.

Байкал Сапыевич ачынып барып келип, jе оноҥ бойын ойто токтодынып отурала, – ÿредÿчи кижиниҥ нервалары бош эмей, – совхозтыҥ баш инженерине телефон сокты.

– Jакшылар, Айучы Кыпчакович. Саксабай деп кижи слерде болды ба?

– Болбой а.

– Ол эмди кайда?

Кайда? Байа jанатам деген. Он эки час киреде.

Бот сеге нöкöр... Бот сеге байа балдарга айткан ÿредÿ куучын... Нениҥ учун кирбеген? Саксабай нениҥ учун анайдар? Нениҥ учун а н д ы й болуп калган?.. Сÿрекей меҥдеген?.. Тургуза эдетен кереги бар болгон?.. Меге не ачынар?.. Иш-тош... Колхозтыҥ jаандары ылтам тÿрген бурыл дешкилеген?.. Айлында кандый бир шылтак боло берген?.. Бала-барказынаҥ кемизи оору?.. Айса öткÿре мактанган, байыган? «Öскö улустыҥ айлына кирбес, öскö айылдаҥ курсак ичпес» дежетен улус база табылган эмес беди?.. Ээ, эмезе jаандайла, кожо эткен керегис jок болордо, ортобыс ырап калган болор бо?.. Ырап та эмес, а бой-бойыска керектÿбис астаган?.. Jок, jок, андый болбос учурлу... Саксабай анайтпас учурлу. Мен оны билбей, билбей, Байла, не де болгон – мыныҥ учун кирбеген. Тирÿ кижиле не ле болбой база. Оноҥ öскö... А сен болзоҥ, кирер бедиҥ?.. Кирбей а, кирбей. Öнöтийин кирер эдим – деп, Байкал Сапыевич тöринде кыбында баскындайт. Саксабай jÿре бергенин билер де болзо, кöзнöк jаар кылчас эдет. – Jол база jаман. Канча боочы, боом...

– Jе не, нöкöриҥ келди бе? – деп, Байкал Сапыевичтиҥ ÿйи Jопонноҥ келген айактарын jуунадып тура унчукты. – Эйе, сени ле улус керексип турган болор. Бойыҥды мынаҥ да бодозоҥ. Чык, «ажааныҥды арчы! Мындагы jÿрÿмиҥ, мындагы кылыктарыҥ jериҥе угулбай турган болор деп пе? Саксабайыҥ столовыйда ажанып отурган дешпайты.

«Эй, эй, эй... Ыы, ыы... Канайдар... Jÿрÿм мындый...»

– Нöкöрим келер, келер. Кöрöриҥ, келер –дейле,. Байкал Сапыевич фуфайказын кийип, тышкары чыкты. Оромдо сары «Москвич» келетти. Саксабай jок, кузовту эмес, тегин ле «Москвич».

БАШ ЛА БОЛЗЫН, УЙ КИЖИ

Кÿҥк, кÿҥк, кÿҥк!..

Тÿҥк, тÿҥк, тÿҥк!..

Тÿҥÿр тÿҥÿреп ле jат, тÿпÿлдеп ле jат. Тызыраган чедиргендÿ кÿркет кÿкÿрттий казырланып келет, кöчкöдий кÿзÿрей берет, ыраган туйгак тибиртиндий, караҥуй дööн алысталып калат...

Кара-Канат – атту-чуулу камныҥ манjы тонында кöктöгöн тоозы jок кÿзÿҥилер, кÿзÿҥичектер, коҥырайлар, jебрен кÿлердеҥ урулган кÿзÿҥилер, кÿзÿҥичектер, коҥыраалар шыҥкырагылайт ла, шаҥкырагьь лайт ла, шыҥырагылайт ла... Муҥ черÿ ÿлдÿлешкендий бодблду, муҥ ÿзеҥи тийишкен бодолду. Кезиктерде jаш балдардый каткырышкылап ла jат, jаш балдардый. ыйлашкылап ла jат...

Э-э-эй!

Jашмы|р1бы1ла тöгÿлген,

Jалкынбылjа кöрÿнгев Уч-Курбуютан кудайыю!

Кÿни jюкты бийлеген,

Куйуи балуп кöрÿнген Эрлик бий!..

Кара-Канат – кату кыпчактардыҥ калыҥ билезиниҥ салымын билген улу кам, ийиктий айланат ла. Бирде кöрÿнип келет, бирде элестелип турат. Jаламалар ак jалбыш тегелик болуп калган, тÿлкÿ jаканыҥ эки булуҥында ÿчтеҥ таккан алты jутпа jыланбаштар илинижет, чиймелижет, чечилип jайылыжат.

Кара-Канат – киндиги болзо jерле тудуш, сÿнези болзо теҥериле тудуш, байга-чууга чыккан камныҥ кöбÿкшиген оозынаҥ, кöрÿктелген кöксинеҥ ада болгон тууларын, эмиске болгон сууларын, ада-öбöкöзин адаган, олордоҥ быйаниболуш сураган, jаркыраган ÿн-кожоҥ чыгат.

Тÿҥÿрдий толун ай билдирер-билдирбес тыркырап турат, туулардыҥ адырман сомдоры кöскö илелене толкуланып jат, jабыста jалтыраган тегерик кöл араайын чайбалып jадат.

Jара кÿйген отты айландыра улус. Улустыҥ кийнинде тоозы jок койлор, койлордыҥ ортозында балбайган уйлар, каҥкайган аттар, тöҥкöйишкен тööлöр – ончозыныҥ кöстöри отко кöгöрö суркуражып, кÿйÿп турат, айакча jаан болуп чагылып чыгат, «jап» öчö берет, кÿйÿп чыгат... – отты айландыра суркураган, кöгöргöн, чагылган, чоктыган jÿс кöстöр, jок, jети jÿс кöстöр, jок, тÿмен кöстöр!

Кÿҥкÿлдеп ле jат, тÿҥкÿлдеп ле jат, jырсылдап ла jат, шаҥкырап ла jат, коҥырап ла jат...

Кара-Канат караҥуйдагы Эрликти jымжадып билер, jарыктагы Удгенди каткыртып отурар, оноҥ бала ÿстине бала сурап келер, малга коштой мал алып келер,алдын кечпес кам, Эрликтнҥ алдында эреп jайнайт ла, мÿргийт ле, суранат ла...

– Баланыҥ сÿнезин беригер, акы, – дийт. – Каг ра кÿлер кайырчагаарда jады, кöр отурым – днйт. – Слердиҥ карган кöрмöзööр, ады Кара-Кöмÿр ощкош эди оноордыҥ, кече эҥиргери тÿн баланыҥ алтындый суркураган сÿнезин койнына сугуп алала, öзöкти öрö jÿгÿрип брааткан – jетпегем – дийт. – Бала энедеҥ чыккан jаш – бурузы jок – дийт. – Он айгыр мал алаканымда – алыгар, акы, – дийт.

Тöгöттий кара Эрлик бий кÿлер ширеезинде байдастанып алган, кара тÿктÿ тöжин jалтыраган алмас тырмактарлу колыла сыймап, jöпеинбейт.

– Эҥ баалу немеҥди бер! – дийт. – Оноҥ бери бакпазым.

Кара-Канат – Алтай ичинде эҥ быйанду, эҥ томду кам. Тöлöстöрдиҥ камын ол jиген, маймандардыҥ камын сÿрген. Телеҥиттердиҥ камыла, Борзаашла, jеезелериле адышкылаган – болалышкылабаган, jылан бажы jутпаларыла jиижишкилеген – болалышкылаöаган. Борзааш кам кöк куйругын айра минген, кандык тиштери арзайышкан бöрÿ болуп келген. Кара-Канат кам ого удура болот тырмактары jылтылдашкан, алтын сырты атрайган айу болуп чыккан. Борзааш кам тейлеген болуп теберге тÿжерде, Кара-Канат кам мÿркÿт болуп шуҥган. Арт-учында Борзааш кам тойбодымjутпа балык болуп, суула келген. Кара-Канат кам бу тушта jал-куйруктыҥ jаҥыс кылы бололо, jутпа балыкты jамакайынаҥ тузактайла, jаратка чыгара таштап ийген...

Кара-Канат камды теҥеридий элбек чöлдöрлÿ Эрчиштиҥ казахтары да билер. Олордыҥ алтайына аайкоой jок чак – джут тÿшкен: бастыра чöл карыш кире тоштоло тоҥоло, ак мал кырылып, албаты-jон ач-торого алдырта берген. Кара-Канат кам ÿч конокко тÿнитÿжи Улген кудайына jайнап мÿргийле, карыш тошты кайылтырып, суузын jер дööн шиҥдиртип ийген. Алтайына алты айгыр мал, алты тöö jööжö'артынып jанган.

Кара-Канат – улу камды, бийик камды, чалма тагынган Мухамед кудайлу, ийнебаш мечеттерлÿ кÿнге кызыган Бухара да алдырган туш болгон. Кара-Канат кам тööлöрдиҥ öркöштöриндий тÿҥей, тоозы jсж тöҥ кафлаҥдарлу, эжигиниҥ алдында кижиниҥ куу баштарын илген казыктарлу калка-моҥолдордо до болгон, кацыр jылым тууларлу, ак jалдарлу сууларлу сойоҥдордо до jÿрген. Кара jыш тайгалу, кара баткак састарлу байаттарга да алдырткан. Оныҥ быйаны Лу-цин – кьфат каанныҥ шакшактап койгон кичинегеш буттарлу кызына да jеткен, Эне-Сай1 – кыргыстардыҥ улу суузыныҥ толкузын да jымжаткан...

Кÿҥкÿлдеп ле jат, тÿҥкÿлдеп ле jат, jырсылдап ла jат, шаҥкылдап ла jат. Шыҥкырап ла jат, коҥырап ла jат..-.

Jылдыстар таркады – Кара-Канат кам Эрлик бийдиҥ алдында эреп jайнайт ла; jер jарыды – мÿргип ле jат, кÿн чыкты – суранат ла. «Калкалар, моҥолдор! Качыгар! Аргаданыгар!» – деген кыйгы чыкты. Кара-Канат кам Эрлик бийдиҥ алдында эреп jалынат ла. Богено сööктÿ куу-мышал аттарлу, самтайган-jелбейген кал черÿ ÿлдÿ-jыдазы чычаҥдап, аркыраган, кышкырган, чымалыдый урулып келди, улусты курчап, тудуп алды. – Кара-Канат кам Эрлик бийге «бала энедеҥ чыккан jаш, оныҥ сÿнезин беригер, айлу-кÿндÿ алтайга jандырыгар, акы», – дийт. Албаты-jон калактап, чуркурап, ыйлай берди, ак мал маарап, мööрöп, киштеп чыкты. Кара-Канат кам «кара кÿлер кайырчагаарды ачыгар, акы, бурузы jок, ап-ару сÿнени jайымдагар, акы», – деп jайнайт. Батпак, бардазын сындарлу, кандалган калjу кöстöрлÿ моҥолдор камды чуҥдагылап алды. Кара-Канат кам кара тери манjы тонды öткÿре сызы!цып калган, айланат ла, ийиктелет ле.

Эрлик бий jöпсинбейт: «Баланыҥ сÿнезин ада-энезине апарып берерге турган болзоҥ, баалудаҥ баалу немеҥди бер!» – дийт. Кара-Канат: «Баалудаҥ баалу неме – ол jÿрÿм болбой – дейт. – Jÿрÿмимниҥ талортозын алгайыгар, акы», – дейт. Эрлик бий шелкелери селеҥдеп, карсылдада каткырып ийет: «Jок туру, уул. Сен мени мында да тöгÿндегеҥ. Тас-Кеjимниҥ сÿнези учун бир айгыр мал берер болгоҥ, бергениҥ сок jаҥыс таакылу jаöага! Jÿрÿмиҥди ончозын бер!»

Кара-Канат кам ак кöбÿги шуурап калган оозы ачылып: «Алыгар, акы!» – деди.

Эрлик бий кара jÿзи килтирт эдип, jöп деп кекип ийди. Кара кÿлер ширеезинеҥ туруп чыгала, алмас тырмактары jалтырт эдип, Кара-Калтар ийдин Кара Канат атту-чуулу камныҥ ÿсти дööн тукурып ийди!.. '

Моҥол башлыгы Эр-Чадак алтын оапту тыйрык ÿлдÿзин мöҥÿн чололорлу кынынаҥ чупчып алды. Кара-Канат кам jанына айланып ла келерде, ÿлдÿ jабыстагы кÿнге jалтырт эдип калды, кызара jалбырт этти. Эр-Чадак араайын кÿлÿмзиренип, ÿлдÿзин кöм öдÿгиниҥ кончына табылу jыжып, кызыл jалбыжын öчÿрип алды.

Кара-Канат камныҥ кöкси айланып, ийиктелип ле jат – баш jок!

Кара-Канат камныҥ бажы айланып, ийиктелип ле jат – кöгÿс jок!

Тÿҥÿр тÿҥкÿлдеп ле jат, кÿҥкÿлдеп ле jат – бойыЛа!

Кÿзÿҥилер, кÿзÿҥичектер, коҥыраалар, jебрен кÿлердеҥ урган кÿзÿҥилер, кÿзÿҥичектер, коҥыраалар шаҥкырап ла jат, коҥырап ла jат – бойлоры ла!..

Моҥолдор кедес эдип, каткырыжып тургулайт.

Айланып ла jат... Шаҥкырап, коҥырап ла jат...

Сонуркажат.

Чай кайнадым öтти – айланганча ла, коҥыраганча ла...

Моҥолдор чала коркып, кöстöри тозырайыжып.

Талтÿш jетти – айланып ла jат, шаҥкырап, коҥырап ла jат...

Моҥолдор чачтары атырайыжып, торсуктары тырлажып, кайа кöргилеп салып, теҥери öрö шымыранышкылап атангылады. Кöлöткöлöрдий jымжак, араай баргылады.                                       

– Jööжöзин алдыгар ба? – Эр-Чадак кöдöчилеринеҥ сурайт.

– Эйе.

– Алтын-мöҥÿни бар эмтир бе?          

– О-о, бир кайырчак! Алу-киштери кöп пö?

– О-он арчымак.

– Кебистери, ширдектери?

– О-о, он jÿк!

– Уйи jараш па?

– Jо-ок. Каты карган. Тиш те jок.

Эр-Чадактыҥ кийнинде тÿҥÿр кÿҥкÿлдеп ле jат,кÿлеп ле jат, кÿзÿҥилер, кÿзÿҥичектер, коҥыраалар шаҥкырап ла jат, коҥырап ла jат... Токтоор, айадар кирези jок...

...Ыш ынаарлу боромтык теҥериде тÿҥÿрдий толун,. кызара кандалган ай турат. Jылдыстар билдирбейт. Туулар – бастыра кан jалбыш, öзöк ичи – тоозы jок оттор: кааза айылдар кÿйет, тÿмен черÿниҥ, олjогобараткан камык улустардыҥ jылдыстардый кöп одулары jарыйт. Изÿ, тинчÿ, быжырган этле jытанат.

Эр-Чадак оттыҥ куйнында кату кеjимниҥ ÿстинде отуры. Тепшидеги эттеҥ ала койот, ойто салат, куру чööчöйине тажуурдагы аракыдаҥ урайын дейт, токтоп калат. Jÿрек токтоныкпайт.

Эр-Чадак удабас ла тöрт талазында каруулчьгк тöҥдöрлÿ ак кийис öргöгö jедип барар. Чололу эжик ачылып, кудай берген каан – Намжыл-Сэрэн, Чынгыс каанныҥ jеени, кöдöчилерин баштаган, чыгып келер. Алтын чакыныҥ тöзинде чöмчöйö отурган Эр-Чадактыҥ колынаҥ баалу сыйларды алып... «Акыр, нени берер?.. – деп, Эр-Чадак jиткезин тырмай сокты. – Корум туткулап jаткан алтайларды кезеле, алтыннаФ урган jаш баланыҥ сÿрин блаап алганыс, оны берер. Ол арга jокто кайадаҥ калып öлгöн баатырдыҥ болот ÿлÿзин... Ээ, андый ÿлдÿлер тоолу ла. Оны бойым да алар эдим... Jе тил тÿҥей ле Намжыл-Сэрэнге jеде берер... Канайдар – берер ле... Чейнедий jараш он алты jашту кызычак олjого кирген – оны берер. База?..»

Намжыл-Сэрэн баалу сыйларды алган кийнинде,. jарт ла, мынайда айдар:

– Эр-Чадак, ат-нерелÿ баатырым! Эмди бастыра черÿÿмниҥ бажы сен. Бухэ-Сэрэнди тургузайын дегем, кöрмöс тöрбöттöргö тöбöлöдип алтыр. Jе мениҥ тергемде баатырлар кöп! Черÿ – сулуктап койгон ат – се-нийи! Jер-теҥери бирвккен jерге jетире ичкери, ичкери! – дейле, jерди башмагыла тирс тееп, ачу кышкырып ийеле, ÿкÿҥ здер. Анаҥ ойто токунап, Эр-Чадакка ат куйругы маанызын берер, алтын чокпорын туттургызар, jардын ажыра кызыл jалама тартар.

Чындап та, эмди Бухэ-Сэрэн тöбöлöдип алган болзо – таҥманыҥ бажы макалду ла базылды, НамжылСэрэнге jалканчып, Эр-Чадакты шоодып, jабарлап отуратан эдÿ эди – эмди Намжыл-Сэрэнде Эр-Чадактаҥ öрöлöй ооккодый кандый баатыр бар! Тöртöн тöрт jылдыҥ туркунына кем черÿни баштады? Эр-Чадак. ЭрЧадак кайда болбоды? Нени кöрбöди? Канайтпады? Кемди оодо сокподы, кемди jеҥбеди? Jе кемдерди олjолободы? Нени олjолободы?! Кумак кÿрттерлÿ кызып калган чöлдöр дö кечкен, теҥерини тÿрткÿштеген, тоштоло тоҥгон сÿмерлер де ашкан.

Куужайган jÿстерлÿ, куштардый чыйкылдууш ÿндерлÿ кара башту кыдаттарды да кырган, сары баргаадый чачтарлу орустардыҥ город-шибеелерин де öртöгöн. Казыр слондорлу, кызыл jылаҥаш та кемдер де анаҥ качкан, кöгöрö кырынган jаактарлу, кööрöм грузиндер де алдында jалынган... Тайга кептÿ сööктöр jаткан, талай кептÿ кан аккан – ол та кандый албатылар, та кажы jерлер, та кÿнчыгыжы, та кÿнбадыжы – öртöлгöн, öлтÿрилген, олjололгон! Булаjаансууучураар,булаталай толкуланып jадар. Jер-теҥери бириккени буба дезе,– jок!-–кечер болзо, база jер, база албаты... Ас черÿлер болгожын, базынчыктап, кырып ийер, кöп черÿлÿ болго-жын... Та кемдерле де согужар тушта Эр-Чадак качаачы болгон. Öштÿге муҥ кой' муҥ торбок таштап ийген. Эртезинде таҥ алдында ойто бура согор болзо, öштÿлер кой-торбок сÿрÿшкилеп, чöл сайын таркап калган jÿрген. Уч кÿнге тÿни-тÿжи олорды «теретен» иш болгон. Öштÿ.лерди тукурып ийер, оноҥ экилезин.,. бирÿзин бойына jаба тартып алар, оноҥ... jе канайтпаган деер, нени этпеген деер?! Кезигин jÿк ле jериҥле божот, öткÿр деп сураар, кезигдне айылдап браадым деер... Тÿштÿк тööн уулацала, тÿндÿктеҥ согор, кÿнчыгыш барала, кÿнбадыштаҥ келер. Черÿ дезе-–чын ла сулуктап койгон ат: ол дööн буры, бу дööн буры, силке тарт – мойну jок. Бирÿÿҥ согушта jалтанган болзо, он кижиҥ баш jок, он кижиҥ мойношкон болзо, jÿс кижи баш jок – кемгё де килебес! Ичкери, ичкери, ороон дööн ичкери! Кÿнчыгыш ороон дööн ичкери!.. Кÿнбадыш ороон дööн ичкерп! Тÿштÿк тööн ичкери, тÿштÿк jаар ичкери! Тöртöн тöрт jыл!.. Тöжöнгöни – кеjим, jабынганы – токум, jастанганы – ээр...

А бу jол-jорук амыраш кептÿ болды. Адтай бастырага jуук олjолодып калды, черÿ дезе бÿдÿнге шыку. Эр-Чадак Казан городтоҥ келеле, Намжыл-Сэрэнге: «Алтай эмди öзÿп, байып калган болор» –дегени чын болды.

Эр-Чадак Намжыл-Сэрэнге Казан городтоҥ орусг каандардыҥ каланын экелген. Jÿс тöö кош: алтын-мöҥÿн, торко-маҥдык, алу-киш, ÿлдÿ-бычак, очок-казан... Владислав каанныҥ чаҥкыр кöстÿ кызын, Иван каанныҥ сыргалjындый чичкечек ÿйин. Эмди дезе Алтайдыҥар-jööжöзин апарар. Чын да Намжыл-Сэрэн бастыра черÿниҥ бажына Эр-Чадактаҥ öскö кемди тудар!

Jок, jок, бу Алтай jеткерлÿ ле jер эди. Эр-Чадак эмди Алтайга ÿчинчи катап желип jат. Эҥ баштап ол он сегис jашту jиит уул jÿс черÿниҥ башлыгы болун келген. Канныҥ jалаҥында согушта беш тÿмен черÿ оодо соктыртарда, Эр-Чадак öлгöн улустыҥ алдына кирип jажынала, тынын алган. Намжыл-Сэрэнниҥ адазы Хурал-Нимбу чололу эжиктеҥ чыгып келеле, Алтай дööн черÿ баштап jÿрген Шухэ-Баатырдыҥ мойнын алтын чакыныҥ тöзине сöс тö айтпай кезип ийген. Ол докерек учун Эр-Чадакты эмдиги öштÿлери кыстап jÿретен ошкош. Ол учун алтайларды öштööр керек, кара тобрак артырар керек...

Эр-Чадактыҥ кулагына кенете алыс jердеҥ тÿҥÿртÿпÿлдеди деп угулганчылады. Удабай ла караҥуй jыраа шылырай берди. Эр-Чадак, байла, койон болбайсын деп керексибеди. Jе ол шылыраган неме кöндÿре ле  Эр-Чадактыҥ алдына тоголонып келеле, токтой берди. Эр-Чадак бу не деп эҥчейеле, кöргöжин, кижиниҥ бажы болды.

– Бу башты мен дööн кем тоголотты болбогой? – деп, Эр-Чадак öрö турды. – Мениле кожо ойножып турган неме болзо, бажын эмди ле кезип ийейин. Адаҥ,ойножотон уул тапкылап тур...

Эр-Чадак тыҥдаланды, тыҥдаланды – улус ончозы уйкуда, Эр-Чадак ÿлдÿзин уштыйла, jырааныҥ ортозына кирди. Бедреди, бедреди – кижи ле бары билдирбеди. Каруулчыктаҥ неме кöрдиҥ бе деп сураарда, онызы jок деди.

Эр-Чадак ойто оттыҥ jанына келди. Баш ол ло jерйнде эмтир. .Эр-Чадак тööн бурылып келди. Эр-Чадак.. башты ала койды... Кöстöрин jышты, ачты, ойто jышты, ачты, чымчынды. Jазап кöргöжин, ÿкÿниҥ ÿрпегинеҥ эткен бöрÿктÿ Кара-Кайат кам-ныҥ бажы эмтир.. Оттыҥ jарыгына экелеле, кöрди – чын, кам. Баш, ак ' кöбÿги шуурап калган оозы ачылып,jыду кегирип, та нени де айдып турганчылады. Эр-Чадак башты кулагына jаба тудуп укса, «эҥ ле баалу немемди алгаҥ – бер!»  деди ошкош. Эр-Чадак башты jыраа дööн мергедеп ийди.

Баш ойто ло Эр-Чадактыҥ алдына тоголонып келди.

Эр-Чадак мыныҥ ла кийнинде билинбей калды. Ол учта-башта билинерде, башты jыгынныҥ ÿстине салала, jара чаад ла турган, чаап ла турган, баш дезе ойто биригип ле турган, от тööн таштаза, баш чыгара тоголонып келер, чоктыҥ ÿстине турунла jаппазып алза, керек дезе чачы да чалдыкпас.

Эр-Чадак jакшы билинип келзе, jер jарып клеетти. Jыгын талортозынаҥ öткÿре кертймектелип калтыр. Баш jырааларды шалырадып, кырды öрö jÿрÿп браатты. Арттыҥ ÿстине баш jедип келерде:

– Эҥ баалу немемди алгаҥ – бер, бер! – деген аай-коой jок кыйгы угулды. Тÿҥÿр кÿзÿрт эдип калды. Кÿзÿҥилер, кÿзÿҥичектер, коҥыраалар шаҥкырт этти... Анаҥ ла тымык, ыҥ-шыҥ.

Эр-Чадак токумныҥ ÿстине отура тÿшти. Бастыра бойы тыркырап jат. Кол-будында камалга чек Де jок. Ол Кöö куйагын кийеле, ÿч кÿнге тÿни-тÿжи öштÿлерле ÿлдÿлежип туратан – арыганын билбейтен. Эмди дезе jаҥыс ла тÿнге, соокко алдырткан кöгöзиндий, шöлтÿреп калтыр.

– Эй, ол Кара-Канат камныҥ jööжöзин ары таштап ийеер! Ачаптанып, öлÿмтигип, кижини айлана берт кöрмöс!..

Алтайдыҥ ÿстинде билдирер-билдирбес jемтийип калган, кандалган тÿҥÿрдий ай турат. Туулар бастыра – кызыл jалбыш. Кезикте бÿдÿн арка тазырт эдип, jалбырап чыгат. Самтар jалбыштар jылдыстарды jалай согот, тÿн тÿштий jарый берет.

Эр-Чадак ойто ло кеjимниҥ ÿстинде отурат. Тепши„деги этке тийбейт, тажуурдагы аракыны амзабайт та – санаазы ал-караҥуй.

– Кайттым деер, кайттым деер? – деп, Эр-Чадак бажын булгап, араайын шымыранат. – Адыжатан немени, немени! Öлтÿрткен болзом, ары торт болор эди. Мыны бастыра черÿ кöргöн. Эмди мениҥ сöзимди та угар, та jок. Ол ло кöрмöстиҥ бажы эмес болзо...

Кече тÿниле башла согужала, айак чай ичер болбогон, кырдыҥ бажындагы каруулчык кыйгырган:

– Эр-Чадак! Келигер дийт слерди!

– Кем келзин дийт?

– Та, бир ле кижи. Согужатам дийт слерле. Адыжар кÿÿндÿ öгööн болгодый.

Эр-Чадак мыны керексибеген. Бу jÿрÿмде та канча кижи оны согушка кычырды болбогой, jе Эр-Чадак бирÿзине де jеҥдирпеген. Эмди де база ла кандый бир азатпайы кургагалак уулчак болбайсын. Эне-адазын öлтÿртеле эмезе олjолодоло, öзöк-буурыныҥ ачузына чыдашпай, öлÿм сурап jÿрген ине. А канайдар, согушка кычырган кийнинде, чыгатан jаҥду. Кöбркийди оны... Бот орустардыҥ Русланы болгон болзо. Ол öбööнниҥ темдеги эмдиге jарында jÿрÿ. Согужып билер jуучыл турган, jе jаҥыс ла ачынганына салдыртала, Эр-Чадакты тирÿге jип ийгедий, ÿсти орто чаап келеле, удура тудуп ийген jыдага кадаларын болгонбой калган. Эмезе Бухараныҥ баатыры Ибрагим... Бир тыҥ баатыр Цань Лун болгон. Эр-Чадакка удура jарым тÿш оролышкан. Алтайда ЭрЧадактыҥ колын тудар баатыр кайдаҥ келди эмеш.

Эр-Чадак адын туттурып, ээртеттирип алала, кöö тонын кийип, кече тÿнде мокорып калган ÿлдÿзин солыила, кырдыҥ тектирйне чыгара jортуп барган. Кöргöжин, тере тонду чала jаанай берген öбööн турган.

– Адыгар кем? Слер не кижи? – деп, Эр-Чадак сураган. (Алтайдыҥ тилин ол бнлетен, нениҥ учун дезе черÿзи бастырага jуук андый ла -тилле куучындажып турган, ойндо оны бойын да Алтайдаҥ барган кул «ижидеҥ чыккан дежетен.)

– Сööгим тöлöс. Адам Ак-Токум, адым Тас-Кеjим.

– Ээ, öгööн, а кече айлыгарга табарарыста, jок болбайтаар?

– Билинип ле келзем, тоскуурдыҥ алдында jадырым... Слер клеедереерде, ÿй кижи тоскуурла базырып койгон ошкош. Оноҥ öскö эзирик jыгылып калган кижиниҥ бажын кезип салтан эмейеер. Jе, акыр, ол кийнигерде турган тыттыҥ тöзин чаап ийеер, öгööн.

Эр-Чадак тытты ÿлдÿзиле алаканча агарта чаап ийди. Туура турардыҥ кажы jанында саадактыҥ согооны сыгырып келеле, алаканча таҥманыҥ талортозына кадала берген. Агаш тööн мукур сööм кире кадалды ошкош. Эр-Чадактыҥ богоно сööги борт эткен, болчок jÿреги барт эткен. Эки тизе тыркырай берген – öлÿм деп неме бу.

– Эй, öгööн, Тас-Кеjим, неерек елерге? – деп, Эр-Чадак, ÿнин jÿк арайдаҥ ла оморкодып, кыйгырганын билбей калган.

– Элдеҥ-jонноҥ экчеп-талдап алган эжимди, Чичке-Jыракыны, божот. Кожо бир азым чай бер, бир салым тус бер. Ол ло. Уч айгыр мал апаргаҥ – мениҥ бажым тирÿде – кайдалык...

Эр-Чадак Тас-Кеjимди соксоо бо, кандый ба деп бодоп калган. Алтын-мöҥÿн керек дейтен ине. Каты база неме оҥду неме турган эт. Кадыт кайда барар? Эр-Чадакта олор та канчу, та канча. Каа-jаа jуудаҥ jангажын, ак öргö толтыра ÿй улус болор. Эр-Чадак олордыҥ кезигиниҥ адын да ундып койгон.

– Адыжатан неме болгон... Кайттым деер, кайттым деер? – деп, Эр-Чадак катап ла шымыранат. – Ол кöрмöстиҥ камыныҥ бажы эмес болзо... Ол кам ар-jööжöзин алып алганда, эмди исТебес болбой. Jок, jок, бу Алтайдаҥ кÿн эртеде ле кöндÿгип jанар. Меҥдеер, меҥдеер! Олjого алган кулдардыҥ карган-тижеҥин, эмчек jажын öлтÿрер – jолго буудак, jÿк болбозын. Jанар, jанар! Оноҥ эҥирги ороон дööн. Намжыл-Сэрэнниҥ маанызын алып, Казанга jедер. Анда черÿ мындый эмес – кöп. Орустар орто чураар ла. öртööр, кырар, кÿл артырар. Олордыҥ таш Москвазын база такьш талканчып койор керек. Оноҥ öскö орус каандар бойбойлорын jиижип ийгедий бис слерге чындык деп jалканчыгылап, ар-jööжöзин болзо, азыраган балазынаҥ, алган ÿйинеҥ бери бергилеп те турза, олордыҥ кöк кöстöриниҥ тÿбинде jажынып калган каныкпас öч бар. База ла бир такып jалмай согуп салар керек, база ла бир катап...

Кырдыҥ чнке бажында тÿҥÿр тÿпÿлдей берди. Кÿзÿҥичектер, коҥыраалар шаҥкырап, коҥырап чыктылар. Jырааларды шалырадып, тапту jаан куйун келди. Болчок баш Эр-Чадактыҥ алдына тоголонып келеjге„ кадалгак кöстöриле оны ширтей берди.

~~ Баалудаҥ баалу немемди бер! – деп кÿзÿрт эттн.

Эр-Чадак октолып чыкты.

– Берерим мен сеге, берерим! – дейле, ÿлдÿзин чыгарып келди. – И-и, сен мени öштöп! И-и, сен мени öчбп! Куу баш!..

Эр-Чадактыҥ кыйгызына кöдöчилери, каруулчыктары jÿгÿришкилеп келди. Чачтары атрайыжа берди. Ка-

ра-Канат улу камныҥ бажын одус ÿлдÿлеп туруп чаптылар, одус jыдалап кададылар, jе баш бÿдÿн бойы. Отко салып öртöдилер – баш кÿйбейт, оро казала, кöмдилер – баш чыгып келет.                           «

-– Öлöтöнис бу туру, бу туру! Нени кöрбööм, нени укпаам, jе мындый ла... –деп, тÿмен черÿ баштаачыКарохэ-Сэрэн, Эр-Чадакла кожо канча jуу öткöн кижи, калактаарга ла jÿрерде, Эр-Чадак оныҥ бажын тиле чаап ийди.

– О-о, куд-а-ай... – деп, ат jединетен кöдöчи – Нодэн-Сэрэнниҥ оозы ачылган ла jерде бажы тоголоно берди...

Алтайдыҥ эҥ тÿштÿк талазыныҥ ÿстинде, кызара кандалган ÿлдÿниҥ jемтигиндий, эскирип калган ай турат.

Эр-Чадак, моҥол черÿ башлыгы, Кара-Канат камныҥ бажыныҥ алдына мÿргип отурат.

– Э-э, кудай, бу слердиҥ мени айланыжаар jеткен эмес пе, öрöкöн? Бу ка.нчазын мени кинчектеерге турганаар? Ар-jööжöгöрди болгожын, келген ле кÿнеерде. табыштырып бердим. Менеҥ база нени сурап турганаар? Алыгар, тен амыр-тыш алыгар. Эмдп менде не де jок. Кал черÿÿмниҥ талортозы тозуулга учурап, кырылып калды. Бÿдÿн кайа кöчкöниҥ алдында артты. Арткан черÿÿм болзо, слердиҥ бажыгарды кöрöлö, айткан сöзим укпай, jери-jурты дööн кача берди. Эмди слерге неерек, неерек?

– Бер, бер, бер – деп, улу камныҥ бажы кÿзÿрт эдет. – Албаганчам – айланарым, бербегенчеҥ – бедреерим!

– И-и, улустар,–деп, Эр-Чадактыҥ кöö куйагын, ÿлдÿ-jыдазын артынып jÿретен карган кул унчукты. –  Бу Кара-Канат камыгар катын айланып турган болбозын? Мен оныҥ онызын, карган тиш jок немени, чай астырьга ичейин деп алып jÿрÿм. Мынаар бу терепчилеп алган экинчи адымда отуры ине.

– Куду-у-уй! Карган согум! – деп, Эр-Чадак эрдин кандалта тиштеп ийди. – Бажыҥды кезип, будыҥа саларьш, будыҥды кезип, бажыҥа саларым! Кажы, баштап ол кадытты экел! Эки кöзиҥ ойорым, ойорым!

Кара-Канат камныҥ ÿйи, jаактары копшыйып калган карган эмеген, Эр-Чадактыҥ алдына коркоҥдоп келди. Jÿзи чылбайа кööлöнип калтыр.

– Эй, камныҥ каты! Jÿр мынаҥ, jÿр! Тайыл, тайыл!.. Сениҥ ле учун... И-и-ий! Канайдийейин, канайдийейин! Jок бол, jок бол!

– Акыраар, бий, – деп, Кара-Канат камныҥ эмегени араай унчукты. – Бу слерлер Кара-Канатка истеткен улус тураар не. Бу мыны мындадаҥ не айтпанаар? Мен оны тен «уйт» ле деген болзом, jоголып калар эди. Э-э, бий.., Ол слердиҥ арчымагаарды алып jÿрген кулыгар jалакай, jакшы-ы кижи болгодый деп кöрдим. Мен... Мен ого чай азып берип jÿретен болзом.

'Эмди база... кемге чай азар кижи. Jала-ка-ай... тен...

– Канайдатан эдиҥ – анайт! Jаҥыс ла Кара-Канат камныҥ бажы мени истебезин! Айга шыку айланып браат, амыратпайт. Ого jÿк jери-jуртыма амыр jедип алайын. Эмди база айлу-кÿндÿ алтайга кижи тоҥ узак jÿрер эмес. Эмди барза ла,..

– Э-э, Кара-Канат камыгар мениҥ j-икпемнеҥ öдöр болор деп пе? – дейле, эмеген эдеги самтарап калган кирлÿ jикпезиле камныҥ бажын ороп алды. Jыраалардыҥ ортозы дööн барала, таштап ийди. Кара-Канат, сен эмди Эр-Чадакты айланба! Таҥ, таҥ!.. Алдыҥ ары бол, аркаҥ бери бол. А менде эмди керегиҥ jок. Мында бир карган кул бар. Jалака-ай, jакшы кижи болгодын. Мен ого чай азып берип.jÿрейин деп... А сен jокто, мен артык база кемге чай азарым...

Эр-Чадак арткан-калган одус кире кöдöчилерин ээчидип, мойны теркилене салактап калган барып jадат. Каа-jаада кайра бурылза – Кара-Канаттыҥ копшык jаакту, тиш jок эмегени.

– Баш ла болзын, ÿй кижи! – деп, Эр-Чадак шымыранат.

Меҥдеер неме jок – алдында Намжыл-Сэрэнниҥ алтын чакызы.

Алтайдыҥ ÿстинде кемирчектий jука да болзо, jе апару ай туру. Теҥери килеҥ, jылтырууш, ыштыҥ ынаары jок.

АЙ ЭСКИ ТУН

Ай ла караҥуй.

Jер та кайда, туулар та кайда, керек дезе теҥери та кайда – не де кöрÿнбейт. Алдында болзо, Момый

бу мындый кара тöгöт тÿнде интсрнаттаҥ ырабас та эди. Чын да, сегйс ле jашту, экннчи ле класста, физкультураныҥ урогында эҥ ле «куйрукта» турган кижи кайда барат? Jе бÿгÿн Момый сÿрекей ырысту кижи – ол сыгырып ÿренип алган. А ырысту кижиге коркотоны санаазына кирер бе? Мыныҥ учун ол ай эски де болзо, бÿгÿн суббот кÿнде, кедертинде койдо jаткан ада-энезине jанар деген. А jол ыраак. Момый тÿн ортозынаҥ бери айлына jетпес.

«Ырыс тегине.ле бодоп кижиге келбейтен эмтир» – деп, Момый сананып браатты. Бу ырыска болуп Момый не болбоон деер. Эки сабарын оозына сугала, тилиниҥ бажын бÿктейле, эки jаагы болчойып келип, ÿрер лё ÿрер. Бу мынайып шыралаш эки кÿн болгон. Jе оноҥ кече эҥирде кенете ле Момыйдыҥ оозынаҥ аай-коой jок тыҥ сыгырт чыккан. Jеҥÿ! Момыйдыҥ сÿÿнгени коркуш. Момыйдыҥ сыгырыжын угала, школдо эҥ тыҥ сыгыратан уул, Байрым, кулактарын туй тудунып ийип «алган. А бого jетире Момый ол Байрымга не аайлу кÿйÿнетен эди!

А эмди сыгырып билер кижиге кандый jакшы! Момый эртен кой кабырар. Ол кырдыҥ бажына чыгала, ачу-корон сыгырып ла ийзе, койлор саҥ тöмöн санаа jок тÿшкÿлеер. Jаҥыс ла Момый билбей калала, айылдыҥ ячине сыгырып ийип калардаҥ башка. Ол тушта энезинеҥ тажылган быжу jедер.

Момыйдыҥ кийнинде кенетийин тибирт угулды. Момый jолдоҥ чыгып алды. Удабай ла jаан кара оборлу кижи ыҥырана кожоҥдоп, ээри чыкырап, jеде конды. «Но, чÿ, сек!» – деп, адын тапшылап, öдö берди* Момый бу кижини ÿнинеҥ Казраҥ деп танып ийди. Jолдоҥ чыгып алган Момыйды ол кöрбöй калды. Момыйдыҥ jÿреги кенете ле типилдеп чыкты. Ол бир катап школго браадарда, Казраҥ оныҥ jиткезинеҥ каап алган. «Кöрмöстиҥ ач-ÿрени! Мениҥ аҥчы ийдимди сён аксада соккоҥ!» – дейле, Момыйдыҥ кулагын ачыда чöйип ийген. Момый дезе оныҥ ийдин согордоҥ болгой, керек дезе кöрбööн дö.

Бу Момыйга уйатту учуралды сананарда ачузын! Момый кородогон бойынча узада-а сыгырып ийди.

– А? Кем мында? – деп, Момыйдыҥ алдында Казраҥныҥ jоон ÿни угулды. – Кем бу? Кем сыгырат? – Оноҥ бурылып клееткен тибирт угулды.

Момый мындый болорын сакыбаган. Оныҥ jÿреги борт этти. Момый jерге jада тÿшти.

– Кем дейдим? – деп, Казраҥ кату унчукты. Мо~ мыйга он ло алтам jетпей jÿрÿп, адыныҥ тискинин тар~ тып ийди. – Кем?!. А?.. Jок... Кулагым шыҥырагаи болор бо?.. Бу кем дейдҥм?..

Тымык. Jаҥыс ла Казраҥныҥ тынастаганы ла аттыҥ солÿктаганы угулат. Момый тынбай да барды.

Бир эмеш бололо, камчы jырс этти. Туйгактар тизиреп, ай-караҥуй дööн алысталып, ырап калды.

...Момый эчкиде jаткан Апту-эштиҥ тужына jедйп келди. Бу айылдаҥ тöҥ ажыра торбоктор кабырган Элек-эш болор. Оноҥ ары Момый-эшке jетире тоҥ. ло> ыраак эмес

Момый öдÿп браатканча, Апту-эштиҥ эжиги jаркындала ачыла берди. Айылдаҥ эки кижи чыкты. «Jе, jакшы jедигер, таай!» – деген Аптуныҥ шыҥкылдууш ÿнв угулды. «Тÿÿк! Мени база неме адып ийер деп!» – Бу баркырууш jоон ÿн Казраҥдыйы болды.

Момый базып клееткенче, Казраҥ Апту-эште отурган деп jартала берди. Казраҥ эмди. ойто ло оны jаба jедер. Оныҥ jаныла öдöр. Мыны билеле, Момый керек дезе маказырай берди.

Момый кöрзö, оро jатты. Аптуныҥ ÿйи казан шыбаарга балкаш алып туратаноро ошкош.Момый буорого кирип алды.

Момыйга коркымчылу. Jÿреги jаҥыс ла тип-тип. Канайып-канайып туттуртса, Казраҥнаҥ килемjи сакыш jок. Казраҥ сÿрекей ачынчак, кату кижи. Мыныҥ ÿстине ол эмди калаҥы болгодый. Оноҥ öскö ол туку чöлдöп jÿреле, арайдаҥ тапкан «согумын» не мынайда jелдиртсин.

Казраҥ удабай ла тизиреп jетти.

Момый öҥдöйöлö, эки такып чöйö сыгырып ийдн. Оноҥ орого jалпас, jада тÿшти.

– Бу кем? Кем?! – деп,. Казраҥ адын токтодып, кÿҥÿрт этти. – Бу кем дейдим?! – теҥеридий кÿзÿрт этти.

Момый öрö каҥкас этсе, Казраҥ оныҥ чике ле ÿсти дööн jортуп келетти. Jе бу ла тушта ол:

– Мени кем кыйгырат?! -– деп, карын, токтой тÿщти. – Jе кем деерде?! Кöрÿнер бе, кöрÿнбес пе?! Бери

чык! Тартыжып кöрöк! – деп, оныҥ кыйгызы Момыйдыҥ чек ле ÿстинде jызырт этти.

Момыйдыҥ jÿреги бакрулына jедип келди.

– Кем дейдим, кем?! Берерим, тен берерим! Ойнобо мениле, ойнобо! Узерим тен, jырта чаап ийерим.

Ойто ло ыҥ-шыҥ. Jаҥыс ла Казраҥ солуктайт.

Узак болды.

Учында Казраҥ ÿч катап тÿкÿрип ийди. Jалт эдип сереҥкениҥ оды кöрÿнди. Оноҥ кенете аайы-бажы jок тыҥ кожоҥ угулды. Туйгактар тизиреп, ырап калды.

...Азыйда мында уй саайтан ферма турган. Эмди ол jер бастыра туй баргаа, кара чалкан. Момый бу jерди öнöтийин талдап алала, Казраҥды сакып jатты. Бу ла jуукта Момый Элек-эштиҥ тужыла öдÿп jадарда, ол айылда Казраҥныҥ jарjаҥдаганы угулып турган: «Ээ-э, уул, Элек, сен меге кöрö jаш бала инеҥ, jаш бала... Сен нени кöргöҥ, нени билериҥ?..»

Момый чалкандардыҥ арjанынаҥ бир ле шыгалаза, Казраҥ jедип келтир. Ол база сыгырыш угулар болор деп, араайынаҥ аjарынып келген ошкош. Момый болзо болзын дейле, ÿч такып кулак тунгадый сыгырып ийди.

Казраҥ бу ла тушта ачу-корон кыйгырып ийди. Чалкандар орто чурап öарды.

– И-и, öштöгилеп пе мени! Öчöгилеп пе мени! – деп, ол тегин де jоон ÿндÿ кижи, эмди чочко чылап чыҥыра берди. – Ийттер! Шилемирлер! – деп, чалкандарды адыла тепсеп, чылбырлай берди. – Ы-ы, кöзиме jаҥjыс кöрÿн! Колыма jаҥыс тудул! Так саларым, так берерим!

Казраҥ бастыра чалкандарды. тепседип, Момыйдыҥ jажынган чалканына jууктап клеетти. Эмди ле чурап келер. Момый туура калып ийерге белетенип алды. Jе бу ла тушта Казраҥ ады-бойыла «кÿч» эдип, jалпас, кöрÿнбей калды. Öркöлöрдиҥ ичеендери мында толтыра. Ады бÿдÿрилген болбайсын. «Узеҥи шыҥырт эдип, ат туруп келди. А Казраҥ кöрÿнбейт. Ондо табыш та jок.

Тапту узак öй öтти. Момый коркый берди. Казраҥ jыгылала, öлÿп калган болзо!.. Jе бу ла тушта Казраҥныҥ чÿчкÿргени угулды. Оноҥ атпайып, öҥдöйгöни кöрÿнди. Казраҥ унчукпайт. Jыгылала, öкпöзи öчÿп, арга-чагы чыгып калган болгодый.

База да узак öй öтти. Момый тынбай да jатты. Jаҥые ла ат тыдырада отойт, каа-jаада Казраҥ онтоп,, ÿшкÿрет.

Учында Казраҥ нени де шымырана бердй. Алканын туруп мÿргиди. Уч такып тÿкÿрди. Сереҥкениҥ одыҥ jалтылдатты. Оноҥ öрö туруп чыгала, аксаҥдап, адына jетти. Онтоп туруп атанды. Ээрдиҥ ÿстине коркойыҥ алала, араайын jортуп, караҥуйда иöрÿнбей калды...

Момый айлына jууктап келди, Койлордыҥ кепшенгени угулып, кычкыл jыт оныҥ тумчугына удура сокты..

– Ак-Кол, Ак-Кол! – эки ле'такып араай унчугарда, jемтек кара ийт сÿÿнчилÿ кыҥзып, Момыйдыҥ ÿсти орто келди. Jалканчып, Момыйдыҥ jÿзин jалай сокты.

Момый чакыга jедип келди. Айылдыҥ оды jаан, тызыраганы угулып, jаркыны чöбрöниҥ jыртыктарынаҥ чöйиле чыгып, караҥуйды ырада jарыдып турды.

Бу ла тушта айылда Казраҥныҥ jöдÿли угулды. Момый эжиктиҥ jыртыгынаҥ шыгалаза, Казраҥ кызара: терлеп калган, тöрдö отуры. Кöстöри jашкайактып, jÿз» чылбайып калтыр.

•– Мындый неме болт, улус. Мындый неме... Кай-^, кадым, кайкадым – дейле, ол узак унчукпай барды.

Эр jанында отурган. Момыйдыҥ адазы да унчукпайт. Эпши jанында энези де унчукпайт. Экилези ле оп-со» тÿшкÿлеп калган, ÿшкÿргилеп отурат.

– Кайра-коо-он! – деп, Казраҥ кенетийин отко бажыра берди. – Устибисте Улген кудай бар эмтир. Алдыбыста аjый Эрлик те бар эмтир. Бÿтпей jÿретем... Бÿттим, бÿттим •– бар эмтир. Баш болзын! Оноҥ öскö меге ай-караҥуй тÿнде аалга-туйук jерде кем сыгырар? Jе кем, кем?..

Момый маказырай берди. Казраҥ кöрмöс сыгырган деп бодогон туру ине. Сурузы ол! Эмди jок jердеги кöрмöскö бÿдÿп, бодоп ло коркып jÿрзин... Jе бу ла тушта Момый бойы коркый берди. Ээ, а ол Казраҥныҥ сöстöрине ада-энези бÿтсе, не болор? Тегин де былтыр Момыйдыҥ сыйны оорыырда, олор jарлык алдырткылап келген. А Казраҥ база кижи эмес пе?.. «Мен сыгыргам деп айдар керек!» – деп, Момый бек сананып ийди. Эжиктиҥ тутказынаҥ тудала, кенете шимирт эдип калды: «Чыбык! Чыбык деп неме бар туру иҥе!»

Jе Момый тиштерин тиштенип ийди. СабагылагайГ Момый керек дезе ыйлабас та.

ОТПУСККА БАРАДЫП...

Маткачаков Моткочок Баткачакович отпускага чыккан. Эмди энезиниҥ айлы дööн, чыккан-öскöн алтайы дööн айылдап барат. Бу öбööнниҥ бого сÿÿнип, кöкип баратканын бичибезе торт: ич тн jаны, тыш та jаны амырайдым, сайрайдым, кÿндÿледедим-кÿрееледедим деп койгон кижи. Сары будугы jалтыраган jап-jаҥы «ГАЗ-69» машина оны амадаган jерине, jаан ла болзо, эки частаҥ jетирип койор. Ол jурттыҥ улузы, анчадала башкараачы ищчилери, Маткачаков Моткочок Баткачакович келгенин кöрзö, та канайда бербегей. Та канча кой сойылбагай, та канча короjон урулбагай. Jе Маткачаков Моткочок Баткачакович jуртка бир ле конор, jамызы jабыс немелердиҥ кÿндÿзин керексибес, эртезинде ле таҥда койдо jаткан энезиниҥ айлына jедип, амырап алала, оноҥ аҥдаар. Jурттыҥ башкараачыларын эҥ jакшы адыҥды миндир, эҥ аҥдык jерлериҥди кöргÿс деер. А карабин ондо бар. Сÿрекей чечен карабин дешкилеген, аай-коой jок баалудешкен. Маткачаков Моткочок Баткачаковичтиҥ ишчилери оны та кайдаҥ да таап, ченеп кöрöлö, экелгилеген. Патрондоры – адыл тууспас.

Jаҥыс ла эмеш„эп jок неме – бу Маткачаков Моткочок Баткачаковичтиҥ отурып алган «ГАЗ-69» машиназы. Ол керексиген болзо, – jе jаан иштÿ кижиде кандый арга jок деер – jаҥы чыгып турган jап-jаҥы «Волгала» да маҥтадып jедер эди. Jе Маткачаков Моткочок Баткачаковичтиҥ койдо jадып турган энезине jедерге jол коомой. Мьшы улус бойлоры да оҥдоор болбой...

Маткачаков Моткочок Баткачаковичтиҥ бу jÿрÿмине комудаар ла шылтагы jок. Городтогы тöс турада, кичинек те болзо, jе алдынаҥ кабинет те jедишкен, улус кÿйÿнгедий квартира да алынган, су-кадыгы да jакшы, jаан карыгалак та. Эмегени öскö дö тилдÿ болзо, jе jараш, а курсак jазажы... Керек дезе эмдиги öйдö бааланып-чууланытг калган эт деп немези jокко до аскан курсагынаҥ айрылып болбозоор...

Батаа, бу Алтай база jараш ла jер! Удура ачылып, jединижип алала, кижи jаар чурагылап келип тургандый jыштардаҥ, айлана согуш боомдордоҥ, иримделип jаткан кебис-jалаҥдардаҥ, солоҥы сынду туулардаҥ тÿ-

189

жине де кöс албаска кем jок. Jе эмди де кöрзööр: туку чыт ла эткен арал туру, аралга коштой jапаш jажарат, jапаштыҥ эжигинде ыш кöгöрöт, ышты айландыра кызаҥдажыгГ, чамчазы jок улус отуры. Jаан ыраак jокто чеден, чеденде аттар, ат ,туткан кызаҥдаган улус, волейбол ойноор площадка, анда база ла кызаҥдаган, калыган улус. Бу, jарт ла, öлöҥ ижиниҥ бригадазы бо„лор. «Öлöҥ ижиниҥ бригадазы»... – бу сöстöрдöҥ Маткачаков Моткочок Баткачаковичтиҥ jÿреги сыстап,-ол jакшызынып, кöстöрин jумуп ийип калды... jаш тужында jÿрген ле бригада эмей, öлöҥ эдилген ле иш эмей... Jе не болбогон деер: кÿнниҥ кöс алдына каардырып, кабырга кайышканча öлöҥ айруушташ, аай-коой jок багырганча чабыш, jарыжыш. Айдыҥ эҥирлер, оттыҥ jанында чöрчöк, баштапкы сÿÿш... jе бир катап Моткочок бугул тартып jÿрерде, ады jескинген. Момонныҥ ичегенин ойо базала, адыныҥ буды сынган. Бач, ол ат учун бригадир Моткочокты арай ла болзо öлтÿрбеген jок по. Jаҥыс уйын айрыыр да деген...

Моткочок Баткачакович кöстöрин ачып, алтын чазы jаар кылчас этти. Тöрт час он беш минут. «Бу кайткан улус? – деп, ол ачына бергенин билбей калды. – Тöрт час он беш минут!».. Эмдиге ажанганча ба?! Бу неге jараар неме?!. А сводка аайынча совхозто öлöҥ ижи jылбай турган. План талортозына да jетпеген... Мынайып иштезе, мындый болбой а... Jаандар, бригадирлер нени эткилеп турган, нени кöргилеп турган?! Мыны ай-уй деп jакарып койзо кайдар. Отпусктагызы керек пе?.. Иш – ол качан да иш... Кийнинде Иван Иванович туштаза, мен бригадаларда болгом деер. Олорды ишке кöдÿргем деп айдар. Бу Иван Ивановичке jараар эмес пе?.. А аймактыҥ башкараачыларына бу мындый jедикпести тургуза jоголтор деп jакару берер.

– Кажы, туку бригаданы кöрÿп ийели – деп, Маткачаков Моткочок Баткачакович шоферго кылчас этти.

Шофер сöс тö айтпай, jолдоҥ чыгып, оду jаар ууланды.

Моткочок Баткачакович машиназынаҥ чыгып келзе, кем келген эмеш деп сонуркажып, улустыҥ кöп сабазы jаҥыс jерге jуула туруп ийди. Улус та эмес, балдар эмтир. Школдыҥ ÿренчиктери. Тоолу ла jаан улус туру. Олор эмди кедери тайгада, машина-трактордо, стогометтордо болбайсын. Балдар ончозы ла чамчачаҥ, кÿн-

ге кöмÿртигнлеп калган. Бу та Алтай, та Африка   

Улустыҥ кöстöри ончозы ла Маткачаков Моткочок Баткачаковичте. Jе Моткочок Баткачаковичтиҥ олордоҥ бирэмеш те jалтанар, эпjоксынар учуры jок. Чамча ап-апагаш, штан утюгталып калган, ботинкалар jалтыражып jат. Ойндо ол сыны да коо кижи, балтырларлу да кижи. Jаҥыс ла ич эмеш чербейип келеткен. Jе андый да болзо, Моткочок Баткачакович эмди ле айрууш туткажын, олордыҥ кемизинеҥ де артпас.

Маткачаков Моткочок Баткачакович jарындарын тэбылу jайкап, улус jаар базып келди.

– Эзендер бе, нöкöрлöр! – деп, кол jаҥыды.

– Jакшылар –. дежип, тоолу ла улус унчукты.

– Кем мында бригадир? – деп, Моткочок Баткачакович улусты кезе кöрди.

– Туку отуры – деп, кап-кара быjыраш чачту уулчак оттыҥ jанында газет кычырып jаткан сары-кÿргÿл! кижи дööн кол уулады. Оноҥ та уйалган, та канайткан – секирип-секирип, улустыҥ ары jаны дööн jÿгÿре берди.

– Слер бригадир бе? – деп, Маткачаков Моткочок: Баткачакович байагы сары-кÿргÿл кижиниҥ ÿсти орто келди.

– Эйе –дейле, кижи бажын кекиди. Jаагына конорго турган кöгööнди ÿркитти, jе газединеҥ кöс албады-

– Бригадир болзогор, иштиҥ распорядогын меге айдып беригер.

– А слер кем андый? – деп, кижи jаагына коно берген кöгööнди былча тажып, газедин туура салып сурады.

– Мен областной ишчи – Маткачаков Моткочок Баткачакович. Бригада обедтиҥ кийнинде канча часта ишке чыгар учурлу? Слер меге айдып беригер.

– Тöрт часта

– А эмди канча час?

– Эй, Чырчыш, анда буjылныкты кöр! – деп, бригадир jапаш тööн кол уулады.

– Уч час бир минут эмтир! – деп, jапаштаҥ ÿй кижинйҥ ÿни угулды. :– Тÿÿк, тöгÿн эмтир, тöгÿн эмтир! Кумпаткан таҥма токтоп калтыр. Забаjитайын ла дегем, забаjитабайтырым ине-е!

– Эмди тöрт час jирме алты минут! Уктыгар ба? Иштиҥ распорядогын нениҥ учун ÿзÿп турганаар, а? Бу

шеге де jарабас! Ишти мынайда башкарар ба? Адыjолыгар кем? Бичип аларым. Совхозтыҥ дирекциязына |

jетирÿ этпегенче болбос эмтирим.

Бригадир öрö турды. Кактанды. Тыс та унчукпайт.

Мойны салактап, jÿзи оҥо берди.

– Мен кемнеҥ сурап турум? Айтсаар дейдим!

– Э... казан... кöчö азатан казан... – деп, брига-

дирдиҥ оозы jаҥы ачылды.

– Каздр?! Кандый казан? Бу слер эзирик боло-

роор бо?

– Кöчö азатан казан ойылган. Оныҥ учун кöчö орой кайнаган. Туку Калчак тужындагы казан... Кöрмöс качажып... Бу кашамар эмеен анаар ла кыр турганда.

– М-м, андый ба? Ады-jолыгар кем дейдим? Слер...        j

– Тÿÿк, ол казанды мен билбей, билбей – деп, кату учуктый кадып-какшап калган öбööн куучынга киришти. Кажы ла бригада мындый каргандар jок болбойтон.         

Олор таскакка тал кезер ле, кашамарга одын экелкп        !

берер ле, jапаш jазагылаар ла. – Мен билбей, балам, билбей. Ол туку коммуца туштаҥ бери биске курсак кайнаткан ине. А оноҥ озо бу ла мен ол казанга туку Jаан-Четте Мöҥкÿ байга аракы азып туратам. Оттоҥ тÿшпейтен казан ол. Э, а бу бир...;

– Казан – ол объективный шылтак эмес – деп,

Моткочок Баткачакович карганды токтодып ийди. –

Мьшда...                                                       

– Эй, Чырчы-ыш! – деп, бу тушта бригадир кенете .

кыйгырып ийди. – Ка, бу кижиге кöчö экелеер!.. Солун j кижи, отураар, отураар... Казан ойылган да... – деп,

jиткезин тырмады.

Казан азаачы эмеген сабат тудунганча, jапаштаҥ чыгып, бери jÿгÿрип келди. Jаан кижи келген эмтир деп | сезеле, кöчöни öнöтийин белетеп алган эмеген ошкош. Сабаттаҥ бÿдÿн тöҥмöктиҥ учы сарбайат.

– Jок, jок! Мында аштап-суузап келген кижи jок – деп, Маткачаков Моткочок Баткачакович мойноп нйди. – Ишти нениҥ учун коомой башкарып тургаj наар? Казан – ол объективный шылтак эмес деп, база такып айдып турум. Мында бурулу кижи слер – j субъект – деп, ол бригадир дööн кол уулады.

Бригадир jÿзи кызарып, бастыра бойы тыркырай

берди.                                                           

– Мен... – деп, ол эрди тартылгакшып унчукты. –

Мен – субиjек?!. Городтыҥ шуйлыгы?!.. Мен.„ Сен айса...

Бу ла тушта кенете мылтык jырс эдип калды. Улус чочып, багырыжып ийди. Ончолоры мылтык адылга  jер jаар бурылды. А мылтык «ГАЗ-69» машинада адылган. Машинаныҥ ÿстинде ыш, а кöлöсöзине коштой кер ат, кöксинеҥ кан ÿрÿп, jаш öлöҥди jулдай тееп, тепкиленип jатты.

Машинадаҥ кöзи айакча багырайып калган уулчак чыгып келди. Байагы ла кап-кара быjыраш чачту уулчак эмтир. Колында Маткачаков Моткочок Баткачаковичтиҥ карабини.

– Мылтыгыҥ чач, чач! – дежип, улус кыйгырышты. Уулчак мылтыкты туура салып ийеле, буды бокыры-

лып, отура берди. Улус уулчакты чуҥдагылап ийди.

– Бу не болгон? Не аттыҥ?

– Окту деп бодобогом, бодобо-ом! – деп, уулчак ыйлай берди. Арык, сырсак уулчак. Бежинчи бе айса алтынчы ба класста ÿренип турган кижи болгодый.– Билбегем, билбе-ем! Ы-ы-ы, кайран адым, кайран адым – деп, текпиленип jаткан ат дööн болды. Jе улус оны туткулап алды.

Маткачаков Моткочок Баткачаковичтиҥ шоферы аралдаҥ jаҥы чыгып келди. Ол ого кирип, jÿзин jунган эмтир.

Бу тушта та кайдаҥ да чалканчак jулуп алган, байа куучынга киришкен карган jÿгÿрип келди.

– Машинага не киргеҥ а, учкан? Анда сениҥ не керегиҥ бар болгон а, учкан? – дейле, уулчактыҥ jылаҥаш будын чалканчакла тартырып ийди.

– Jоо-jоо! – деп, уулчак ыйын токтодып ийди. – Турарда ла, киргем.

– Мылтыкты не туткаҥ а, учкан? – Чалканчак уулчактыҥ jылаҥаш jардына шыйт эттн.

– Турарда ла, туткам.

Кер атты шыкагаҥ ба, учкан? – Чалканчак база шыйт этти.

– Шыкагам, шыкагам! Окту деп билбегем, таай, •билбегем. Jоо деерде, таай, jоо! – деп, уулчак ойто ыйлай берди.

Маткачаков Моткочок Баткачакович бу мыны ончо-

зын кöрÿп, не боло бергенин оҥдоп, jе айдар немезин таппай тли

– Ай-ай! Баланы сокпогор! – деп, бригадир уулчакты бöктöй туруп ийди. Оноҥ Маткачаков Моткочок Баткачаковичке бурылып, кату сурады:

– Карабин слердиҥ бе?

– Эйе – деп, Моткочок Баткачакович jÿзи кызарып, jÿк арайдаҥ унчукты.

– Атты тöлööрööр бö? – Бригадирдиҥ сыны тÿп-тÿс, сöстöри jарт. Кайдаҥ байагы бригадир.

– Тöлööрим... Тöлöп берерим...

– Уулчактаҥ нени алараар. Jажы jетпес. Суд ажыра тöлööрööр бö айса тен ак-чек бойыгар ла ба?

– Бойым, бойым! Калак, букерегиндетабышэтпегер!

– Тапкан-jööгöн «аҥыгарды» сойып берер пе?

– Jок, jок! Слер ле jип салыгар.

– Jе айса ады-jолымды бичип алыгар – Откочоков Болточок Бошпочокович. Совхозтыҥ бригадири...

Кер ат кыймыктанбай барды...

КАР JАА, КАР JАА..,

«Кÿрс! Кÿрс!» – карабин зки такып jызыртэтти.

Амыр-тымык jер-алтай селес эделе, томылгак jаҥылга кÿÿлеп-шуулап, мöштöр баштай ууламjып, тегерик öзöкти збире соголо, тууларга шиҥип калды.

Мыны уккан Тадырдыҥ jÿреги чым этти. Мылтыктардыҥ атканы ого кенетийин эмес, таҥ зртеннеҥ бери он-он беш такып угулган. Мылтыктыҥ адарын ол сакыган да. Jе андый да болзо, jÿреги тÿҥей ле чым зтти. Керек дезе кыэас эдип, jыраалардыҥ ортозы jаар аҥтарыла берген элик кöстöрине кöрÿнген чилеп калды.

– Канайдар? Канайдар? Нени эдер? – деп, ол тискинин jуура тартып, тегин де кöнÿ базып брааткан чабдарын камчылап ийди. – Jе бу мени кайткан кижи деер... Канайдар олорды, канайдар?..

Тайга ээн, ыҥ-шыҥ. Айландыра бастыра куудаҥ, керек дезе кайалар да боромтыгып калган. Мöштöрди де кубакай öҥ чалдыктырып койгон, jажаҥ да кугарган. Орчылаҥ кунукчыл. А бу ла jууктарда бу тайгада канча тÿмен кой-эчки, уй-торбок турган. Улустар jорткылап, кобылар кечире ÿн алышкан. Jе сентябрьдыҥ талортозында олор jурттаҥ-кардаҥ качып, öзöктöги кыш-

тулары jаар тöмöндöй бергилеген. Тайга – кар кенете ле каптал бойго чыгара «кÿп» берип ийетен jер. Боочыларды туй шуурып койор. Ол тушта мынаҥ, койлордоҥ болгой, табынду мал чыгары та кандый.

Кÿн чын ла уйадап jат. Кар былтыр бу ла кÿндерде jааган, быjыл да ол ло киреде jаар ошкош. Керек дезе бÿгÿн де jаап айабас: теҥери тöмöн jемирилип, Салкындактыҥ мöҥкÿ тожын ак бороонло орооп алган. Тÿрген сууныҥ jыш-аралынаҥ туман кайнап, таскылды öрö алып, ол ак бороонго биригерге jат. Салкын да jок, сыркын да jок. Томыртка, тарал да учпайт, тийиҥ, кöрÿк те бÿгÿн кöрÿнбеди. Мыныҥ учун малчы уул, Тадыр, малын чуктап ла jат, чуктап ла jат. А бу тоҥ ло jеҥил эмес. Ол ÿчинчи кÿн аттаҥ тÿшпеген. Качажып, кожо иштеген уулдыҥ балдары оорыган – келбеген. Эки jÿс бежен кире мал айгырлар сайын бöлинип, канча тепсеҥ-таскылдар, кобы-jиктер, кол-салаалар сайын чачылып калган. А бир кöрмöстиҥ карган буурыл айгыры бар. Эдÿ бее кулун-сарбаларын айрыйла, туку айу jолы jер – Кÿркÿрек бажы jаар чыгып калган турар. Jе эмди карын мал чукталып клеет. Ол ло боро айгырдыҥ табынын экелип алза, боочыны ажар керек.

Jе кайткан кижи мен, кайткан кижи... – деп, Тадыр бÿгÿн та канчанчы катап болбой, ÿшкÿрет. – А бурулу кижи бойыҥ... бойыҥ...

Чын да, бурулу .кижи малчы уул, Тадыр бойы. Башкыjыл, база ла бу кеткин öйдö, оныҥ мöш тöзинде одузына кенете «УАЗ» – болчок машина чыгып келген. Келген улус: экÿзи аймактыҥ jаандары, тартып экелген эки кижини туку Барнаулда jерлÿ, крайдыҥ jаандары дешкилеген. Бот Тадырды сöстöй бергилеген: «Бу jерди сенеҥ jакшы билер кижи jок – дежип, аймактыҥ jаандары алакандарын jайган. – Кöр, бу эки jоон айылчы экелдибис. Олорго аҥ-элик келетен jер кöргÿзип бер. Олор, jаан улус, туйук кабинеттеги ишке бош аймап, арып калган. Амырайтаныс дежет, сын сергидетенис дежет, соодойтоныс дежет. Jе анда не jаман. Эки-jаҥыс элик адып ийгежин, Алтай артабас ине. Карын Алтайыс эҥке-тоҥко эмтир, албаты-jоны кÿндÿчи, jалакай эмтир деп баргылагай. Jолды баштап бер. Олордыҥ сурагын бÿдÿрбегенчеес болбос, уул. Олордоҥ бистиҥ jонго jаан тÿжÿм, кирелте, болуш jедетен улус» – дежип келген.

Тадыр айылчыларды кöрзö, олор чын jоон до, семис

те, тоомjылу, бÿдÿмjилÿ де ошкош. Jе андый да болзо, Тадыр алаатый берген. Карган адазыныҥ «капка сал» деген сöстöри кулагына угулып келген: «Алтайда jажыратан неме кöп: аҥ-куштыҥ jолы да, аржан-кутук суулары да, аргаданатан эм-тузы да. Болор-болбос кижиге айтпайтан неме – ÿреер, быjартыдар» – деп, карган ÿредип отуратан. Jе анаҥ айылчылар jÿзÿн-чоокыр бичик-чололу jалтыраган шилдер чыгарган. (Бого келгели, айдаҥ ажыра амзалбаган аш.) А учы jаар бу Тадырдыҥ канча jылга алып болбой турган машина деп немезин jаҥы jылга jетирбей, келиштирип ийерис дешкилеген. Бот, машинага ла келип jыгылган. Чындап та, бу jаан улус, тоомjылу быжу улус, бойлоры «ай-уй» деп айдатан улус деп сананган. Кеткин эликтиҥ чын jакшы келетен.jазымы jок адатан jерин кöргÿзип берген. (Тадырга бу jолды карган адазы кöргÿскен. Тадыр кеткин тушта база азык эдип, эки-ÿч элик адып алып туратан. Оноҥ артыгы керек те jок.)

Jе бу ла болгон. Оноҥ кöргöжин, ол «jоон айылчылар-» кеткинниҥ jолынаҥ айрылбай, jети кÿнге тÿжитÿни кÿзÿреткилей берген. Мылтыктары болгожын, оптический каруулду карабиндер. Учында олорго тумчугы jок jажыл машина келген. Jуучылдар тартатан машина. (öскö машина бого чыгып болор эмес.) Эликтерди – тöртöн-бежен кире бар – кузовко jыга-сöгö салып, палаткала шык jабала, jана бергилеген. Тадыр дегежин, оозын ачала, алаҥ кайкап артып калган. «Кайттым не, кайттым...» – деп, как маҥдайын согунган... Былтыр ол эки öбööн – амтажып калган улус – кеткин öйинде база ла jеде конгылаган. Бу тушта олор Тадырды кайдатан – jолды бойлоры билгилеер. Карын Тадыр бойы олордоҥ суранган. Садып алган машиназына свечтер, фнльтрлер, вентилятордыҥ кайыжы керек боло берген. А ок-тары!.. Цскö алар jериҥ jок.

Быjыл, бу ла эмди база кÿзÿреткилеп jат. Ол ло машиназы кече база jедип келген.

– Jе не болгон улус олор? – деп, Тадыр та канчанчы катап болбой, сананат. – Не jетпей турган олорго? Курсагы jок по? Кийими jыртык па? Бу аҥдаш эмес – аҥ кырыш. Алтай тонош, Алтай быjарсыдыш. Jÿрек jок, jÿс jок улус. А jаҥ бойлорыныҥ колында. Комудаар jериҥ jок... Канайдар олорды, канайдар?.. «Санааркаба'– дешкилеер. – Бис ол аҥ-элигиҥди, кÿртÿк-чайыҥды

чöлдö кырага киргежин, муҥдарла корондоп турганыс». А мындагы jонныҥ мылтыгын бастыра айрып алгылаган. Бир сананза, бу чын – Алтайдыҥ аҥ-кужы астаган. Jе оноҥ 'сананза, тöс шылтак мылтыкта эмес, а аҥ туратан jердиҥ астаганы... Эмди кой-эчки, мал-сарлык jÿрбей турган кандый jер бар? Кайда ла барзаҥ, койчы-малчыныҥ турлузы болор. А ол койчы-малчыныҥ кабырган малын айу, бöрÿ тудуп, тоскурып jадар. Уркидейин дезеҥ, мылтыгыҥ jок. Адарга jарабас та дежер. Айу, бöрÿ туткан малдыҥ талорто баазын мойныҥа артып берер. Канча jылга улай тегинге шыку иштеериҥ...

– Трр – деп, ол адыныҥ тискинин тартты. Кöрöр болзо, jерсил jадыктыҥ jеҥезин бу ла jаҥы кодоро соккончо кандый да тынду öдÿптир. Та не, та не öткöн?.. Jаан ла тынду. Jе Тадырда эмди оныjартаарöй jок. Алдында учураган болзо...

Тадыр бойы да аҥчы кижи. Керек дезе бу мыныҥ даучун мал кабырып чыккан болуп айабас. Мал кöрÿп, jортуп jÿрген кижиниҥ jолына не учурабас. Мылтыгын айрыттырган да болзо, jе кедери сугуп койгоны’бар ла эмей база. Не-не учураза, тайгадагы кижиге азыктанарга да керек, jуртта сакыгылап отурган бала-барканы да сонуркадып ийерге керек. Оноҥ эмеш ле аҥдабай барза, айлына токтоныгып болбой барар. Айры колына иш тудулбас, айткан сöс бажына кирбес. Алган эжине канайып ла чöрчöктöп отурар. Азыраган балдарын болзо, бодоп ло сабап та ийзе, кÿÿни. Тÿште санаганы – аҥдаш, тÿнде тÿжегени – аҥдаш. Аҥдайтан jерлер, эптÿ манакайлары, анда jÿрген аҥдар кöстöриниҥ алдына jап-jарт кöрÿнип келер. Агыртуныҥ табыжы, мылтыктыҥ кÿзÿрегени кулагына угулып турар. Оноҥ мынаар ла jортуп келген кийнинде, куру да jанган болзо, Тадырдаҥ jакшы кижи jок. Аҥдап jÿреле, аштаганын да билбес, арыганын да сеспес. Мыныҥ бажында арай болзо öлбöгöн. Бу башкыjыл болгон. Jе ол тушта оны санаалу кижи деер бе? Балулай тÿлкÿ аткан. Онызьг кайа jаар jылгажактай берген. Тадыр ого jедип-jедишпей, кийнинеҥ болгон. Адып ийзе кайдар. Учы-бажында таштыҥ кыбына киреле, jада берген тÿлкÿни канайдар деп, аjыктанып турала, кöрöр болгожын, бу кайадаҥ кайра чыгар арга jок. Тöмöндöп тö болбос, öрöлöп тö болбос, – алаканча ла jер. Мыны канайып билбей калган деер. Бот бу jерде ол узак болгон. Кыш, соок.

Арай болзо чарчабаган. Фуфайказын манакайга таштап ийген болгон. Таҥкызы, сереҥкези база анда артып калган. Карын эчки терези кöгÿспектÿ болгоны jакшы. Öлÿп калган тÿлкÿни чыгара тартып алган болзо, ол таҥма сырайа тоҥуп та калган болзо, чийге ле jиир эди. Jе учында оныҥ тöмööртинде буулап койгон торо адына сарлык кабырган Шаҥда учурап, мылтыктыҥ табыжын угуп, Тадырга армакчы таштап, jÿк арайдаҥ аргадаган.

Оноҥ ло бери Тадыр аҥдашты кирелеткен. Чындап та, бу не? Эки буттыҥ учугы кургаганча баскындаган. Эне-Алтайды болгожын, элегенче jолдогон. Керек дезе эки ле конгон чааптардыҥ энезин аткан... Бу Алтайдыҥ аҥы Тадырга нениҥ буруузын эткен, не jаманын jетирген? Карган адазыныҥ jаантайын айдып отуратан сöстöри санаазына jаҥы кирген.

– Ээ, уулым, адаҥ бастыра jÿрÿминде аҥдаган. Не болбогон, нени кöрбöгöн – деп, карган койондый ак бажы селеҥдеп, колында чайлу айагы тыркырап, оттыҥ jанында араайын куучындап отуратан. – Бу эмдиги öйдö кижи аҥла азыранар дегени – ол тöгÿн сöс. Кижи бала-барказын бу эки колыныҥ, эки-jаҥыс малыныҥ ла шылтузыла азыраар. Мыны билип jÿр, уулым. Колыҥнаҥ кандый да аҥ ычкындырылган болзо, jаан карыктанба. Алтай бербеген, колтугын ачпаган – канайдар оны. Ол аҥ – Алтайдыҥ эрjенези, чÿм-чолозы, jÿргей, ак-jарык кöргöй. Кижи де, аҥ да – тÿҥей ле jер-алтайдыҥ балдары. Сениҥ курсагыҥ тойу, кийимиҥ бÿдÿн. Алтай тегин де артап браат, jоксырап браат. Эмди келерде бистиҥ jердиҥ улузы: «Койыстыҥ тоозын билбезис, аҥ-элигисти болгожын, тоозынаҥ болгодый, öҥинеҥ бери билерис» – дежип, арга jокто айдыжып турбай. Азыйда кижи аҥла, чын, азыранган. Эликти бу та эжик алдында болчокко чыга базала, адып туратан да. Кÿртÿкти, чайды, анчадала таркатты тен айтпайтан да. Оноҥ болгой балыкты... Адыҥныҥ куйругыныҥ кылынаҥ jулала, jылдырмалай буулайла, балыкты тузактап алып тургаҥда. А оноҥ озо... Мениҥ адам тужында...  Орöкöн сок jаҥыс окту jÿретен. Кöрÿнj;ен ле эликти атпас. Тытка jапшыра турганын адар. Бу не дезе, ол адып ийген окты тыттаҥ ойто ойып алар керек. Бот ол ло мениҥ адам – сениҥ таадаҥ болгой: «Тырмакту аҥ – ырыска, туйгакту аҥ – кинчекке» – деп отуратан. Бу

чын эмтир. Ол туйгакту аҥды кижи канча кырбаган. Ол ал-камык тынду немениҥ каргыжы, калак-сыгыды, кара кöзиниҥ кöрÿжи кижиге арт-учында тÿJгей ле jетпей а. Чын да, jетпей а. Кöрзöҥ, эмди канайып калган. отурым...

Карган мыныҥ кийнинде jаан удабаган. Ол jыл бу jерге та кандый да саҥ башка ак-чоокыр элик табылган. Карган оны кöрöлö, куйка-бажы шимирт эткен: «Jе ÿле-коногым бу туру. Алтай-öрöкöнниҥ меге ийген ченелтези бу туру. Ат салзам – jÿрерим, адып болбозом – быjыл алтын jадык бозогоны ажыра алтап болбос болорым». Эликти аткан – jаскан. Бу тушта карганныҥ аткыры уйадап jÿрген болгон. Мылтыктыҥ карулына кöстöри jетпес. Jе андый да болзо, jÿк уузы да аайынча адатан болзо, ол кöстÿ аҥчылардаҥ артпайтан.

Бот ол ак-чоокыр эликти ле кöргöн кийнинде, карганныҥ jÿрÿми башкаланган. Айлына отурбас, истегени jаҥыс ла ол элик. Оскö не де учураза, атпас. Элик карганга ÿч такып кöрÿнген, карган ÿчÿлезинде jаскан. Кан ташталардаҥ, тÿк те тÿшпеген. Учында карган бойынаҥ чöкöйлö, ол эликти адып беригер деп, öскö аҥчылар айбылаар болгон. Бойы агыртар ла агыртар. Тадыр ого канча ла jÿрген. Jе оноҥ кышкары ол элик jоголып калган. Карган оны кöрÿнер болор бо деп, туку чöлгö jетире барып jÿрген. Оноҥ ло удабаган...

– Кижи аҥдабай а, аҥдабай – деп, Тадыр чабдарын токтодоло, мöштиҥ jабыс салактаган будагында кузукты ат ÿстинеҥ ÿзÿп алды. – Jе кижи бу былар чылап аҥдаар ба?

Тадыр адынаҥ тÿшти. Кавалер ээриниҥ ööрмö ÿч колоҥын тыҥыдып алды. Алдында – Кайырдыҥ кадалгак боочызы, каjу тÿжÿт. Адына ойто минди, jортуп ийди: «Кижи аҥдабай а, аҥдабай...»

Аҥдап jÿрерге кандый jакшы. Айландыра Алтайыҥ, тууларыҥ... Нöкöр уулдарыҥ... Бот келип ле jат, келип ле jат... Кызас-борос, кызас-борос... Кÿп! Сыр маҥда брааткан кööркий чычас-сырас эделе, jап jыгылып, тоголоно берер... «Бадааҥ, адыжым бол! Бадааҥ, бек колым бол, курч кöзим бол! Э-эй! Чечен мылтыгым бол? Э-эй! Бойым бол! Эмди де jиит, эмди де чыдым! Эмди де эдер, эмди де тудар!..» Оноҥ оду... Тиштеп койгон буур, бööрöк, чокко салып койгон jиликтÿ сööктöр... Телекейде мынаҥ тату не бар?!. Таҥ атканча куучын, ко-

кур, кööрöм... Кижиге мынаҥ артык не керек? Сезилбеген кеендик кöрöриҥ, сакыбаган санаага келериҥ...

«Кÿрс!' Кÿрс!» – карабиндер такып ла кÿзÿрегилей берди.

Тадыр каны кайнап, кöстöри агара аҥтарылып, токтой тÿшти.

– Канайдарым олорды, канайдарым? – деп, узак сананып турала, ол кенетийин jабызай салактаган теҥери öрö каҥкас этти. – Кар jаа, кар jаа... Болуш, Алтайым, болуш... Аҥ-кужыҥ jажыр, ажу-боочыҥды бöктö... jаманым ташта, ташта... Кар jаа, кар jаа... – дейле, бу ла тушта айткан сöстöринеҥ куйка бажы jымырай берди. – А малыҥды канайдарыҥ?.. Тÿҥей ле чыгарып аларым. Кÿч болор, jе чыгарып аларым... Кар jаа, кар jаа...

«Кÿрс!» – Алтай, чакпыга тÿшкен айудый, ойто ло огурып, чирей сокты. Тадыр чабдарды тапшылап, ичкери ÿкÿҥ этти.

– Jок, jок, нени де эдер керек! – деп, ол кезем унчукты. Мылтыктардыҥ табыжы угулган чичкечек кобыныҥ бажы öрö адыныҥ оозын уулап ийди. – Алтайымды тоногылап jат. Бу мениҥ jерим эмес пе? Мал кабырган, азыранган jерим. Ада-öбöкöм jÿрген... Бу jердиҥ ээзи–мен, мен. Олор мени öчöп jат, мени öштöп jат. Мени тоноп jат. Адыжар, согужар... Jе олордо ÿч карабин... Бу белиҥдеги «кöҥдöйлö» удура нени эдериҥ?.. Бöрÿлер ине олор, бöрÿлер. Бöрÿдеҥ ары... Айтсаҥ:–укпас. Сÿрерге кÿчиҥ jетпес. Егерьлерге айт-айтпа. Олор мендий немелерге ле каан-бий... Эликтерди бажынаҥ ÿркитсе кайдар?.. Jок, олор ойто ло jолына кирип алгылаар. Jуугынаҥ ÿркидейин дезеҥ, бу эдÿлер билип ийгилеер. Оноҥ малыҥды канай таштаарыҥ. Мындадаҥ...

Тадыр бурулчыкты айлана соголо, машинаныҥ изине чыга jортуп келди. Машина jыгындарды jыгын дебей ажып, jыраа-каргананы jыга базып, jердиҥ кыртыжын карарта каза тееп, каскакты öрö кармактана бертир. Ат тÿшкедий колосконы 'Да öдö конгон, jикти кечире кöчкöлöнип тÿшкен корумдар да ого буудак болбойтыр.

«Чындап, машина... – деп, Тадырдыҥ санаазына «килт» кире конды. – Машина... Машиназын ÿреер... Олор онызын кандый да болзо, jабыста таштап ийген. Бойлоры кедери. Уреер, ÿреер. Бодонгылазын, шыралагылазын. А канай ÿреериҥ?.. Кöлöсöзин?.. Jок, jок, ол

машина кöлöсöзин ойо адып та ийзе, маҥтап браадар дешкилеген jок по...Мотор... Свечаларын уштып, эмиктерин кодоро тартып койды? Моторго jедип болбос болорыҥ. Ол машинаныҥ кабиназын кöҥкöрö ачар керек. Оны та канайып ачатан, та кайдаҥ ачатан. Билбезиҥ... Кабинаныҥ эжиктери jарт ла сомокту болор. öртöп ийди? Jок, jок, машина олордый эмес. Тутуртсаҥ – тÿрме. Маҥтада берген кижи. Эликтерди тартканча, милицияга jедип барды. Jе сен андый машинаны маҥтатпагаҥ, билбезиҥ. Jол до jок. Jеткерленип каларыҥ... Маҥтабас ла эдип салар керек. Jалкыгылазын. Келбес болгылаар... А бого öлгилеп калды?.. Jок, öлгилебес.

Тадыр чыт ла эткен караҥуй аралды кечире jортуп келерде, алаканча акталгакта оду кöрÿне берди. Jе бу одуны табарга кÿч те эмес. Айландыра мöштöрдö бастыра кускун, каргаан. Байла, эликтерди сойоло, ичикардын таштап ий тургулаган. Машина jуулгак мöштöрдиҥ ортозында турды. Одуда кижи jогыла. Шофер, эликтер тажып турган кижи, öрö чыга бертир. Эликти тÿжÿре сÿÿртеп турган, öлöҥи такталып калган jолдо кижи база кöрÿнбеди. От jуукта jаҥы öчÿптир. Jанында казан-айак та jок. Палатказын jууйла, мöштиҥ тöзине салгылап койтыр. Jарт ла, бÿгÿн jанарга тургулаган. Кардыҥ jаарын билгилезе де, jе кÿчтÿ машинага иженип, тыҥ меҥдегилебеген болгодый. Саҥды тöмöн машина кандый да карды öдö берер. Трактка тÿнде чыгар. Карлу тÿн олорго карын jакшы.

Тадыр jÿреги типилдеп, машинага jортуп келди. Jе чабдар сыраҥай ла jууктабады. Ол адынаҥ тÿже калыйла, кыл чылбырын чаал мöшкö казыктай буулап нйди. Оноҥ кабинаныҥ тутказын толгой тарткыладьк Онызы бöктÿ болды. Айдарда, кузовко чыга конды. Брезентти ача тартса, анда эликтиҥ эди. Кезик эликтер сойылбаган :– бÿгÿнгизи болгодый. Мында ла кузовко jаба таҥып койгон бочко турды. Бочконыҥ ÿстинде тегерийе шланг jатты. «Бензин!.. – деп, Тадыр шымыранганын билбей калды. – Бензинин jоголтып койзо, кайда да барып болгылабас!»

Тадыр бочконы jайкады – куру болгодый. Эрешкин бöкти ача толгоп кöрди – чын ла куру эмтир. «Ээ, олор бензинди белен болзын деп, бактарга ургулап койгон». Тадыр шлангты тудунганча, кузовтоҥ тÿже калыды. Бакты ачып кöрзö – толтыра, машинаны айландыра

jÿгÿреле, экинчи бакты кöрзö – толтыра. Кейде бензин jытана берди. Тадыр jука тошту кечÿге «елген jорукчыдый, тура калды.

«...Jе оноҥ Тадыр шлангты бактыҥ оозына сугуп ийди. Jабызада бöкöйöлö, шлангты эмеш ле соруп ийерде, толтыра бензин бойы ла адылып ага берди. Шланг jоон, бензин анаар ла тöгÿлип jат, калыҥ кÿбÿрге, какшак куудаҥга шиҥип jат. Jе бу бензин мынаҥ да тÿрген тöгÿлген болзо... Ол таҥмалар jедип те келип айабас. Ол тушта...

Jе бот, бир бактыҥ бензини тöгÿлди. Тадыр зкинчи бактагы бензинди агызып ийди. Эмди атанза да кем jок, бензин бойы да тöгÿлип калар. Jе Тадыр бак куруланганча сакып алды. Шлангта кей «шыйт» эдш, бак кÿлÿрей берди. Керектиҥ бÿткени бу! Тадыр ла олор – öштÿлер. Кемди – кем деген öштÿлер.

Эмди атанза да кем jок. Тадыр одузына jеделе, азыкту арчымагын алып алар. Оноҥ малын чуктайла, бу блардаҥ ырап, туку Каҥыл-Мöштиҥ калыҥ jыжына кире берер. Ат дезе jакшы. Сегис jылга айгыр болуп jÿрген мал. Эки ай öнöтийин минилбеген, семизине эмдикширеп калган. Кар да эмди ле jаап ийер. Уч-тöрт кÿнге ол айаспас. Салкындаар, шуурар. öштÿлер оны таппас. Олордо чана да jок. Бу кардыҥ ортозынаҥ бÿткÿл табын мал да табылбас... А канай-канай учурашса... Каҥыл-Мöштö сугуп койгон карабин бар. Тадыр бойы да тоҥ ло уйан уул эмес. Оныҥ чын ла айу-бöрÿдий аар-калап тужы. Эмди ле тайгада jÿреле, эмдиктиҥ кандыйын ла jаҥыскан минип алар. Анчадала сол колын jыккадый кезер эмдиге учурагалак...»

Jе бу ончозы Тадырдыҥ jÿк ле санаазы болды. «Jок, jок, jеткерле jеҥишпезе – торт, öлÿмле öлÿшпезе – торт...» Бензинге тийдир;беген де кургак шлангты Тадыр кузов jаар таштап ийди. Jÿреги токунап, сыны jеҥиле берди. Кöксин кеҥиде «кмм» деп jöткÿреле, адына минип алды. Jортуп ийди. «Буурыл айгырга jедер...» – деп, чабдарды чылбырлаарга jÿреле, тискинди кезем токтодо тартты:

– Тÿÿк, сени кижи дийт, эр дийт!

Кар чын ла jаап баштап ийди...

мотоцикл

Мотодикл Кургулдыҥ узак санаазы болгон.

А эмди дезе... Эмди дезе ол мотоцикл бу jанында туру... Jе бу ла туру. Тен туру, туру! Кöрöргö jакшызынай, jаражынай. Будугы кÿнге jалтыраган, jап-jаҥы... Jок, jок, jе не деп айдар?.. Кургулдыйы ине, Кургулдыйы. Аргымак деп неме бу... Канат...

Кургул боочыныҥ бажында отуры. Меҥдеер неме jок: ол аймак тööн jурчызын jетирип jÿрген, эмди jанып браат, jурт дезе бу ла jанында jадыры. Кургул «маталына» мине ле соксо, ай-уй да болбос– jеде конор.

Кургул теп ле тегин амырап, соот эдип отуры. Кижиниҥ санаазы jайымжыыр, мындый jакшынак öйдö отурбай да база: кÿн ажарга jууктап барат, айылга барза, эдер кöп иш jок, а Кургул дезе туку марттаҥ ла бери тÿн-тÿш кой тöрöдиштеҥ öрö кÿн кöрбöгöн кижи. Эмди jаскы иш те божогон, кураандар да телчиген, арбÿткенниҥ сыраҥай ла jап-jажыл, jайылып калган тужы.

Бу боочы Кургул jаткан jурттыҥ ла аймактыҥ чике ле талортозы – улустыҥ чачылга эдетен jери. Андамында куру шилдер jаткылары. Керек дезе туку онызы Кургул бу ла jууктарда мотоцикл садып алала, оны «jунарда» бу jÿрÿминде сок jаҥыс катап jаҥдаган шили болгодый. Jе эмди Кургулда андый неме jок: Кургул руль тудуп турган кижи, мыныҥ ÿстине ол руль бойыныҥ мотоциклиниҥ. «Э-э, Jÿскÿр öгööн кыштузына кöчпöгöн болзо, мениҥ бого токтогонымды кöрöлö, тегин jерге иженер эди» – деп, Кургулдыҥ санаазына кирерде, каткызы келди. Ол Jÿскÿр öбööн туку кырлаҥ ажыра койдо jаткан. Байагы öбööн койлоп jÿргежин, бу боочыга, машиналу бол, атту бол, улус ла токтозо, адыныҥ оозын боочы дööн уулап ийер. Чотпок боро ат бу jаантайын тойотон jери jаар чек ле шуҥуп jедер...

Кургул jаш öлöҥниҥ ÿстине jада тÿжеле, эки-ÿч аҥданды. Оноҥ ÿйе-сööктöри кыjырашканча, керилип ийеле: «Чын да, мотоциклдÿзи кандый jакшы» деп, шымыранып ийгенин билбей калды.

Кургул мотоциклге болуп jе не болбоды деер. Оны садып аларга акча керек – мынызы бир, оноҥ садып алар арга керек – мынызы эки. Бу экÿннҥ та кажызыныҥ учуры jаан – jартаары тегиндÿ ле эмес. Кижи сананар болзо, акчалу ла болгожын, алып алар учурлу неме, jе акчалу да бололо, алтан jыл кире айырчагында «щтал» jок баскан улус бар. А акчаҥ jок болгожын, алып болбозыҥ – мынызы jарт. Кургул акча jуушты да, садып алар эпти де – экилезин теҥ баштаган. Акча jууш деп неме узак та, чылазынду да болгон. Кургул койчы эмезе тракторист, комбайнер, айса шофер бо болгон болзо, мыны удатпас эди. Кургул дезе койго барза, болушчы болор, тракторго jууктаза – прицепщик. Кайда да барза –jÿк ле jамачы. Акчалу да, Кургул jакшы билер де иш – агаш чабыш. Jе колхозко агаш чапкажын, сен «олхозчы деп, колхоз ого, öскö jердеҥ келип иштеген улуска чылап, кöп тöлöбöс, улуска тура чаап база берейин дезе, jуртсовет, сен шабашник деп, кыза тудуп алар. Канайдар, Кургул бар деген ишке барар ла, иштежин тыҥ иштеер, иштелген акчаны «чулукка шылырт сугар» да деер. Алты баланы алама-шикирди каjырада чайнатпай, соруп jиир эдип ÿреткен. Школго барарга jеткенчег магазиннеҥ кийимдебей, кой-кураанныҥ, тарбаган-тÿлкÿниҥ терезиле бÿдÿмдеген. Эки саар уй тутаан. Jе колхоз ло jуртсовет jурттагы улустыҥ уйына jакшы бука чыгарбаган керегинде, ол уйлар сыраҥай ла качашкан: бир jыл бирÿзи кызыр, экинчизинде база бирÿзи. А мынайып качашпаган болзо, ол эки уй jылдыҥ ла эки бозу тöрööр эди, а эки jылдаҥ ол бозулар – эки кунан, бирÿзин балдарыҥа согумдап бер, бирÿзин садып ий – акча ол. Мында дезе, ол уйлар кызыраган кийнинде, садардаҥ болгой, кезик jылдарда jудрукча торбок то сойорго келишкен. А Кургул дезе ажангыр кижи. Иш эдетен улус ажангыр да болбой база, jе Кургулдыҥ ажаныжын улустыйына тÿҥдеерге база болбос. Улус бир кижиниҥ ижин эдип, бир кижиниҥ курсагын jиир болзо, Кургул экÿзинийин эдип, ячÿзинийин jиген дезе, чынга келижер. Бир jыл Кургул öлöҥ обоологон, тыҥ ла обоологон, кар чек ле кÿп тÿшкенче обоологон. Öскö кижи болзо, бу кире иштеҥ кÿÿни учы jаар соой берер эди, jе Кургулга jаҥыс ла кайнадып койгон малдыҥ эДи болзын... Ол ло кÿсте Кургулды озочыл дежип, областьтаҥ бери jуундаткылаткан. Jуундап jÿреле, оныҥ туку кажы алтайдыҥ талазынаҥ экелген немези бир пуд кире бескелÿ чой казан болгон. Кургул оны сумалга сугала, jÿктенип келген. Автобусла клеедип, улус jара базып ийбезин деп, каруулдаган немези jаҥыс ла ол

казай. Сананганы – ол казанга кайнаган курсак кандый (амтанду болбос! Чындап та, мынызы чын болгон. Ол к)азанды jолдоҥ туура jуртына он беристе jерге шыралай туруп jÿктенеле, jетирген. А эртезинде, öчöгöн чилец, магазинге-толтыра андый ла казандар келген.

Эҥ баштап мотоциклдÿ улус кöп эмес те болгон болзо, jе ас база болбогон. Бу jууктарда андый улус сыраҥай ла кыймырай да берген дезе, кем jок. Кургул ол улуска не аайлу кÿйÿнбеген деер! Мотоциклдиҥ кÿÿлежи угулза ла, Кургулдыҥ jÿреги чын ла сыстап чыгар: jе ол ло таркырап клееткен мотодикл не Кургулдыйы эмес, jе ол ло отурып алган кижи Кургул болзо кайдар! Ол кире акча Кургулда нениҥ учун jок? А тÿш jеринде Кургулдыҥ маҥтадыжында тоо до jок.

А мотоциклдÿ кижиге кандый jакшы. Керек-jарактарына чÿрче ле учуртып барып келер. Эҥ ле баштап, ол, мотоцикл, бойына öлöҥ чабар öйдö керек. Ол тушта кижи улуска ат деп jалынбас, öскö улустыҥ абра-машиназын сакыбас, олорло кетешпес, олорго эмеш те болзо, jаман кöс болбос, бойыныҥ «таркыруужына» мине соккон бойынча, таҥ алдында чабынына jедип барар. Бÿрÿҥкий тÿнге jетире чабынза, бойыныҥ табы. Эмезе колхозтыҥ иштериниҥ ортозында эки-ÿч те час кире болзо, чöлöö боло берзе, ол до öй куру артпас – маҥтадып барган бойынча, бир де бугул кирезинче jер болзо, ойып койор. Колхозтыҥ ижине арыбай-чылабай тÿрген jедип барар, бригадала кожо кедери конбой, jанып келер. А мынаҥ jаан астам – эртен-эҥир колхозтоҥ ажанбас, оныҥ баалу курсагын jибес. Jуртта jаткан кижиде кандый керек-jарак jок: агаш-одын jыгары, сойотон кой экелиш, аймакташ, больницалаш, тоҥ калды, кузукташ, кызылгатташ, айылдыҥ jанына отургузатан агаш экелери, керек дезе мылчага сабанатан jалмуур ÿзери... Мыныла коштой чай, кÿртÿк тозотоны, тус кетейтени кайда?.. А ары-бери айылдаш... Бу ого ончозына атту, машиналу, мотодиклдÿ улус jалдазаҥ, тÿреп те айабазыҥ. Бир сöслö айткажын, jуртта кижи мотоцикл jокко макана берер. Ат тудайын дезе, ого öлöҥ эдер керек, кичеемел, кабыру керек. Jорукка атанар болзо, аттыҥ ижи кöп: оны ээртеер эмезе абралаар, чанактаар, комудыҥ-сöдöлкöҥ jедикпес болзо, олорды бедреп, тилиҥ чупчыла берер. А мында дезе мотоцикл – ол курсак та сурабас, чыгара jединген бойынча, эки-ÿч тееп,

таркырадып алала, бырт ла эдип каларыҥ. Эмди/ jурт jерде кижи темир-терс тудунбаза, не де болбос. Мыйкыш öбööнниҥ айтканыла болзо, андый кижи кÿркÿреде байыбас, кÿÿледе сыгырбас. Азый болзо, ÿч-тöрт лö кÿнниҥ бажында атту одындаш, öлöҥ тартыш. Эмдй дезе мыны трактор, машина ÿч-тöрт лö кÿнге jыга-сöгр тартып берер – бастыра jылга jедер. А кирее деп неме бош ундылган, кемде-кемде бар болзо, керемниҥ ÿстинде ле татап jады не. Эмди келе-келе, ÿй улус колло кийим jунбай барган да. Оноҥ болгой карамыс та jоголгон, Улусэки-ÿч айылдыҥ ортозында суу алатан колонка тургустырып алган. Бот, мындый öйдö мотоцикл минбей!

Jе ол ло мотоциклдиҥ jаман jаны база бар. Бар да эмес, а кöп. Эҥ ле баштап – айбылаш. Улус бу дööн барып келек, ол дööн учуртып ийек дежип, амыр-токтомыр бербей баргылаар. Jе мынызы кезик кижиге «канга шылтай ичеге»: айбылаган кижи кол куру болбос. А кезигине... Айбылаш не болзын, ол мотоцикл чын ла тÿбек! Оны минген улустыҥ талортозыныҥ кольнбуды сыньж, мойындары тыртык, jантык. Мынаҥ улам удабас кожоҥ до табылып айабас: «Мениҥ адымныҥ тöрт таманы кöлöсö, мениҥ сÿÿген эжимниҥ тöрт сандары гипстÿ». Jе мында да jаан тÿбек jок, олтемир учун кара бажын да берген улус бар. Бир öбööн канча улуска jалына-jалына, канча jылга сакый-сакый, мотоциклди ала соккон ло. Алган кийнинде оны «jунатан» jаҥду дежер. Jунуш тыҥ ла болгон. Оноҥ ол мотоциклине отурган ла, паратазынаҥ jолго чыга конгон бойынча, он алты тонна кошту «Колхиданыҥ» алды дööн кире берген. Канча бала öскÿс калган. «Тÿÿк, бÿдÿн jарым муҥла бойыныҥ öлÿмин садып алган, бу не шилти!» : деп, эмегени кородоп арткан.

«Эдер немеҥ jок болзо, мотоцикл садып ал» – деген сöс база чын. Ол оныҥ ла ичи-буурын казып, солып, jазап, арчып, сыймап турганчаҥ, кÿнниҥ, jок, jок, кÿнниҥ эмес, а jылдыҥ да öткöнин билбей каларыҥ. Тышкары кышэмес, аизÿjайдаболзо, мотоциклин туразыныҥ ичине кийдиреле деjазаган уулдар бар. Ого ло таркырадып ийип тургулайтаны база бар. А бир уул дезе колхозтыҥ канча муҥ баалу электростанциязы кÿйÿп jадарда, кÿÿлеп jаткан от-jалбыштыҥ ортозы дööн калып та ийген. Соляркалу бак эмезе сÿркÿштÿ бочко jарылар болор деп, улус ол уулды токтодордо до болбогон. «Тыҥ уул

турÿ. ат-нерелÿ керек эдерге турган туру» дежип, ,улус\jÿректери согулып-согулбай, арткылап калган. Уул jаан\удабай ыштыҥ ортозынаҥ чыга конгон. Улус оны тонлс! орой согуп, чамчазына камылган отты öчÿрер дешкйлеген. Jе оноҥ кöргöжин, уулдыҥ чамчазына от карыр камылбайтыр, jÿк ле ыш толгон болгон. А байагы уулдйгҥ койнынаҥ чыгарып келген немези... мотоциклиниҥ ^ккумуляторы. Ол оны ого зарядкага тургускан кижи болтыр.

«Ч^ндап, ÿй кижиге байа маала сугарыжар болгон jокпомр» – деп, Кургулдыҥ санаазына кире конды. Ол тура jÿгÿрди. Кöрзö, кÿн кыр бажына отурарга jÿрÿКургул бир ле теберде, мотоцикли таркырай берди. Кургул отурган бойынча, боочыны тöмöн болды. Ак jерге тÿшкен ле кийнинде, «бир, эки, ÿч» ле дегежин, телефонныҥ тöҥöжи элес эдип, мотоцикл араай ыркыранып, салкынды, jолды эки башка jара согуп баратты. Карыш кире öзÿп келген, jап-jажыл кыра табылу иримделип, туулардыҥ баштары ичкерлегилеп, тескерлегилеп, бойбойлоры ажыра jажынышкылап, карашкылап, jол Кургулга удура jÿткип ле jÿткип, тÿрген маҥнаҥ бастыра неме jиргилjиндене берди.

Удабай ла jурттыҥ койчы jурап койгон арка-эжиги, поскойтонныҥ чедени öдö конуп, jурт баштала берди. Уйлар jаҥы келгилеген, оромдо улус чаксырашкан, бала-барка чуркурашкан – аjарынып öдöр керек. Кандый да сары ийт штакетник чеденниҥ ары jанынаҥ чыга калып келеле, Кургулды тыдарлап, оныҥ кийнинеҥ болды. Кургул оны керекке де албады. Туура кылчас этсе, Тыштанар-эштиҥ jанында машина туру. Анайдарда, Тыштанар jанып келтир – башкÿн оны город jаар черетке ийип jаткылаган. Кургул ого ок-тары jакыткан эди, та экелди, та jок. Оноҥ туку бооро Тыштанар Кургулдаҥ мотоциклдиҥ насозын алган. «Шак ол Тыштанар насосты jылыйткалакта, айрып алар керек» – дейле, Кургул Тыштанар-эш тööн болды. öткÿÿлине jедип келзе, Тыштанар айлыныҥ эжигинде кой öзöп jатты...

Он jети jаш... Кижи бойын jÿрÿмге, кÿнге, бу теле-; кейге алаҥ-ачык тöгöп берген туш. Школ божогон, салдым бош. Бу кенете ачыла берген jÿрÿмди ченеп кöрöр керек: сен ол jÿрÿмге jараарыҥ ба? Ол jÿрÿм сеге jараар ба? Чыдажарыҥ ба? Киреҥ каҥчыйан, керектÿÿҥ

кажы кире? А jол ачык – алдында jум сал тöрт тала. Сен кажы jолло барарыҥ, кайдööн уулу?.. Баштаҥ ажа ссуккон санаалар, балтырларга бадышпасийде.Мен jаандадым, кижи болдым деген эҥ баштапкы омок санаа. Кööрöм... Баштапкы сÿÿш... Чöрчöк jериндегидий чаҥкырлык тÿш... Эрÿÿлге эзирик...

Кÿреш оромлоjанып барат. Олкÿÿн jеткенче ле, «тойгончо» деер бе, кандый, волейбол ойноп алган. Уулдар кöп jуулган, ÿч кире jакшынак командалар очередьте тургулаган. Кÿрештиҥ бÿгÿн ойынзак кÿÿни туткан. Ол сетканыҥ jанына чыгар ла болзо, «öштÿлериниҥ» санаазы öчö берер... Кÿрештиҥ кöстöриниҥ алдында эмдиге ле мечик караҥдайт. Бот мечик сеткадаҥ öрöлöп чыкты. Кÿреш оны ээчий калып ийди. Бар-jок кÿчиле талайып келди. Мечик ойто саҥ тöмöн тÿжÿп, сетканыҥ ÿстиги кырына jедип jÿрердиҥ кажы jанында – jырс! – мечик алаканга кату согулып, адып ийген октый, jÿре берди. Тÿҥк! «Öштÿлердиҥ командазында ол мечикти колго алар кижи де jок, ол мечиктиҥ «ауг» болор аргазы база jок – очко! Ойын кöргöн улус «бач!» дежип, баштарын jайкагылайт, кезиктери кÿйÿнгилеп артат. Бу мындый санаа Кÿрешти там кööрöдöт; ол оноҥ бийик калып, мечикти ÿстинеҥ тöмöн «öштÿлер» дööн чын ла кадай согот. Кÿреш бойын jараш та, кÿчтÿ де деп билер. Ол мындагы уулдардаҥ ончозынаҥ бийик. Jай jаҥы да башталган болзо, ол кÿнге кÿреҥжий кÿйÿп калган мыны ап-апагаш торко майказы jарт кöргÿзет. Ол кÿнге кÿйбеген де болзо, кара-кÿреҥ кижи, Чын да чöрчöктöги баатырдый – коо кырлаҥ тумчукту, кош аркадый кабактарлу уул. Jарындары jалбак, карамыстый ээлип калган. Кöстöри. кÿйÿп, чачы, jаҥы ла ÿсле сÿркÿштеген немедий, jаантайын jалтырап jÿрер.

Кÿреш быjыл ла Барнаулдагы сельхозинститутка кирер деп сананып алган. Эмди экзамендерге белетенип jат. Кезик уулдар эки jыл кире сакып кöрöтöнис дешкилеген. А оны незин болгоор: ÿредÿ кем jок болгон, а тракторды Кÿреш мында ла, школды божодып jада, ÿренип алган. Jаскы иш тушта практикада jер де сÿрген.

Бÿрÿҥкий кирген – эмди эдер неме jок. Клубта кино бар, jе оны Кÿреш темиккени аайынча, балдардыҥ сеансында кöрÿп алган. Киноныҥ кийнинде танцалар болор. Jе ол та болор, та jок – электростанция иштебей турган, айдарда, радиола ойнобос, а баян-чу-

рана чöйип билетен сок jаҥыс уул, Jеериш, аймак тööн кöчö берген. Уулдар бойлоры jуулышкылап алып, канчазын кÿрешкилеер, канчазын кöзöрлöгилеер. Чын да, jе нени эдер? Книганы канчазын кычырар: тÿште кижиниҥ кÿÿни ого сооп калган да, лампаныҥ jарыгына кижи оны канайып кÿÿнзеер?

Кÿреш Тыштанар-эштиҥ jаныла öдÿп jатса, мотоцикл туру. Сары öҥдÿ jап-jаҥы мотоцикл. Кургулдыйы. А айылда jаан от кÿйет. Кургулдыҥ jаар-jаак, кыҥыркÿҥÿр ÿни угулат:

–Jок, jок, бу эмдиги jиитöскÿрим öйинеҥ öткöн, öгкöн. «Ай-уй» – деп айдар керек оны. Азыйда кижи андый беди? Кижи тен... jе не jетпейт деер? Бу ла кече контора jаар браатсам, Акмешкениҥ уулы...

Кÿреш, акыр, Кургул нени айдар эмеш деп, тура тÿшкен кижи, мыны угуп, кÿлÿмзиренип ийди: «Эмди ле ол Кургулдыҥ мот-оциклин маҥтада берзе, канайда бергей не? Тегине ле, шоктоп ло. Та не аайлу jÿгÿрбегей, не аайлу царгабагай. Тирÿге öлö берип айабас.. Ээ, а барып келер jер бар. Ол аймакта башкÿн куучындашкан бала... jок, jок, ол баланы эмди кайдаҥ табарыҥ? А табылза да, ол сениле куучындажар ба? Тегине ле калырашкан улус... jок, jок, jараш бала, öкööр кööркий... Ыраагынаҥ да болзо, jÿк кöскö дö кöрÿнзе jакшы... Эмди кино болор, ол кööркий jарт ла анда болор... А кинодо jок болзо... Айса бодоп ло... кöс лö кöргöн jер jаар... jок, jок, бу канайып туруҥ? Кижиниҥ jööжöзи, арайдаҥ jадып садып алган немези. Туттурзаҥ... А не, коркып па? Тÿÿк, сени база эр дейт! – деп, Кÿреш алаҥзып, санаазы ары-бери чайпалып турды. –А мотоциклдерди уулдар база апаргылады ла. Бу ла Кезим Ийт-Баланыҥ мотоциклин... Тÿниле маҥтадала, таҥла эжигине экелип салды. Оноҥ не аайлу мактанган! Анчадала чимириктÿ немелерге чын ла герой боло берген. Тÿÿк, оны!.. Jе чындап та, бурт ла эдип калды... Кургулды кöрзö кайдар, ченезе кайдар? Канайдар эмеш. Jуундар ла болзо, эмдиги jииттер андый-мындый ла деп келер. Уреде ле берер... Бу jÿрÿмде бир jастырза кайдар? Тегине ле, -бодоп ло. Неме адып ийип база...» Кÿрештиҥ кöстöрине бойыныҥ караҥуйды jара согуп, мотоциклдÿ учуртып браатканы кöрÿнди. Удура кату салкын... Jÿректе кööрöм... Тÿрген, тÿрген, тÿрген... «Бу jараш эмес пе?! Jок, jок, токто, токто, jарабас...»

Ором ээн. Улус уйларын саагылайла, сÿт кайнаткы,лап, чайлагылап, балдарын уйуктаткылап турган – ончолоры айылдарында. Тышкартында тындуулустаҥ jаҥысла бери маҥтадып клееткен шофер болды. Машиназыныҥ оды jаркындалып, там ла jууктап, кÿÿлежи там ла тыҥып клеетти. «А бу машина карын jакшы – деп, Кÿреш билип ийди. – Эмди ле албазаҥ – болбозыҥ. Мотоциклдиҥ табыжы эмди угулбас. Эр бе сен, кÿчÿк пе? Мынаҥ ары Кÿреш нени де сананбай, нени эдип турганын оҥдобой до, jаҥыс ла jууктап клееткен машинаныҥ' кÿÿлежин тыҥдап, мотоциклдиҥ зажиганиезине сереҥкениҥ агажын сугуп ийди. Машинаныҥ табыжы тыҥып ла келерде, мотоциклди араай тиркиредип алала, машина öдö берерде, jолго чыгып, одын jарыдала, газты кожуп ийдк...

...Кургул «анга-сöлгö, этке-jууга тойып, уур тынып, колын газетке арчып, тиштерин чукчып отуры.

– Jе, айса андый болзын, уул. Эртен кöргöйис. Ÿй кижиге маала сугарыжар кижи болгон эдим – отурып калтырым – деп, ол öрö турды.

Тышкары чыгала, айылдыҥ тöри дööн базала, чеденге кöҥкöрö jöлöнип алды. Тыштанар городтоҥ тöрт шил жигуль сыра экелтир. Jурт jерге тен солун неме.