И.П. Кочеев

Яблоня

Jараш яблоням, öс, бÿрленип чечектен,

Каjудаҥ jалтанбай, ичкери кырга чык.

Кожоҥым, jаҥылан, топшуурым да, ÿнден:

Ырыска, jыргалга бистерге jол ачык!

Чечектен, чечектен, быjыраш агажым, –

Jалтанбас ла ойгор санааныҥ jеҥÿзи.

Кöк-jажыл чачыҥды jелбирет, jаражым,

Сен элбек тайгадый садтардыҥ энези.

Jеҥÿлÿ jылдарда Алтайга келдиҥ сен,

Jыргалдыҥ ÿренин jурттарга экелдиҥ.

Барбак мöшлö коштой ырыска чечектен.

Мен сеге сÿÿнип, оморкоп jÿредим.

Ак торко чечегиҥ агарып келгенде,

Бöркимди де чупчып, мен сени уткыйтам.

Быjыраш бойыҥда чечектер бÿткенде,

Jалакай энедий кучактай алатам.

Jулукту jиилекти колыма тудунып,

Ырысту jÿрÿмге ичкери барадым.

Садтарга бÿркеткен Тöрöлгö сÿÿнип,

Jеҥÿниҥ кожоҥын кожоҥдоп jыргайдым.

Чечектен, чечектен, кöк-jажыл агажым,

Jеҥÿчил jурттарда коот-jыргал тыҥызын.

Чечектен, чечектен, сÿÿген jаражым,

Озочыл санаалу улустар макталзын.

 

Ого тийбегер, калак!..

Май айдыҥ учында отпуска чыгала, мен Кулузун деп öзöктöги кичинек алтай jуртта амырап тургам. Анда кÿнÿҥ ле öзöкти öрö барып, шили ошкош, jарык сууныҥ чакпындарынаҥ чарагандар ла jылмайлар кармактап туратам. Аҥ-куш аҥдаар öй эмес те болзо, эки оосту мылтыгымды кожо алып jÿретем. Ол jанынаҥ jарабас кылык кылынып турган болзом, музейдиҥ директорын бурулагар. Мен городтоҥ атанар алдында ол меге туштайла: «Слерге кандый бир солун аҥ эмезе куш учураза, öлтÿрип, терезин музейиске экелип беригер» – деп сураган. Тудулу öйдö аҥдаган учун мени штрафтатпаска колыма jаан печатьту чаазын берген…

Бир кÿн балыктап jÿреле, сууныҥ jарадында чай азып отурган jылкычыга jолуктым.

Мен Кöкпаш Ивановичле танышкан кийнинде айттым:

– Менде балык бар. Чай асканча, балык кайнадалы.

Кара сагалду öбöгöн ыраак jокто отоп jÿрген ÿзе ле jап-jаш кулундарлу беелерди аjыктап, кезек öйгö унчукпай отурган. Оноҥ мен jаар баштанала, кÿлÿмзиренип ийди.

– Балыкчыда балык бар болбой кайтсын. Jе озо баштап одуныҥ ээзи айылчызын кÿндÿлеер jаҥду эди.

Бис экÿ чайлап отурзабыс, бир ак башту алтын-сары куш öзöкти кечире учуп браадала, биске одош турган кайа таштыҥ бажына отурды.

Мен мынаҥ озо аҥырдыҥ сууда jÿргенин кöп катап кöргöм. Анайдарда оны тегин суугуштардаҥ jаан башказы jок деп бодойтом. Jе мынызы… О кайкал! Мÿркÿт чилеп, кайа бажына отурганын кöрöлö, бойымныҥ сÿрекей курч кöзиме бÿтпей бардым. «Акыр, бу аҥыр эмеш пе? – деп санандым. – Ол до болзо, бойыныҥ карындаштарынаҥ торт башка болуп бÿткен туру. Музейге сÿрекей ле jарагадый куш эмтир!»

Бу санаамнаҥ улам сÿÿнген бойынча эки осту мылтыгымды шаап туттым. Jе Кöкпаш Иванович колымды jенимнеҥ кайра тартып, кандый да чочыганду ÿниле эрмектенди:

– Ол кööркийге тийбегер, калак! Оны адарга jарабас… Тегин де ырызы jок jÿрÿмине комудап, ол улай ла калактап jÿрет.

Оноҥ Кöкпаш Иванович аҥырдыҥ ырыс jок jÿрÿми керегинде куучындап берди.

– Суугуштар эҥ баштап ончозы бир тÿҥей öҥдÿ – апагаш болгон дежет. Бир катап jаскыда олор уйа тарткадый jер бедреп, учуп браадала, айдышты:

– Бойыска тÿҥей апагаш jер табылат эмеш пе? Бу алдыста jаткан кÿреҥ-сары баларлу саска тÿжеле, öҥисти баларга тÿҥей эдип öскöртсöбис кайдар? Ол тужунда саска уйалазабыс, бисти кандый да курч кöстÿ jимекчи бачым кöрÿп албас.

Олор сананып алган аайынча эттилер: öҥин öскöртöлö, сас jери элбек таланы кöстöп, уча бердилер. Jе Туулу Алтайга jеткен кийнинде бирÿзи саргарып jаткан куудаҥ öлöҥдÿ ле шили ошкош jап-jарык суулу öзöкти кöрöлö, айтты:

– Кандый jараш!.. Слер, керек болзо, ыраак тÿндÿкке учуп баргайаар. Мен бу алтын-сары öзöккö тÿҥей öҥдÿ болуп алала, кайдаар да барбай, jарык суулу саска уйалаарым.

Ол ÿÿринеҥ айрылып, jаҥыскан артала, jердиҥ jаражына сÿÿнип, тÿн киргенче ары-бери учуп jÿрди. Оноҥ айдыҥ jарыгына jалтырай берген кöлгö тÿжÿп, эки ле катап сууга чöҥгöн кийнинде алтын-сары öҥдÿ куш боло берди.

Бир канча öйдиҥ бажында алтын-сары куш jажарып келген кыйгак öлöҥниҥ ортозында уйа тартала, баштапкы jымыртказын саларга отурды.

Шак ла бу öйдö ого та кайдаҥ да бир jылан jууктап келди. Ол эки айры тилиле бойыныҥ эриндерин jалап, шыркырууш ÿниле эрмектенди:

– Ш-шÿрекей jакшы! Байадаҥ бедреп турган курсагым табылган турбай… Jымырткаҥды капшай салала, мынаҥ кедери учуп бар, ажанып алайын.

Алтын-сары куш, оныҥ бу сöстöринеҥ чочып, сурады:

– Кемге де jаманым jетирбей jÿрген бойымныҥ балдарымнаҥ öскö jем таппадыҥ ба, jошкын?

Уйат билбес jылан каткырып айтты:

– Ш-шулмусты шылаба, шоодылганду сöс айтпа. Кандый да тынду неме курсагыныҥ амтандузын талдап jибей… хе-хе-хе-х-х… Айла шалбыр чычкандар шорго тÿжÿп, ÿзе кырылган ошкош. Капшай! Меҥдеп турум…

Мыны уккан бойынча алтын-сары куш jаҥы ла салган jымыртказын тиштенип алала, кичинек кöлдиҥ ортозында турган jелбер тöҥöзöктöрдиҥ ортозына кöчÿрди. Анда уйазын jазап божогон кийнинде jемзенип, агын сууга уча берди. Jе удабай ойто келеле, кöрзö, байагы jылан оныҥ jаҥы уйазында тÿрÿлип калган jатты. Jымыртказын jудала, эмеш те уйалбай айтты:

– Ш-шÿрекей амтанду курсак! Jаҥыс арай сооп калганы ачымчылу. Мынаҥ ары jымырткаларыҥды уйаҥа салбай, кöндÿре ле оозыма салып jÿр.

«Бу jутпа менеҥ айрылар кирези jок неме эмтир – деп, алтын-сары куш карыгып сананды. – Мынайып балдарымныҥ ончозын быjар тамагынаҥ ажырып салатан туру».

Эртезинде ол бир кöҥдöй тöҥöш табала, оны сÿрекей jарадып, ичине кирип алды. Jе jымыртказын салгалакта ÿсти jанынаҥ шыркырууш ÿн угулды. Jылан тöҥöштиҥ бажына чыгала, айтты:

– Ш-шилемир! Сен мени бир катап ажанган кийнинде аштабас деп пе?.. Jе, карын, менеҥ качып jÿреле, сÿрекей эптÿ jер тапкан эмтириҥ. Балдарыҥ бу туйук jерден кайдаар да барып болбос.

Алтын-сары куш бу да уйазын таштагадый болды. Кööркий канча öзöкти кеерий учуп, jыланнаҥ айрылар эбин таппай, узак учуп jÿрди. Бозом эҥирде бийик сÿмерлердиҥ ортозына учуп jеделе, анда jалтырап jаткан кöлгö тÿжÿп, jаказындагы кыйгак öлöҥниҥ ортозына кирди.

Алтын-сары куш кыйгак öлöҥниҥ ортозында уйуктап jадарда, тÿнде кыру тÿжÿп, оныҥ бажын агартып ийди.

«Кандый jакшы! – деп, алтын-сары куш эртен тура ойгоноло, сÿÿне берди. – Мен бу айландыра ак бöрÿктÿ сÿмерлердеги jаска тÿҥей болорым: бастыра бойым алтын-сары, бажым дезе апагаш!.. Бийик агашка да, кайа ташка да отурзам, jимекчилер мени ак башту мÿркÿт деп кöрöр…»

Ак башту алтын-сары куш бойыныҥ шÿÿлтезин jарадып, бийик кайага учуп барала, анда jаҥы уйа тартты.

Ол ло öйдöҥ бери öскö суугуштардый ок сууда jÿретен куш болуп бÿткен аҥыр агаштыҥ кöҥдöйине эмезе кайа ташка уйалап турар болды. Андый да болзо, бойыныҥ jÿрÿмин jаратпай, эмдиге ле комудап божобой jÿрет: «А-аҥ, а-аҥ!»

Кöкпаш Иванович чöрчöкти айдып божогон кийнинде казан-айакты баштыкка салала, адын ээртеп, айтты:

– Барарга меҥдеп турум. Эҥир киргелекте, jылкыларымды jаҥы одорго кöчÿрейин деп. Jакшы болзын!

Мен jаҥыскан арттым. Jажыл öлöҥдÿ jерге амырап, аҥырдыҥ jÿрÿми керегинде узак сананып jаткам.

Аҥыр кайа ташка эмезе кандый бир öскö кату jерге уйалап турганы jарт. Оноҥ башка албатыда андый чöрчöк тö jок болор эди… А балдары? Jымырткалардаҥ jаҥы ла чыккан балдары учуп билбей, кайадаҥ канайып тÿшкÿлейт не? Jаанаганча уйазында отуратан ба? Кöк jарамас, байа оныҥ керегинде jылкычыдаҥ сурап угатан немени. Ол, кичинектеҥ ала бу jерде jуртап jаткан кижи, байла, билер.

Jаткан jеримнеҥ турала, кайа бажына чыктым. Ÿстÿнеҥ тöмöн карап кöрдим. Jе аҥыр бойы да, онын уйазы да кöрÿнбеди.

Байа амырап jаткан jериме ойто келип, кармагымды алып, балыктап барайын дезем, öрö кейде куштыҥ учкан табыжы угулды: «Фийт-фийт-фийт». Кöрзöм, аҥыр бир балазын тиштенип алган учуп браат. Ол агын сууныҥ ол jанындагы саска jедип, балазын ого таштайла, ойто кайа jаар учты.

«Э… анайдарда, аҥыр кайада эмезе бийик агаштыҥ кöҥдöйинде уйалаганда, бойыныҥ балдарын сууга анайда кöчÿретен туру ине! – деп санандым. – Самолёттыҥ десант тÿжÿрип турганына тÿҥей. Jилбÿлÿÿн!..»

Учында музейди башкарып турган кижиниҥ сурагын бÿдÿрбей салганыма сÿрекей сÿÿндим.

 

«Кöрмöс»

 

Jайгыда Гера Терентьев кÿнÿҥ сайын, эҥир кирзе ле, нöкöрине барып, оныла кожо кичинек садта эткен jапашта конуп туратан. Бÿгÿн дезе ол jаан улустыҥ куучындарын угуп, эмеш оройтып калган. Оныҥ учун меҥдеп караҥуй оромло jÿгÿрип браатты. Jартап айтса, Гера jаҥыс ла оройтыган учун меҥдеп турган эмес. Jок, ол улустыҥ куучындарынаҥ кайкамjылу, коркушту солундарды угала, капшай ла нöкöрине айдарга турды.

Гера эки кып тураныҥ jанындагы садычакка jедип, токтой тÿжеле, араай сыгырып ийди. Володя Шукаков уйуктабай jаткан эмтир. Ол тургуза ла карууна ÿч катап сыгырып, «мен мында» деп сигнал берди. Анайдарда Гера чеденди ажала, чалканчакту jерге jылаҥаш буттарын бийик кöдÿрип, jодролордыҥ ортозына ууланып басты. Ол jапашка jууктап келерде, Володя сурады:

– Кандый орой келдиҥ? Ада-энеҥ божотпой турган ба?

Гера нöкöриле коштой тöжöккö jадып, айтты:

– Jаҥы ла бистиҥ айылга карган балыкчы Тимофей Карпыч келип барган. Чарагандуныҥ суузында кöрмöс бар деди.

– Ха, кöрмöс! – Володя каткырды.– Бÿдÿми кандый эмтир?

Гера каткырбай, оноҥ ары куучындады:

– Ол кече тÿнде эмегениле кожо кеме бажына от салала, балык сереелеп турган.

– Кайдаҥ?

– Кызыл-Кайаныҥ jанындагы иримнеҥ.

– Бистиҥ jаантайын балыктайтан jеристеҥ бе?

– Эйе. Суудаҥ кандый да саҥ башка немени кöрöлö, оны кöрмöскö бодоп, коркыган бойынча туткан балыгын да албай, jана берди.

– Бÿдÿми кандый деп айдат? – Володя jилбиркеди.

– Бастыра бойы jаан белге тÿҥей, jе бажында буланныҥ мÿÿзиндий мÿÿстÿ…

Мыны уккан кийнинде Володя, алтай чöрчöктöрдö айдылган Jелбегенди ле оноҥ до öскö коркушту немелерди санаага алынып, коркый берди. Jе бойыныҥ коркып турганын jажырып, омок ÿниле айтты:

– Кöзи jетпес карган кижи кандый бир айры тазылду jадыкты кöрмöскö бодогон болбой.

Гера бажын jайкады:

– Jок, кыймыктанып турган деген…

– Jе тирÿ неме болзо… Ол, байла, талайдаҥ кирген болор. Анда jÿзÿн ле башка тындулар ла балыктар бар деп айдыжат. Канатту да, мÿÿстÿ де…

Гера эмеш унчукпай jадала, сурады:

– Володя, оны кöрÿп келзе кайдар?

– Эмди ле бе?

– Jок, эртен. Эҥ баштап ончо керектÿ немени белетеп алар керек.

– Чын, кöрÿп алак! Тимофей Карпыч öскö улусты балыгы кöп jерге jÿрдÿрбеске, öнöтийин jок немени таап айткан болбозын.

– Мен де кожо барарым! – деп, кенетийин jапаштыҥ алдына келген Соня, Володяныҥ сыйыны, айтты.

Уулдар унчукпай бардылар. Оноҥ сананып алган керегин jажырар эбин таап болбой, бой-бойлорына кöрÿжип отурала, нени де билбес улус болуп, каткырышты:

– Бу сен кайдаар барарга jазанып алдыҥ?

Jе Соня байа jодроныҥ тöзиндеги скамейкада ундылган книганы аларга келеле, олордыҥ бастыра куучындарын угуп алган эмтир. Оны мекелеер арга jокто, Володя сурада:

– Коркыбазыҥ ба?

– Jок! – деп, Соня эмеш те сананбай айтты.

– Чын ба?

– Чып-чын!

– Андый болзо…

Володя Соняныҥ коркыыр-коркыбазын ченеп кöрöр кÿÿндÿ болды. Jе канайда ченеериниҥ эбин таппай турды. Гера оны билеле, jапаштаҥ чыгып, Соняга айтты:

– Мылчага jаҥыскан барып, оноҥ кандый бир немени экелип болорыҥ ба?

Соня каруу берердиҥ ордына караҥуйда jÿк ле арайдаҥ кöрÿнип турган мылча jаар jÿгÿрди. Ого киреле, удаган чыкпай турды. Оноҥ самынды ла эски сускуны тудунып алган келеле, айтты:

– Керек болзо, тураныҥ ÿстÿне эмезе погребке де jаҥыскан барып келерим.

Володя jалтанбас сыйнына кайкаганду кöрÿп, кату jакарды:

– Барар болзоҥ, баргайыҥ ла, jаҥыс ол керегинде кемге де айтпа. Оноҥ башка ада-энелерис билзе, бисти божоткылабас. Билдиҥ бе?

– Билдим!..

Эртен тура Гера, Володя ла Соня Чарагандуныҥ jаказына келгиледи. Бажын сайлу jерге чыгара тартып салган кемениҥ ичинде узун сапту серее, кайыктар ла одын jатты. Кемениҥ учында тÿÿлип калган сууда jыдып калган чарагандар, кортылар ла кичинек белдер jатты. Олордыҥ кöп сабазын куштар чокып, эдин jигилеп салган. Мыны кöрöлö, балдар айдышты:

– Карган öбöгöн чын ла коркып, бого келбей турган эмтир. Оноҥ башка ол балыктарды апарар эди…

Балдар Тимофей Карпычтыҥ белетеген одынын, кайыктырды ла сереени jаан öлöҥниҥ ортозына сугуп, кемени öскö ыраактаҥ кöрÿнбес jерге апарып салгандар…

                                      ***

Тÿн. Тымык. Койу, корголjын ошкош, уур булуттар кайдаар да jылбай, jаҥыс jерде токтоп калгандый болды. Караҥуйда кöрÿнбей агып брааткан суу ташту jараттарыныҥ ортозында шуулап турды. Байа тÿште коркыырын билбей jÿрген балдар эмди бой-бойлорынаҥ бир де алтам ырашпай турдылар.

Кеме бажында кадаган темир отсалгышта карагай одын jалбырап кÿйе берерде, кайда да ыраак эмес jерде куран багырды. Ол ок тарыйын jурттаҥ ийттердиҥ ÿргени угулды.

Гера кемеге кирип, эмеш тыркырап турган колына узун сапту серени тудала, нöкöрлöринеҥ сурады:

– Коркып тураар ба?

Кемениҥ кийин jанында отурган Володя jажыт jоктоҥ айтты:

– Коркып турум ла, jе адамныҥ айтканынча болзо, jууда öштÿниҥ аткан окторы jерге мöндÿр чилеп урулып та турза, керек тужында кижи jана баспай, ичкери баратан.

Соня унчукпады. Ол кемениҥ эки кырынан тудунып, кыймыктанбай отурды.

Гера отко jууктада бут бажына турала, айтты:

– Не болзо, ол болзын. Пионер jана баспас учурлу… Володя, сен араай эжип, кемени мениҥ айтканымча башта.

Кеме тымык иримле араай, табыш jок братты. Jарык отко Чарагандуныҥ jараш-jараш сайлу тÿби jап-jарт кöрÿнип турды. Гера оноҥ кöзин албай, нöкöрине улам сайын команда берип турды.

– Оҥ jанына буры, сол jанына… араай…

Кезик аразында jарт эмес неме кöрÿнип келгенде, ол лаптап кöрÿп аларга кичеенип: «Акыр, акыр, эшпе, токтоп кал» – деп jакарып турды.

Балдар бир часка jуук öйгö иримди тöрт катап айланып келгендер. Бу öйдиҥ туркунына Гера, мынаҥ озо балыкты качан да сереелеп кöрбöгöн дö болзо, беш чараганды ла эки кортыны тудуп алган. Jе карган балыкчыны коркыткан тындуны кöрÿп албады. Бежинчи катап айланып баргылады. Гера оттоҥ качып, ырап jаткан jаан чараганды он минут кирези öйгö кетеп jÿреле, jастыра кадады. Экинчи катап кадаарда, сереези чараганныҥ куйругына тийди.Балык чике барып болбой, ары-бери шуҥуп, мöҥÿн ошкош суркурай берди.

«Оҥ jанына буры, сол, чике» – деп, Гера нöкöрине jакарып, балулаткан чараганды сÿрÿжип, сууныҥ чакпын jерине келгенин кöрбöй калды. Бугул ошкош jаан таштыҥ ары jанынаҥ келген толкулар кеме бажын кенетийин бура согордо, уулчак сереени ычкынып, кемедеҥ арай ла ашпады…

Балдар база бир канча öйгö jÿрÿп, кандый да кöрмöсти таап болбой салгандар.

Володя кемедеҥ чыгала, эрмектенди:

– Кече мениҥ айтканым чын болды. Карган öбöгöн бисти коркыдарга санаган.

– Андый болзо, туткан балыгын нениҥ учун албай таштаган – деп, Соня jöпсинбей сурады.

– Ол оны таштабаган болзо, оныҥ тöгÿнине бир де кижи бÿтпес эди.

– Чын! – Гера jöпсинди. – Тудуш ла камык чарагандарды ла белдерди тудуп турган кижи он кирези балыкты кайтсын…

Бир кÿн Гера ла Володя Кызыл-Кайаныҥ jанындагы иримнеҥ балык кармактагандар. Jанар алдында, темиккени аайынча, jаан кармактарга чойлошкондор, бакабаштар ла болчок эттер кадайла, сууга салып ийдилер.

Эртезинде школдыҥ садында иштенип турарда, олорго Соня jÿгÿрип келеле, айтты:

– Капшай! Анда jаан мÿÿстÿ неме…

– Кайда? – деп, Володя энчикпей сурады.

– Иримде. Капшай!

Гера ла Володя, олорды ээчий jирме кирези балдар иштеген ижин таштайла, jÿгÿргиледи.

Сууныҥ jаказына ончозынаҥ озо келген Соня, jырааныҥ тöзине буулап койгон jоон учукты тудуп айтты:

– Мында, тартар…

Гера jÿрексиреп, тыркырашкан колдорыла кармагын тартып, кимиректенип турды:

– Ташка илинип калган ошкош…

– Кем jок – деп, Соня, jанында туруп, айтты, – эмеш тыҥыда тарт.

Оныҥ айтканы чын болды. Удаган jок байа таш деп айткан неме эмештеҥ jууктап клеетти. Сууныҥ jаказында турган балдар, jÿректери согулыжып, кайкаганду кöрÿп турдылар.

База эки минут кирези öй öткöн кийнинде суудаҥ кöп айры тазылду тöҥöш кöрÿнип келди.

Гера маҥайында чыккан терин арчып, тÿкÿрди:

– Тьфу!

Шак ла бу тужунда кезик балдар тал-табышту тура ташталды. «Бу нетазы?» – деп, Гера сананып, ойто суу jаар кöрзö, тöнöштиҥ кийин jанынаҥ чын ла буланныҥ мÿÿзиндий мÿÿстÿ неме jууктап клеетти. Володя нöкöрине болужарга кармактыҥ учугынаҥ тудала, Соняга jакарды:

– Мылтык! Адамныҥ мылтыгын экел!

Соня мылтык экелерге jÿгÿрип барага ла турарда, jанында эр кижиниҥ ÿни угулды:

– Акыраар, балдар, мылтык керек jок. Тыҥ тартпагар, араай…

Ол кижи байа школдыҥ садында балдардыҥ ижин башкарып турган ÿредÿчи Санат Майманович болгон.

Узуны бÿдÿн jарым метрге jуук бел кургак jерде кыймык jок jатты. Оныҥ jиткезинде курч тырмактарыла кадалган jаан кара-кÿреҥ куштыҥ канаттары талбайып калган. Айландыра турган балдар бу ончо немени кöрÿп, байа бойлорыныҥ коркыганына каткырыжып турды.

Санат Майманович, тын jок куштыҥ канаттарын талбайта тартып, айтты:

– Jаан белди öлтÿрерге умзанган балыкчы бойы öлгöн. Кÿчи jетпеген туру. Тирÿ этке кадалган тырмактарын чыгара тартып албай салган…

Гера каткырды:

– Тимофей Карпычты бери кычырып алар керек, бойынын коркыган «кöрмöзин» кöрÿп алзын.

– Чын! – деп, Санат Майманович jöпсинип айдарда, Володя деремне jаар jÿгÿрди.

 

Митяш

(повестьтеҥ алынган ÿзÿк)

І

        Звонок  шыҥырап божогон кийининде, школдыҥ узун коридорында тым боло берди. Jаҥыс ла стенедеги  jаан час, кемди де уйуктадарга, кöстöриниҥ jыкпыктарын jабарга турган чылап, «jык-пык», «jык-пык» деп чатылдап турды. Jе бир-эки минуттыҥ бажында класстардыҥ эжиктери ачыларда, оноҥ балдардыҥ табыжы, буунтыны кенетийин буза соккон суу чылап, урулып келди…

         Бастыра зал адарулардыҥ уйазындый кÿÿлеп турды.

         Митяш ончозынаҥ озо кийинип алала, эмеш туура барып, нöкöрлöрин сакый берди. Гардеробтыҥ jанында чымалы ошкош кыймырашкан балдардыҥ ортозынаҥ кöгöлтирим кöстÿ, сырсак кызычак чыгып келди. Ол тийиҥ терези боро тонычагын ла андый ок бöрÿгин кийип алала, узун сары тулуҥдарыныҥ чаҥкыр ленталарын jазып турды.

        Митяш ого jууктап келеле, чырайын öнöтийин соодып, кату сыркынду айтты:

         – Умнова, тулуҥдарыҥды бöркÿҥниҥ алдына сугуп ал.

         Катя кайкады:

         – Ненин учун?

         – Кем-кем алтынга бодойло, блаап албазын.

         – Алтынга? – кызычак Митяштыҥ айткан сöзиниҥ учурын билип албай турды. Jе бойыныҥ чачына кылчас эдип кöрöлö, каткырды: - Андый болзо, кара кöзиҥди карманыҥа салып кой… Куштар jодро деп кöрöлö, чокып jип салар.

          Митяш ла Катя кокурлажып турганча, Казанцев Юра, оны ээчиде Чынатов Миша базып келгиледи. Jаҥыс ла Селбеков нениҥ де учун кöрÿнбей турган. Коридордо дезе каа-jаа ла балдар артты.

         Миша ары-бери кöрÿп, сурады:

          – Васька кайда?

          – Ол байа эртен тура оромыштарын таппай, öдÿгин коҥултак кийеле, келген эди – деп, Юра каткырып айтты.

           – Тьфу!

          Юра оноҥ ары куучындады:

          – Калганчы урок башталар алдында ол эjезиниҥ айылына барган.

          – Ол эмди эҥирге jетире jÿрер. Оройтып каларыс.

          Митяш кара кöзи суртулдап эрмектенди:

           – Кем jок, Миша, оройтыбазыс. Вася удабас болбой. Jаҥыс оромыштарын тапкан кийнинде, штанын jылыйтала, шалтаҥ келердеҥ башка…

         Балдар башкы jыл тöрöл колхозында баштамы школды ÿренип божодоло, Карагай jуртта келгилеген. Мында кезиги интернатта, кезиги тöрööндöриниҥ айылдарында jаткылап, jетиjылдык школдо ÿренгилеген. Олор эмди алтынчы класстыҥ ÿренчиктери.

         Селбеков эҥ баштап интернатта jаткан. Jе jарым айдыҥ бажында оныҥ Карагайда сельпоныҥ садучызы болуп иштеп турган эjези: «Интернат балдарга одын кестирет» - дейле, Васяны бойыныҥ айлына апарган. Ол анайда эткенин jааназы, Тотым эмеген, сÿрекей jарадып, айткан:

– Тарнатта jаш баланы эркеледер де кижи jок. Айла ол анда jÿрзе, карган мени ундып салардаҥ маат jок…

         Балдар кÿскиде кажы ла амыраар кÿнде айылдарына jанып jÿретендер. Jаан сууны кемеле кечкилеп турган. Jаҥыс ноябрь айда кезек öйгö кечип болбой тургандар, нениҥ учун дезе, шуурмак болгон. Jе тош тоҥуп каларда, олордыҥ jолы ойто оҥдоло берген. Кышкы каникулды да тöрöл jуртында öткÿргендер .

         Январь айдыҥ учында дезе керек бош ÿрелген. Ол öйдöҥ бери айылдарына бир де катап барып келерге келишпеди. Эҥ баштап ÿч неделеге чыгара тÿни-тÿжиле кар jаап, шуургандар атыйланып турган. Оныҥ кийнинде коркушту сооктор башталган. Jайкындалып чыккан кара суулардыҥ койу туман тыныжына ла jурттардыҥ трубаларынаҥ бурлап турган ыжына айас теҥери бороро берди. Алдында апагаш кардыҥ ÿстинде карарып турган карагайлар кырутып, буурайа берди.  Мындый соокко jаан jакы тонду да кижи чыдап болбой турган.

         Кыш саҥ башка болды. Эки айга чыгара улай ла бийлеп турган корон сооктор калганчы кÿндерде кенетийин сыныга берди. Кадын ичине келген jылу салкынныҥ тыныжына кар кайыла берди. Бир ле кÿнниҥ туркунына кайыр туулардыҥ меестери карантылап келди. Кече тÿжине ле jааш jаап, арка да jерлердиҥ карын jукартып ийди. Карган улус айдышты: «Калганчы jирме jылдыҥ туркунына бу киреде jааш jаап, мынча кирези кар кайылган учуралдар болбогон…».

         Эртеннеҥ ары jаскы каникул башталар. Кандый сÿÿнчилÿ кÿндер! Бастыра тöрöгöндöрлö, кожо ойноп jÿрген нöкöрлöриле туштажар, сÿÿнчилÿ тушташтар, jыргал-ойындар…

         Балдар меҥдеп тургулады. Олор эртенги кÿнди сакыбай, бÿгÿн калганчы урок божогон соҥында тургуза ла jанар деп, эрмектежип алгандар. Кÿн талтÿштеҥ ажа берди. Jол узак, кандый да болзо, он беш километрдеҥ ас эмес. Селбеков Вася дезе оромыштарын бедиреп барала, ойто та качан келер болбогой.

         Миша  энчикпей турды. Ол бир эмеш сакып турала, колыла чугулду jаҥып айтты:

         – Болор! Барар керек.

         – Акыр, – Юра оны токтодып, jеҥинеҥ тутты. – Мен чÿрче ле ого барып келейин.

        – Чын! – арткан балдар айдышты. – Капшай ла сÿÿртеп экел.

        Jе бу тужында эжик кыjырап ачылды. Селбеков оҥ колында калаш тудунганча келди.

         Миша удура алтап сурады:

         – Штанду келдиҥ бе?

         Балдар каткырыжа бердилер.

         Вася jаҥы ла тиштеп алган калажын тамагынан ажырып болбой, ыйлаарга турган чылап, коҥкок тумчукту jалбак jÿзин чырчыйтып, кÿлÿмзиренди…

                                                 

                                              ІІ

         Балдар jолго чыгала, машина сакып аларга, токтой тÿштилер. Jе машиналар та ончозы öдö берген, та jол ÿрелген учун jÿргÿлебей турган. Анайдарда балдар бир канча ла минуттыҥ бажында чöкöнип, «Jедишсе, отурып аларыс» – дежеле, jойу баскылады.

         Кÿн jабызай да берген болзо, чыдырман булуттарды öткÿре öзöктиҥ ичин, jайгыда чылап, jылыдып турды. Ол бийик кырдыҥ бажынаҥ ашкалакта, элбек карантылардыҥ ортозында кичинек кийистер ошкош борорып jаткан карларды эртенги кÿнге артырбай, кайылтып саларга кичееп тургандый болды.

Кайылган кардыҥ суузы бастыра кобы-jиктердеҥ jуука сайын шоркырап, Кадын öзöккö тÿжÿп турды.

         Кырды сындай чöйилип барган узун кара кайыштый  jолдыҥ jанында jалку базытту каргаалар jемзенип jÿргÿледи. Олордыҥ бирÿзи jууктап келген балдарды кöрöлö, уча берди. Jе ыраак барбай, карагай агаштыҥ кыйузында турган кайыҥныҥ бажына отурала, кар jоголып браатканын айдарга турган чылап, табыштанды:

         – Карр, карр!..

         Селбеков карманынаҥ пращ чыгарала, jолдоҥ кичинек таш таап алып, каргааны шыкап атты. Онызы канаттарыла эки-уч катап талбып ийген кийининде, кайыҥныҥ тöзинде jаткан сууга келип тÿшти.

         – Ой, канайып?!.. – Катя эки колын чабынып ийди.

         – Васяныҥ адыжы башка эмей – деп, Митяш айдала, олор тебинип  jаткан куш jаар jÿгÿрди.

         Балдар öлгöн каргааны кургак jерге чыгарала, аткан таш кажы jерине тийгенин кöргÿлеп турды. Митяш куштыҥ бажын тудуп кöрöлö, мактап турган айлу айтты:

– Школдыҥ качылары Селбековты нениҥ учун jараткылабай jат не? Мындый адышту кижи аҥ-кушты мылтык jокко до аҥдаар турбай.

          Вася кÿлÿмзиренип турды .

– Неге сÿÿнип туруҥ? – деп, Юра кабактарын jуурып, сурады. – Ÿренчиктердиҥ  jуунында берген сöзиҥди ундыдыҥ ба?

            Васяныҥ чырайы кубула берди .

         – Jурт jерде эмес – дейле, Вася оноҥ ары  айдар сöзин таппай jол  jаар басты.

         Селбеков резинкалу эки айры агажыла jÿзÿн-базын немени туштаган ла jерине адып jÿретен. Ол кÿстеҥ бери школдыҥ кöзнöгин jаҥыс ла катап ооткон эмес. Бир кÿн директорго туттурала, пращын блаатырып алган. Мынаҥ ары jарабас немеле беришпезим деп, сöзин берген. Андый да болзо, jарым айдыҥ бажында jаҥы пращ эдип алган. Ол керегинде бир де кижи билбей турган, нениҥ учун дезе, Вася jурт ичинде jÿргенде, оны улустыҥ кöзинеҥ jажырып, карманынаҥ чыгарбай турган. Jе бир кÿн ÿредÿ божогон кийнинде, оромло jанып браадала, энчикпеди… Чеденниҥ ÿстинде кучыйак чыйкылдап отурган. Сÿрекей эптÿ отурган! Jуугаш. Вася школдыҥ директорына берген сöзин ундыйла, оҥ карманында jаткан пращин чыгарып алды… Аткан «огы» кучыйакка тийбей, тураныҥ  jанында ойноп jÿрген оогош уулчактыҥ бажына тийген. Ол керегинде ÿредÿчилер билеле, Селбековты школдоҥ чыгарар деп айдышкан. Эртезинде Васяныҥ jааназы келди. Ол директордыҥ кабинедине кирген бойынча jайнаган:

        – Öскÿс баланы школдоҥ чыгарбагар, калак!

        Васяныҥ адазы  jурт Советтиҥ качызы болуп иштеген. Jуу тужында фронтто болгон. Анда фашисттерле jуулажып шыркаладала, эки тöҥöштий кыскачак буттарлу инвалид болуп калган. Андый да болзо, иш jок отурбайтан. Ол Кадын сууныҥ jарадында болчок турада jадып, jайгыда сельполо эткен договор аайынча балыктап, пенсияга ÿзеери бир эмеш акча иштеп алып туратан.

        Эртен тура таҥ атса ла, инвалид чолтук буттарына келиштире кöктöгöн бажы jок öдÿк кийеле, эжиктеҥ чыгып, jуугындагы турган кемези jаар кичинектеҥ алтап, базып баратан…

         Jе бир катап  караҥуй тÿнде ол эмегениле экÿ кеме бажына кадаган темир каламага от салала, балык jарыдарга барган бойынча, ойто келбегендер. Олор канайда сууга тÿжÿп öлгöнин кем де кöрбöгöн.

         Вася ол тушта ÿч jашка jеткелек болгон.

        Öскÿс калган уулчакты jааназы азырап, кöстиҥ чогынаҥ артык корып турган. Эҥ артык курсакты ого берип,  оныҥ бастыра некелтелерин тутак jок бÿдÿрип туратан. Кийининде уулчак оныҥ столго салган курсактарыныҥ эҥ амтандузын байы талдап  jиир болды.

         Тотым эмеген Васяга сÿрекей килеп, «Ырыс jок бала мен öлгöлöктö эмеш ойноп, jыргап алзын» – деп сананып, оны кандый да ишти иштетпей туратан. Анайдарда, Вася кÿнÿҥ ле нении де этпей, санаазына кирген ойындарды ойноп jÿретен. Кайдаҥ да резинкалу эки айры агажак экелеле, туралардыҥ эмезе столмолордыҥ ÿстинде отурган кушкаштарды адып турар болды. Кезикте jааназына ачынала, оны да оок таштарла адып туратан.  Онызы печкениҥ ары jанына jажынып эмезе алакандарыла бöктöнип алала, каткырып айдатан:

         – Jо-о калак! Jыга адып салдыҥ, балам! Карган jаанаҥа эмеш киле, экем…

          Вася он ÿч те jашка jеткен кийининде,  Тотым эмеген оны jаш балага бодоп, ого jаантайын килеп jÿрерин таштабады. Уулдыҥ кылыгын чала эмеш jаратпай да турза: «Балдар ончозы тÿҥей, эмеш jааназа, сагыш алынар» – деп иженип  jÿрди. Оныҥ учун школдыҥ директорына келеле, Васяныҥ сыраҥай jарабас кылыгын керекке албай, кижиниҥ jÿрегине öткöдий сöстöрди таап, калактап турды:

         – Коногым jедип калган. Божоп калзам, öскÿс баланы кöрöр кижи де jок болор. Кайран балам! Кööркий…

        Директор оны угуп, ичинде сананды: «Чын, Селбеков  jаҥыскан артала, школго jÿрбезе, там ары барар. Оны база катап кезедип салала, ÿредип кöрбöйинче болбос…»

         Ол кÿн, алтынчы «Б» класста калганчы урок jаҥы ла божогон öйдö, эжиктеҥ директор кирип келди. Ол ÿредÿчиле коштой туруп, бастыра балдарды аjыктап кöрди. Оныҥ кийининде айтты:

         – Слердиҥ клазыгар бастыра школды тöмöн тартып туру. Класс дезе Селбековтыҥ керегинде öрö чыкпай jат…

                   Балдар ончозы чугулду кöрÿжиле бöкöйип отурган нöкöри jаар кылчас эдип кöргÿледи.

          – Чык бери – деп, директор Селбековты бойы jаар алдырды.

          Онызы араай кöдÿрилеле, бажын эҥейте тудуп, jууктап келерде, ол айтты:

          – Кандый снайпер болуп турганыҥды бастыра балдарга куучындап бер.

           Вася бажын öрö кöдÿрбей, чамчазыныҥ эдегин колыла уужап, кимиренди:

           – Пращты колго тутпазым. Jакшы ÿренерим…

           Кÿндÿй Иванович  оныҥ эрмегин учына чыгара укпай, нениҥ де учун Казанцев Юраны кöстöп, оноҥ ары куучындады:

           – Селбековло  jаҥыс колхозтоҥ келген балдар коомой уренчиктер деп кем де айтпас. Jе олор нöкöриниҥ jарабас калыктарын кöрÿп те турза, оны кандый бир jакшы немеге ÿредип аларга кичеенбей jадылар.

           Юра ол тушта сÿрекей тыҥ уйалган. Директор куучындап божогон кийининде, ол, солдат чылап, тÿп-тÿс турала, тегин де узун мойынын чöйип айтты:

          – Бис, пионерлер, Саналов Митяш, Умнова Катя, мен… болужарыс…

          Юра бойыныҥ анайда молjонып айткан сöзин ундыбаган. Ол кирзовый сапогыла чыкту jерге мачылдада базып, ырап брааткан Селбековко  jедижеле, пращын блаап аларга сананган. Jе онызы бойыныҥ сÿÿген «мылтыгын» бастыра балдардыҥ кöзинче карагайлардыҥ ортозына мергедеп ийди. Анайдарда, Юра токунай берди.

 

                                                  ІІІ

         Сÿрекей jылу кÿнде кышкы кийимду базарга jеҥил эмес болгон. Балдар тондорыныҥ топчыларын чечип те салган болзо, терлеп брааттылар. Олор беш километрди öткöн кийининде, токтой тÿштилер. Кезиктери тургуза ла jолдыҥ jанында jаткан jалбак ташка отургылады. Митяш дезе отурбай, кара кулакту бöрÿгиле маҥдайыныҥ терин арчып, айтты:

        – Jолло эбирип барганча, мынайда чике барар керек, чоорт…– ол бöрÿгиле сол jанына jаҥып ийди. – Мында jуук…

         Чынатов Миша тöмöн, öзöктö, карарып турган карагай агашту ортолык jаар кöрÿп, алаҥзыды:

          – Jол jок, койу  jыраалу jерле кижи капшай базып болор эмеш пе?

          – Тьфук! – деп, Митяш тÿкÿрди, – jыраадаҥ не коркыыр? Койондор чылап, öдö бербей!

          Бир будын öдÿгинеҥ сура тартала, эмеш сууга öткöн оромыштарын катап ороп отурган Юра jарадып унчукты:

        – Митяштыҥ айтканы чын!

        – Анда аҥчылардыҥ тургускан тузактары бар болбозын… – деп, Катя айтты.

        – Андый болзо, куштар чылап, чип-чике уча берерис!

        – Чын, чын! – ончозы каткырышты. – Учуп баралдар!..

        Эптÿ-jöптÿ jÿрген нöкöрлöр бир эмеш амырап алала, öзöкти тöмöн баскылады. Олор кöбÿктелип агып jаткан суулу jууканы jараттай брааткандар. Митяш ончозыныҥ кийининде артып, jолой учураган карагай jадыктаҥ jаан чобра кодорып алып, оны ортозынаҥ томыракла ÿйтейле, ого узун агаш кондырды. Бойыныҥ jазап алган «керебин» тÿрген сууга салып ийеле, кийининеҥ ары jÿгÿрип кыйгырды:

         – Э-э-эй!.. Jол береер!

         Алдында барып jаткан нöкöрлöри кайа кöрöлö,  база кыйгырышты:

         – Крейсер клеет! Крейсер… Ура-а-а!

         Селбеков «крейсерди» уткып, оны адар кÿÿни келерде, байа мергедеп ийген пращин колыла карманынаҥ jоктоп турды. Бу тужында Катя «керепти» тозуп алала, jаратка токтодып ийди. «Божот, божот!» - деген уулдардыҥ кыйгырышкан табыжын эзебей, ол бойыныҥ колпладын мачтага буулап койды.

         Чаҥкыр парусту «кереп» тÿрген сууныҥ чакпынду jерлеринде ары-беры экчелип, тымыктарда айланып турды, кезикте кичинек ажулардаҥ ашканда, чобразы сууга чоҥуп, jаҥыс ла парусту мачтазы кöрÿнип браатты.

         Балдар «ай-уй» дежип, кийининде артпаска кичеенип турдылар. Вася ончозынаҥ тыҥ сÿÿнип, уча берерге турган чылап, эки колыла улам сайын jаҥып, секирип браатты. Jе бир jерде тайкылала, jардаҥ jууканыҥ тÿбинде шоркырап турган сууга меч этти.

         Сÿÿнчилÿ ойын ÿрелди. Парусту кереп ундылып калды. Балдар ончозы  jуукадаҥ ойто чыгарга албаданып, той балкашту jаратка кармадап турган нöкöри jаар болдылар. Кереп дезе олорды сакыбай, там ла там ырап турды. Удаган jок ол Кадын öзöккö тÿжеле, кезек öйгö кайдаар да барбай, jаҥыс jерде айланып турды. Jе тÿрген сууныҥ чакпыны чобраныҥ бир келтегейине базып ийерде, ол, бойыныҥ «капитандарыла» эзендежип аларга турган чылап, кичинек парузыла эки-ÿч катап jаҥып ийеле, бастыра бойы сууга чоҥуп, кöрÿнбей калды…

 

                                                   ІV

          Интернатта ас-мас ла балдар артты. Олордыҥ кезиги экинчи сменада ÿренип, урокторынаҥ бозом эҥирде божойло, мында конуп алып, эртен jанар дешкиледи; кезиги ыраак jурттардаҥ келген учун jанып болбой салгандар. Кезиктери дезе, айылдары сÿрекей jуук болордо, меҥдебей турдылар.

        Олор ончозы эҥирде ажанып алала, jарык ла jылу кыпка jуулыжала, jиит воспитательницага баштадып,  jÿзÿн-башка jилбÿлÿ ойындар ойноп тургулады. Калганчызында jергелей туруп алала, кожоҥ баштадылар.

         Эжиктеҥ бийик сынду, эмеш буурайа берген чачту кижи кирип келди. Ол кожоҥдоп турган балдардыҥ jанынча араай базып, нениҥ де учун токуназы jок кöзиле кемди де бедиреп браатты. Оноҥ Нина Аматовнаныҥ jанына токтоп, кезек ойго унчукпай турды. Jе кожоҥ божогон кийининде сурады:

          – «Кызыл таҥ» колхозко jанып барган балдар ойто келгиледи бе?

          – Jо-ок – деп, Нина Аматовна бийик сынду кижиниҥ jÿзине алдынаҥ öрö кайкаганду кöрÿп, чöйö айтты. –  Олор нениҥ учун ойто келетен?

         Интернаттыҥ заведующийи санааркап калган бÿдÿштÿ кимиренди:

        – Божотпос керек болгон…

        – Нениҥ учун? – Нина Аматовна токунабай барды. – Jарабас керек чыккан ба?

        – Та кечкилеген, та  jок? – деп, Степан Кумарович колыла ээгинеҥ сыймай тудуп, айтты. – Кайылган кардыҥ суузы тоштыҥ ÿстиле ага берди.

        – Качан? – Нина Аматовнанын чырайы кугара берди.

        – Бойым кöрбöдим… Караҥуй кирген тужында деп айдыжат…

        – Андый болзо, балдар кече берген болор бо? Олор талтÿште баргылаган эди.

         – Та – деп, Степан Кумарович унчугала, сол колындагы чазын кöрди, оноҥ бой-бойлорыла шымыраныжып турган балдарга айтты:

          – Слер барып уйуктагар, öй jеткен эмтир.

         Балдар jÿре берерде, Нина Аматовна айтты:

         – Кечкилеп алган болзо, эмди колхозко  jедип барган болор, мында ыраак эмес.

         – Телефон согор керек – дейле, заведующий эжик jаар меҥдеп басты.

         Нина Аматовна караҥуй оромло jаан алтап брааткан узун сынду кижиге jедижип болбой турды. Оныҥ учун кезик аразында,  jаш кызычак чылап,  jÿгÿрип браатты. Ол булдыр jерге бийик чоҥчойлу туфлязыла ижемчизи jок базып, почтага jеткенче, ÿч катап jыгылган.

         Интернаттыҥ заведующийи воспитательницала экÿ бÿдÿн jарым часка jуук öйдиҥ туркунына телефонноҥ айрылбай турдылар. Jе «Кызыл таҥ» колхозтоҥ каруу келбеди. Арт учында, Степан Кумарович айтты:

         – Jе, канайдар база. Эртен керектиҥ аайы, айса, билдирер.

         Интернатта балдардыҥ кöп сабазы орындарына jатпай, куучындажып отурдылар. Олор сöс блаажып, кезикте керижип те турдылар. Олордыҥ табыжынаҥ jаан кыптыҥ ичи кÿÿлеп турды.

         Сыкык кöстÿ сары уул орынныҥ кырына отурала, нöкöрин бурулап айтты:

         – Байа, тÿште,  jанак деп айдарымда, болбогоҥ. Тенек…

         Jе онызы кийимин чечпей ле, тöжöгине кöҥкöрö jадып, каруун  jандырбай турды. Айдарда сары уул jудругына оныҥ мыкынына тÿртÿп ийди:

         – Öлÿп калдыҥ ба? Сууны канайып кечерис? Картас!..

        – Канайып, канайып – деп, Картас кайа кöрöлö, öткöнип айдат. – Сениҥ санааҥда jаҥыс ла ол… Митяш, Юра ла öскö дö балдар, айса болзо…

        Ол база эмеш  jадала, капшай туруп, ончозына угулгадый эдип, тыҥ айтты:

        – Балдар!

        Табыш токтой берди.

        – Селбековтыҥ эjезине барып келер керек.

        – Ондо не керегис бар?

        – «Кызыл таҥныҥ» балдары Кадынды кечип болбой салала, Васькала кожо ого барган болор бо?

        – Чындап та…

        Картас ла база ÿч уул кийинип алала, эжиктеҥ чыккылады.

        Селбековтыҥ эjези Борос ÿйде jок болды. Картыс эжиктеги jаан чой сомокты тудуп кöрöлö, кайкап эрмектенди:

        – Тÿн ортозына jетире кайда jÿрет не?

        Айылдаштарынаҥ сурап укса, «Билбезис» - дешкиледи. Анайдарда Картыс нöкöрлöриле кожо бир де неме jартап албай салды. Ол интернатка  ойто келип, орынга jадала, узак уйуктап  болбой турды.

        Картыстыҥ тöрöл колхозы ыраак эмес. Ого jетире беш-алты ла километр. Кардыҥ суузы эмес болгон болзо, ол Кадынды тошло Карагай jурттыҥ одожынаҥ кечеле, чÿрче ле jеде берер эди. Jе Картысты эмди öскö санаалар уйуктатпай турды.

         «Кару наjылар! Олор эмди кайда не? Ада-энелерине jеткен болзо, сÿрекей сÿÿнгилеп турган болбой кайтсын. Jе сууга туйуктанган болзо, ойто келерге кÿчтери jетпей барган… Jерде конгылап jат. Ол эмезе тошло кечип барадала… тал ортозына jеткен тужында… Эх, Митяш, Митяш, кару наjылар! Мен анда болгон болзом, Кадынды кечтирбес эдим…»

 

                                               V

        Ортолыктыҥ ак jерлеринде кар jок. Эмеш топсый берген куудаҥ öлöҥ jеҥил эзинге шылырап турды.

        Койу агаштыҥ аразында да кар jука болды. Оныҥ ÿстинде карагай агаштыҥ тÿшкен бÿрлери ле jÿзÿн-башка jыраалардыҥ кöбöлöктöргö тÿҥей jалбырактары саргарыжып кöрÿнип келди.

        Jол баштап, алдында барып jаткан Митяш кичинек акка чыгала, сÿÿнип айтты:

        – Макалузын! Бир ле частыҥ бажында айылда болорыс…

        Ол тöрт-беш катап алтап ийеле, база нени де айдарга сананган, jе бу тужында кенетийин кандый да неме кургак öлöҥдö шалырт-шалырт этти. Ол ок тарыйын ээчий клееткен нöкöрлöри jолдоҥ туура jÿгÿрип, кыйгырышты:

        - Койон! Койон!

        Апагаш аҥычак корболоп öскöн койу талдардыҥ аразыла кöрÿнип-кöрÿнбей маҥтап барала, ак jерге чыкты. Ол нениҥ де учун саҥ башка калып, кокпоҥоп барып jатты. Балдар оныҥ jакшы маҥтап болбой турганын кöрöлö, кийининеҥ ары сÿрÿшкиледи. Jе кандый бир учуралда бертинген эмезе балу аттырган койон ыраак барып болбой до турган болзо, туттурбай турды. Кезик аразында ол, сÿрÿжип келеткендерди öчöштирерге турган чылап, сыраҥай jуук токтой тÿжеле, кайа кöрÿп, каткырып тургандый болды.

         – Ой, уулдар! – деп, кой терези узун тонду Митяш тÿрген jÿгÿрип болбой, ончозыныҥ кийининде артала, кыйгырды: – Юра… Миша-а! Токтогор!.. Чечинип алалыкта-ар!

         Jе нöкöрлöри оныҥ кыйгырып айткан сöстöрин оҥдобой турдылар. Олордыҥ кулактары тунуп калгандый болды. Jаҥыс ла бастыра бойлоры терлеп, коркушту арыйла, тыныштарын бадырып болбой барган соҥында ла токтой бергендер.

         Jÿк арайдаҥ кöрÿнип турган койонноҥ кöзин албай, катанчыларын бачым чечкиледи. Чечинип божогон кийининде, Миша качарлары кызарып келген кызычак jаар кöрÿп, эрмектенди:

        – Сен, Катя, бисле кожо jÿгÿрбе. Бу тондорысты каруулда. Jе бе?                                                                                   Катя мойношподы. Ол jаҥыскан артып, Селбековтыҥ байа jуукага тÿжеле, сууга öткöн кара тонын карагайдыҥ будагына илип салала, коштой турган jабызак тöҥöшкö отурып алды.

         Койонды сÿрÿжип барган уулдардыҥ кыйгы-табыжы тыҥый берди. Чечинип алган кийининде, jÿгÿрерге jеҥил болгон. Jе андый да болзо, олордыҥ ижемjизи бÿтпей турды. Байа белен ле туттурар деп кöрÿнген койон эмди jÿзÿн-базын сÿме таап, олорды мекелеп, колго кирбей турды. Олор оны эптÿ jерге капсап алала, тудар деп, бир канча öйгö чыгара албаданып турдылар. Бир катап jерди сÿзе-сÿзе маҥтап jÿрген койон jаан таштарга келип туйуктанарда, оноҥ канайып та чыгып болбос деп кöрÿнди. Анда да öлÿмниҥ колынаҥ айрылды. Ол ташты ажыра калып болбой салала, оноҥ кайра ташталып, ажыра салынала, jаан кыйгы-табышту jÿгÿрип келген балдарга удура маҥтады. Миша ла Вася оны тударга эки jанынаҥ jÿткип келгиледи. Jе сÿзÿшкен кучалардый, терлÿ маҥдайларыла бой-бойлорына кÿч этире согулыжала, эки башка кайра ташталып, чалкойто тÿшкÿледи.

        Койон база бир канча öйгö чыгара амыр билбей jÿрди. Арт-учунда, бош арый берген. Ол кийин буттарыла тебинип, тумчугыла   jерге улам сайын тÿртÿлип, ажыра салынып турды. Бир катап карлу jерге ажыра салынала, ылтам туруп болбоды. Öлÿм jууктай бергенин сезеле, чыҥырып маҥтады. Шак ла бу тужында Митяш ого jедижеле, мÿркÿт чилеп ÿстине келип тушти. Jе ол ок öйдö багырып ийди. Койон дезе эмеш оҥдоноло, jырааныҥ ортозы jаар маҥтады.

        Митяш канду сабарын оозына сугала, ачузына чыдап болбой, тоголонып jатты. Ээчий келген Юра оны ажыра калыды. Ол бир де эмеш öйгö токтобой, оноҥ ары jÿгÿрди…

                                              6

         Уулдар койонды сÿрÿжип, кöп öй öткöнин билбей калдылар. Олор Катяныҥ jанына келерде, эҥир кире берген. Койонды пиджагына ороп, колына тудунып алган Юра айландыра jерди аjыктап кöрöлö, айтты:

         – Капшай барар керек.

         Эки-ÿч минуттыҥ бажында ончозы кийинип алала, баскылай берерде, Селбеков турган jеринеҥ кыймыктанбады. Юра кайа кöрÿп сурады:

         – Сен барбаска ба?

         Вася jиткезин тырманып, кимиренди:

         – Бöркÿм jок…

         – А кайда салгаҥ?

         – Мында ла – деп, Селбеков бÿдÿмчизи jок унчукты.

         Миша ого кылчандап кöрöлö, ачынып айтты:

         – У-у, шалаҥ! Качан да андый…

         Чынатов Миша ла Селбеков Вася ööй карындаштар (олордыҥ энелери эjелÿ-сыйындулар), jе андый да болзо, олор эку jарашпайтан. Миша бойыныҥ карындажын сÿÿбейтен, öскö балдар jокко оныла кожо jÿрбейтен. Jе каа-jаа учуралдарда кожо jÿрерге келишкенде, ол оны тудуш ла арбап, эмезе токпоктоп туратан. Эмди Вася бöрÿгин jылыйтканын билеле, Миша оны согор кÿÿндÿ болды.

                   Байадаҥ нени де сананып, унчукпай турган Митяш кенетийин омок ÿниле айтты:

                   – Ой, уулдар!.. Акыр, Миша, ого тийбе… Койон сÿрÿжип  jÿрерде, казан ошкош, jаан бöркÿзи бажында болгон эмес беди? – ол кÿлÿмзиренип, ары-бери суртулдашкан кап-кара кöзиле нöкöрин аjыктады. – Мишала сÿзÿшкен jерде чачылган болор бо?

         Ончозы каткырышты:

         – Чындап та!..

         Jе Миша каткырбады. Ол эмдиге jетире кыймыктанбай турган Селбековко jууктап, jакарды:

         – Тöҥöш чилеп турбай, барып бедре, кöрмöс!  

        – Сен… кыйгырба – деп, Вася ыйламзырап айдала, чаал карагайлар jаар ууланды. Арткан балдар оныҥ ойто келерин сакыбай, ээчий баскылады…

         Бöрÿк бедреп jÿргенче тÿн кирди. Оныҥ учун эмди Васяга jаҥыс Миша эмес, jе öскöлöри де чугулданып турдылар. Андый да болзо, Митяш Селбековтыҥ кийининеҥ барып, каткыдаҥ токтодынып болбой турды:

         - Мынча кирези jаан бöрÿкти канайып jылыйтат не?

         Jе öскöлöри каткырар кÿÿндери jок болуп, каруузына нени де айтпай турарда, ол до унчукпай барды.

          Jылу. Салкын билдиртпейт. Табыш jок. Jаҥыс ла балдардыҥ буттарыныҥ алдында кургак комургайлар ла будактар jызырап турат.

         Юра алдынаҥ базып, караҥуйда тудуш ла jыраалу jерге эмезе кайылган кардыҥ суузына учурап турды. Оноҥ агаштыҥ аразына кирерде, керек там коомойтый берди: jердиҥ сомы торт кöрÿнбей барды.

         Юра jаман jерге туйуктанала, айтты:

          – Митяш! Сен, jолды билетен кижи, Селбековты öчöштиргенче, jол башта.

         – Мында jол кайдаҥ келет? – деп, Митяш ичкери базып, эрмектенди.-  Jердиҥ сомы кöрÿнбей турарда, отура тÿжÿп, кöрÿп алар керек.

         Ол бир эмеш барып jадала, агаштыҥ кыйузына кенетийин токтоп, нени де тыҥдай берди.

         – Не болды? – деп, балдардыҥ бирÿзи сурады.

         Карууна jаан агын сууныҥ табыжы угулды. Ол там ла jууктап, там ла  jаанап турды. Jарым минуттыҥ бажында тÿрген суу, балдарды öнöтийин коркыдарга турган чылап, олордыҥ jанынча öдÿп, анчадала тыҥ кÿркÿрей берди.

         Сÿрекей jылу кÿндерде кар кайылып, тоозы jок кобы-jиктердеҥ Кадынга кирген суу тоштыҥ алдына бадышпай, ÿстине чыгала кÿркÿреп ага бергенин оҥдоорго кÿч эмес.

         Кадынды кечер арга jок болды. Jе балдар эмеш ле эрте келгилеген болзо, керек башка болор эди. Олор дезе jарым частаҥ артык öйдиҥ туркунына Селбековтыҥ бöрÿгин бедреп jÿреле, оройтып калдылар. Оныҥ учун эмди, бойлорыныҥ койон сÿрÿжип, ÿч часка jуук öйди öткÿргендерин ундыйла, jаҥыс Васяны бурулап, ол jаар кылчаҥдап кöргÿледи. Jе алаатый береле, эдер немезин таппай, тым тургулады.

         Ончозынаҥ озо Митяш санаа алынды.

         – Капшай ойто баралы! – деп, ол jакару берип турган аайлу айдып, тоныныҥ эдегин курдыҥ алдына кыстанып алала, jердиҥ jакшы-jаманын талдабай, jÿгÿрди…

         Балдар база бир канча кыйын-шыраны öдÿп, коолдыҥ jанына келеле, олордыҥ ижемчизи калас болгонын билгиледи. Суу мында да тоштыҥ ÿстине агып, коркушту шуулап турды.

         Селбеков ортолыктаҥ чыгар аргазы jок болгонын билген кийининде, бастыра бойы корчойоло, jÿзин алакандарыла бектеп, сыктай берди.

        – Эйт, багырба, шалаҥ! – бойы да jÿк арайдаҥ ыйлабай турган Миша кекенип, Селбековко калып келеле, оны тамагынаҥ тутты. – С… сениҥ ле учун…

         Вася кайра бÿктелип, арай ла  jыгылбай турды. Ол коруланып, кÿчи jетпей барарда, бойыныҥ öштÿзин колынаҥ тиштеп ийди.

        Миша там ла кекенип, оны jыгарга, тизезиле тöжине базып алды.

        Юра оҥ колыла Мишаны jаказынаҥ капкан бойынча кайра тартып, кыйгырды:

        – Божот, божот дейдим!

        Оныҥ сол колыла тöжине jаба тудуп алган койоны коркып, чыҥыра берди, jе Юра оныҥ табыжына аjарбай, Мишаны силкип кайра тартып турды.

         – Божот! Оноҥ öскö бис…

         Умнова Катя да Чынатовты уйалтарга турды:

         – Пионер анайда кылынар ба? Jаҥыс Вася бурулу эмес. Койонло беришпес керек болгон.

         Вася öштÿзиниҥ колынаҥ jÿк арайдаҥ айрылала, бут бажына турды. Ол тыркырашкан колдорыла чамчазыныҥ топчыларын jоктоп, сыктап турды:

         – Ту… удаган и… ийт чилеп…

         Миша эмди бир эмеш jобожый берип, база ыйлап турды. Ол Васяга

тиштедип алган колын сыймап, эрмектенди:

         – У-у-нчукпа, шалаҥ.

         Митяш бöслö таҥган колыла Селбековтыҥ ийинине араай таптап айтты:

         – Кем jок, Вася, бис эртен таҥ атса ла, jымжак уйада отурган бöднöниҥ балдары чылап, бöркÿҥе отурала, сууны кечип аларыс.

         Селбеков бу jылу ла jымжак айдылган кокурдаҥ улам санаазы эмеш jарый берерде, ый öткÿре кÿлÿмзиренип ийди.

         Öскö дö балдар ортолыкта туйукталганын кезек öйгö ундыйла, каткырыжа бердилер.

                                                    9

         – Ой, улустар! – деп, Митяш узун чичке сынду Юрала кожо öлöҥниҥ jанына токтойло, эрикчил тымыкты бузуп кыйгырды. Ол тоныныҥ эдегин кайыш курына кыстанып, бöрÿгин колына тудунып алган турды. Оныҥ терлÿ кара чачы айдыҥ jаркынына jалтырап турды. – Бу обооны кем тургускан, кемниҥ бригадазы?

                   – Селбековтыҥ! – кайда да кöрÿнбей турган Катяныҥ каткы öткÿре айткан ÿни угулды. – А слер не улус?

                   – Бис геологтор. – Юра унчукты.

          – Jок, садоводтор – деп, Митяш оны тÿзетти. – Jакшы иштеген бригаданы сыйлаарга яблоколор экелдис.

          Миша ла Катя jууктап келерде, ол койынынаҥ таштар чыгарып берди:

          – Jигер мыны.

          Катя болчок, апагаш таштарды кöрöлö, сÿÿне берди:

          – Кандый jараш! Яблоколор эмес, такааныҥ jымырткалары туру не.

                   – Картошко до бар болор керек – деп, Юра карманынаҥ кара таш чыгарды.

         Миша кара ташты колына алала, оныҥ бескезин билерге турган чылап, öрö-тöмöн экчеп айтты:

         – Бу мындый яблоколо Васьканы сыйлаар керек…

         Кöлöткöлÿ jерде кöрÿнбей jаткан Селбеков бойыныҥ тöжöнгöн öлöҥин шылырадып кыймыктанды.

         Балдар экелген таштарын jаҥыс jерге таштайла, бир эмеш ажанып алар керек дештилер.

         – Jе, кÿндÿлÿ айылчылар, - деп, Митяш тоныныҥ эдегин кайра кыстанып, колын карманына сугуп, карган апшыйак ошкош эрмектенди. – Бу jыл бистиҥ ортолык jеристе аш коомой бÿткен, чо-орт. Менде алаканча ла эки тилим калаш бар эди. Коомой сыйлаган учун ачынбагар. – Ол сарjулу калаш чыгарала, оны беш кижиге канайда ÿлеерин билбей турды.

         Балдар каткырышты:

        – Мындый jаан ортолыктыҥ ээзи бай болор керек.

        – Калаш jок то, бисти бери не кычыргаҥ?..

        – Акыр, Митяш, сындырба – деп, Юра айтты. – Эҥ баштап бисте ончобыста канча кирези барын кöрöлдöр.

        – Чын, - Митяш jöпсинди. – Ончогор бого салыгар. – Ол калажын бойыныҥ алдында jаткан бöрÿгиниҥ тöбöзине салып койды.

        – А Вася кайда?

        – Васька! – деп, Миша кыйгырды. – Келбей канайып туруҥ? Сениҥ öлöҥиҥди кем де албас.

        Селбеков jууктап келеле, айтты:

        – Менде калаш бар эмес.

        – А байа, тÿште, нени  jигеҥ?

        – Айылымнаҥ ажанбай баргам… эjем ÿйде jок болгон.

        Чынын айдар болзо, Селбековто бу ла jуукта jарым каралька калаш ла беш пряник бар болгон. Jе ол эртенги кÿнди сананбай, одын тажып божогон кийининде, ончозын jип салган. Арткан-калган оодыктарын дезе öлöҥ jулар тужында кармандарынаҥ кактап алган.

         Катя оны билип те турган болзо, унчукпай отурды.

         Тöрт кижиниҥ калажы jарым да килограммга jетпес болды. Анайдарда Митяш айтты:

– Бис беш кижи бу калашла кандый да болзо, эки-ÿч катап ажанып алар учурлу: бÿгÿн, эртен, соҥзын.

         Ончозы jöпсине берерде, ол бойыныҥ сарjулу калажын беш кижиге ÿлейле, артканын Катяныҥ колына берип, айтты:

        – Кладовыйды сен башкарарыҥ, Катя.

        – Jаҥыскан  jип салзам, не болор? – Катя калашты кÿреҥ бöстöҥ эткен сумказына салып, сурады.

        – Алтын тулуҥдарыҥды блаап аларыс.

        – Jок, андый эмес – Миша  jöпсинбеди. – Талдаҥ узун пряниктер сындырып алала, сыйлаарыс.

        – Мен бодозом, – Юра кÿлÿмзиренген jÿзин алаканыла бöктöп, эрмектенди, –  кладовойды Васяга башкартар керек.

        – Ол тужында ичи-кардыс борт эдип, jарылар болбой – деп, Митяш каткырды.

        Ончозы кокурлажып, ажангылады. Jаҥыс ла Вася ажанбай, бойыныҥ ÿлÿзин карманына сукты.

         – Тойу болзоҥ, ойто берип ий! – деп, Миша jакарды.

         – Талтÿштеҥ бери курсак jибеген кижи канайып тойу болотон? – Селбеков кайдаар да туура кöрÿп, кимиренди. – Суузап турум. Оныҥ учун…

         – Андый болзо…Кöр, Вася, - деп, Митяш jуугында турган койу талдар jаар колын уулап айтты: – Анда кичинек кара суу бар. Ичип алала, биске де экелип бер.

        Балдар ончозы Митяш jаар кайкаганду кöргÿледи: «Бу нени айдат не? Сууны неле  сузуп экелетен?»

         – Сузуп алгандый неме бар эмес – деп, Вася айтты.

        – Анда стакан бар, таап аларыҥ.

        Селбеков кара суудаҥ ойто келеле, бир де неме айтпай, бойыныҥ jерине отурды. Митяш оны аjыктап кöрöлö, сурады:

        – Суу экелдиҥ бе, Вася?

        – Кандый да стакан jок. Кижини тöгÿндеп…

        – Ба-таа, канайып кöрбöдиҥ, уул? Стакандар толтыра ондо!

        Митяш турган ла бойынча кара суу  jаар jÿгÿрип барала, jоон балтырганныҥ комургайын тудунып алган келди.

        – Ичеер, балдар, – деп, ол бир  учынаҥ суу тамчылап турган комургайын нöкöрлöрине берип айтты. – Капшай, оноҥ öскö тÿби jайгыдагызындый эмес, коомой.

                                                 18

        Катя талдардыҥ ортозында шоркырап турган кара сууга келип, торлооныҥ jудрукча болчок эдин jунала, табак ошкош тегерик таштыҥ ÿстине салып койды. Бойы ал санаага тÿжÿп, чаҥкыр ленталу тулуҥдарын бирде jаактарына jаба тудуп, бирде jалакай колыла сыймап, эмезе кöзине jууктадала, jаҥы ла кöргöн солун немени чилеп, удаган аjыктап турды.

         Башкÿн Митяш айткан: «Кыл бар болгон болзо, эт-сатты jиир эдис…» Оныҥ айтканы чын. Jок, кандый да болзо, Катя бойыныҥ чачына тийбес. Оныҥ ордына кандый-кандый эп-арганы табарга кичеер.

        Тулуҥдарын кандый бир кижи блаап албазын деп, коркып турган чылап, тöжине  jаба тутты. Jе бойыныҥ алдында, тегерик таштыҥ ÿстинде, торлооныҥ эдиле коштой jаткан кичинек томыракты кöрöлö, сананды: «Юраныҥ бычагы… Айса болзо, оорып jаткан Юраныҥ, ончобыстыҥ  jÿрÿмис бу эки тулуҥымда, чачымда?»..

         Ол бычакты колына тудуп, тулуҥыныҥ тöзине jаба экелди, jе ол ок тарыйын ойто ырадып салды.

         Одуныҥ ÿсти jанынаҥ бир jеҥи jок узун кара тонду оҥ будына сопок, сол будына кандый да öдÿк аайлу неме кийип алган уул аксаҥдап клеетти.

          Селбеков башкÿн мечирткениҥ эткен табыжынаҥ коркып, тÿнди уйку jок öткÿргенинеҥ улам, таҥ эртен оттыҥ jанына jадала, jарым тÿшке чыгара уйуктады. Ойгонып келген соҥында бажы кÿйÿп калган сопогыныҥ кончын таштабай, колына тудунып алала, конгон jеринеҥ ырап басты. Ол чинези чыга берген уур сопокту будын чала сÿÿртеп, ак таҥышкакту, булгууш ошкош будын эмеш  бийик кöдÿрип браатты. Эп jок то болзо, кööркий нени этсин база. Ол анайда беш те километрди базып öдöр эди. Jе сол будына ороп алган ич штаны сыраҥй эп jок болды. Оны канайып та эптеп буулаза, тудуш ла чечилип турды. Вася оныла уружып, не аайлу шыралаган эди! Арт учында, эрик jокто jаҥы сÿме тапкадый болды. Ол jалтыркай сапту томырагыла тоныныҥ бир jеҥин ийин бойдоҥ сöгÿп алды; чичке учын туйуктай буулап койоло, сол будына кийди, ич штанын дезе оромыш эдип, оҥ будына оронып алды.

         Бир коноктоҥ артык öйгö курсактанбай jÿрген уул колына тудунып алган öдÿктиҥ кончын да jип салгадый болды. Кезикте курсакка jарагадый кандый-кандый неме учураар болор бо деп, jолынаҥ кыйып, ары-бери баскындап jÿрди. Jе кандый да неме учурабай  турарда, бир содон таштаҥ кылбыштыҥ jажыл jалбырагын ÿзÿп алала, чайнап кöрди.

        Селбеков анайда шыралап-боролоп турала, бир беле кöргöн соҥында аайы jок сÿÿне берди.

         Jаскы кÿн jабызап, агаш-ташту кайыр тууныҥ бажына jууктап келди. Селбеков дезе меҥдебей турды. Ол белениҥ кÿреҥ-сары кадынаҥ эмеш jип алала, кармандарына толтыра терип алган ла кийининде басты. Jе байадаҥ бери агаштыҥ аразында баскындап jÿреле, эмди барар jолын таппай калды. Кажы ла jанына барганда, кандый да таныш эмес jерге учурап турды. Учы-учында койу jырааларлу агаштардыҥ ортозында чала-была ышталып jаткан отко учурайла, алаҥ кайкады, эки кöзи тазырайыжа берди. Кöк jарамас, орой эҥирде jетире канча jерди керий базып öдöлö, ойто бойыныҥ одузына келген эмтир… Эрик jокто экинчи тÿнди jаҥыскан öткÿрерге келишти…

         Бÿгÿн Селбеков jолынаҥ аспаска кичееп, туш керектерле беришпей турды. Ол jолой кöп катап амырап та турган болзо, нöкöрлöриниҥ одузына капшай jедип алды.

        Селбеков нöкöрлöринеҥ айрылган кÿн бачырткалардыҥ эдин jаҥыскан jип алар деп турала, jаан тÿбекке тушкен. Оныҥ учун бойын кату бурулап, согуп турган. Учында мынаҥ ары не де болзо, jарабас кылыкты качан да кылынбай jÿрер деп бек сананып алган. Jе бÿгÿн сÿрекей тыҥ аштап турган учун база бир тÿбек оны сакып турганын билбей калды. Одуга келип, бууда отурган койонды кöргöн бойынча, ончо немени ундыган…

         Казанцев Юра  jапаштыҥ ичинде уйуктап калган jатты. Одуда оноҥ öскö бир де кижи jок болгон. Андый да болзо, Селбеков бойыныҥ сананып алган керегин тургуза бÿдÿрерге jалтанып, кезек öйгö jаҥыс jерде тепсенип, айландыра jерди аjыктап турды. Оноҥ койонды мойынынаҥ капкан бойынча, буузын ÿзе тартала, аралга кирип, кöрÿнбей калды.

       Селбеков ойто ло бойыныҥ конгон jерине келди. Ол сÿрекей меҥдеп турган. Койонды сойып божогон кийининде, капшай ла оттыҥ  jанына келди. Jаҥыс бу ла тужында бойыныҥ башкÿнги кылыгын, оноҥ улам коркышту  jаан тÿбекке тÿшкенин ле чертенип айткан сöзин jап-jарт эзенеле, аайы jок уйала берди…

        Одожында кÿйген сопоктыҥ бажы jатты. Ол тирÿ, кöстÿ-башту, санаа-шÿÿлтелу  немедий болуп, бойыныҥ jаман кылыкту ээзин бурулап, электеп тургандый кöрÿнди. Вася уйалып, ого удура кöрÿп болбой, койонныҥ эдин jерге салала, канга уймалган колын тоныҥын эдегине арчып отурды. Сопоктыҥ бажы дезе чырчыйа кадып калган тумчугын öрö кöдÿреле, арсак темир тиштерин кылайтып алып, бойыныҥ сöзине турбас уулга кандый да jаман каткызыла каткырып тургандый болды.

         Эмди Селбеков нöкöрлöриниҥ одузына экинчи катап келип jатты. Ол койонныҥ эдинеҥ бир эмеш те jибеди. Андый да болзо, тегин jерге таштабай, аралдагы шÿлÿреп jаткан карга кöмÿп салды. Келишкен учуралда Вася оны одуга экелип алар, бастыра балдарла кожо кайнадып jиир. Керек дезе бойыныҥ кылынган кылыгын да jажырбай, учына чыгара куучындап берер. Балдар оны электезе, электезин, соккылаза, соккылазын. Вася эмди карууна турарынаҥ коркыбас. Бойыныҥ эткен jастыра керектери учун jаантайын кыйналып, уйалып jÿргенче, бир катап нöкöрлöрине токпоктодып алза – торт. Оноҥ ары канайда jÿрерин Вася билер. Ол балдарга jакшы, ак-чек санаалу нöкöр болуп jÿрзе, оны кем де jаман айтпас.

        Учурал болбозо до, ол карга суккан койонныҥ эди jаҥыс кижиге курсак болгончо, jаткан ла jерине jыдып калгай ары. Вася öлзö дö, ого тийбес…

        Катя кара сууныҥ jанында узак отурып калды. Торлоо аҥдап jÿреле, эмди амырап jаткан уулдар дезе уйкудаҥ тургалак болгон. Оныҥ учун Селбековтыҥ келгенин кем де кöрбöгöн, сыҥар öдÿгиле колт-колт эдип басканын, тоныныҥ  jеҥин кийген сол будыла куудаҥ öлöҥди билдирер-билдирбес шылырадып, киске чилеп, jымжак баскан табыжын укпаган.

        Вася бойыныҥ эрик jокто каткымчылу кийинип алганынаҥ нöкöрлöриниҥ кöзине тургуза кöрÿнерге уйалып, jапашка арай jетпей, jаш агаштыҥ тöзине отурып, ÿн чыгарбай турды. «Кöргÿлезе, каткырыжар – деп, ол бойында сананып, чирей тееп алган буттарын аjыктап отурды. – Бу эки башка бÿдÿмдÿ öдÿктерди чечеле, jеҥди ойто сол колына кийип алзам, балдар билгилебес. Олор айдыжар: «ыраактаҥ базып келген кижи, эки буды уладай берерде, öдÿгин уштып салбай база… «Оноҥ  керектиҥ аайын билгилезе де, jаан каткы болбос…»

        Селбеков бойыныҥ анайда шÿÿп алганын jарадып, сÿÿне берген. Jе ол öдÿгин чечерине jеткелекте, Митяш кöрÿнип келди.

         – Ба-таа, уулдар! – деп, ол jапаштаҥ чыккан бойынча кайкап, кокур ла сÿÿнчи колый угулган ÿниле айтты. – Вася кажы бир jерде jеҥ jастанып öлгöн болор деп сананзабыс, кезер алдырбаган туру ине!.. Jымжак  учушту мечиртке чилеп, табыш jок, араай учуп келбей кайтты!

        Вася бойыныҥ  бастыра бÿдÿмиле кöрÿнерге турган чылап, бут бажына турды. Айла кÿйген сопогыныҥ кончын ары, кижи кöрбöс jерге таштабай, колына тудунып алган эмтир. Ол анайда нениҥ учун эткенин бойы да билбей калды.

        Балдар ончозы оныҥ jанына келип, бой–бойлорыныҥ эрмектерине jара кирижип, удура–тедире сурашкылап турды:

         – Кайда jÿрдиҥ?

         – Öрö – деп, Вася араай унчукты.

         – Ортолыктыҥ учында ба?

         – Эйе. Мен…

         – Ажандыҥ ба?

         «Чикезин тургуза айдайын ба, айтпайын ба?» – деп, эреҥисту эки jара санаазыныҥ бажына Селбеков бачым чыгып болбой салды. Ол jалтанчак jылтыҥдашкан кöстöриле ары сурт, бери сурт эдип, бирде нöкöрлöри jаар, бирде бойыныҥ буды  jаар кöрÿп, унчукпай турды.

         Сурактар дезе оны сакыбай, токтомол jок берилип турды. Анайдарда, Вася эки jара санаазыныҥ ортозын талдап, чынга тöгÿнди эптÿ кожуп, карууларын jандырып турды. Jе сурактар там ла кöптöп, балдардыҥ кöрÿжи там ла курчып, öткÿн болуп клеедерде, оныҥ келиштире тöгÿндеер кÿчи jетпей барды. Ол эпjоксынза да, Чынатов Мишаныҥ корголjын ошкош уур jудуругынаҥ коркыза да, табынча jаҥыс ла чынга jайылып, куучындай берди.

        Эмди Васяныҥ санаазы мындый болды: «Балдардыҥ электеп каткырганы да, арбап, соокылаганы да мениҥ бу öйгö jетире jÿрген jÿрÿмимнеҥ коомой болот эмеш пе?..»

        Андый да болзо, койон öлтÿргени керегинде нени де айтпай салды. Айла ол jанынаҥ сурак та болбогон. Jилбиркеп турган кижи jок болордо, незин меҥдеер?

         Ончо болдар Селбековтыҥ куучыныҥ амырынча угуп jадарда, Чынатов Миша jудругын тÿÿнеле, карындажын ÿредер кÿÿниле тартыжып турды. Оныҥ эриндери чала ары-бери тартылып, jÿзÿн-базын кыйыжып тургулады.

         Селбеков бачырткалардыҥ эдин jаҥыскан jиирге турганын айдып берерде, Миша бойыныҥ чугулына эмеш туктурылып, туна берген тыркырууш ÿниле кату сурады:

         – Тыг… тыгынып, тойдыҥ ба?

         Jе каруузын сакыбай, бойыныҥ кекенижин бош салынып ийди.

         – У-у, эдÿ! – деп, ол кыйгырала, агашка jöлöнип турган уулга тап этти. Jе оныҥ jудругы, кейде кандый да кижиниҥ кöзине кöрÿнбес илмекке илингендий, токтой берди.

         Вася турган jеринеҥ кыймыктанбады, коруланарга бир эмеш те кичеенбей турды. Ол эмди кандый да сыраҥай башка, алдындагызындый эмес болуп кöрÿнди. Оныҥ чип ле чике удура кöрÿп алган кöстöриниҥ оды да, бастыра бойыныҥ токуналу бÿдÿжиҥ де: «Чын, мен jаман кылынгам, jе карууна турарынаҥ коркыбазым, кÿчин jеткенче сок,  ачынбазым» - деп, айдып тургандый болды.

         –Jе, акыр,  мынаҥ ары анайда кылынзаҥ, мен сени тойдырарым – деп, Миша öрö кöдÿрген колын тöмöн божодып, араай айдала, кайра басты.

         Согушчаҥды токтодорго jаҥы ла тура jÿгÿрген Митяш ойто Казанцевле коштой jерге кыйын jадып алды. Ол бир эмеш унчукпай jадала, Селбековтыҥ будын аjыктап, эрмектенди:

         – Бис öдÿктеристеҥ чучук эдерге турарыста, Вася озолоп ийген туру ине, чо-орт. Сопогыныҥ бажын jип койгон… Андый да болзо, аштап турган болор. Бисте jудрукча болчок эт бар эди…

         – Оны jип салзабыс, öдÿктеристеҥ öскö не де артпайтан туру – деп, Миша колына бойыныҥ сопогын бажынаҥ тудуп, кемге де кöрбöй, кунукчылду кимиренип айтты.

         – Канайдар база? Эҥ баштап, бир ле болгон, Васяныҥ экинчи öдÿгин jип саларыс. Оныҥ кийинде… Айса болзо, тузактарыска база бир тенек тÿжер.

         Катя уулдардыҥ куучындарын угуп турала, Митяштыҥ jанына базып келди.

         – Мындый неме тузакка jараар ба? – деп, ол колына тудунып алган алтын-сары тулуҥдарын кöргÿзип, сурады.

        Байадаҥ бери Селбековло куучындажып, оноҥ кöстöрин албай турган балдар кызычактыҥ бойыныҥ чачын чолтыйта кезип салганына аjарбагандар. Эмди кöрöлö, ого кайкап та, ачынып та тургулады. Оныҥ jараштыра буулаган чаҥкыр ленталарлу, jуунак öрÿп салган тулуҥдарына jаантайын ла сÿÿнип jÿретен Митяштыҥ кап-кара кöзине jаш келди.

Jарагадый болзо, ал, оноҥ öскö «Кандый-кандый кижи алтынга бодойло, блаап албазын» – деп сениҥ айтканыҥча болбозын, – уур айалгада jÿрÿп, чаксырай берген кызычак чине jок кÿлÿмзиренип ийди. – Ме, тут.

        – А… Сен… Нениҥ учун? – Митяш айдар сöзин таппай турды. – Мен... Jок, албазым.

        – Ал, ал! Оны эмди тÿҥей ле ойто буулап та,  jапшырып та алар аргазы jок.

         Сÿÿри башту кырлардыҥ ары jанынаҥ jаан булут чыгала, канча-канча кичинек булудычактарды ээчидип алып, кайдаар да кÿнбадыш jаар учуп браатты. Эмеш тыҥый берген салкынга бийик-бийик агаштар шуулажып тургулады.

        Тöзинде jапашту карагайдыҥ бажынаҥ каа-jаа тÿжÿп турган чочогойлордыҥ бирÿзи бöкчöйип отурган Митяштыҥ jардына келип тÿшти. Jе Митяш неге де аjарбай, нени де укпай, jаҥыс ла Катяныҥ торкодый jымжак  чачын колына тудала, оноҥ кöзин албай турды… «Катя, мындый jараш тулуҥдарыҥды неге кестиҥ? – деп, бойында сананды. – Сеге ачу эмес пе, Катя?.. Кандый jакшы кызычак!..»

        Кайнап jаткан эттиҥ jыды буула  кожо öрö кöдÿрилип, кейле текши jайылып браатты. Ол тегин де аштап калган балдардыҥ курсак jиир кÿÿндерин там ла ойгозып турды.

        Селбеков казанды карап, кайдаҥ да тилиниҥ эки jанынаҥ сызылып клееткен чилекейин jудуп божобой турды. Оныҥ кеjири тудуш ла öрö-тöмöн jÿгÿрип, канча jуду эткенин тоолоп тургандый болды.

        Катя Митяштыҥ эткен кичинек топшуур ошкош калбагыла бир эмеш мÿн сузуп алала, оозына jууктадып айтты:

         – Тус та jеткен, та jок.

         Митяш каткырды:

         – Сартакпай батыр Кадын суузын jетире тузаган болбой.

         Jе Катя кокурлап айткан эмес. Ол мÿнди амзап кöрöлö, сумказынаҥ jаан болчок тус чыгарды.

         – Чын эмеш пе?

         – Тегин таш болбой…

         Катя jартап берди:

         – Байа тöмöртинеҥ клееделе, тапкам. Агаштыҥ ортозында jаткан акта…

         – А-а, чын! – Митяш эзенди. – Былтыр кÿскери анда «Jаҥы  jол»

колхозтыҥ jаш малы тебеелеп турган… Торбокторды суу кичинек тужында

кемеле кечиргендер… Тьфу, тус jок шыралап jадарыста, санаама канайып

кирбеген…

        Балдар ас-мас та болзо, сÿрекей амтанду эттеҥ jип, изÿ мÿннеҥ ичкилеп аларда, кöстöри сÿÿнчилÿ суркуража берген.

        Jе удабады. Беш те минутка jетпес öйдиҥ бажында ончозы байагызынаҥ тыҥ аштаганын сескиледи.

         – Эх, база бир торлооныҥэди бар болзо,  кайдат – деп, Митяш jиткезин тырманып, айтты. – Ол тужында кандый jакшы болбос эди, чо-орт.

         – Мен бир стакан мÿнге бу ортолыктыҥ учына да jетире барып келер эдим – деп, Миша унчукты. – Jе jок немени jок дебей, тегин ле не куучындаар оны.

        – Эт бар да, кижи эрмек-куучынды  керектеер эмеш пе. Казанга толтыра кайнадала, ич чербейгенче jип албай, - Митяш эттеҥ тойо jийле, сÿÿнип тургандый, эки колыла ичин сыймап, кÿлÿмзиренди. – Jок тужында куучындап та алза -  jакшы. Чын ба, Вася? – ол коштой отурган Селбековты ийининеҥ тутты.

        – Чын эмей а… - деп,  Селбеков каруун jандырала, ичинде сананды: «Эмди ле айтса кайдар? Сÿрекей эптÿ келишкен учурал…»

         Ол кезек öйгö унчукпай отурды. Оноҥ Митяш jаар кылчас эдип кöрöлö, сабарыла тобрактыҥ ÿстине кандый да кереги jок чийÿлер тартып, араай кимиренди:

         – Аркада… мен… Бир эмеш эт бар ла…

         Селбеков койонды нениҥ учун öлтÿргенин, эдин кайда сукканын – ончозын куучындап берди.

         Балдар оны электеп, арбаардаҥ болгой, jаманын таштап, эт бар болгонына сÿÿнгилей берди…

                                                  19

         Кадын суу калганчы кÿндерде тартылып кичинектеди. Ол эмди jараттарына кирип, чала jобожый берген. Jе андый да болзо, эки jанында оодылбай арткан калыҥ тоштыҥ кырына улам сайын табарып, кÿчтÿ толкуларына шалт-калт этире сузуп турганча.

        Айры сууныҥ jаказында турган jÿк ле бажында будактарлу узун карагайлар араай салкынга чала-была jайканыжат.

       Митяш олордыҥ бирÿзине jаба базып келеле, оны алдынаҥ öрö аjыктап айтты:

       – Бу чичке узун свечини jыгып алган кижи… а? Чип ле чике сууны кечире jадар эди. Ол бойы да jыгыларга jазанып алган ошкош – бöкöйип калтыр.

         –Jоон эмес ле – деп, Миша телеграфтыҥ столмозындый, чичке агашты тöзинеҥ тудуп кöрöлö, айтты:  – Курч малтала бир он ло катап чапкан кийининде jыгылгадый эмтир… Jе бис неле кезерис?

        – А мыныла? – Митяш карманынаҥ томырак чыгарды.

         Миша jаратпады:

         – Эйт,  тегине ле… Карагайды чырбагал деп бодоп туруҥ ба?

       – Чырбагал jыгарга турган кижи бычакты да керектеер эмеш пе – деп айдала, Митяш карагайды сол колыла кучактап, оҥ колындагы бычагыла кести. Jе одус ла минуттыҥ бажында, jÿк ле чобразын öткÿре кескен соҥында, токтой берди…

        Балдар Умнова Катяныҥ чачынаҥ jÿске jуук тузактар эделе, канча-канча jерде буулап тургускан кийининде, тыҥ шыралабай бардылар. Олор эмди чычыранаттаҥ кайнаткан суйук «компот» ичип ле балардыҥ кузугын чертип турганына ÿзеери кÿнÿҥ ле торлооныҥ эдин jип турар болдылар.

        Бир катап агаш аразында Вася салга jарагадый агаш бедреп jÿреле, кÿртÿктердиҥ ойноп турган jерине учурадылар. Бÿгÿн таҥ эртен анда буулаган тузактарына бир кара кÿртÿк тÿшти.

         Jип турган курсагы эмеш jаранып келерде, Казанцев Юраныҥ кÿчи ойто кирип, су-кадыгы оҥдоло берди.

         Митяш оны кöрÿп кокурлады:

         – Алдында куру ла сööк уул течпейип калтыр…

         Jадын бир эмеш оҥдолзо до, jе jаан сууны кечер аргазы билдирбей турды.

         Балдар сал эдип аларга кичееп, эки кÿнге улай иштегендер. Jе олордыҥ кичеемелинеҥ туза болбоды: керектÿ агаш табылбады; jаман-jуман чирик jадыктарды тал чырбагалла колбоштырып, jÿк арайдаҥ эдип алган салын дезе бойлоры ок jектеп таштагандар.

        Эмди Митяш, Вася ла Миша кандый бир öскö эп-арга табарга амадап, айры сууны jараттай базып браадала, оныҥ чала эмеш тапчы бÿгине келип токтодылар…

         Кара-чоокыр канатту кызыл томыртка карагайдыҥ бажында куу будакты чокып, такпайларды тÿжÿрип турды.

        Митяш оны удаан аjыктап турала, куучындады:

         – Бу кушкажак иштенип ле jат. Бойыныҥ малтачагыла сööк ошкош кату будакты чокып, удатпай ла бир канча ойык этти. Бис дезе кÿчибиске бÿтпей jадыс… Нениҥ учун андый? Бистиҥ томырактарыс кушкаштыҥ тумчугынаҥ мокко болды ба, уулдар?

         Миша куныкчылду кÿлÿмзиренди:

          – Ойыктар эдерге jараар ла.

         – Ол до jакшы – деп, Митяш  неге де сÿÿнип тургандый, омок ÿниле айтты. – Бис, беш кижи, он до ойыктаҥ этсебис, бежен ойык. Бир jÿстеҥ – беш –jÿс!  Агашты эки jанынаҥ, томырткалар чылап, бир эмештеҥ де томырзабыс, койондор чылап кемирзебис, jыгып аларыс!

         Миша алаҥзыды:

         – Агаш jыгылганча сагал öзÿп калар…

         – А керек беди – деп каруу  jандырала, Митяш карагайдыҥ jанына басты; jердеҥ бир таш кöрöлö, оны колына алып, оноҥ ары айтты: - Тÿҥей  ле Сартакпай биске келип, кÿр эдип бербес, - ол бычактыҥ бажын мизиле агашка jаба тудала, арказына ташла jырс берип ийди. – Бис Сартакпайдаҥ коомой эмес ле, кÿчис jедер болбой, чо-орт!

         Селбеков кÿч jедер-jетпезин билбей де турза, бойыныҥ jалтыркай сапту томырагыла карагайды экинчи jанынаҥ кести.

         Куу будакты чокып отурган томыртка эки уулдыҥ таштарлу бычактарына jырс-марс этире соккылап, иштенип турган табыжын угала, кайдаар да уча берди. Jе Митяш оны билбеген. Качан агаштыҥ кезилген jери эмеш тереҥжип, кажайып келерде, ол бойын да, кожо иштеп турган Селбековты да кöкидип, сÿÿнчилÿ ÿниле кыйгырды.

        – Кöр, кöр, кушкажак, тудун! Карагайыҥ jыгыларына jууктап келет!

        Кезер тужында ташла бычактыҥ арказына öйинеҥ öткÿре тыҥ согуп ийгенин билбей калды… Оныҥ колында jÿк ле сап артты:

         – Ох, эрдиҥ согужын – деп, Митяш сынган бычагын аjыктап, бойын мактаган аайлу эрмектенди. – Кезерди сени…

         Чынатов ого jууктап келеле, томырагын берип, айтты:

         – Ме. Jаҥыс араай… База да сÿрекей кату эди…

         Казанцев Юра ла Катя байа, эртен тура, тузактар кöрÿп ле чычыранат терип барала, эмеш удап калгандар. Оноҥ башка нöкöрлöрин бедреп jÿргенче, база бир канча öй öтти. Андый да болзо, олор айры сууныҥ jанына келерде, кÿн талтÿштеҥ öткöлöк болгон.

         Митяш, Юра, Миша ла Вася тöртÿ экидеҥ селижип, ижин кезек те öйгö ÿспей, карагайды эки jанынаҥ кескилеп турды.

         Катя олорго болужар аргазын таппай турала, айтты:

         – Тегин турганча, курсак белетейтем.

         – Чын – деп, Митяш jöпсинди. – Одуга барып, катлет-сатлетти быжырып отур. Бис аштаган кийининде сеге келип…

         – Jок, андый эмес – деп, Катя  jара киришти. – Этти бого экелер… Мында кайнадар.

         – А-а, бригада ыраак барбай, мында ла ажанып алзын деп пе? Сÿрекей jакшы!

         Катя одуга барып келген кийининде бир тöҥöшкö jаба кичинек от салды. Jе оны кем де аjарбай турды.

         Митяш амырап отурала, агаштыҥ тöзин аjыктап, эрмектенди:

         – Мыны кижи кескен деп, кем де айтпас… чычкандар кемирген деп бодоор.

         Сол ийиниле карагайга jöлöй туруп, бöкчöйöлö, унчукпай иштенип турган Миша öҥдöйип келеле, чугулду тÿкÿрип арбанды:

         – Тьфук! Канча часка… колдорыстыҥ терези сыйрылганча, эткен ижис не де эмес…

        Митяш карууна сöс айдарга турарда, Катя оныҥ  jанына базып келеле, сурады:

        – Билериҥ бе не?.. Jаш агаш кÿйер бе?

        – Эмештеҥ… А не? Кургак одын jок болды ба?

        – Мен санангам… томыракла кескенче, от артык болор бо деп….

        – А? Э-э, чындап та, уулдар! – дейле, Митяш öрö турды. – Кöк  jарамас… Бу бис канайып… От, от салар керек, чоорт… Эх! – ол сÿрекей сÿÿнип, коштой отурган кызычакты эки колынаҥ тудала, оныла тÿрген айланыжа берди.

         Катя ап-ару, чичке ÿниле каткырып, ÿч-тöрт ло катап айланып келген кийининде jайнай берди:

         – Болор… Ой!.. ха-ха-ха… токто, божот…Митяш…

         Юра, Вася ла Миша сÿÿнчилÿ кыйгырыжып турдылар:

         – Божотпо, Митяш!

         – Катлет-сатлет эдер кижи jок болор…

         – Jок,  jок… божодор керек…

          – Андагы улуска эзен айтсын…

         Балдар Катяныҥ берген шÿÿлтезин jарадып, карагай тöзине jаан от салала, оноҥ кайдаар да барбай тургандар. Jаҥыс ла бозом эҥир кире берген тужында оду jаар ууланып баскылады. Jе отты тегин таштабай, тажып алган одындарын ÿстине чогуп салгандар.

         Эртен тура, кÿн чыккалакта, ончозы айры сууныҥ jарадында болдылар. Олор уйкудаҥ турган бойынча, меҥдеп, казан да аспай, келгиледи.

         От öчкöни удай берген эмтир: эбиреде арткан-калган турундардыҥ ортозында борорып jаткан кÿ сооп калтыр.

         Балдар карагайдыҥ оҥкойо кÿйген jерин колдорына тудуп кöргÿледи.

         – От бистеҥ артык иштеген турбай! – деп,  Миша сÿÿнди. – База эмеш ле öртöзö… Кандый до болзо, талтÿшке jетирбей jыгала, кечерис. Чын ба?

         Бу ойдо Селбеков чÿчкÿрди. Тумчугына кейле кожо кандый да ачу ыш кирген болгодый…

         Митяш оны кылчас эдип кöрöлö, айтты:

         – Мишаныҥ сöзи чып ла чын! Ол кечеги де кÿн jастырбады… Öдÿк эмес öдÿктÿ, бир jеҥи jок тонду кезердиҥ сагалы öзÿп калган инее, чо-орт!..

        Каткы jиркирей берди.

        Вася чÿчкÿрип, тумчугын колыла jыжып турала, сагал jурап алганын билбей турды. Ол кÿйген агашты тудуп кöргöнин ундыган. Оныҥ учун: «Бу кайдагы «сагалымды» айдат не?» - деп  кайкап, jаактарын да,ээгин де ол ок колыла арлап, бастыра jÿзин карарта уймап салганын база да билбей калды.

        Jе каткы, сериирдеҥ болгой, там тыҥный берерде, ол сезинеле,  сÿрекей уйалып, эки башка öдÿктÿ буттарыла суу jаар аксаҥдады…

        Араай кÿÿлеп, каа-jаада, кузук черткендий, тирсилдеп jаткан оттыҥ jалбыжы алдынаҥ коо, карагайдыҥ  тöзине jаба чöйилип туру.

        Jуугында ажанып отурган балдар оны кöрÿп, сÿÿнгилейт:

        – Кандый эптÿ!..

        – Сÿрекей jакшы сыймап туру! Jалакай…

        Jе бу сÿÿниш араай эрте болгонын кем де билбей турган.

         Сакыбас jанынаҥ салкын сыгырып келди.

        Jаҥы ла jобош кÿйÿп jаткан от коркушту jызырап, кÿркÿреп чыкты. Jалбыжы jÿÿле бергендий, улай ла ары-бери элбеҥдеп, агаштыҥ бу öйгö jетире эмеш чичкере кÿйген jерине тийбей барды.

Балдар отты jаанадып алар деп, анаҥ-мынаҥ оок-теек jадыктар, тöҥöштöр экелип, ÿстине салгылап турдылар. Jе керектиҥ аайы оҥдолып турган деп айдарга болбос. Кургак одын тÿрген «кайылып» турды.

         Калганчызында Митяш чöкöнöлö, айтты:

         – Бу jÿÿлгек отты jоголтор керек.

         – Нениҥ учун? – деп, нöкöрлöри кайкап сурагылады.

         – Одын тажыырга кÿч jетпес. Бычакла… Эмди кöп артпаган болбой…

         Теҥери jудаарга турган ошкош. Кÿнчыгыштаҥ чубажып келген каразымак булуттар кырлардыҥ бажына токтоп, минут сайын элбеп, калыҥжып турдылар. Удаган jок олор теҥери тÿбин текши карартып саларда, Кадын ичи бозомтып, соой берди. Салкын тыҥып, актардагы куудаҥ öлöҥниҥ ле jыраалардыҥ jалбырактарын кайдаар да ыраак учуртып турды.

        Бир саҥыскан салкынга удура учуп болбой, öлö канаттарыла талбып чöкöйлö, кайра ташталып, койу агашта кöрÿнбей калды.

        Jаҥыс ла бийик учушту мÿркÿт булуттардыҥ алдында амыр-энчÿ кайып jÿрди. Jе ол до jууктап клееткен jут-jулакайдаҥ jалтанган ошкош, саҥ тöмöн учуп барала, кайа-таштардыҥ ортозына тÿшти…

        Балдар бойлорынынҥамадузына jут келгелекте jедип аларына кичееп, коркушту меҥдеп турала, эки бычакты сый согуп салгандар. Эмди олордо jаҥыс ла Селбековтыҥ бычагы артты. Ол ончозынаҥ jаан да, калыҥ да, айла эмеш jымжак болгон учун сынбаган.

         Тегин де jылбай турган иш там ары болды.

         – Мыны бÿгÿн jыгып алатаныс jок ошкош – деп, Миша агашты кезип тура айтты.

         Jе карууна бир де кижи унчукпады. Ончозы Митяш jаар кöргиледи. Митяш дезе нении де айтпай, сууны jараттай басты. Ол салкынга ары-бери jайканыжып турган узун карагайлардын ары jанына балала, кайда да удаан кöрÿнбей jÿрди. Оноҥ ойто jалбак-jалбак таштар тудунып алган келеле, айтты:

        – Агашты «кирееле» кезер керек, уулдар.

        Казанцев  бир ташты алып, колына арсак кырынаҥ сыймай тудуп кöрди.

         – Тиштери чÿрче ле оодылып калбай – деди.

        – Оодылбай кайтсын, темир эмес – деп, Митяш айтты. – Jе андый да болзо, бир-эки миллиметрди кезип чыдаар эмес пе! Тегин турганча, бир эмештеҥ кезер ле керек. Таштар кöп, бу карагайлардыҥ ары jанында бÿткÿл кайа туру.

        Сок jаҥыс бычакла агаш кезип тургаҥ Мишаныҥ колы чылай берди. Оныҥ ордына Селбеков туруп иштенди. Митяш ла Юра дезе агаштыҥ jанына келип, бой-бойлорына одош турала, колдорына чын ла кирее туткандый, jалбак ташты эки учынаҥ ары-бери тартып кескиледи…

        База бир часка jуук öй öткöн кийининде,  карагай балдардыҥ ла jаан салкынныҥ кÿчине jеҥдирип, кезилген jеринеҥ кыjырай берди.

        Ол сÿрекей эптÿ jыгылган, jе кемди де сÿÿндирбеди: бажы сынган… Тöзиле эки тöҥöштиҥ ортозына кептелип, jаткан jеринеҥ кыймыктанбады. Jе арыгы учы коолдыҥ ол jанындагы тоштыҥ кырына jетпей, сууга тÿжÿп калды…

        Амадаган керек бÿтпеген. Андый да болзо, кичинек геройлор бир агашты jыккан кийининде алаҥзыштыҥ олjозынаҥ чыгып,  бойлорынаҥ кÿчтерине бÿде бердилер. Олор колдорын бош салбай, коштой турган база бир узун, jе баштапкызынаҥ эмеш jоон, карагайдыҥ jанына jакшы кургак одын тажыдылар.

         Митяш ончозынаҥ кöп иштеп, тыҥ арыза да, кокурлап турды.

        – Мынаҥ кайдаар да барар кÿÿним jок. Амыраарга макалу jер эмтир, чо-орт!.. Карагайлар кöп. Кÿр эдип божойло, jараш-jараш туралар эделдер… чöрчöктöги каандардыҥ öргööлöрине тÿҥей… Курорт болзын.

         – Мында кем амыраар? – деп, Катя сурады. – Каандар ба?

         – Jок, нениҥ учун?.. Бис  бойыс,  jеҥдери jок тонду, булгууш ошкош öдÿктÿ баатырлар…

         Одын кöптöгöн тушта, Юра айтты:

         – Эмди тургуза кÿйдÿрзе де, туза болбос. База ла…

         – Чын – деп, Митяш оныла  jöпсинди. – Одубыска баралдар. Амырайлы. Салкын токтозо, ойто келерис.

                                                 20

         Кичинек сал тÿрген сууныҥ толкуларына, такпай чылап, ары-бери ташталып турды. Кöк фуфайкалу, кара кураан терези кубанка бöрÿктÿ, бир баштык ла «тозовка» jÿктенип алган уул оныҥ ÿстине талтайта турала, узун агашла эжип клеетти. Удура согуп турган соок салкынга оныҥ jÿзи де, колы да кызара берди.

         Карлу jааш jаады.

         Картыс бöрÿгин jемире кийеле, тыҥ энчейип алды. Оныҥ штаны jаашка öдÿп, тизелерине jапшына берди…

         Картыс амыраар öйдö jанып болбой салала, кÿнÿҥ ле Карагайдагы таайыныҥ тозовказын jÿктенип, кайыр туулардыҥ аркаларынаҥ сымда аҥдап jÿрген. Бÿгÿн ол агаш-ташту каскактарга  jÿрÿп арыйла, jолдыҥ jанына келип, тыштанып отурган.

         Ÿсти  jанынаҥ таныш кижи базып келди. Ол кÿстеҥ бери Картыстыҥ тöрöл колхозына jаҥы кажаандар тудуп турган бригадада иштеген. Качан иш божой берерде, Кадынды мостодоҥ кечеле, канча-канча тууларды эбирип келген эмтир. Оныҥ айылы Карагайда…

         Öбöгöн Картысла коштой отурып,  бир эмеш таҥкылап алган соҥында Карагай jаар ууланып басты. Jе беш те алтам этпей токтой тушти.

         - О, калак!.. Эмеш ле болзо, jÿре берер эдим – деп, кайра бурылып эрмектенди. – Энеҥниҥ бичигин арай ла ундыбадым. Уулыма табыштырып бер деген…

         Öбöгöн jÿре берди.

         Картыс jаҥыскан артып, энезиниҥ бичигин кычырды:

         «Адаҥ Москвага озочыл малчылардыҥ jуунына барган… Сени сакыган. Келбедиҥ. Jе канайдар база? Карын келбегениҥ jакшы. Оноҥ öскö ойто бачым барып болбос эдиҥ… Сен анда jаҥыскан эмес. Кару нöкöрлöриҥле кожо jÿрÿп, кунукпас болбойын… Мен кече jурт Советке jÿреле, Бачым Айаровичке туштадым. Митяш jанып келбегенин оноҥ билдим… »

Картыстыҥ каникул башталган кÿн интернатта jаҥыскан отурып бичиген письмозын энези эмдиге ле албаганы jарт. Алган  болзо, Митяш оноҥ нöкöрлöри Карагайда jогын билер эди…

        «Олор та сууга тÿжÿп öлгöн, та кандый… Капшай ла Степан Кумаровичке айдар керек» – деп сананып, Картыс Карагай дööн jÿгÿрди. Jе бир де километрди öтпöй, jолдоҥ кыйала, öзöккö тÿжÿп, сууны jараттай барды, «Öлгöн-тирÿзи билдирер болор бо» – деди…

        Картыс ла Митяш – бой-бойлорын качан да ташташпас наjылар. Олордыҥ наjылыгы мындый учуралдаҥ башталган.

        Бир катап, кÿскиде, баштак балдар öскö jердеҥ келген кап-кара кöстÿ Митяшты оромдо тудала, токпоктоп тургандар. Оныҥ jап-jаҥы тонын jара тарткылап салган. Ол тужында Картыс алтынчы класста jаҥы ла ÿренип баштаган, Митяш дезе бежинчи.

         Картыс jÿгÿрип келген бойынча ол согушчаҥдарды туш башка чачып, таныш эмес уулчакты айрып алды. Оноҥ таайыныҥ айылына апарып, ийнелÿ учук алала, тонын jамап берди.

         Митяш дезе бойыныҥ сумказынаҥ jаан книга чыгарала, Картыска берип айтты:

        – Ме, алтай чöрчöктöр… Сÿрекей jакшы… Менде база эки книга бар. Керек болзо…

        Ол ло öйдöҥ бери эки уул бой-бойына jаантайын карузып jÿретендер. Митяш бойыныҥ jаан нöкöрин Ака-Баатыр деп айдатан.

        Быjыл  кышкыда, каникулдыҥ кийининде, Митяш айылынаҥ ойто Карагайга келеле, Картыска кынду бычак берди.

        – Мыны тут, Ака-Баатыр – деп, ол кÿлÿмзиренип айтты. – Сендий аҥчы кижиге jарагадый ла неме эди, чо-орт!..

        – Бот кандый кижи… Кöрмöсти неге коштыҥ бого? – Картыс бычакты аjыктап, сурады. – Кайдаҥ алдыҥ?

         – Бойымныҥ… Адам эдип берген.

         – Адаҥ чугулданбас па?

         – Jо-ок. Ол айткан… «Эр кижи нöкöрине сый этпей база»…

         – Андый болзо, мыны ал – деп, Картыс бойыныҥ кара-кÿреҥ сапту томырагын Митяштыҥ алаканына салып, айтты: – Кичинек те болзо… Адам немецтерле  jуулажарда, оны кожо алып jÿрген… Быjыл jетинчи классты божотсом, бу немени – ол столдо jаткан готовальня jаар кöргÿсти, – сыйлап берерим…

        Эмди Картыс ончо немени jап-jарт эзеди. Митяш бу ла мында, оныҥ алдында тургандый, кап-кара кöзиле сÿÿнчилÿ суртулдап: «Эзен, Ака-Баатыр… чо-орт» - деп, эзендежип турган ÿни де угулгандый болды.

         Картыс сÿрекей меҥдеп браатты. Jе ортолыктагы агаштыҥ аразында салган оттыҥ ыжын кöрöлö, кенетийин токтой берди.

         Jуугында кандый да эски таскак турган. Оныҥ баканалары кыйыжып, jабынтызы jемирилип калган. Ÿстинде каа-jаа ла агаштар артты.

        Картыс узак сананбай, ол агаштарды тÿжÿреле, кичинек сал эдип алды.

        Тыҥ салкынга ла карлу jаашка удура барарга сÿрекей кÿч болгон. Кургак агаштаҥ эткен  jеҥилчек сал кандый да уур боло бергендий, ичкери jылбай турды. Он тöрт jашту уул бар jок кÿчин салып, узун агашла эшсе де, ол сууны кечире барбай, кöп сабазында тöмöн агып браатты.

        Картыс бойыныҥ jÿктенип алган мылтыгын jараттаҥ jаҥы ла ийде салынган öйдöҥ бери эмеш чаптыксынза да, ого тийбей турган. Jе бöксöзине оҥ колынаҥ чаганагын соктырып алган кийининде тургуза ла чечти. Оноҥ бойыныҥ алдына саларга jазанып, эҥчейди. Сал кенетийин бир ташка табарарда, мылтыгын да, кайык агажын да карпайа тоҥуп калган колынаҥн ычкынып ийди.

        Тозовка сууга тÿшкен бойынча кöрÿнбей калды.

         Картыс эҥмектеп, салдыҥ кырына jууктап келеле, чапкындарда кажайып, элестеп турган агажакка jедип аларына кичеенип чырмайды. Jе канайтса да, колы jетпей турды. База бир сööм кирези ичкери jылайын дезе, кичинек сал аҥтарыла бергендий болды.

         Ол анайда кайыктаҥ öскö нени де аjарып кöрбöй, тÿрген сууныҥ ортозыла там ла там тöмöндöп браатты. Учында кайыкка jедип, тудуп та алза, оныла тузаланарга келишпеди. Öрö тургалакта, алдында бир ле кулаш jерде, сууны кечире jыккан карагайды кöрди. Оныҥ алдыла öдöринеҥ коркып, jаба jедип келген бойынча, ас-мас будактарынаҥ тудунып, ÿстине калып чыкты. Сал дезе ол ок тарыйын агаштыҥ алдыла шыйт эдип, öдö берди…

         «Митяш баштаган балдар бу ортолыкта туйукталган болзо, олорды кечирип аларым» - деп, санаалу келген уул эмди бойыныҥ да мынаҥ ойто барар аргазы jок болды.

                                       * * *

           Jааш токтогоны удабады.

           Картыс кийимин кургадып, оттыҥ jанында отурган. Ортолыктагы балдар учы jок сÿÿнгилеп, кöстöрин оноҥ алгылабай турды.

          – Ÿлдÿ ошкош jаан бычакту Ака-Баатырым биске келерде, мен кÿр эдип, колымды да уймабазым – беп, Митяш кокурлап отурды. – Спутник jазап алала, учуп барарыс… Jерди эбиреде… Оноҥ Васяныҥ борсук терези  бöрÿгине отурып, Карагайга тÿжерис.

          – Спутнигиҥди башкарар кижи чыкпаза, не болор? – деп, Картыс каткырып сурады.

          – А башкарар кижи бу отуры ине, чо-орт! – Митяш колыла Селбековты ийининеҥ туты. – Белетенип алтыр…

          Юра ла Миша каткырышты:

         – Ол башкарза, кандый бир jуукага кÿуч этире…

         – Эмезе, оныҥ аткан каргаазы чылап, кööлмöк сууга тÿжерис.

         – Вася эмди алдырбас болбой. Тайкылчаҥ сопогын отко jидирип салган…

         Картыс кургадынып божойло, айтты:

          – Спутникти кийининде эдерис, Митяш. Слердиҥ агажаарды jыгар керек. Оноҥ öскö кар jаайла, соок келбезин…

          – Jöп, jöп, баралдар! – деп, Митяш айдала, öрö турды. – Jаҥыс салкын токтобой туру. База ла чаптык эдер.

          Картыс jалбак кабагын jуурып, эмеш сананып кöрöлö, айтты:

          – Кем jок, jапаш аайлу неме эдерис… чедендеп койорыс… салкын согуп турган jанынаҥ…

                                                              * * *

         Тÿн коркушту узак билдирди. Эҥирдеҥ бери таҥга jетире кар jаап, шуурган шуурып божобой турды. Ол эмди де токтободы. Карын там ла тыҥып клеетти. Улай ла jаап турган кар агаштардаҥ койу да бÿрлерине токтобой, салкынга куйбуланып турды.

         Соок тÿнде балдар оттыҥ jанында отурып, эмеш те уйуктабагандар. Эмди таҥ jарып ла келерде, Картыстыҥ аҥдап öлтÿрген сымдаларыныҥ эдин кайнадып jийле, кече бойлорыныҥ кезип баштаган агажы jаар барып jаттылар.

        – Ол карагайды… угуп тураар ба, балдар? – деп, Митяш тоныныҥ эдегин курдыҥ алдына кыстанып алала, jымжак карла базып, шуурганныҥ табыжы öткÿре угулгадый эдип, тыҥ кыйгырып турды. – Карагайды Картастыҥ jаан бычагыла нени этпезис…

                   Картыс оны угала, курындагы кынду бычагын колыла тудуп кöрди: «Мында эмеш пе?».

         – Ака-Баатыр эмеш ле эрте келген болзо, бис эмди Васяныҥ эjезине келеле, оныҥ сельподоҥ алган пряниктерин jип отурар эдис. Вася тойо ажанып алган кийининде потолокко jетире секирип, бийелеер эди…

         Тоныныҥ сол jеҥи jок уул соокко тоҥнуп турган учун Картыс бойыныҥ шарфын оныҥ колына, ийининеҥ ала карызына jетире ороп берди. Jе андый да болзо, Вася Митяшла кокурлажар кÿÿни jок болуп, эки башка öдÿгиле ончозыныҥ кийининеҥ аксаҥдап унчукпай браатты…

         Коркушту jаан салкынга кыjыражып, аайы-бажы jок шуулажып турган агаштардыҥ каа-jаа будактары сынгылап, jерге тÿжÿп турды. Бир jедеген будак сынала, карагайдыҥ бажынаҥ балдардыҥ jанына келип тÿшти.

        Картыс оноҥ туура  секирип, айтты:

        – Бот кандый, а?.. Акка чыгар керек, Митяш!..

         Jе Митяш оныҥ эрмегин аjарбай, кенетийин ичкери jÿгÿрип барала, эки колын öрö кöдÿрип, кыйгырды:

         - Ура-а-а!..

         Кече балдар караҥуй киргенче иштеп, агашты бир jанынаҥ Картыстыҥ бычагыла кескилеген, экинчи jанынаҥ отло öртöгöндöр. Учында: «Эртен база эмеш öртöзöбис, jыгылар» – дейле, одузына jÿре бердилер. Jе эмди кöрзö, ол карагай jыгылып калган эмтир. Ончозы сÿÿнип кыйгырышты:

        - Ура-а-а!..

         - Бат-таа, уулдар – деп, Митяш jыгылган агашты аjыктап айтты. – Бис таҥга jетире оттыҥ jанында ÿргÿлеп отурарыста, Сартакпай баатыр тенек салкынды иштеткен туру… Jап-jараш кÿр эдип бербей кайтты, чо-орт!

         - Кандый эптÿ, а? – деп, Картыс кайкады. – Кечеги слердиҥ jыккан агаштарла коштой jатты…

         Ончозынаҥ озо Митяш ла Катя кечкиледи. Олор эҥ баштап бажы сынык агашка базып, экинчи агаштаҥ бек тудунып, араай барып jаткандар.

         Алдында чакпыланып турган суу кÿркÿреп, олордыҥ кулактарын тундурып, jÿректерин коркыдып турды.

         Митяш бажы jок агаштыҥ учына jууктап келеле, экинчизине кармаданды. Jе бу тужында кенетийин табарып келген салкынга кайра соктырала, сууга арай ла тÿшпей, бир будактаҥ тудунып алды. Оныҥ бöрÿги учуп барала, чакпындарга тÿжÿп, ага берди. Митяш буттарыла алдындагы агашка базып аларга албаданып турды.

        Катя ого болужар эбин таппай, jаратта турган балдар jаар кöрÿп, кыйгырды:

        – А-а-а!..

        Картыс ого удура тап этти…

                                               21

         Öткöн тÿнди Картыстыҥ таайы – Баксым Чотпорович уйку jок öткÿрген. Ол ижинеҥ орой эҥирде jанала, бойыныҥ jеенин сакып, орынга jатпай, тураныҥ ичинде тÿн ортозына jетире баскындап турган. Оноҥ атка минеле, öзöкти öрö маҥтадып барган. Анда кайа-таштарлу кайыр туулардыҥ аркаларыла таҥ атканча jортып, бар-jок кÿчин салып, катап-катап улай ла кыйгырып jÿрген: - «Карты-ыс!..» jе Картыстаҥ каруу келбей, айландыра jаҥыс ла калапту шуурганныҥ бöрÿ чилеп улыганы ла койу агаштардыҥ шуулаганы угулып турган.

          Эртен тура ойто келеле, Баксым Чотпорович адынаҥ тÿшкен бойынча, туразына кирип, эмеш  jылынып та албай, интернат jаар ууланып басты.

         – Изÿ чайдаҥ ичеле, барзаҥ кайдат – деп, эмегени jаҥы ла эжиктеҥ чыгып, кирнестеге jаба кÿртелип калган карды агаш кÿрекле кÿреп, кийининеҥ ары кыйгырды. – Кадыкту чай бар…

        Jе Баксым Чотпорович оныҥ айткан сöзине аjарбай, öткÿÿлдеҥ öдÿп чыгала, меҥдей-шиҥдей базып jÿре берди.

        Шуурган эмди де токтобойт. Ол кöзнöктöрдиҥ шилизин карла шыбап, телеграфтыҥ эмиктерин ле печкелердиҥ трубаларын кунукчылду кÿÿледип, jабынтызы jок мылчалардыҥ ÿстинде турган куудаҥ баргааларды чöйö-чöйö сыгыртып турганча болды. Теҥеридеҥ jаҥы ла тÿжÿп клееткен кар jерге арай jеткелекте тураларды орой согуп турган салкынга учурайла куйундалып, айланыжа берет.

         Узак jорукка арып, терлеген ат эмди коркушту соок салкынга чыдап болбой, бастыра бойы кызынала, jаҥыс jерге тепсенип, калтырап турды.

          Кирнестениҥ jанында иштенип турган эмеген оны кöрöлö, öбöгöнине ачынып, сананды: «Кööркий jеенин таппай jÿрÿп,бойыныҥ минген адын да кичеерин ундыган…» Ол аттын ээрин алып ийеле, оны jединип таскактыҥ ичине кийдирди. Оноҥ аттыҥ тÿгине шыбалап калган карды öлöҥлö jалмай тÿжÿрген кийининде ÿстинеҥ эски jуурканла jаап койды.

         Степан Кумаровичтин кабинединеҥ ÿй кижиниҥ ыйлап турган табыжы угулып келди.

         Коридорго киреле, заведующийдиҥ кабинеди jаар базып брааткан Баксым Чотпорович оны уккан бойынча, Селбекова Боростыҥ ÿнин танып ийди.

         – О-ы-ы-ый… jо-о калак! Ачузына канайып чыдайын… ы-ы-ы…

         – Öйинеҥ öдöргö jарабас – деп, Степан Кумарович токуналу ÿниле эрмектенди. – Кöзигердиҥ jажын канча да кирези агыссагар, оноҥ туза болбос.

         Борос кекенип чыкты:

        – Оозымды бöктöбöгöр!.. Кöзимниҥ jажын агызып jадаар… слер бурулу-у-у-у… Слер, слер!

        – Болор, болор, нöкöр Селбекова, – деп, Степан Кумарович оны токтодорго кичеенди. – Бис актанбай jадыс. Чын, балдарды божотпос керек болгон…

         Jе Борос бойыныҥ табыжын эмеш те токтотпой, интернаттыҥ заведующийиҥ де, школдыҥ бастыра качыларын да бурулады:

        – Кööркийди… Васяны слер jеткерге сукканаар слер öлтÿрдеер!.. Кайран уулчак. Оны бу кöрмöстöрдиҥ колына бÿдÿп бергенисти!.. Ачузын, ачузын!.. Канайып чыдайтан, канайып чыдайтан, калак!..

         Баксым Чотпорович бу ончо немени угуп: «Jарабас керек чыккан туру – деп, сÿрекей тыҥ коркыйла, кенетийин уйадай берген колыла эжикти ачып албай барды. Jе кабинетке jÿк арайдаҥ кирген тужында, заведующийдиҥ эрмегин угала, чала эмеш токунай берди.

         Степан Кумарович айтты:

         – Болор. Сурап турум, нöкöр Селбекова. Озо ажындыра калактабагар. Улусты тегин jерге чочытпагар. Ол балдардыҥ öлгöн-тирÿзин эм тургуза кем де билбес.

         – А бу не! – деп, Борос байагызынаҥ тыҥ багырып, кыскачак тонынаҥ карманынаҥ кандый да кара неме  чыгарып, кöргÿсти. – Бойым кöктöгöм. Васяныҥ ады-jолы да мында…Кызыл учукла… а-а-а…

         – Оны кайдаҥ алдыгар?

         – Кадын су-удаҥ… Балдар экелген… Бир тош ÿстинеҥ тöмöн агып брааткан… бурулчыкка келип токтогон дежет. Меелей дезе ого jаба тоҥуп калган… Бу да база, - ол экинчи карманынаҥ кичинек чаҥкыр бöс чыгарды.

        Заведующийле коштой отурган Нина Аматовна Боростын колынаҥ чаҥкыр бöсти алып, jайа тудуп, толугында кÿреҥ-сары учукла чÿмдеп кöктöгöн «УК» - эки букваны кычырала, ичинде сананды: «Бу Умнова Катяныҥ колплады болбой кайтсын… Ол балдар чындап та ончозы сууга тÿжÿп,  öлгилеген туру». Бу тужында оныҥ jÿреги коркушту сыстай берерде,  ол кöзиниҥ jажын токтодып болбой барды…

          Степан Кумарович бÿгÿн «Кызыл таҥ» колхозтыҥ председателинеҥ телеграмма алган. Интернаттаҥ jанып барган балдар ÿйде jогын билип турган. Ол почтого барып, аймака телефон соккон, кÿн айасса, самолет эмезе вертолет алырткылап алзын деп сурап турган. Балдар кайда-кайда öлбöй jÿргÿлеп jаткан болор бо деп иженип турган. Jе эмди, Боростыҥ кöргÿзип берген немелерин кöргöн кийининде, ол до коркып, карыкчалду санааларга тÿже берди.

          Ончозы унчугушпай турдылар. Селбекова Борос то тыҥ багырбай, jаҥыс ла öксöп, кара меелейди тизезине салала, оны колыла араай сыймап отурды.

        Байадаҥ бери эрмек айдар эбин таппай турган Баксым Чотпорович бу öйдö заведующийге  jууктада базып келеле, Картыстыҥ jылыйганы керегинде куучындады. Оныҥэрмегин уккан улус кайказа да, бой-бойлорын токунадып, айдышкылады:

        – Ыраак барган туру. Байла, оройтыган… Тÿниле ойто келбей, jерге конуп калган… Агаштыҥ аразында jÿрген кижи соокко тоҥуп öлбöслö, кургак одынды таап ийбей… Бÿгÿн база эмеш аҥдайла, эҥиргери jанып келер. Кичинек бала эмес…

         Степан Кумарович айтты:

        – Мен Картысты jакшы билетем. Ол алдырбас болбой… Кичинектеҥ ала аҥдап jÿретен уул эди… Керде-марда сереҥке jок то болуп калза, от кÿйдÿрер эбин таап ийер…

        – Мылтыкту кижи отты кÿйдÿрип ийбей кайтсын, jе мындый шуурганду кÿнде – деп, Баксым Чотпорович шилизи салкынга тызыражып турган кöзнöк jаар кöрÿп, кунукчылду эрмектенди. – Кем де болзо, jолынаҥ азардаҥ айабас…

        Степан Кумарович кезек öйгö унчукпай отурды. Оноҥ бут  бажына туруп, эки колыла столго тайанала, айтты:

        – Баксым Чотпоровичтин айтканы чын. Картысты бедреер керек. Оныҥ аҥдап  jÿретен jерине атту улус ийер керек, эмди ле. Jе Митяш баштаган балдарды… - Ол эмеш сананып кöрди. – Улустаҥ кеме сурап алар керек. Оны машинага коштоп, «Кызыл таҥ» колхозтыҥ одожына апарала, Кадын суула ÿстÿнеҥ тöмöн тÿжÿп, кöрöр керек. Öскö арга jок. Jут кÿнде самолет то, вертолет то учуп болбос…

         Бир минуттыҥ бажында ончозы эжиктеҥчыгып баргылады…

                                             22

        Карагай jурттыҥ элбек оромдорыла кумакту тобракка уймалган ак-боро куйундар jарыжып сыгырыжат. Олордыҥ эҥ чыйрактары jурттыҥ учына jедип алганына оморкоп тургандый, акка чыгала, коркушту тÿрген айланыжып, биjелеп тургулайт. Арткандары, бойлорыныҥ уйан кÿчтерине уйалып турган чылап, jурттыҥ чедендерин ле тураларын ажыра калыйла, кайда да ыжык jерлерде jажынып, jада бередилер.

         Бöрÿк jок арткан Митяш бажына Умнова Катяныҥ сумказын кийип алды. Ол Картыска не де керегинде омок куучындап, эки колыла jаҥып, тÿрген базып барат.

         Селбеков Карагайдаҥ чыккан кÿн jуукага jыгылала, кара меелейин сууга тÿжÿрген. Оныҥ учун эмди эки колын карманына сугуп алды. Jе ол бойыныҥ саҥ башка кийинип алганына аjарбай, чыйрак аксаҥдап, шуурган öткÿре кÿлÿмзиренет. Ол тапкыр нöкöрлöриле jÿрÿп, олордоҥ кöп jакшыга ÿренип алды. Оныҥ jÿрегин эмди башка, кандый да jап-jарык чедирген jылыдып турды…

         Вася jааназына барып jада, ого jедип болбой, ойто Карагайга келип jатканына бир де эмеш ачынбайт.

         Ончо балдардыҥ jарык чырайларында jылу ла айас кÿндий jарык кÿлÿмзиреш ойнойт.

         Удура келгилеп jаткан Степан Кумаровичти, Нина Аматовнаны, Картыстыҥ таайын ла оноҥ до öскö улусты кöрÿп, базыдын тÿргендеткилейт…

         Шуурган дезе шуулап ла шуулап турат, меҥдеп брааткан балдарды ÿйдежеле, олорго соот jетирерге тургандый, айланышкан-сыгырышкан чыйрак куйундарды кöдÿрип, биjеледет…