Л.В. Кокышев

Jиит поэтке

Jарлу болого ÿлгерлер бичип,

Jалтанбас омок эр болорын.

Бастыра немеге jаҥыдаҥ кöрÿп,

Бай jÿрÿмле сен толорын.

 

Айткан сöстöриҥ ару да болор,

Амадууҥ сенин бийик те болор…

Jалкуурбай иштезеҥ, jар да келер,

Jарык-jарык кöп санаалар берер!

 

Бозом эҥирде, таҥ эртеде

Бозогоҥ алтап, Поэзия келер.

Jе jаркынду кÿндий ырысла кожо

Jажытту коронын ол кожо экелер…

 

Кÿндÿ де болор, кÿйÿниш те jедер –

Кÿч ле болор, jиит нöкöрим!

Jÿрегиҥди улус шыркалап та койзо,

Jÿрÿмниҥ jÿзине сен омок кöрöриҥ…

Бойыҥа сени теҥдеген улустаҥ

Бийик болуп, олого килеериҥ…

«Ас калыктыҥ поэди мен» – деп,

Ачузын jаҥыс тÿбинде билериҥ.

 

Ундыбагар

Öрö öзÿп, сагышка jеделе,

Öчöжип качан да jÿрбегер, балдар.

Öскö алтайга jажына барадып,

Öскöн jеригер ундыбагар, балдар.

 

Ойногон Алтайды jеектеп те койзоор,

Озогы ла бойы ол артып калар…

Чаҥкыр туулары ышталып ла турар,

Чакпынду суулары кÿркÿреп ле jадар.

 

Арып-чылап уйадай берзегер,

Арчын jытту Алтайга келигер.

Актанып, тöгÿн сöс айтпагар,

Албаты слерге анайда бÿдер.

 

Алтай тилигер «jокту» да болзо,

Ак-jарык берген – шоотпогор оны.

Кургаткан курудыс ачу да болзо,

Курсагыс болгон – ундыбагар оны.

 

Сайыркап, jоноордыҥ jÿрÿмин билбезеер.

Санаалу бис деп сананбагар, балдар.

Тöрöл jоноордыҥ тилин ундызаар,

Тöрöлис бар деп айтпагар, балдар.

 

Тöртöн тилге ÿренип те алзагар,

Тöрöл тилигер слердиҥ артабас.

Куучынаар килеҥ, кеен де болзо,

Культурный слер деп кем де айтпас.

 

Ары болуп, атанып та jатсагар,

Алтайым дейле, кайа кöрÿгер.

Атту-чуулу эрлер де болзогор,

Албатым дежип, айдыжып jÿрÿгер.

 

Öзöк-буурыгар башка да болзо,

Öмö-jöмöлÿ, эптÿ болыгар.

Öрö чыгала, тöмöн дö тÿшсегер,

Öскöн jеригер ундыбагар, балдар…

 

Келер ÿйеге письмо

«Эзен бе, таныш эмес jиит ÿйе!»

                           А.С. Пушкин

Андромеда туманын ыраактан кöргöндий,

Öйлöрди öткÿре бис слерге кöрöдис.

Тÿргендеп бараткан jÿрÿмди бактыртып,

Тÿгенбес ле кыска jÿрÿмис jÿредис.

 

Слердин jÿзигер ыраак ла öчöмик –

Ортобыста бистиҥ кöп ÿйелик.

Jаҥыс планета Jеристе слерге

Jарыткыш болуп бис кÿйелик.

 

Öйибис бистиҥ улу ла кату:

Öштÿге, наjыга телекей бöлÿнген.

Кижилигис бистиҥ класстарга ÿлелеген,

Олор ортодо кан да тöгÿлген.

 

Бистеҥ слер ыраак-ыраак…

Бистиҥ шакпыртыс кöрбöзигер слер.

Jÿс те катап санаалу болзогор,

Jÿрÿмисти jетире билбезигер слер.

 

«Капитализм», «рассизм» … – бу сöстöрди

Качан да, качан да укпазыгар слер.

Кара кижини стомого буулайла,

Камчыла сокконын кöрбöзигер слер.

 

Телекей бÿгÿн экчелип те jатса,

Тескери бурулып, тÿҥей ле барбас.

Кижилик кандый да jолдорды öтсö,

Ленинниҥ jолынаҥ ол бурылбас.

 

Волга сууга кожулган суулардый,

Кижилик тÿбинде биске биригер.

Öскö керсÿ jÿрÿм кöндÿгер,

Öткöн jылдар минуттый билдирер.

 

Öйибис бистиҥ улу ла кату:

Öштÿге, наjыга телекей бöлинген.

Кижиниҥ келер jÿрÿми учун

Кижилик ортодо кан тöгÿлген.

 

Кинчек, шыраны кöрбöзигер слер,

Кижилик – слердиҥ нак билегер.

Бийик учатан салымду да болзогор,

Бистиҥ адысты слер билигер.

 

Коммунизм дегени утопия эмес:

Коммунист уулдар эрте карыган.

Маҥыр öскöн меестерге тайкылып,

Марчина Тана кой кабырган.

 

Бис кöрбöгöн ÿйеге jолды

Бистиҥ адыстаҥ партия ачкан.

Бир биледий слерге удура

Бистиҥ адыстаҥ Гагарин учкан.

 

Слер jÿретен jÿрÿмди меҥдедип,

Палачтыҥ огынаҥ Гевара öлгöн.

Космоско слерге jол ачкылап,

Космонавт уулдар керепте кÿйген.

 

Калганчы кожоҥын слерге кожоҥдоп,

Виктор Хара фашистке айдаткан,

Аткак эмиктиҥ ары jанында

Колодорын сындыртып, ол кыйнаткан.

 

Öйибис бистиҥ улу ла кату,

Jе ишмекчи улус бир кÿÿндÿ.

Олор билер: телекей jолдоры

Jаҥыс Jерлÿ, бир Кÿндÿ.

 

Кижилик канадын олор сулаган,

Кижиниҥ адын олор кöдÿрген.

Озогы jÿрÿмди тÿбинеҥ кубултып,

Октябрь отторын олор кÿйдÿрген.

 

Келетен Öйдиҥ, Слердиҥ алдаарда

Каруулу улус – бис бойлорыс.

Талантаар Слердиҥ бийик те болзо,

Тазылаар Слердиҥ бис болорыс.

 

Чеберлеп jÿригер айткан сöзисти,

Чек тудыгар баскан jеристи.

Ырысту текши биледе jуртап,

Ыраак Ÿйе, ундыбагар бисти.         

 

 

Туулардаҥ келген балдар

(повестьтеҥ алынган ÿзÿк)

Баштапкы бажалык

                                                               1.     

Алты толукту агаш айылдыҥ эжигинде тал тÿштеҥ ле бери эки эмеген керижип турды. Jайгы кÿн кырларга туку качан отура берген, саар уйлар кабырудан мööрöжип jангылап келген, jе эмегендер эмдиге ле керишкенче. Кÿжÿлдиҥ куйругы ошкош, сыраҥдаган чичке тулуҥду, jатпак сынду эмеген айылдыҥ эжигинде турган узун, jоон тулуҥду, чала коркок тумчукту, кÿнге карара кÿйуп калган чыдалду колдорын белгестенип алган келинди эбире jÿгÿрип, узак керишкенинеҥ улам кыйкылдап турган ÿниле айткылап, кирлÿ чукуругын кöргÿзип турды:

– Мениҥ ажым-тузым да бар, айыл-jурт баштаган эрим де бар. Сен чилеп, бажы jок баштак ач-ÿрен азырабагам!

– Токто-токто. Кöп сайыркаба да, кöп байыркаба да! Андый аргалу болорында, Улаачы карындажыҥды улустыҥ эжиги сайын не бастырып ийдиҥ? Белине кийгени jыдый берерде, белге салып азыранган эди. Токто ло токто. Андый аргалу болорында, не азырап албагаҥ? Меге кöп jыпылдаба да, кöп кедеҥдебе де?..

– Сен Улаачыга тийбе-е, тийбе! Улаачы сениҥ нееҥди jиди? Улаачы, сениҥ кайын адаҥ чылап, уйазын таштабаган, улуска шоотырбаган. Унчукпа, унчукпа, кадыт! Кайын адаҥ коммунаныҥ кöчöзин ичип, койдыҥ куйругына карылып öлгöн эди…

– А карын! Кайраканныҥ сööгин Калбайчы jууган туру! Карамай таайын Калапчыныҥ кара койын уурдаарга jÿреле, караҥуйда аайланбай, кара jаҥыс койын сойып алганы санааҥнаҥ энделе берди бе? Кабакчыныҥ тойында кайыш курын божодып ийеле, ажанатан эди; анда да тойбогон чылап, аш уурдаарга алмардыҥ алдына кире берген. Законныҥ алдына туруп, санаазы чыккан эди ле!..

– Сен меге саконзыба-а, саконзыба!

         – Бар, бар, оноҥ башка тыйрык jодоҥды сый соктырып алдыҥ!

– Сен мениҥ будым сындырганча, балдарыҥныҥ бажына чык. Ол кирези ач-ÿренди мен де азырап салгам… Токто, токто!

Кериш катап ла jаҥыдаҥ башталды. Бу мындый jаан керишти чыгарган бурулу кижи дезе эжиги jантык, ээн тураныҥ ичинде отурган. Ол он ÿч jашту, койу кара чачту, чамчазы jок, тере штанду Карабаш болгон.

         Керек мынайда башталган; эртен тура Карабаш карындажыла экÿ колхозтыҥ jети балалу чочкозын кабырып барала, jаратта тÿжÿне ле кожо ойногон;  оноҥ качан ажанатан öй jууктап келерде, олор той балкаштаҥ jазаган ойынчактарын кажатка jажырып салала, чочколорын председательдиҥ маалазынаҥ чыгара айдап, ажанарга jанып келгендер. Чочколорын сууныҥ ол jанында ак jерге токунадып салала, тÿжÿне ойногондорынаҥ коркушту арып, айлына аштап калган келгендер.

         Энези оттыҥ айагында кеден конычту öдÿк кöктöп отурган. Ол та неге де тыҥ ачынып калганын уулчактар сезип ийеле унчугышпай, jаҥыс ла чимириктерин табышту кайра тартынып турдылар.

Jаман кöрмöстöр чилеп, jарыкка чыкпай, анда не туругар? – деп, учында энези олорды арбай берди. – Какайларды база ла Тырышпактыҥ картошкозына кабырдаар ба, шайтандар?

        – Jок-ок… – деп, Карабаш тумчугыла унчукты.

        – Бери бас, арык кöрмöс, - деп, энези Койлоныҥ jамап салган, бозуныҥ терезинеҥ илеп эткен jаман кыска шалмарын jарыкка тудуп аjыктайла, унчукты.

– Алгагын jарала келзеҥ, аайы jок сабалган jиириҥ. Тере шалмар сеге чыдашпай турганда, темир шалмар кööктööрдöҥ башка. Ме, кий. Элик чилеп, кызаҥдаба.

         Койло шалмарын кийе соккон бойынча, кенетийин тыҥ калактай берди:

        – Jо-о, кардымай, кардымай!..

        – Бу кардыҥа не кире берди, учкан?

        – Jо-о калак, ачузын!

        – Бу сырсак кöрмöс канайып туру? – деп, энези арбанып, шалмарды Койлодоҥ сура тарткан бойынча, аjыктай берди.

        – А бу мениҥ таппай турган ийнем шалмардыҥ кажында jÿрÿ ине! Сокорды ла сени – деп, учында бойын арбады.

        – Картошко-сартошко… – эмдиге ажанарга энчикпей турган Карабаш тумчугылы кимиректенди.

        Тÿжиле иштенип, бойы да курсак ичпеген энези тургуза ла атыйланып чыкты:

        – А не, эдилÿ курсак белетейтен эмегениҥ бар ба мында? Тумчугынла мыжылдабай, ары кедери чык!

         Карабаш айылдаҥ кÿÿн-кÿч jок чыгып келеле, арка jанында чочколорын  аjыктады. Кенетийин оныҥ чырайы кубула берди. Чочколор Калбайчы эмегенниҥ маалазынаҥ чыгара сÿрерге сананган, jе эмди анайда эдерге орой болгон…

         Калбайчы эмеген ачу-корон кыйгырып, jаан кызыла экÿ чочколорды мааладаҥ чыгара айдап, оноҥ аайы-бажы jок калактап, Карабаштыҥ энезин айткылаарга, кажатты тöмöн тÿжÿп клеетти. “Нени эдер? Канайдар? – Карабаш коркыганынаҥ улам алаатып, эдер немезин торт ло таппай турды. – База ла кериш-табыш болор, оныҥ кийининде сабалган… Чочколор маалага кирген учун элдеҥ ле озо Карабашка jедижер… Качып jÿгÿрзе кайдар?..”

         Калбайчы эмегенниҥ калак-сыгыды öткÿÿлдиҥ ары jанынаҥ угулып келди. Карабаш бир эмеш алаҥзып турала, jабузы jок, ÿстÿнде койу jыду баргаалар öзÿп калган ээн тура jаар тизиреде jÿгÿре берди.

         Бу ÿч кöзнöктÿ (бир кöзнöги jарчагала туй кадап салган, арткан эки кöзнöги бÿдÿн) jаан эмес, эски тура болгон. Тураныҥ ээзи jаантайын туберкулезло оорып туратан, эди-каны агып калган Jогор деп öбöгöн ÿч ай кайра кандый да Кайыҥчы деп деремне jаар, баят jерине кöчö берген, андый атту деремне jерде болгонын Карабаш школдыҥ картазынаҥ бедреп, таппай туратан. Jогор öбöгöн балдарыла, ÿйиле кöчö бергенинен бери кöп тö öй öтпöгöн, jе туразыныҥ jабузы ÿч ле айдыҥ туркунына jоголо берген. Jабуныҥ jосторын колду ла кижи кодорып, тажый берген. Jабузы jок тураныҥ ÿстÿне койу баргаалар öзö берерде, такаалар анда уйа тарткылап, jымыртка салып туратан. Карабаш карындажыла экÿ ле айылдаш jаткан Пайскан деп боп-борбок уулчакла ээн тураныҥ ÿстинеҥ айылы jаар jаантайын jымырткалар тажып туратан…

          … Эмди Карабаш эки частыҥ туркунына чыгара бу ээн тураныҥ ичинеҥ  энезиниҥ ле Калбайчы эмегенниҥ керишкилеп турганын тыҥдап, эдер немезин таппай, полдо тöгÿлип калган кумакка кучаныҥ мÿÿзин jурап отурды.

         – Jакшы кижи сениҥ айлыҥа да кирбес! – деп, Калбайчы эмеген оныҥ энезин айткылап турганы угулат.

         – Таҥаркаба-а, таҥаркаба! Таайыҥ айылдап келерде, тараканду чайдаҥ öскö, неле кÿндÿледиҥ? – деп, энези каруузын jандырып турды.

          Кенетийийн кериш токтоп, бир де табыш угулбай барды. Карабаш чала сезинип, öрö турган бойынча, jарчагала бектеп салган кöзнöккö jууктап, тышкары не болуп jатканын тыҥдай берди.

          Кайда да, сууныҥ ол jанында, оок балдардыҥ ойногон табыжы угулат. “Байла, сууныҥ теерменин jазагылап jаткан болор – деп, Карабаш ичинде сананды. – Jе бу керижип турган улус кайдаар барган болотон? Керишпей, jöптöшкилеп алды эмеш пе?..”

           Карабаш кулагын кöзнöкти туй кадап салган jарчаага jаба тудала, оноҥ ары тыҥдады.

          Бир де табыш jок. Карабаш шилдÿ кöзнöккö араай jууктап келеле, тышкары не болуп jатканын кöрди. Элдеҥ ле озо кöргöн кижизи; ол чеденниҥ öткÿÿлин айра минип алган Пайскан болды. Калбайчы эмеген ле Карабаштыҥ энези керижип jатканын ол угуп ийеле, эмди энези Карабашты ла Койлоны сабаганын кöрöргö келген болор. Пайскан jаагын бултуйтып алала, Койлоныҥ туй балкаштан jазап jаткан немезин аjыктап отурды.

          Jарым ай кайра Пайсканды энези «Уйды бозуга эмизип салгаҥ, тÿжине ле ойногоҥ» – деп, тарыска чыбыкла сабаган. Ол тушта Карабаш ла Койло Пайсканды шоодып, не аайлу каткырган эди! «Эмди дезе  Пайсканга каткырарга келишти» – деп, Карабаш ичинде ачуурканып сананды. Койло бир де неме эзебей, ого öткöнип, той балкаштаҥ кижи jазарга албаданып отурды. Ол той балкашты канча да кирези ныкып турза, jе кижини, уйды, оноҥ до öскö немелерди аказы кире эдип болбойтон. Андый да болзо, ол jана баспай туратан. Эмди энезиниҥ ле Калбайчыныҥ керижип те турганын укпай, ол jууканыҥ кырына отурып алала,  болчок той балкаштаҥ кижиниҥ бажын jазап аларга албаданып отурган.

          Керижип турган эмегендер айылга киргилей берген болбой кайтсын, оныҥ учун Пайскан торт чыдашпай, айылдыҥ эжиги jаар кунукчылду аjыктап, оны тиштегилеп турган томонокторды öлтÿрип, маҥдайына эмезе jиткезине табышту тажып отурды. Карабаштыҥ ла Койлоныҥ сабатканын кöрöргö кÿÿнзеген öскö до балдар деремнедеҥ келдилер. Олор jÿктенижип, ээчижип алала, чимириктерин табышту кайра тартынгылап, уй сугатан чеденди кууза тургулап алган эмтир. Деремнениҥ эдер немезии jок, эригип jÿрген ийттери де келди. Jе Койло олорды да кöрбöй, jылаҥаш тизезиндеги той балкашты ла мылкып jатты.

         Кенетийин Калбачы эмегенниҥ ле Карабаштыҥ энезиниҥ табыштары катап ла угулып келди. Балдар туш башка бардылар.

          – Jо-о, jо-о, здоровьем божоды! – деп, Калбайчы эмегенниҥ кыйкылдууш ÿни угулды. Карабаш кöзнöктöҥ тура секирип, ээн тураныҥ соок печкезиниҥ кийини jаар санаа jок калып ийди.

          Калбайчы эмеген, орой кÿски тÿнде jанып отурган кас ошкош, кайкылдап, кажатты öрö, ойто айылы jаар jанып брааты.

         Табыш ойто ло тымый берди. Карабаштыҥ маҥдайынаҥ соок тер тамчылап,бойы печкениҥ тоозынаҥ арай ла чÿчкÿрбей, тумчугын туй тудуп алды. Jиткезиле jöргöмöш маҥтай берерде, ол jескинип арай ла кыйгырбады. Тышкары азыйгы ла бойы коркушту тымык турды.

         Кенетийин кандый да баланыҥ öткÿн ÿни угулды:

          – Кой-ла-а! Кийниҥде кöрмöс клеет!

– Бяу-у! – деп, тургуза ла Койлоныҥ кыйгызы чöйилди. Оноҥ бир ле кичинек öйдиҥ бажында, элик маҥтаган чылап, быдырт-быдырт эткен табыш угулды. Бир канча öйдиҥ бажында “ бяу-у” деген кыйгызы кайда да, агын суу jаар барган jолдо, угулды. Карабаш чыдажып болбой, кöзнöккö jÿгÿрип келеле, кöрöрдö, энези бозу соготон узун чыбыгын jерле сÿртегенче, элик чилеп, кызаҥдап брааткан jылаҥаш Койлоны сÿрÿжип брааты. Койлоныҥ буттарыныҥ алдынаҥ jаҥыс ла тобрак буркурайт. Бозу соготон чыбык кызаҥдаап брааткан учазына эки катап тийерде, табыш этпеди.

         Койло чип ле чике  jÿгÿрген бойынча, сууга кире конды. Энези öдÿгин чеберлеп, сууга кирбей, jаратта токтоп калды. Койло сууны чачылтып браадала, jылjырак ташка тайкылды. Jе öрö турарга öй jок болгон учун, Койло, тöрт тамандап туруп, сууныҥ ол jанында кажатка чыгара маҥтап чыгала, кайра кöрди.

          Энези сÿрÿшпей, кажаттыҥ алдында, сууныҥ ол jанында турганын кöрöлö, Койло, та сÿÿнгенинеҥ улам, та недеҥ улам база катап “ бяу-у” деп, багырып ийди.

         Койлого jедишпей калганына ачурканып, энези агын суу кечире оны колындагы чыбыгыла кезетти:

         – Акыр, ойто jанарыҥ, арык кöрмöс! Кызаҥдап алып келзеҥ, кычууҥ берерим! Торолойло келзеҥ, той балкаш jиириҥ…

          Эмди сыраҥай ла бурулу кÿлÿктиҥ бойын, Карабашты, табар керек болгон.

2

Сонуркаганынаҥ кöстöрин тазырайтып алган оок-тобур балдарды, колго-бутка оролыжып турган ийтерди, аштаганынаҥ мööрöжип турган бозуларды кöндÿре базып отура, Койлоныҥ энези ачурканып айдынды:

         – Акыр бу мыныҥ кара кöрмöзи кайда баады болбогой?.. Карабашты кöрдööр бö, балдар? – деп, jÿктенижип алган чимирикту немелердеҥ сурады.

         Чокол Пайскан тургуза ла jалтырап чыкты.

          – А-а, Ка-Карабаш то-тоҥкойып алала, э-ээн тураныҥ кöзнöгине кире берген… А-а…

          – О-о jайла! Капшай айтсан кичÿ Сатлай! – деп, Койлоныҥ энезиниҥ чокол Пайсканга кыртыжы курып, оны база чокол jестези Сатлай ажыра каарып айты. – Карабаш кайдööн кире берген деп, тилиҥ кажылат?

          – Ка-Карабаш кöзнöктöҥ кире бе-берген…

          – Кайдööн?

          – Jо-Jогордыҥ ээн тур-туразына…

          – Байадаҥ анайда не айтпадыҥ учкан? Jок, бу Момонныҥ балдары кижи ле болбос, улустар – деп, Карабаштыҥ энези ачузын чокол Пайсканга чыгарып турды.

         Карабаштыҥ энези арбанганча Jогордыҥ ээн туразына jууктап келди. Ээн тураныҥ чыкту сенегинеҥ бир канча куштар калакташканча, колго-бутка согулып, чыгара кондылар. Ол ээн тураныҥ эжигин кайра тартарда, эжик ачылбады. Карабаш эжикти ич jанынаҥ кÿрчектеп алганын билеле, энези ÿнин бийиктедип jакарды:

– Эжикти ач!..

Каруузы угулбады. Карабаштыҥ энези бир эмеш сананып турала, оноҥ ончозына угулгадый эдип, öнöтийин тыҥыда айтты:

           – Акыр, ол чыкпаска турган болзо, Jогордыҥ кöрмöстöриле кожо конгой. Татар укту улустыҥ кöрмöзи jаман дежетен эди… Чыкпаска турган болзо, Jогордыҥ jаман кöрмöзиле кожо конуп кöрзин…

           Бу сöстöрди Карабаш кереке де албады. Карабашка бозу соготон чыбыкты кöргöнчö, бос-эрликтиҥ бойын кöрзö, торт болгон. Оныҥ учун ол ээн турадаҥ чыкпаска бош ло бозорып ийди. Jе тураныҥ тыш jанынаҥ энезиниҥ арбыжы токтобой ло турды.

           Учы-учында Карабаш чыдажып болбоды. Ол  соок печкениҥ кийининеҥ чыгала, токунап болбой, кöзнöктиҥ  jарыгынынаҥ карап кöрди. Чокол Пайскан öткÿÿлди айра минип алала, саҥыс чайнап отурды. «Чугаан чыгардаҥ ала озо Jогордыҥ бу ээн туразына кирбей, кача берер керек болгон – деп Карабаш чокол Пайсканы кöрöлö, ачурканып санады. – Эҥирде председальдиҥ уйи, Майкаш калактаганча келер, Карабаштыҥ кабырган чочколоры картошко тÿрткен деер, оноҥ ойтоло кериш чыгар… Оныҥ учун амырынча ла кача берер керек болгон… Чочколорды коно-тÿне ÿч кÿн  кабырала, ойто jанып кеклген болзо, тал-табыш та чыкпас эди…».

          Карабаш алаҥзып, тоозын бÿркеп салган тактага араай отура тÿшти.

«Калбайчыныҥ картошкозы керек беди, Калбайчы рядовой колхозник – деп, Карабаш оноҥ ары кунукчылду сананып отурды. – Jе Тырышпактыҥ картошкозы учун тыҥ jедижер болор… Кандый да болзо, Тырышпак колхозтыҥ председатели, jурт советтиҥ депутады, “Германияны jеҥген учун” деп медальду… Jоок, Тырышпактыҥ картошкозы учун тыҥ jедижер!..»

          Карабаш ÿшкÿрип ийди. Бойыныҥ уур санааларынаҥ айрылып, тураныҥ тыш jанынаҥ угулып турган сöстöрди Карабаш унчукпай, бир канча öйгö тыҥдады. Эмди канайдар да арга jок болгон. Öчöжип, ээн турада канча кирези отурарыҥ? Тÿҥей ле чыгарга келижер. Карабаш Jогордыҥ ээн туразынаҥ эмди де чыгып келер эди, jе бозу сугатан öткÿÿлдиҥ ÿстинде чокол Пайскан отурган учун, ол алаҥзып, чыгарга болбой турды.

Деремнениҥ jÿктенишкен, jединишкен балдары jилбиркежип, ээн тураныҥ кöзнöгиниҥ алдында тургулады. Ийтер кенетийин бир ÿнле ÿргулеп чыктылар. Тöмöнги айылдардаҥ чöйилип келген орук jолдо кандый да эмегенниҥ ачу-корон кыйгы-кышкызы чöйилди Майкаштыҥ келип jатканын Карабаш тургуза ла сезип ийди. Jÿреги тирсилдеп, ол катап ла кöзнöк jаар болды.

           Тöмöнги айылдардаҥ тöҥди ажыра келген jолдо Тырышпактыҥ ÿйи Майкаш, ары-бери jайканып, эдискидий ÿниле эбире кырларды торгултып, калактап-сыктап клети. Майкашты jурт jердиҥ улузы “ татар келин” дежетен. Анайда оны улус оныҥ алыш-колыш тили учун адаган деп, Карабаш jакшы билетен болгон. Эмди Майкаш алыш-колыш тилиле алтан айры ÿнденип, арканы торгултып клеети:

 – О-ой, оо-й! Кабырган мыныҥ ак-малы картобымды jип койды! Оой, о-ой! Сабеттиҥ малын кабырып, сананбас кайткан албаты? О-ой!.. Ол кÿрÿм кайда баады болбогой!..

         Карабаш чыдажып болбоды. Ол öрö турала, эжик jаар кату алтап, эжиктиҥ татап калган кÿрчегин кодоро соголо, эжиктеҥ чыгып келди. Чыдашпай, эмдиге ле сакып турган балдар jаҥыс ÿнле сÿÿнчилу кыйгырыжып ийдилер:

         – Карабаш чыгып келди, чыгып келди!..

Карабаш бажын салактадып ийеле, ичкери база бир алтам этти. Оныҥ кöзине элдеҥ озо кöрÿнген неме: энезиниҥ ачынып калган чугулду кöстöри ле тойу кискеге тÿҥей, чеденди айра минип алган, чокол Пайсканныҥ кÿлÿмзиренип отурган кирлÿ бÿдÿжи болды…

          Карабаштыҥ энези ле калактап турган Майкаш Карабашты талап, эки jанынаҥ чурап келдилер:

          – Сен, учкан, какайларды кöрбöй, картошкого не божоткоҥ?

 Карабаш каруузын jандырбады. Ол бичиктеҥ кычырган jалтанбас геройлорго öткöнип, бажын бийик кöдÿреле, колдорын кайра тудуп, Jогордыҥ ээн туразыныҥ стенезине jаба турала, öткÿÿлдиҥ ÿстинде кÿлÿмзиренип отурган чокол Пайсканга jескингендий кöрди.

         Майкаш Карабаштыҥ учазына убактыҥ будагыла согордо до ÿн де чыгарбады. Энези арбанып, оныҥ jылаҥаш арказына эки катап алакандады, jе Карабаш унчукпай,  калганчы кÿниҥ чогына кызара берген сууныҥ ол jанында элбек jалаҥдарды ла кöгöлтирим арканы эрлÿ бÿдÿжиле аjыктап турды.

          Койло эмди jакшы кöрÿнерге,  jодолоры кызаҥдап,сууныҥ ол jанында акта амыр ла jÿрген чочколорды кыйгы-кышкыла айдап, кабырып jÿрди…

3

Jайгы эҥир аркаларды караҥуйладып, öзöктöрди кöгöртип ийди. Арып калган jаан улус чалгыларын jÿктенгилеп, айак-казандарын тудунганча бригададаҥ jанып баштады. Иштеҥ jангылап клееткен jиитердиҥ öткÿн каткылары ла шыҥырууш кожоҥдоры уйуктап калган jалаҥдардыҥ, чаҥкыр ышка тартылып калган тымык кобылардыҥ ÿстÿле узак jаҥыланып турды. Öзöктöги айылдардаҥ койу ыштар чöйилижет. Иштеҥ jанып келген эмегендер ле келиндер саамчып калган уйларын саап турганы угулат. Тÿжине ойноп, уйын бозузына болгобой эмдирип салган балдардыҥ калагы ла арбанган энелериниҥ табыжы угулат. Колхозтыҥ уйлары jаан тöҥниҥ алдында, сÿт толгойтон ферманаҥ ыраак jок акта мööрöжип тургулайт. Уй саачылардыҥ табыжы, абрат аларга келген эмегендердиҥ эрмеги, сепаратордыҥ кÿÿлегени ле казыр буканыҥ бустаганы – ончозы алыжып-колужып, эҥирги кейде араайын, jе сÿÿнчилÿ кÿÿлеп турат. Бозуга сÿт, абрат аларга келген доярка келиндер сÿттиҥ толголорын сакып, тышкары кÿйÿп турган jаан отты эбиреде отурып алала, jÿзÿн-базын немелер куучындажып, кандый бир кижиниҥ кейине талганча каткырыжат. Абраттыҥ кöбÿгин ичерге келген кöп ийттер, планга сÿдин урарга келген эмегендер, балдар – мындый эҥирлерде ончозы ферманыҥ jанында jуулыжат. Ферманыҥ ичинде сепаратарорды толгогон кыстар кожоҥдоп толгоорго jеҥил дежип, алтай кожоҥдорды чöйö кожоҥдогылап турат. Уй саачылар сÿтти ÿзÿги ле jоктоҥ ферма jаар тажыгылап, сÿткемjÿге кемjигилеп ийеле, ойто ло уйлар jаар jÿгÿргилейт.

         Карабаш бош öйлöрдö ферманыҥ эжигинде отурарга сÿÿйтен. Экелген сÿдин туку качан эбиргилеп те бергенде, jе Карабаш jанарга меҥдебей, улустыҥ кокурын, кандый бир уулдыҥ jилбилÿ куучынын тыҥдап, бозом киргенче отурып калатан. Деремнениҥ jаан уулдары мында jÿзÿн-базын куучындар куучындап, таҥкылагылап, бойлорыныҥ кемнеҥ де камаанду эмезин кöргÿскилеп туратан. Карабаш олорго ичинде кÿйÿнип, бойыныҥ санааларын унчукпай сананып отуратан.

         Эҥир там ла койылып, уйларды пастух одорго айдаганча ла Карабаш сÿÿнчилÿ тызырап турган jарык оттыҥ jанында улустыҥ ортозында отурар болгон. Качан ферма энзиреп, улустар таркаганда ла, Карабаш кöнöктöги абрадын эске алынып öрö туратан. Караҥуйда jанып клееделе, таштарга бÿдÿрилип, ол канча кöнöк абрат тöкпöгöн! Карабаш уйкузырап, кезилип турган буттарыныҥ ачузын эзебей, айас теҥериде муҥ тоолу jаркынду jылдыстарды аjыктап клеедетен. Ого ыраак jылдыстарда jÿрÿм бар деп, школдо ÿредÿчизи айткан. Айас кÿндерде Карабаш ла Койло тышкары, тураныҥ ÿстинде конгылаганда, олор кажы ла jарык jылдыс керегинде бой-бойлорына нени ле куучындап туратан. Карабаш андый чöрчöктöрди сананып таап алала, керек дезе чокол Пайсканга да айдып туратан. Чокол Пайскан ол чöрчöктöрди бойыныҥ аказына, тöмöн jаткан Пейткеге, деремнениҥ öскö дö уулчактарына куучындайтан. Чокол Пайскан Карабашла öштöжип те турза, jе jаҥы-jаҥы нени-нени угуп аларга, Карабашла кыска öйгö наjылажып, керек дезе оныла кожо чочколор ло бозулар кабырып баратан. Карабаш ого бойыныҥ чочкозы керегинде эмезе сÿзеген бозузы керегинде чöрчöктöр таап куучындап туратан. Jе калганчы öйлöрдö чокол Пайскан чоокыр кушкаштыҥ jымыртказы учун Карабашла кÿÿн-кайрал jоктоҥ öштöжип, Jогордыҥ ээн туразыныҥ ÿстинде ол ло куштыҥ уйазын кÿнÿҥ ле сайын кетежип турар болды. Чоокыр кушты Карабаштыҥ энезиниҥ кужы Jогордыҥ ээн туразынынҥ ÿстинде уйада jаткан сок jаҥыс jымырткадаҥ баскан, jымыртка дезе Момон эмегенниҥ кужыныҥ болгон. Оноҥ ло бери чоокыр куштыҥ салган jымыртказы jаан блааашта болгон.

          – Бистин куш баспаган блозо, чокыр куш та jок болор эди – деп, Койло Пайсканла керижип туратан.

          – Б-бистин jымыртка эмес б-болзо, чоокыр куштыҥ jымыртказы да jок болор эди! – деп, Пайскан чоголдонотон.

          Чоокыр куш jымыртказын Jогордыҥ туразынынҥ ÿстинде уйага салып ла ийгенде, jуу-чак баштала беретен.  Чокыр куш jымырткалап ийеле, калактап, ээн тураныҥ ÿстинеҥ учуп тÿшкелекте, тураныҥ ÿстиги jанында толуктарынаҥ Карабаш ла Койло, тураныҥ алтыгы jанында толуктарынан дезе Пайскан аказыла кожо кермеденип чыгатан. Jымыртка jаҥыс ла jеҥÿ алган уулчактарга jедижетен. Пайсканыҥ аказы бригадада бугул тартарга jÿре бергенде, чоокыр куштыҥ jымыртказы кöп сабазында Карабаш ла Койлого jедижетен. Карабаш ла Пайскан согужып, Jогордыҥ jабузы jок туразыныҥ ÿстинеҥ jерге канча катап тÿшпеген, jе олор эмдиге ле блаашту куштыҥ jымыртказыныҥ олjозында болгондор. Бир катап чоокыр куштыҥ jымыртказын блаажып, Карабаш карындажыла кожо Пайскан ла оныҥ аказына удура туруп, jана баспастан согушкандар. Пайсканныҥ аказы Тым Карабаштаҥ тöрт jашка jаан, эҥирлер саайын ойынга jÿрÿп, таҥкы тартып турган уул болгон, оныҥ учун олордыҥ jаны ийделÿ болгон. Jе андый да болзо, Карабаш ла Койло jана баспай, Jогордыҥ туразына чыгып келгендер. Тым ла Пайскан олорды ÿстинеҥ тöмöн jудрукла уткыган, jе бир канча öйдиҥ бажында олор тураныҥ ÿстине чыгып келгендер. Чоокыр куштыҥ jымыртказы Тымныҥ шалмарыныҥ карманында болгонын Койло тургуза ла кöрÿп ийген. Карабаш бу ла jуукта Ай- Тайчы деп алтай чöрчöк кычырган, эмди ол бойын Ай-Тайчыга бодоп, алаканына тÿкÿрип ийеле, Тымга удура барган. Тым согуш болорын сезип ийеле, карманында jымыртканы Пайсканга туттуртып берди. Jарым да минут öтпöй туруп, согуш баштала берди. Тураныҥ ÿстинде туй öзÿп калган jыду баргааларды ончозын тепсегиледи, чоокыр куштыҥ уйазын jемиргиледи, jе Тым Карабаштаҥ чик jок бöкö болгон. Jаан удабай Карабаш Jогордыҥ jабыс туразыныҥ ÿстÿнеҥ толукка коштой jаткан öттöк jаар уча берди. Оны ээчиде, калактаганча, Койло келип тÿшти. Тым ла Пайскан турадаҥ тÿжеле, чалканчактардыҥ ортозыла барган jолло айылы jаар jÿгÿргилей берди. Койло öтöккö кöмÿлип калган, бойы тыҥ калактап jатты:

         – Jо-о, jо-о! Момонныҥ уулдары мени öлтÿргилеп койды, öлтÿргилеп койды!

         Карабаш jеҥдирткенине ачурканып, öрö турала, эмдиге калактап jаткан Койлоны öрö тартты:

         – Jе, болор, кöп калактаба!..

         – Jо-о!, jо! – деп, Койло калактаганча, öрö турды.

        – Jе, болор, калактаба! –деп, Карабаш там ла ачурканып, Койлоныҥ колынаҥ силкий тартып турды.– Jымыртканы блаадып ийеле, эмди тегин ле не калактаар!

         Койло кенетийин ыйлабай токтой берди. Кирлÿ jагында кöзиниҥ jажын арлайла, Карабашка сÿмелÿ кöстöриле кöрÿп, оноҥ маказыраган айас айтты:

       – Пайсканныҥ колында чоокыр куштыҥ jымыртказын мен агашла былча согуп ийгем!..

        Карабаш Койлоныҥ арказында jапшынып калган öтöкти кактап, оноҥ эмеш токунап алала, айтты:

       – Jе, бозуларды ла чочколорды барып кöрöр керек!

        Олор экÿ сууны кечкилеп алала, кожоҥдожып, арканыҥ эдегинде jÿрген чочколорды ла отоп jÿрген бозуларды тоолойло, сууныҥ jарадында кажатка келгендер. Кажатта Карабаштыҥ той балкаштаҥ эткен городы, заводторы бар болгон. Карабаш бойы качан да городто болбогон, гордты jаҥыс ла школдыҥ учебниктеринеҥ эмезе газеттердеҥ кöрöтон. Jе Карабаштыҥ эткен “городы” jуруктагы да городтоҥ комой эмес болгон. Карабаш кÿрлер, jаҥы туралар, заводтор эткенде, ого Койло болужып, той балкаш таажып туратан. Кажы ла бÿткен jаҥы заводко Карабаш узун трубалар кондырып, заводтыҥ ичине кайыҥыҥ тозыла от салатан. Чирик jадыктардыҥ оодыктарыла от салганда, Карабаштыҥ «заводторы» тÿжÿне ле ышталып туратан. Олордыҥ эткен «городын» jаан улустар да иштиҥ кийининде келип кöргÿлеп турар болгон. Jе оныҥ тöзöп салган «городын» деремнениҥ Барамаш ла Jудабай деп баштак уулчактары кÿнÿҥ ле эҥирде келеле, jемиргилеп, буттарыла тепсей баскылап салатандар.  Карабаш ла Койло jемирилип калган, недеҥ де кару «заводторын» ойто тöзöгилеп, ачуркангандарынаҥ улам ыйлажып та туратандар.

           Карабаш ла Койло чочколорын тоолоп салала, кажатка келгилеерде, олордын «гордын» jемиргилеп салган. Олор катап ла той балкаш казып, jаҥы город  тöзöгöндöр. Jаны « город» кöп этаж тураларлу, jаан « заводторлу», jараш «кÿрлерлÿ» болгон. «Городтыҥ» jирмедеҥ ажыра кижизинеҥ бир де кижи бÿдÿн артпаган учун, олорго jаҥы улус jазарга келишкен. Онойып олор чочколорын бош ундып салгандар. Качан кÿн тал тÿштен öдÿп, кырларга jабызай берерде, чочколорды элдеҥ ле озо Койло эске алынган…

4

Карабаш Койлоло кожо бозуларды ла чочколорды айдап, ферма jаар барды. Энези бозулар азырайтан сÿтти ле абратты экелип алган, эмди ферманыҥ эжигинде бозулардыҥ jанарын сакып турды. Карабаштыҥ энезиниҥ ÿнин бозулар ыраактаҥ танып ийеле, мööрöжип, кажатты тöмöн бирдеҥ, экидеҥ маҥтап келгилейт. Карабаш он эки чочконы айдап экелеле, таскакка бектеп салды. Койло чеденге чыгып алала, сабарын сырандадып, бозулар тоолоп турды. Койло энезине арбатпаска коркышту ла албаданып турды. Карабаш чочколорды чыкпазын деп, таскактыҥ эжигин бектейле, кийининеҥ ары ташла jöлöп салды. Таш арай кичинек деп билдирерде, коштой агып jаткан суудаҥ jаан таш экелерге барды. Карабаш jакшы кöрÿнерге, база  албаданып турган. Jаан ташты кучактанып экелеле, таскактыҥ эжигин базырып салды. Энезиниҥ бÿдÿжи эмдиге ле чугулду болгонын кöрöлö, ташка база катап барды. Чеденниҥ ÿстинеҥ Койлоныҥ сабары сыраҥдап ла турды:

          – Öлö бозу мында, чоокыр бозу мында, чычкакту бозу мында…

 Карабаштыҥ катап ла таш экелип jатканын энези кöрöлö, кöнöктö сÿдин ичпей, туртуп турган бозуны табышту алакандап, оноҥ Карабашты арбады:

         – Бу агын сууныҥ тажы тÿгене бербезин, токто! Агын сууныҥ тажын тажыганча, абрат барып экел, кöрмöс.

Оноҥ Койлого кыртыштанып унчукты:

         – Сен, арык кöрмöс, чеденге чыгып алала, колыҥ сыраҥдадып турган адыҥ не? Тÿжериҥ бе, jок по? Колыҥ сыраҥдатканча, койлорыҥ кайда барган, кöр.

         Койло бозуларды тоолоп божойло, меестиҥ эдегинеде отоп jаткан койлоры jаар кöрди. Оноҥ отоп jаткан беш койын мынаҥ ла тоолоп, сабарын катап ла сыраҥдада берди:

        – Кара кой анда, сары кой анда, чоокыр кураан анда… Энее-е, Барjымай балазыла кожо jогыла!..

          Койло чеденнеҥ тÿжÿре секиреле, Барjымай деп атту кара койды бедреп, багырганча-сыктаганча меести öрö jÿгÿрди. Карабаш эки кöнöкти тудунып, абрат аларга, тöмöн, ферма jаар, jÿгÿрди.

*  *  *

Фермада улус бÿгÿн сÿрекей кöп, абрат сакыган эмегендер тышкары кÿйуп jаткан отты эбире отургылап алала, куучындажып отурдылар. Сепараторды эбирип турган кыстар ферманыҥ ичинде кожоҥдошкылайт:

Боро-чоокыр кучыйак

Боочы ажыра уча берт

     Бойыма тÿҥей кööркийим

                                                 Армияга jÿре берт

Оттыҥ айагында боро шинельду, буденовка деп шлемдÿ Адыбайдыҥ уулы, Пейтке, чала кыйын jадып алала, база абрат сакып jатты. Адыбай бу ла jуукта городтко jÿреле, уулына боро шинель ле будёновка садып экелгени бастыра деремнеге jарлу болды. Оныҥ учун эмегендер сонуркажып, Пейткениҥ шинелин сыймагылап, бастыра jанынаҥ аjыктагылап, табышту куучындашкылап турды:

         – Ба-таазын, бу Адыбай башка ла кижи… Барайын деген jерине, бажын да бурыбай, jÿре берер…

         – Бу ла кижи эр-jажына шакпырып, эдетен керегин эдип албай jÿрет!..

          – Шенелин тапчы эмес пе, балам Пейтке?

          – Как ла р-раз! – деп, Пейтке тумчугы öткÿре унчугала, тиштери öткÿре чыкырып ийди. Абратка келген эмегендер jаҥыс ла Пейткениҥ кийимине кайкагылап турды:

         – Бата-азын, бу Пейтке кандый аайлу бöрÿктÿ, улустар?

         – Буд-дёновка! – деп, Пейтке каруузын кÿÿн-кÿч jок ло jандырып салат.

         – А, кудаймай, бу мыныҥ чолмоныныҥ jаанын, улустар!

Карабаш Пейткени туйказынаҥ аjыктап, оноҥ кöзин торт ло салбай турды. «Будённыйдыҥ бöрÿгин» кийерге Карабаш не аайлу амадайтан! Будёновканы ол jаантайын тÿженип те jÿретен болгон, jе андый бöрÿк бу jердиҥ ÿстинде jок болгон. Эмди дезе Пейтке андый бöрÿктÿ, Карабаш будёновканы jаҥыс ла тÿш jеринде кöрöр. Карабашта андый бöрÿк болгон болзо, ол бойына ÿлдÿ де jазап алар эди! Jе Пейтке öйинеҥöткÿре ырысту… Шинель ле будёновканаҥ öскö, оныҥ таҥдайында бир тиш чыккан. Оныҥ таҥдайында чыккан тижи бастыра деремнеге база  jарлу болгон. Jаан улус «Таҥдайында тиштÿ кижи jаан каргычы болор»  – деп, айдыжып турганын кемизи билбес?  Оныҥ учун Пейткедеҥ, jаш баладаҥ болгой, jаан да улус jалтанып туратан. «Калак, балам, сен какырыгынды тудунып jÿр» – деп, Пейткеге деремнениҥ карган эмегендери кöп катап jакып туратанын Карабаш бойы да угуп jÿретен.

          Оныҥ учун эш ле немедеҥ jалтанбай, Пейткениҥ кыйын jатканы бу болгон. Оттогы казанда jылыдып салган сууга да кийдире чыкырып ийерде, карган эмегендер Пейткеге унчукпады. Jаҥыс ла: “Пейтке, балам тижиҥ öткÿре тÿкÿрбе, шинелиҥге чилекей jапшынар” – дештилер. Пейтке унчукпады. Уйларын jаҥы ла саап божогон уй саачы эмегендер отко jууктап келеле, отты jаандада салып ийдилер. Оноҥ кемизи де сонуркап, отурган эмегендердеҥ сурады:

         – Акыр, улустар, бу Пейткениҥ таҥдайынаҥ тиш чыккан деп уккам, чын ба, айса тöгÿн бе? А, улустар?

         Пейтке бир де эрмек айтпай, отурган улуска оозын ачып берди. Ончолоры тÿймежип, Пейткениҥ оозын карай бердилер. Караҥуйда кöргÿлеп болбой, кайра боло, отту турунла Пейткениҥ  jаандада ачып алган оозын  jарыдып турдылар. Оозы чылай берерде, Пейтке öлöҥгö чалкойто jадала, бир эмеш амыранып алды. Оноҥ эптÿ болзын деп, тöҥöзöккö кайра отурып ийеле, оозын озогызынаҥ jаандада ачты. Кем де кайыҥыҥ тозын jарыдып ийерде, ончозы Пейткениҥ таҥдайында арсак тишти тургуза ла кöргÿлеп ийдилер.

        –  А, кудай дезен база, чын болтыр ине! – деп, оноҥ-мынаҥ беш кирези эмеген унчукты. – Бу jаан каргычы кижи болотон бала эмтир, кудай! Аа-ай! Бу башка бÿткен бала эмтир!..

         – Калак, балам, сен ийтке-кушка тÿкÿрбей jÿр…

         – Андый-мындый немеге ачынбай jÿр!..

         – Алды-кийиниҥди аjыктап jÿр, балам…

         – Абрадыҥ алала, jан, балам… - деп, эмегендер ÿн алыжып турдылар.

         Пейтке артык сöс айтпай, кöнöгин алып, меҥдебей, сууны кечире, кажатты öрö jÿре берди. Карабаш эҥир jыбарга билдирер-билдирбес калтырап, абрадын аларга эмегендердиҥ эҥ ле учында сакып турды. Батыр деп ийди Карабашты ээчий фермага jедип келеле, ээзин бедреп, учында таап алганына сÿÿнип, оныҥ будына ороложып, сÿÿнчилÿ кыҥзып турды. Калганчы сÿтти эбирип jаткан кыстар бир аай jайканыжып, араай кожоҥдожып турдылар:

                                            Сары торко пладымды

Салкынга тутсам, jайылбайт

                                            Санаам салган кööркийди

Сакып jÿрзем, бурылбайт…

Карабаш уйкузырап, тоҥуп турган jылаҥаш буттарын ийдиниҥ кабыргаларына jаба тудуп турды. Эмегендер бир  эмештеҥ астагылап турды, Карабаштын очереди jууктаган саайын, ол там ла уйкузырап, кöнöгин колдорынаҥ арай ла ычкынбайт.

        – Кöнöгиҥ тут! Бу канайып калгаҥ? – деген öткÿн кыйгыдаҥ Карабаш чочый берди. Абрат божодып турган келин öткÿн каткырып, кöнöгине толтыра, кöбÿуги ашканча абрат уруп берди. Карабаш абрадыныҥ кöбÿгиле ийдин азырап алала, бозулардыҥ фермазы jаар уур jайканып базып ийди. Jылаҥаш буттарын öлöҥгö jаҥы ла тÿшкен чалын jунуп, кезилип турган сабарларын ачыдып ийди. Карабаш оны керекке албай, jаҥы ла чыккан jылдыстарды аjыктап клети. “Ого jÿк  бир он алту jашту болгон болзом, немецтерле jуулажарга барар эдим – деп кунукчылду санааркап барадат. – Jууда мен бир де jалтанбас эдим. Ол тушта мен Пейткениҥ шинелиндий, боро шинелдÿ, будёновкалу,  автоматту, колмылтыкту болор эдим. Канча фашистти кыра адала, эмди jангылап турган фронтовиктердий, герой бололо, jанар эдим… Ол тушта энем мени «бичик ле кöрзö, билинбес бала» деп арбабас эди. Карабаш калапту jуучыл болып, фронт jеринде адазына туштаар эди, оноҥ ары адазыла экÿ торт ло Берлиниҥ бойына jетире барар эди…”

         Анайда санааркап, Карабаш бозулар турган jерге jедип келгенин бойы да сеспей калды. Энези бозуларын азырап божойло, кöнöктöрин jунуп, казыктардыҥ бажына илип койгон эмтир. Койло койын тапты не, jок не?.. Айса, койын табала, айылы jаар jана берди эмеш пе? Ол алаҥзып, бир эмеш турала, кажаганныҥ ачык эжиги jаар басты. Энези ижин божодоло, эмди ачык камелектыҥ эжигинде амыранып, нени де сананып отурды. Карабаштыҥ кирип те келгенин укпады. Кöнöктиҥ калырай бергенин угала, кенетийин чочый берди:

          – Бу мында кем? А бу сен не удадыҥ?

          – Абрат сакыгам – деп, Карабаш jÿк ле арайдаҥ унчукты. Энези эрмек айтпай, öрö турала, уулчагыныҥ бажын кату алакандарыла араай сыймап ийди. Оноҥ анайда ок jабыс ÿниле айтты:

          – Баштактанбай, кичеенип иште, балам… Кичеенбес болзоҥ, канай кижи болорыҥ?.. Кöнöгиҥди тактага тургузып салала,  jан, Койло айлында jаҥыскан… Койды эртен таап алараар…

          Карабаш кирлÿ jÿзин энезиниҥ эдегине сÿзеле, öксöп-öксöп ыйлай берди…

*    *    *

Таҥ бозорып  келерде ле, айылдаштардыҥ пöтÿктери кыйгырыжа бердилер. Сууныҥ ол jанында койу арканыҥ ортозынаҥ jыланаш туруп келген немедий, куу сойоктыҥ бажы öчöмик кызарып турды. Карабаш ла Койло тураныҥ ÿстине салган тöжöктöринде тÿрÿлип алган уйуктап jаттылар. Айылдыҥ jанында коноло, тÿниле аштап калган уйлар öрö тургулап, саар öйгö jеткенче бир эмеш отоп аларга кедери кобы jаар кÿÿн-кÿч jок баргылайт. Куу сойоктыҥ бажынаҥ кÿнниҥ кызарта чалыган чогы там ла jабызап, там ла jабызап, арканыҥ талортозына jетире тÿжÿп келди. Ишке баратан эр улус jаҥы ла тургулап, карызына илип алган ÿйгендерин шыҥырадып, аттарын бедреерге арка jаар баргылайт.

         Кÿнниҥ чогы öзöккö тÿжип ле келерде, ончозы ойгоно бергендий болды:  куштар калактажып, jемзене бердилер, бозулар мööрöжип чыктылар. Ÿй улус эстегилеп, уйларын саап баштады. Кÿн кырдыҥ ары jанынаҥ карап ийерде ле, улус таҥынаҥ уйларын тöмöн, пастухтыҥ ай4ылы jаар, айдагылап турды. Карабаштыҥ энези уйын саап алала, уулчактарды jердеҥ ойгозо берди:

– Слер, учкандар, теҥериге чыгала, эмдиге уйуктап jаткан адаар не?

Койло ойгонып келеле, Карабашты ойгозып айтты:

         – Туйкайын балыктап барарга турган болзоҥ, уйды тöмöн айда…

 Карабаш уйкузына самаарып, турарга сооксынып, jабарып ийди. Койло токунап болбой, Карабашты катап ойгосты:

– Уйды тöмöн айда.

– Сен айдазаҥ, уй ара тöрööр бö?

– Туйка балыктап барага турган болзоҥ, айда, айдабаска турган болзоҥ, сени балыктап барага туру деп, мен энеме айдып ийерим…

Карабаш мырсып, öрö  jÿк ле арайдаҥ турала, чалынга коно чыктып калган шалмарын кийип, оноҥ тураныҥ толугынаҥ кимиректене-кимириктене тÿже берди. Бÿгÿн тÿжÿне Койло чочколорды ла бозуларды кабырар болуп, эҥирде Карабашка сöзин берген. Карабаш дезе туйка балыктап барып келерге турган. Олор экÿ эҥирде онойдо jöптöжип алала, тураныҥ ÿстÿнде уйуктагандар. Ончозы эптÿ-jöптÿ болгон, jе таҥ адып келерде, Койлоныҥ санаазы кубулып турганын Карабаш тургуза ла сезип ийди. Чынын айтса, Койло аказыла кожо балыктап барарга кÿÿнзеп турган, jе анайда эдетен арга олордо jок болгон, ого ÿзеери олор экилези балык тудуп билбес болгондор. Карабаш дезе деремнениҥ кÿнÿҥ ле балыктап турган уулчактарына биригип алала, балык тударга бир эмеш ÿренип аларга амадап турган.

         Эмди ол Койлоны кичинек те ачындырбаска, тураныҥ ÿстинеҥ тÿжеле, кÿреҥ уйды тöмöн айдады. Jе уй мойножып, кайра блаажып турды. Кÿреҥ уйды пастухтыҥ эжигине jетирип салала, тыркырууш эдип алган уулчактарла да куучындашпай, ойто айылы jаар jÿгÿрди.

        Энези курсакты кайнадып салган, эмди бозуларын азырап барарга меҥдеп, эмдиге jетире ажанарга келбеген уулчактарына кыртыжы курып, айылдыҥ эжигин кайра ачала, бойы айылдаҥ чыкпай, арбанып ийди:

        – Öрö чыкпас кижиниҥ балдары мындый болор, улустар… Бу канча албаты ишке jÿре берт, мениҥ уулдарым эмдиге тургалак. Менде бир эки jайзаҥ бар, jалмаштарын качан бирде меге jара соктырар болды ба! Бу аскан курсак сооп брат!

       Койло уйкузына самаарып, тураныҥ ÿстинеҥ, киске чилеп, керилип, тÿжÿп клееткенин энези кöрöлö, атыйланып чыкты:

         – Jакшы улустыҥ балдары ÿйде конотон эди, а бу мениҥ балдарым jабуныҥ ÿстинде конор болды. Та, та! Менеҥ бир тушта jакшы ла неме кöрбöзööр! А кара кöрмöс кайдöн баады?

         – Уй айдап барган… - деп, Койло тургуза ла удура унчукты.

         – Улаачы чылап, самаарып, уйдыҥ кийининеҥ öҥöлöп, барганы ла ол. Сакыш jок. Капшай jунунала, кирип ажан, мында слерле керчежерге öй jок!

          Карабаш айылга кирип келерде, Койло энезиле кожо оттыҥ айагында отурды. Олор кÿлге кöмгöн картошкозын чегенге кожуп jип отурдылар. Койло уйкузына эмдиге ле самаарып, кöзин jумуп алала, айакта чегенди jастыра калбактап отурды. Изÿ картошконы болгобой jаан тиштеп ийеле, кенетийин бажын каҥкайтып, табышту туткулана берди:

– Аф-уф, аф-уф, аф-уф!..

Ол ок тарыйын Койлоныҥ jаагына энезиниҥ алаканы келип тийди:

– Кöк теҥери сени теп! Бу шайтан курсак jиир болзо, теҥери дööн кöрöлö, ийт чилеп, туткуланып отурар! Кижи чилеп, ажанбас, кайткан бала бу? Jок, jок, öрö ло чыктанаар jок!..

     Койло jаҥы ла ойгонып, кöмгöн картошкого ло чегенге кирине берди.

         – Чочколорды бÿгÿн база ла Трышпактыҥ маалазына кабырала келзеер, тынаарды кыйарым. Jууныҥ öйи, сананар керек…

          Карабаш Койлого чала бÿдÿнбей, кортык ÿниле сурады:

          – Эне, мен бÿгÿн… балыктап барайын ба?

          – Кемле кожо балыктайтан? – деп, энези ол ок кату ÿниле удура сурады.

          – Аҥчыла кожо бараачы болгом…

          – Салаамчыныҥ уулыла санаалу кижи балыктап барар ба? Токтоп ло кал. Ол чочколорды jазап кабырзаҥ, оноҥ ок туза болор.

          – Барамашла кожо барарым – деп, Карабаш калганчы ижемjизин таштабай, катап ла jобош ÿнденди.

          – Барамашла кожо аш-курсак тапканын анда ла тургай! – деп, энези калганчы сöзин кату айдып салала, карызына кöнöгин илип, бозуларын барып азыраарга эжик jаар басты. – Капшай ажанала,ол какайларды кажаанаҥ тÿрген чыгарар. Карды капшыйып калган болор…

          Карабаш ла Койло ажангылап алала, камчыларын алып, энези ээчий бозулардыҥ чедени jаар бардылар.

*    *    *

Jолой олорго городтоҥ келген Степан деп уул туштады. Ол  jааназына кече эҥирде айылдап келгенин Карабаш ла Койло эҥирде деремнениҥ уулчактарынаҥ уккан да болзо,  jе Степанныҥ бойын олор кöргöлöк болгон. Оныҥ учун олор jолго токтойло, Степанды тургуза ла аjыктай бердилер. Степан ак чамчалу, кыска штанду ла кызыл ботинкалу болгон. Кöстöри кунукчыл, тумчугы суузымак, кызыл  картошко ошкош эмтир. Тере штанду уулды кöрöлö, Степан да токтой берди. Ол jааназыныҥ сааган сÿдин фермага табыштырып ийеле, эмди ойто кайра келип jаткан эмтир. Степан таныш эмес, камчылу, чамчазы jок уулдарды кöргöн бойынча, та нениҥ де учун такайагын суурып, абратту кöнöгин jерге чебер тургузып ийди.

          Карабаш Степанныҥ алдыла камчызыла эбирип, эки катап тарсылдатты, Койло дезе jолдоҥ чыгып, кöк öлöҥгö бажы ажыра катап-катап тоголонып турды. Онойып бир де эрмек айтпай, олор узак тургандар. Камчызын тарсылдадарга Карабаштыҥ кÿÿнине тийе берди. Сыҥар будыла секирерге, Койлоныҥ да кÿÿнине тийди. Карабаш Степанныҥ кöнöгинде абратка сабарын булгап ийеле, оноҥ Койлоны ээчидип, тöмöн jÿре берди.

        Чочколорды энези чыгарып ийген эмтир. Уулчактар бозуларды ла чочколорды бириктирип алала, аркада jажарып jаткан jажаҥ jаар айдадылар. Эне чочко серенип, табышту коркулдай берди. Ол ары-бери булаҥдап, сöлöстин орозына торт jууктабай турды.Уулчактар чыданыкпай, чочконы там ла тыҥыда сÿрÿже бердилер. Эне чочко чыҥырып, ойто деремне jаар маҥтады. Карабаш ла Койло чочконы истежип, деремнеге сыр jÿгÿрÿкле келдилер. Чочконыҥ ачу-корон чынырыжына чыдашпаган улус айылдарынаҥ чыгала,  чочконы сÿрÿжип брааткан Карабашты ла Койлоны алаҥ кайкажып, аjыктап турдылар.

         – Ба-тазын, бу ак малдыҥ табыжын, кижиниҥ ай-кулагы тунар! – деп, алтай эмеендер тÿкÿргилеп турды. Олорды бастыра деремнениҥ улузы аjыктап турганын кöрöлö, Карабаш чочконы азыйдагызынаҥ артык сÿрÿже берди. Эне чочко ачу-корон чыҥырып, кирер jерин торт таппай турала, колхозтыҥ амбарларыныҥ алдына кире конды. Карабашты кöкидип, сууныҥ ол jанында турган айылдардаҥ Карабай карсылдада каткырып турды…

         - Хо, хо, хо! Карабаш какай агыртып келтир, о-ой, Салаты öгööн, адаар! Торбокко толып ийген мылтыгар кайда? Хо, хо, хо!..

         Карабаш чочконы амбарлардыҥ алдынаҥ чыгарала деремнени öрö сÿрÿшти. Учы-учында арып-чылап калган чочконы ол jажаҥга ойто айдап экелеле, тынарсып, Койлого айтты:

        – Эне чочко эмди маалага кирбес, ол бош арыган… Эмди jаҥыс ла кийининеҥ кöрÿп тур, мен балыктап барайын… Энеме айтпазаҥ, мен сеге jаан колjаа jазап берерим.

        Койло отоп jÿрген бозуларды ла jаткылай берген чочколорды кунукчылду аjыктап, бир кезек турала, оноҥ тырлажып турган ÿниле айтты:

        – Эмди мен jаҥыскан артып калайын ба?..

5

Карабаш айдары jок сÿÿнип, аксарактарды ажыра калып, сыҥар будыла секирип, Саламчы öбöгöнниҥ айылы jаар jÿгÿрди. Саламчыныҥ уулын, Аҥчыны балыктап барак деп сураарга, ол бойында бек сананып алды. Кажатта кече тöзöгöн «городын» jолой кöстиҥ кырыла да болзо кöрÿп ийерге, сууныҥ jарады jаар jÿгÿрди. Балкаштаҥ jазаган немези ончозы бÿдÿн болды. Карабаштын «городын» он jашту Тана деп кызычак, бутарын сый базып алала, унчукпай аjыктап отурды. Карабаш Тананы кöрÿп ийеле, ичинде оморкой берди. Ол Тананыҥ кöзинче сыҥар будыла jаҥыс jерге секирип, бажы ажыра тоголонып, ат чылап бышкырып, узак калыды. Оноҥ той балкашты алала, эчкиниҥ бажын jазап ийди. Тана кара кöзин тозырайтып алала, кайкаганынаҥ оозын ачып ийди. Карабаш ийтерди, букалаларды, чочколорды пöтÿктерди коркышту тÿрген jазап, ончозын суу jаар мергедеп турды. Тана ого сÿреен ачынып турган. Олорды сууга мергедегенче, ого берзин деп айдынып албай, ол jаҥыс ла кöстöрин типилдедип отурды. Карабаш jаҥы ла jазаган адын суу jаар тыҥ мергедеп ийеле, оноҥ сынар будыла бийик-бийик секирип, jÿгÿре берди. Саламчыныҥ öткÿлине jедип алала, кайра кöрöрдö, Тана кажаттыҥ ÿстинеҥ платьези агарып, Карабаштыҥ кийининеҥ эмдиге ле аjыктап турды. Карабаш öткÿлдеҥ эҥчейип öтпöй, сыр-jÿгÿрÿкле ажыра калып, Саламчыныҥ тыҥ ышталып турган чадыр айылыны кире берди.

         Саламчы öбöгöн Калбайчыныҥ карындажыла, Уулачыла кожо оттыҥ айагында отургылады. Эмегени айылдыҥ улаазында илип салган таарга изÿ боjо уруп, аракы ичерге келген Уулачыга каран кыртыштанып, тыркырууш ÿниле ортон уулын, Аҥчыны, арбап турды:

         – Бу бистин Аҥ-чы, то-ортло ар-ргазын таппас бала дейдим. Ол адыста а-арчыны о-ончозын отко аҥтара тартып алган… Айткан сöсти торт укпас, ары-бери jылт-мылт эткен бала, улустар.

         – Jе мыныҥ бÿдÿжине де кöрзööр, улустар, тен че-ек ле настоящий Саламчыныҥ бойы, улустар!

         – Баланы каарба, Баланы каарба. Болор, болор! – деп, тургуза ла очоктыҥ ары jанынаҥ Саламчы öбöгöниҥ кыjырууш ÿни угулды. – Саламчыныҥ уулы Саламчыга тÿҥей болбой аа, Токмайга тÿҥей болзын деп туруҥ ба?

         Аҥчы: « Хи!» – деп каткырала, оозын алаканла jаба тудуп ийди. Уулачы кирдеҥ jалтыражып турган бабыларын туулактыҥ jанына чокчойто уруп алала, jымжак койу ÿниле наарылтып, белге салып отурды:

          – Jе, бу эки бабы мынаар барарга jöпсинди… бу, байла, уулыгардыҥ jолы болбой… - деп, Уулачы эки бабыны сабарыла jаба базала, оттыҥ айагы jаар апарды.

         « Байла городто рабфака ÿренерге барган jаан уулына белгеледип jаткан болор» – деп, Карабаш ичинде сананала, оттыҥ jанына байдастанып, Уулачыныҥ белгелеп jатканын оноҥ ары аjыктай берди.

         –  А бу… – Саламчы тиштери öткÿре чыкырып, тÿнÿк jаар кöрöлö, сурады. – А бу уулдыҥ jангадый аайы бар ба?

         – Уулыгар казенный турага киретен эмтир… - деп, Уулачы наарылтып, jаба какшап калган jантык бабыны оттыҥ айагынаҥ ойто апарды. – Казенный  турада кату эрмек болотон эмтир…

         – Бу не куучын блотон?.. – Саламчы öбöгöн бабыларды аjыктап, тереҥ санана берди. – Мыны öскö аймака ишке чыгарага турганы ба, айла анда ла, jаан jерге иште артырарга турганы ба?.. Экÿниҥ бирÿзи ле болор…

         – Кату эрмек болзо, ол кан-ндый эрмек болотон, Саламчы? – деп, эмеени оттыҥ ол jанына чööдöй отурып, чöйгöннöҥ аракы салды.

         – Бистиҥ Калап кату-у кижи ине. Эм оны öскö аймака ийгилеп jадарда, таҥма мойножып jаткан болбой кайтсын…

         Карабаш Аҥчыга кöзиниҥ кырыла имдеп ийди. Аҥчы айакта какпактыҥ аарчызын jип божойло, айылдыҥ эжиги jаар басты.

– Балыктап барак па? – деп, Карабаш, Аҥчы тышкары чыгып келерде,

jайнаган аайлу сурады. – Кече Барамаш бир торбычка балык туткан…

– Хи, адам божотпос! – Аҥчы оозын катап ла алаканыла jаба тудуп ийди.

Jарым тÿшке jетире суранып алзаҥ – Карабаш ижемjизин jылыйтып, Аҥчыдаҥ кöзин албай, оны айланыжып турды.

– Кече балыктап барарымда, уйды бозу эмип койгон ине. Оноҥ энем мени  аjамныҥ эски курыла сабаган ине. Хи!..

– Бÿгÿн кемдер балыктап баргай не?.. – Карабащ арга jокто öскö нöкöр табарга Аҥчыдаҥ сурады.

– Бу ла jуукта сууны тöмöн Карабай барган, байла, балыктап барган болор – деп, Аҥчы Карабаштаҥ айрыларга унчукты. – Сууны jакалай эмди ле jÿгÿрзеҥ, Карабайга jедижип аларын. Ол Шевелев деп орустыҥ пасегине де jетпеген болор… Байла кожо балыктайтан нöкöр бедиреп jÿрген. Нöкöр табылбаста, jаҥыскан барган.

Карабаш чеденди ажып алала, Карабайга jедижерге бар-jок кÿчиле jÿгÿрди. Будын ташка согуп алала, токтободы. Деремнениҥ эҥ ле алтыгы учында турган койу агаштардыҥ ортозыла барган чичкечек так jолго jеделе, Карабаш öткÿн ÿниле кыйгырып ийди:

– Караба-ай! Караба-ай!..

Сууныҥ сыраҥай ла ÿстÿнде эҥчейип алган таш кайалар Карабаштыҥ ÿнине jаҥылана бердилер. Jе Карабайдыҥ ÿни угулбады. Карабаш будыныҥ jаан сабарынаҥ сызылып турган канды арлап, jолдыҥ кырынаҥ тамыр jалбыракты ÿзеле, таш соккон шырказына jапшырып алды.

         Агын сууныҥ кÿркÿреген табыжынаҥ улам Карабаш бойыныҥ да ÿнин jÿк арайдаҥ угуп турды. Ол шырказына jаҥы jалбыракты jапшырып алала, сууны аjыктап, база бир эмеш тöмöн басты. Бурулчыктыҥ бери jанында турган сок jаҥыс карагайга jетпей туруп, Карабаш Карабайды кöрÿп ийди. Карабай jеҥеске бастырып койгон jаан боро ташты айра минип алала, кöзин сыкыйтып, тилин тура тиштенип алала, балык королоп отурды. Карабаш шалмарын тÿреле, сууга кирип, база короложо берди. Карабаш сууны тегин ле jерге чайбалтып турганын кöрöлö, Карабай колыла jаҥып, ого шымыранды:

       – Акыр, акыр… Табыш этпе, табыш этпе!..

Карабай кородо балыкты мекелеп, тилин катап ла тура-теере булгап, кöзин аҥтара кöрÿп ийди. Оноҥ jÿзин соодып ыркыранып ийеле, буттарыла ташка тебинип, корого колын оноҥ тереҥ сугат. Ол ыкчап, кöзин ойто ло кылайтып ийеле, тижин кыjырадып, ичиле сууга jада берди. Узак ла болбоды: Карабайдыҥ jÿзи ойто ло jаркындалып, тили катап ла оозынаҥ чыгып келди.

         Карабаш jеҥил тынып ийеле, киришпей, jаҥыс ла сакып, керектиҥ аайын оныҥ бÿдÿжинеҥ аjыктап отурды. Онызы кöзиле имдеп, тилиле булгап, калтыражып, эрке ÿниле куучындап jатты:

         – Сууныҥ аҥын сыймап тутпай… кööркийдиҥ куйругыла ойноп турала, кöксинеҥ тудуп албай… – оноҥ кенетийин тала берген кижи чилеп, бастыра бойы курулып келеле, эрдин кöгöртö тиштеп ийди – в-в, в-в, ых-х!..

         Карабай чараганды jарат jаар ыраак мергедеп ийди. Балык кÿнниҥ чогына, мöҥÿн чилеп, суркурап, jаратта койу jыралардыҥ ортозына барып тÿшти. Карабай ташты айра минип ийеле, кеjирин кырлайтып, саҥ öрö кöрöлö, бодоп ло каткыра берди:

         – Хоо, хо, хо!..

         Карабаш Карабайга öткöнип, бажын каҥкайтып ийеле, бар jок кÿчиле база каткыра берди:

         – Хо, хо, хо!..

         Карабай Карабаштыҥ арказына колыла таптап айтты:

         – Карабай ла кожо качан да алдырышпазыҥ! Эмди бу торбычканы салынып алала, балык тажып jÿрериҥ. Торбычка толгончо ло балыктаарыс!

         Карабаш кеден торбычканы ийини ажыра салынып ийеле, jырааныҥ ортозында октолып jаткан балыкты бажынаҥ тудала, торбычкага кийдире таштап ийди. Карабай сууныҥ ичиле, Карабаш сууныҥ jарадыла балыктап, сууны тöмон алдылар.

         Кÿн там ла бийиктеп, тал тÿшке jууктай берди. Сууны jараттай быжып брааткан jодролордыҥ ла корум таштарды туй бÿркеп салган бороҥоттордыҥ jыдына кижи эзиргедий. Кушкаштар изÿнеҥ jажынып, кожоҥдошпой бардылар. Карабаштыҥ торбычказы там ла уурлап, оныҥ кÿчин чыгарып турды. Бажына изÿ öткöнинеҥ улам, оныҥ бажы айланып, кöстöри караҥуйлап турды. Jе ол Карабайдаҥ jада калбаска, бойын бек тудунып, оныҥ jарат jаар таштаган кажы ла балыгын öткÿн каткыла уткуп турды. Аштай бергенинеҥ улам оныҥ ичи билдирбезинеҥ ачып турза да, jе Карабаш Карабайдаҥ артпай, каа-jаада ого болужып та турат.  Колдоры кородо Карабайдыҥ арказын кöгööндöр тиштегенде, Карабаш оныҥ арказына табышту тажып ийет. Карабай куру королорго узак токтобой, айланышпай турган. Оныҥ учун jÿктенчиктÿ Карабаш тыҥ арып та калган болзо, jе оноҥ артып калбаска албаданып турды.

         Темичи айрыдаҥ ала олор Кыргысту кобыга jетире бир де балык тутпады. Карабай королорды чала королоп, тöмöн jакшы королорго капшаай jедерге меҥдеп турган. Карабаш jылjырык таштарга тайкылып, jырааларга илинип, Карабайды4 ачабын ичинде кааргап брааты. Сууны кечире тартып салган jöргöмöштиҥ уйалары Карабаштыҥ jÿзине ÿзÿги ле jоктоҥ jапшынып турган.  Jе Карабайдыҥ токтоор кирези jок. Карабаш таштарга jедип алала, амыраарга токтой ло берерде, кенетийин Карабай токтоп, корого колын сугала, тилин тура тиштенип ийди. «Кудайга баш, балык табылды!» – деп сананала, Карабаш коштой турган таштыҥ ÿстÿне отурып алды. Кенетийин öрö секирген бойынча, jескингенинеҥ тыҥ кыйгырып ийди:

         – Караба-ай, jылан!

       Jе Карабай кöзин сыкыйтып ийеле, тилин ары-бери булгап, буттарын чирей тебинеле, сууга jада берди. Карабаш jаан ташты алган бойынча таштыҥ ары учында оролып алала, шыркырап jаткан чоокыр jыланды согуп ийди. Jылан öрö чарчалып, тыйрындай берди. Карабаш экинчи ташты кöдÿреле, jыланыҥ бажын балбара согуп ийди. Jÿрексигенине бутары ла колдоры тырлажып, бойы калтырай берди. Учында Карабай балыкты кородоҥ чыгара таштайла, ÿлÿш шалмарын толгоп, Карабашка айтты:

         – Кургак чырбаал экел, ажанар öй jетти ошкош…

         Карабаш кургап калган jырааларды чоголо, камызып ийди.

         Кÿркÿреп jаткан сууныҥ ээн jарадында jеҥил, чаҥкыр ыш сÿÿнчилÿ jайыла берди. Карабай чырбаалдарды томурагыла эптÿ jонуп, тиштер jазайла, балыктарды тишке оозынаҥ сугала, оттыҥ ÿстине кадап ийди.

         Карабаш ла Карабай быжа берген балыктарды оттоҥ чыгаргылап, ажана бердилер. Карабай балыктыҥ баштарын быjырада чайнап, торбычкадаҥ база эки балык алды.

         Кÿн там ла jабызап браатты. Арканыҥ бажынаҥ кöлöткö билдирбезинеҥ бир эмештеҥ там ла jабызап келди. Серÿÿнди сезип ийген кушкаштар ойто ло кожоҥдожып чыктылар. Карабай öлöҥгö амырап алала, Карабашты бир канча ÿредип jадала оноҥ унчукты:

         – Эмеш амырап ал, эмди jанган айас сууны öрö балыктап барарыс. Хо, хо!

         Кÿн кырга jабызай берерде, арып, аштап калган Карабай ла Карабаш уур торбычказын агашка jылдырып алгылайла, ийиндерине jÿктенип, jангылап клееттилер. Балыктап коркушту ыраак баргандарын jаҥы ла сезингилеп брааттылар. Кÿн калганчы jаркыныла туулардыҥ баштарын  кызартып, боочыдаҥ меҥдебей ажа берди. Карабаш уйды бозу эмип койгон деп, ичинде санаркап келетти, Jе Карабайла кожо кöп балык тутканы кунукчылду санааларды jаба базып, оны сÿÿндирип ле оморкодып турды.

        Удабай деремне кöрÿнип келди. Калганчы тöҥгö чыгала, Карабай токтоп, торбычканы jерге тÿжурер керек деген jакылтаны берерде ле, Карабаштыҥ jÿреги кöдÿрилип, сÿÿнчилу согула берди. Карабай торбычканыҥ тÿбинеҥ тудала, балыктарды таҥ öлöҥниҥ ÿстине кöдÿрезин тöгÿп ийди, Ол балыктарды колыла булгап, öлöҥгö jабыланып отурып алды. Карабаш анайда ок Карабайга одоштой отура тÿшти. Карабай эки балыкты колына алала, олорды теҥдештирип, кöзин сыкыйтып ийди. Балыктарды теҥдештиреле, эки башка таштабай, jаҥыс аай таштап турганына Карабаш чала кайкап отурды.     

          Тилин туура тиштенип алала, Карабай балыктарды анайда сÿрекей узак ылгады. Учы-учында оок  ÿч кортымаштар артып каларда, Карабай балыктарды катап ылгады. Карабаш чыдажып болбой, Карабайдыҥ мынайда ылгаганына чала серенип баштады. Карабай катап ла артып калган кортымашты алала, Карабаштынҥалдына мач этире таштап берди. Карабаштыҥ чачы тургуза ла атырайып чыкты. Ачынганынаҥ тура jÿгÿрип келеле, Карабайдыҥ сыраҥай ла кулагына кыйгырды:

          – Сен канайып туруҥ уул, Карабай?!  Мен сенле тÿжÿне ле кожо jÿрдим, бу Токмайдыҥ  jыдыган таарында толтыра балыкты тажып,  кызыл кÿн ашканча jÿрдим! Бис балыкты теҥ ÿлежер учурлу!

         – А сен балык туткан эмезиҥ, хо, хо, хо! – деп, Карабай кÿрсÿлдеде каткырып, кöк öлöҥгö чалкойто jада берди. Карабаш ачу-коронын бадырып болбой, jолдыҥ кырында jаткан ташты алган бойынча туруп клееткен Карабайдыҥ тöжине туда берди. Карабаш эски кеден чамчазыныҥ эдегин чÿрче ле jайа тудала, Карабайдыҥ алдында jаткан балыктарды эдеги jаар эже берди. Кабырудаҥ jанып брааткан уйлар Карабаштаҥ ÿркÿгилеп, оны аjыктап турдылар.

        Кенетийин Карабаштыҥ сыраҥай ла кийин jанында камчы тарсылдап, оныҥ ай кулагын тундурып ийди. Карабаш кайа кöргöлöктö, ол ок тарсылдаган кемниҥ де камчызы оныҥ арказына келип тийди. Кызый берген арказыныҥ ачузына чыдашпай, Карабаш  эдегине эжип алган балыктарын тöгÿп, коштой турган аралга кире конды. Jолдыҥ алтыгы кырында чалкойто jаткан ол Карабайга база тийди. Карабай камчыдаҥ jаҥы ла оҥдонып, öрö турган бойынча нени де оҥдобой айры-тейри кыйгырып, агын сууны кечире jÿгÿрди. Карабай айы-бажы jок коркыганынаҥ чек ле токтодынып болбой, кайага чыга берди. Уулдарды эки башка тоскурып ийеле, улустыҥ алдынаҥ уйларын кабырып турган, улус аракыдаганда jаантайын согуш сÿÿйтен, аракычы Салаты öбöгöн адынаҥ меҥдебей тÿжеле, Карабаштыҥ ла Карабайдыҥ ÿлежип албай турган балыгын ончозын арчымагына терип алды. Кайаныҥ ÿстинде турган Карабайды ол камчызыла база бир катап кезеделе, адына анайда ок меҥдебей минип, тарай берген уйларын jуунадарга тöҥди одыра араай jорто берди.

         Салаты кöрÿнбей барарда, Карабаш састыҥ ортозында турган койу аралдаҥ чыга коноло, Салатыга катап туштай береринеҥ jалтанып, арканы керий, айылы jаар санаа jок jÿгÿре берди. Карабай öзöккö тÿшпей, эчки чилеп тууныҥ тажын кырлап, база айылын кöстöп келеткен…

          Айылына jедип келерде, jеерен уй эжикте турды. Ол Карабашка саҥ башка, кунукчылу кöстöриле jобош кöрÿп ийди.

                       

Экинчи бажалык

1

          Jаан изÿ айдын баштапкы кÿндери деремнениҥ балдарына кöп jакшынак сыйлар экелди: айылдыҥ сыраҥай ла тöринеҥ ала арканыҥ тÿбине jетире öскöн кызылгат, уй jилек, jер jилек ле казылган быжа берди. Тÿрген суула jакалай öскöн jодро, бороҥот ло тожыла бышкылап, тееретен балдарды сакып турдылар. Бу öйдö бригадада буул тартып турган балдар иштеҥ туйкайын качкылап, арканыҥ тÿбине кере тÿжине ле jылыйгылап калар болды. Колхозтыҥ бригадири Байдыл деп jиит уул канча балдарды арканыҥ тÿбиле сÿрÿжип, калтар адын jыга чаап брааткан. Балдар анайып бир-эки кÿн кÿÿндери jеткенче ле jÿгÿргÿлеп алала, ойто буул тартарга бригада jаар келип турар болгон.

        Карабашка ла Койлого jаан изÿ ай бир jаан солун экелген – онызы олордыҥ кабырып турган уурчы чочколорын этке айдай бергени болгон. Эмди олордыҥ колында jаҥыс ла бозулар артып калган. Карабаштыҥ ла Койлоныҥ ижи эки катап jеҥиле бергенинеҥ улам, эмди олорго иштеерге де, ойнорго до öй  jедип турды. Качан чочколорды этке аларга комиссия jедип келерде, Карабаш ла Койло не аайлу сÿÿнгилеген эди! Комиссияныҥ улузы чочколорды кöрöлö, Карабаштыҥ энезине: «Уулчактараардын кабырган чочколоры семис, эди баштапкы сортло барар…» – деп, айдышкан. «Кÿндÿлÿ грамота» ийзин деп, аймак jаар бичик те бичигендер. Карабаш ла Койло ол кÿн эҥ ле ырысту улус болгон! Колхозтыҥ бухгалтери, jуудаҥ бу ла jуукта jанган фронтовик уул, Карабашка бичиктер сыйлап берген. Эмди Карабаш ол бичиктерди эҥирде айылдыҥ одыныҥ jарыгына, тÿште бозулар кабырып jÿргенде,обооныҥ тöзинде эмезе тöҥöштиҥ ÿстине чыгып алала, кычырып отурар болды.  Карабаш,  деремнениҥ öскö улчактары чылап ок, коштой деремнеде ачылган орто школго ÿренерге канайып та албаданып турза, jе оныҥ ÿренер аргазы jок болгон. Кышкыда кийер кийими jок учун, ол тöрт класстыҥ кийининде, айылында отурып калган. Ого ÿзеери, энези уулдарын бойына jакшынак болушчылар эдип алала, качан карый берзе, олордыҥ белине отурарга бек шÿÿнип алган. Уулчактары ончозы бичикчи болуп алала, иштеерге öскö jерге jÿргÿлей берзе, карган энезин кем азырайтан?  Бичикле иштейтени кату иш дейтен. Jастыра эделе, jаман jерге де киргилей берер. Jок, айрууш тудунып, амыр ла иштеп, албаты-jонго шооттырбай jÿргÿлезин… Оныҥ учун энези Карабаштыҥ балкаштаҥ jÿзÿн-jÿÿр немелер jазап турганын ла бичикти сÿÿгенин ичинде тыҥ jаратпай турган. Энези уулдарын эмдештеҥ ле ала кату ишке тасказын, иштеҥкей ле чыйрак болзын деп, олорды тыҥ jажыркатпай, олор баштактанганда эмезе ижин кичеебей, ойноп jÿре бергенде, олорды сабап та туратан.  «Килезе, килинчек болор» – деп, энези jаантайын бойына айдатан. Jаҥыс ла Карабаштыҥ энези анайда сананып турган эмес, деремнениҥ кöп саба ÿй улустары анайда шÿÿнгилеп турган. Карабаштыҥ энези, Кожоҥчы, бичик билбес те болзо,  jе сÿрекей иштеҥкей, кату санаалу ÿй кижи болгон. Оныҥ учун ол он ÿч jашту Карабашка ла он jашту Койлого кичинек те jай бербей, уулчактарын кату тудуп турган. Уулчактардыҥ энези кату кылык-jаҥду да болзо, jе кышкы узун тÿндерде кандый бир кайчыныҥ кайын, комус согуп билер улустыҥ ойынын сÿрекей jилбиркеп угатан. Уулчактарына кичинекте таадазынаҥ эмезе jааназынаҥ уккан кандый бир озогы-озогы чöрчöктöрин де куучындап туратан. Jе оныҥ ончо чöрчöктöриниҥ учы сок jаныс шÿÿлтеле божойтон болгон. Кажы ла чöрчöктин учын энези мынайда божодотон:

         – Бот, jаштаҥ ала мал азырап, иш кичееген, оныҥ учун оныҥ jÿрÿми де ондый jакшы болгон…

        Карабаш ла Койло тактага коштой jаткылап алала, уйуктап болгылабай, база ла бир чöрчöк куучындап берзин деп jайнагылаганда, энези олорго кату ÿниле, адылып тургандый айдатан:

        – Болор, эртен эрте турала, фермага одын кезип барараар... Соодожотон öй jок. бирÿгер печкениҥ ÿстине конзын, оноҥ башка слер уйуктабайтан эмтиригер… Койло, сен печкеге чыгарыҥ ба, jок по, арык кöрмöс?

        Койло караҥуйда аайланып болбой, тактага эмезе тала печкеге согулып, печкениҥ ÿсти jаар араайын шылырап чыга баретен. Энези печкениҥ jанында тактага уйуктап болбой, jуу качан токтоорын, колхозто эдетен ончо иштерди, азыраган бозулары керегинде узак-узак сананып, уйуктап jаткан кижи болуп, уйкузы jок уулчактарды мекелеп туратан… Койло база уйуктап калган кижи болуп, аспак агаштыҥ бойына jакшы чана эделе, jаан уулдар чылап, аҥчыларга эликтер агырткан кижи деп, сананып jадатан. Карабаштыҥ санаазы торт башка немелер керегинде болотон. Ол кöзнöктиҥ алдында jалбак тактага чалкойто jадып алала, караҥуй кöзнöктöҥ теҥериде jылдыстарды, сууныҥ ол jанында карарып турган койу арканы, ыраакта таҥдакталып кöрÿнген боочыларды аjыктап, эрикчилдÿ санаалар сананып jадатан. Ого нениҥ учун эрикчил болгонын ол бойы да jакшы билбес. Jе jайылып барган кöпöгöш jалаҥдарды, кышкы ээн орой jолды эмезе сууныҥ ол jанында карарган тымык арканы кöрзö лö, оныҥ jÿреги нениҥ де учун тату сыстай беретен. Чокум, jарт санаалар оныҥ бажына кирбейтен учун ол jÿрегине ле jараган немелер керегинде сананып jадатан…

* * *

        Карабаш бÿгÿн андый ок санааларына бастыртып, кöзнöктиҥ алдында ол ок карагай тактада jатты. Jайгы кÿн öксöп тö келгенин сеспей, jаҥы ла кычырып божоткон бичигин тöжине салып алала, кедери, jалбакта чап-чаҥкыр теҥериге удура бÿрлерин jайкап турган jоон кайыҥдардыҥ баштарын кöзнöктöҥ аjыктап jатты. Карабаш ÿч кÿн оорып jаткан, бÿгÿн оорузы jазылган да болзо, jе энези оны ишке божотпогон. Оору Карабашты одус jымыртка учун öлöҥ эмиле эмдеп турган, тилгерек Найтак деп эмеген: «Кайнаткан сÿт ичедиҥ бе?» – деп оноҥ сураганын да укпай, Карабаш бойыныҥ санааларын сананып jатты.        

         Найтак эмеген эртен тура Карабашка öлöҥин ичирип салала, деремнеде не болуп jатканын угарга, бу ла jуукта уккан солундарын улуска куучындап берерге  кÿн öксöгöнчö jÿрген, эмди Карабаш ого ачынып jаткан болор бо деп, ого кайнаткан сÿтти албадап турды. Карабаш ичпесте, Найтак эдер немезин таппай турала, айтты:

         – Такпайчы тас башту бала таап алган эмтир…

          Jе Карабаш унчукпады.

          Эжиктеҥ кем де кирип келеле, Найтактыҥ кулагына нени де тÿрген шымыранып, учында тыйт этире каткырала, эжиктеҥ чыга конды. Удабай ла туруп экинчизи келди. Найтак оныҥ сöстöрин тыҥдап, эки колыла согунып, jаныс ла: «ба-таа, не болды не?» – деп, айдынып турды. Карабаштыҥ кулагына калганчы ла сöстöр jап-jарт угулды:

          – Момоннын Пайсканы каактап турган дежет. Ти!..

           Карабаш кайра кöргöлöктö, онызы да чыга конды. Найтак эмеген токунап болбой барды. Бöрÿгин кийип алала, коштой айылдар jаар jайбаҥдада берди.Карабаш Пайскан керегинде угала, маказырай берди. «Ол керек ого – деп, сананып jатты. – Эмди бöккö акалу кижи болуп мактанбазыҥ. Чоокыр куштыҥ jымыртказын уурдабазын». Карабаш öрö тура jÿгÿрген бойынча Найтактыҥ албадап турган сÿдин ончозын ичип алды.

Кенетийин деремнениҥ оромынаҥ чокол Пайсканныҥ ачу-корон кыйгызы чöйиле берди. Карабаш тургуза ла кöзнöк jаар болды. Чокол Пайскан шалмарын тизезине jетире тÿжÿрип алала, тужап койгон ат чылап, базып болбой ачу-корон комудап, деремнени öрö клеетти. Пайсканныҥ кийнинеҥ энези, эки эjези, аказы, jеҥези  ле оноҥ до öскö тöрööндöри чубажып калган клееттилер. Олорды ээчий дезе деремнениҥ бар-jок балдары jÿктенижип, jединижип алган келип jаттылар. Пайскан бажын чала кыйа тудуп алала, базып болбой, бар-jок кÿчиле багырып, айдатан сöстöрин чоколынаҥ улам айдып болбой, jаҥыс ла мынайда кыйгырып клеетти:

         – Jо-о, jо-о, ачузы-ын, ачузын! Бу-бу, бу мыныҥ шыралузы-ын, шыралузын! Бу мынайып шыралаганча, бууга салынып öлзö торт!

– Бу мынайып калактаганча нении jуткан учкан болотон бу?! – деп, кайнап турган эски чöйгöн чилеп, Момон шуулап баратты.

         – Jo-jo-o!.. Jодро ло jииген эдим, бороҥот ло jииген эдим!.. – деп, чокол Пайскан калактап, jолдыҥ ичиле кыйа-кыйа клеетти.

         Ончозы чокол Пайсканды ээчиде калактажып-сыктажып, айылдарына да кирбей, деремнени кöндÿре öдöлö, боомды ажа бардилер. Jарым частыҥ бажында ыйлажып-сыктажып, боомды ойто ашкылап келеле, ончозы Момон эштиҥ айылына кирдилер. Момон эмегенниҥ арткан балдары деремнеле jÿгÿргилеп, улустаҥ арчын сурагылап турды. Пайсканныҥ аказы Тым тöрööндöринеҥ тöлуге бир чертперт аракы сурап алала, Саламчы öбöгöнди jарын öртöдöрго кычырып экелди. Пайсканныҥ калагына чыдашкылап болбой, таай эjези ле jеҥези оны колтуктагылап алала, суу jаар апардылар. Шалмарын jаратка чечеле, чокол Пайсканды сууныҥ ичине отургузып койдылар. Тым бригадирдеҥ ат сурап алала, боочы ажыра эмчиге маҥтатты.

         Тÿш кыйа берерде, алдырткан улустар ончозы jедип келди. Саламчы öбöгöн бойыла кожо экелген койдыҥ jарынын койынынаҥ суурала, отко öртöп салды.Улаачы тере баштыгынаҥ бабыларын тере тонныҥ ÿстине тöгöлö, белгелей берди. Момонныҥ эjези Калбайчы эмеген тöлÿге алган ол ок четпертте аракыны куулы чöйгöнгö jылыдып, чööчöйди алдыртуга келген улуска тарый-тарый салып турды.

        Карабаш шакпыражып турган улустыҥ колы-будына согулып, jарын öртöп отурган Саламчы öбöгöн нени айткай не деп, чыдашпай сакып турды. Сууда отурган Пайсканныҥ чöйö кыйгырган кыйгызы ончо ло улустыҥ ач öзöгине öдÿп, ай кулактарына амыр бербей турды. Jарын кÿйе берерде,  Саламчы öбöгöн jарынды соодып алала, канайда кÿйгенин тышкары, jарыкка кöрöргö чыкты. Айылда толо улус ончозы кÿркÿрежип, Саламчы öбöгöнди ээчий чыктылар. Саламчы куулы бооколду каҥзазын туура тиштенип ийеле, кöстöрин сыкыйтып, jарынды кÿнге удура тудуп, аjыктай берди. Оныҥ сöзин сакып,ончозы тыныш алынбай турдылар.

        – Je, бу уул – деп, Саламчы öбöгöн сагалын сарбаҥдадып, бажын кекип, тиштери öткÿре чыкырып ийеле, айтты. – Бу уул каштак ла немее jиген…

Оноҥ сууда калактап отурган Пайсканга кöзиниҥ кырыла кылчайып кöрöлö, айтты:

        – Ай jаҥырганча уулаарды суйук курсакла азыраар…

        Саламчы öбöгöн оноҥ ары нени айдып турганын Карабаш jетире укпады. Нениҥ учун дезе ого Пайскан ачу боло берди. Карабаш jараттаҥ тÿжеле, сууга кирип, онтоп отурган Пайсканга айтты:

         – Эмди качан да, öштöшпöй, нöкöрлöжööк jÿ бе… – оноҥ бир эмеш унчукпай тарала айтты: – Чоокыр кушты кече тейлеген тееп салган…

 

2

         Бир неделе öтти. Карабаш, Пайскан. Койло нöкöрлöжип алала, бозулар кабырган айас кызылгаттап, кузуктагылап jÿрдилер. Карабаш Пайсканга ла Койлого кычырган бичиктерин куучындап, экилезине чалгыныҥ сыныгынаҥ бычактар jазап берди. Колjааларын jÿктенгилеп, бычактарын тагынгылап алала, олор кере ле тÿжине аркада ойноп, састагы аралда саҥыскандардыҥ уйаларын чачкылап тургандар. Карабаш бойыныҥ кычырган бичиги аайынча Пайсканды ла Койлоны эр-jажына наjылажаа деп чертендирип турды. Пайскан ла Койло jоон чет агаштыҥ тöзинде тизеленип алала, кыҥырак бычактарыныҥ миизин окшогылап, «наjылыктыҥ черттÿ сöзин бузуп салзам, бу бычак мениҥ jÿрегиме кадалзын» –  деп чертингиледи. Карабаш олордыҥ черт сöзин угала, чет агаштыҥ терезин бычакла jандай чаап, четке бойыныҥ каныла бичип салды. Пайскан ла Койло колдорынаҥ кан чыгарып, колдорын база салып койды. Карабаш бычагын öрö кöдÿрип, кöдÿриҥилÿ ÿниле чертенип айтты:

          – Тöмöнги айылдардыҥ уулдары бистиҥ, öрöги уулдарга тийишсе эмезе биске шок эткилезе, олордоҥ öчти аларым! – Оноҥ кынырак бычагын база катап окшоп ийди.

          – Öчин аларыс! – деп, Пайскан ла Койло jаҥыс ÿнле айдыштылар.

          Чертешкен кийининде, ончолоры колjаадаҥ таҥма аттылар. Оноҥ кышка белетенип турган кöрÿктерди сÿрÿжип, олордоҥ качып, агашка чыга берген арказы jолду аҥычактарды колjаала аткылап турдылар. Будакта отурган кöрÿкке ончозынаҥ озо Карабаш тийдире атты. Бажында кадулу саадак кöрÿктиҥ арказына кадала берерде, кöрÿк чыйкылдап, четтиҥ тöзине келип тÿшти. Карабаш оморкоп, кöрÿкти öрö бийик кöдÿреле, шаҥкылдада ÿрÿп турган Баатырга таштап берди.

         Кÿн тÿштеҥ кыйып, кырларга jабызай берерде, уулчактар аштаганын jаҥы ла сезиндилер. Олор бозуларды токунадып салала, ажанып аларга деремне jаар бардылар. Пайскан Карабашка ла Койлого кече Барамаштыҥ эки кöнöк балык тутканын куучынап, Карабашты каран куйбуртып клеетти:

          – Эртен Суу Ашканга jетире Аҥчы, Барамаш, Пейтке балыктап                  ба-барар… Энем божотсо мен акамла кожо база барарым! А сен барарыҥ ба?

         – Та… - Карабаш алаҥзып турды.- Энем, байла, божотпос болор…

          – Барамашка макалу – деп, Пайскан айтты.- Барамаш чакту-у, айылда улустары оноҥ коркыгылап jат. Барамаш ке-кемнеҥ де камаанду эмес… Балыктап барарга сананза, балыктап барар, кузуктап барарга сананза, кузуктап барар…

         – Jааназы ого чыдабай турган ба? – деп, Карабаш Барамаштыҥ энези jок болгонын jаҥы ла билип, сурады.

         – Сöс укпай турган учун, jааназы оны азырабай jат – деп, Пайскан оноҥ ары айтты. – Озой аказыныҥ сöзин база укпай jат. Башкÿн ончозы Барамаштыҥ учун керишкилейле, эмди ончозы алдынаҥ ажангылап jат. «Кем иштебес – ол jибес» – деп, Озой айткан. Барамаш эмди jа-jаҥыс ла балыкла азыранып jат..

Сууныҥ ол jанында öлöҥ оболоп jаткан улустардыҥ одузына барала, олор эттÿ кöчö ичкиледи. Групповод болуп турган Пороско деп келин уулчактарды кöкитти:

– Эртен келип, буул тартыгар. Jаантайын эттÿ кöчö ичип турараар!

Ончолоры jöпсинип ийдилер. Jе Карабашка ла Койлого андый ырыс келишпес болгон. Олордыҥ ижи сÿрекей кöп.

 

                   4

          Ургун jааштыҥ кийининде öзöктиҥ суузы jарадынаҥ  ажынып, табыжы jаанай берди. Кÿнчыгыш jаар араайынаҥ кÿркÿреп, jылып брааткан караҥуй булуттардыҥ jÿзиндеги солоҥы jÿзÿн-jÿÿр öҥиле мызылдап, ойной берди. Айазып клееткен теҥериниҥ учынаҥ jабызай берген кÿн сÿÿнчилÿ чыгып турды. Ак-мал мааражып, мööрöжип, ончозы кобылардаҥ ла jалаҥдардаҥ деремне jаар клеттилер.

           Карабаш, Койло, Пейтке ле чокол Пайскан бийик тöҥниҥ бажынаҥ öзöктö кÿркÿреп jаткан сууныҥ табыжын тыҥдап отырдылар. Чокол Пайскан кемди де сакып, öрöги айылдар jаар ÿзÿги ле jок аjыктап отурды. Пейтке шинелин чалынду öлöҥгö тöжöп ийеле, кыйын jадып алала, айтты:

          – Jе, jуунды ачыгар…

           – Jуунды ачсын деп, нöкöр Пейтке шÿÿлтезин айтты, jуунды ачарга jараар ба, jок по? – деп, Карабаш тизеленип алала, Койло ло чокол Пайсканнаҥ сурады.

            – Список аайынча беш кижи болор керек, jе Стапан jуунга келбеген, байла, jааназыныҥ одынын кезип jаткан болор… Канайдарыс?..

– Ачар, ачар – деп, Пайскан ла Койло айдышты.

        – Jе, jуунды ачар деген кижи колын кöдÿрзин!

Пайскан ла Койло Пейткенеҥ озо колдорын кöдÿрдилер. Пейтке сол колын араай, токынаалу кöдÿреле, анайда ок араай салып ийди.

– Чын баштаактар ба? – деп, Карабаш Пайскан ла Койлоныҥ той балкашка уймалып калган шалбак jÿстерине кöрди. Jаратпай турган кижи чыкпады.

– Алаҥзыбай ла ачактар ба?..

Алаҥзылу кижи база табылбады. Карабаш штаныныҥ кажынаҥ тетрадьтыҥ уужалып калган лизин чыгарала, чокум, jарт ÿниле кычырды:

– Бÿгÿнги jуунда эки сурак туруп jат: баштапкы сурак комой кылыкту Барамаш, Аҥчы ла Jудабай керегинде. Экинчи сурак ат аданары jанынаҥ. Баштапкы сурак аайынча куучынды нöкöр Пейтке айдар. Нöкöр Пейтке,  куучындагар – деп айдала, Карабаш öлöҥгö лаптап отурып алды. Пейтке öрö туруп алала, jÿзин соодып. Бир эмеш сананала, айтты:

– Контра кылыкту Барамаш, Аҥчы ла Jудабай jолдыҥ кырында кажатка jажынгылап алала, кÿнÿҥ ле öрöги айылдардыҥ уулдарын соккылап jат. Бу jуунда бис оны шÿÿжеле, öчти канайда алза jакшы болор деп кöрööктöр. Кем нени сананып турганын айдыгар – деп, Пейтке айдала, ойто ло кыйын jада берди.

Чокол Пайскан колын кöдÿрди.

Jе, шÿÿлтеҥди айт, чокол Пайскан.

– М-мен бо-бодозом, Jудабайдыҥ айылыныҥ ÿстине ме-меестеҥ таш тоолодып ийер керек! Би-бир он кирези таш тоолодып ийзе, jа-jакшы болор эди…

– База кемде шÿÿлте бар? – деп, Карабаш jуун эдерге сÿÿйтен чотобод Бешпекке öткöнип сурады.

– Аҥчы эштиҥ бир-эки кужын jыга согуп салар керек – деп, Койло кошты.

Jе база кемде шÿÿлте бар?..

– Мен бодозом, Jудабай ла Аҥчы Бармаштыҥ сöзинеҥ ле чыкпай jат. Нениҥ учун дезе, Барамаш олордоҥ бöкöо. Мениҥ шÿÿлтемле болзо, ол уулдарга шок этпей, Барамашка шок jетирер керек – деп, Пейтке бир де меҥдебей, отурган уулчактардыҥ jÿзин аjыктап куучынданды. – Барамаштыҥ эjези Абыjык… Абыjыктыҥ маалазында дезе аайы jок кöп брюкпелер бар. Мен бодозом, оныҥ брюкпелерин уурдаар керек…

– Ме-мен jöп – деп, чокол Пайскан тургуза ла колын кöдÿрди.

– А туттурып алзас, не болор?.. – деп, Койло чала алаҥзып айтты. Карабаш бир эмеш сананып турала, оноҥ арткандарына айтты:

– Нöкöр Пейтке – каргычы, ого кем де тыгынып болбос… Мен бодозом, нöкöр Пейтке элдеҥ озо контра немелерди каргайла, Абыjыктыҥ брюкпелерин уурдаар учурлу. Jе кандый?

Бу сöстöрди угала, Пейтке оморкоп, шинелиниҥ ÿстÿне кедейе тартыла берди. Чокол Пайскан ла Койло бу сöстöрди база jарадып уктылар.

– Бу шÿÿлтени jарадып турган болзогор, колыгарды кöдÿреер! – деп, Карабаш колын öрö кöдÿрди. Пайскан ла Койло jöптöжип алган чылап, колдорын чÿрче ле саҥ öрö сырайтып ийдилер.

Пейтке колын бойы учун база кöдÿрди.

– Абыjыктыҥ брюкпезин качан урдаарыс? – деп, Койло тöҥниҥ алдында jÿрген бозуларын кöзинин кырыла аjыктап сурады.

– Бу сурак  аайынча каруузын Пейтке айдар – деп, Карабаш jерге ойто ло отурды. Пейтке белин jÿктенип ийеле, ары-бери араай телчип айтты:

– Барамаш баштагандар бÿгÿн ончозы балыктап барган… ойто келгилегелек. Айдарда, Абыjыктыҥ маалазын кÿн кырга отура ла берзе, уурдаар керек. Jе, база кемде сурак бар? Öй jетсе ле, ончогор Абыjыктыҥ чедениниҥ jанында болыгар.

Пейтке Койлого кылчайып кöрöлö, Карабашка баштанып jакарды:

– Баштапкы сурактыҥ алдына черте тургузып сал…

– Экинчи сурак ат аданары jанынаҥ – деп, Карабаш штаныныҥ кажынаҥ чаазынды катап ла чыгарып айтты. – Бу сурак аайынча Пейтке нöкöр мени куучындазын деп айткан. Баштайын ба, а, уулдар?

– Куучында ла! – деп, чокол Пайскан айтты.

– Нöкöр Пейтке бойыныҥ jалтанбас кылыгы учун, бастыра деремнеге jарлу каргышчы  болгон учун, бойына Буденныйдыҥ адын аларга jат – деп, Карабаш чаазыннаҥ кычырды. – Кем канайда  сананып туру? Айдыгар, уулдар.

Койло чала аланзып отурды, jе чокол Пайскан мындый шÿÿлтени сÿрекей jаратты. Уулдардыҥ эки jара бöлÿне бергенин сезеле, Карабаш кол кöдÿрзин деп сурады.

Койло колын кöдÿрбеди. Пейтке коркыган бойынча чокол Пайсканла кожо колын кöдÿрип, Койлоны jеҥип алды. Карабаш тургуза ла jарлап ийди.

– Пейткедеҥ тура – бир кол, Пейтке учун – эки кол. Нöкöр Пейтке эмди Буденныйдыҥ адын аданар! Эмди мен Чапаев болорго турум. Кем  jöп?..

Койло jöпсинип, тургуза ла эки колын кöдÿрди. Чокол Пайскан Пейтке jаар тартылып, Карабашты шоодып айтты:

– Ка-кардыҥ тежик, а-а Чапаев болорго jадыҥ!..

Карабаш ачынган бойынча, jуунды öткÿрерин ундып, чокол Пайсканныҥ бултуйып калган jаагы орто jудурукла туда берди. Чокол Пайскан база jада калбады. Ол тудужып турала, Карабаштыҥ ачык кардын тиштеп ийерде, jуун токтой берди.

Пейтке öрö тудала, согужып турган уулчактарды айрып, jуунды оноҥ ары кöндÿктирди:

– Карабаш эҥ ле кöп брюкпе экелзе, ол тушта оныҥ сурагын катап кöрöрис. Кем jöп? Колдороорды катап кöдÿригер!

Койло аказынаҥ адаанын алып, колын öчöжип кöдÿрбеди. Оны тобой турганын кöрöло, Пейтке каныгып, Койлоны будыныҥ бажыла тееп ийди. Койло аайы-бажы jок калактап чыгала, Пейткениҥ колынаҥ тиштеп ийерде, согуш оноҥ ары кöндÿкти. Чокол Пайскан Пейткени кöкÿдип турды:

– Койлоны к-карга, Пейтке, карга!..

Карабаш Пайсканныҥ кÿнге карара куйуп калган jиткезине бар-jок кÿчиле jудурукла сокты, Пейтке нениҥ де учун Пайсканга болужып, Карабашты кийининеҥ тутты. Согужып турган ийттер чилеп, ончозы бир jерге болчоктоло бердилер. Койло ончозынаҥ кичинек болгон учун, оны Пейтке керекке де албады. Пейтке ле Пайскан Карабаштыҥ эки jанына селбектенгилеп, jерге jыгып аларга тургандар. Койло Пайсканныҥ кийин jанынаҥ келеле, будунаҥ тудуп, оны jерге jыга тартып алды. Карабаш бу кыска öйди тузаланып, jерге jада тÿшкен бойынча, будыныҥ болужыла Пейткениҥ бажынаҥ ажыра чачып ийди. Шинели jайылып, Пейтке тöҥди тöмöн тоголонды. Пайскан jаҥыскан артып калганын кöрöлö, тöҥди одура качып jÿгÿрди.

Пейтке тöҥниҥ алдына тÿжÿре тоголонып тÿжеле, jердеҥ jаҥы ла туруп, шинелин кактап алала, оноҥ тöҥниҥ ÿстинде Карабаш ла Койлоны та нениҥ де учун алтай чöрчöктöрдиҥ сöстöриле кеjири кырлайганча ла каргап турды:

– Тьфу-уу!!!. Кöзиҥди кускун чокызын, кардыҥды карга чокызын!   Тьфу-у!..

Пейтке анайда чилекейин узак чачылтып турала, учында jана берди.

Койло Пейткениҥ каргыжынан коркып, Карабашка шымыранды:

– Акы, Пейткениҥ каргыжы биске jетпес пе? Ой-ой, акы, эмди öлÿп каларыҥ. Ы-ы!.. – деп, учында ыйлай берди.

– Коркыба, Койло!.. Пейткениҥ таҥдайында тижи кече тÿжÿп калган – деп, Карабаш Койлоны токунадарга тöгÿнденди. – Тÿкÿргей ле… Тÿҥей ле не де болбос… Ол башкÿн Пандюшты база каргаган, а Пандюш эмдиге ле тирÿ…

Чокол Пайскан Пейткеге кожулып алала, сууны jакалай тöмöнги айылдар jаар jÿре берди. Карабаш бозуларды jуунадып, ферма jаар айдаарга сананды, jе колхозтыҥ уйлары саалбаган, бозулар айдаарга арай эрте болды. Карабаштыҥ jудуруктадып алган кöзи ÿзÿги ле jок тартылыжып, тыҥ ачып турды. Койло аксандап, jабызап брааткан кÿн jаар катап-катап кöрÿп салат. Кÿн кырларга отура ла берерде, Койло аксандап, Абыjык эмегенниҥ айылы  jаар jÿгÿрди. Карабаш чала кайкап, Койлоны ээчиде аjыктап тура калды. Jаан удабай иштеҥ jаҥы ла jанып келген Абыjык эмегенниҥ шаҥкылдууш ÿни айылдыҥ эжигинде угулды:

– Адыбайдыҥ уулы мында нени ундып койгон?.. Мен ол шайтанга уурдазын деп, мында брюкпе отургускан эдим! Акыр, ол бери келип кöрзин! О-ой, Карабай, мен уйды сааганчам,ол мааланы карулда, Адыбайдыҥ уулы келетен дежет! Бас! Бас! Ол аланчыкта кыстап койгон, ийт соготон шыйдамды алып ал!..

– Хо, хо, хо! – деп, Карабайдыҥ каткызы угулып турды.

Кызыл энирде, качан Карабаш ла Койло бозуларын чеденге сугуп, ончозын тоолоп салала, jанарга шыйдынгылап турарда, сууныҥ ол jанында, Абыjыктыҥ маалазында кемдердиҥ де аайы-бажы jок багырышканы угулды.

Бир канча öйдиҥ бажында Пейткениҥ каркырап турган тунгак ÿни угулды;

– Тьфу-у!..  Кöзиҥди кускун чокызын, кардыҥды карга чокызын, Карабай!

Тÿжÿне аштап калган Карабаш ла Койло айылы  jаар сÿÿнчилÿ jанып клеттилер.

 

Бежинчи бажалык

1

Алтайдыҥ кöпöгöш-кöпöгöш  теҥеризиниҥ тÿбиле куркулдажып öткöн эрикчилдÿ турналар казылганду jайды канадына салала, ыраак-ыраак jÿре бердилер. Карарган аркалардыҥ кабыргалары кайажып, артып калды. Тоҥ jер малдыҥ туйгактарынаҥ ачу-ачу кыjырап турат.

Jалаҥдарда ашты jуунадып, колхозчылар оны тÿндÿ-тÿштÿ соголо, фронтко табыштырып берген. Кÿстиҥ учы jаар улустар аш ÿлешкен. Карабаштыҥ энези эки таар аш алган. Карабаш ла Койлого до ÿлÿ jедишкен: олор jайыла иштеп алган трудкÿнине jарым таар аш алгандар. Эмди олордыҥ ажы айылда турган jаан чапчактыҥ тÿбинде туруп jат. Аш ижинде анчадала комсомолдор тыҥ иштеген. Бÿгÿн эҥирде комсомолдордыҥ вечери болор. Ончолоры ол вечерге белетенгилеп jат, jе Карабаштыҥ кайда да барар аргазы jок: ондо кышкы öдÿк jок. Кийим jеткил болгон болзо, ол öскö  балдарла кожо эмди алты класска кöчÿп алар эди. Каникулдар сайын олорло кожо айылына jанып турар эди. Чокол Пайсканга да энези агаш таманду ботинка алып берген, эмди Пайскан ÿренип барарга jат. Койлого макалу: ол тöртинчи класста ÿренип jат.Ого öдÿк те керек jок. Эжиктеҥ чыгала, jÿгÿрзе – школдо.

Анайда эрикчилду сананып, Карабаш кöзнöктöҥ аjыктап отурды. Черÿдеҥ jанган Акчаш: «Америкадаҥ аайы-бажы jок кöп американский ботинкалар келер» – деп, айткан. Ол öдÿктер качан келгей не?.. Бир эмеш аш садала, ол öдÿктердеҥ энези алып берер эди. Капиталист  немелер карам дешкен, байла, кыскангылап  jаткан болбой кайтсын… Тöмöнги Пейткеде агаш таманду эки ботинка бар. Бирÿзин ол анайда кийип jат, экинчизиниҥ каблугын кезе чабала, кÿнÿҥ ле кажаттаҥ jҥылап jат. Улус база бай ла. Макса кÿнÿҥ ле эҥирде ойынга jÿрÿп jат: ого не болзын, акалары кийимдеп турганда, ойнобой кайтсын…

Эҥир там ла койылып турды. Апагаш, jаан, jеҥил карлар кöзнöктиҥ шилизине араайын тайкылып, jерге тÿжеле, тоҥдок jерге токтобой, кичинек эзинге айланыжып турдылар. Карабаштыҥ энези иштеҥ эмдиге ле келгелек. Койло дезе школдоҥ jанала, уйуктап калган. Турада караҥуй, эрикчил. Оныҥ учун Карабаш кöзнöктöҥ ырабай, ончозын  аjыктап отурды. Оныҥ ал ла санаазы тышкары.

– Сен вечерге браадыҥ ба? – деп, кенетийин Максаныҥ ÿни угулды.

– Эйе – деп, чокол Пайсканныҥ аказы, Тым, комсомол уул каруузын jандырды. – Эмди ле барып  кийинип алайын. Сакып ал, Максим…

Макса кажаганныҥ ÿстине чыгып, уйларына öлöҥ таштап береле, оноҥ вечерге баратан уулдарды сакып, jолдо таҥкылап турды. Jаан удабай ого эки уул jууктап келди. Олор нени де бойлорыныҥ ортозында куучындажып, каткырыжып турдылар. Удабай агаш  таманду ботинказын колтулдадып, Чокол Пайскан аказыла кожо jетти. Ончолоры та неге де тыҥ каткырыжала, тöмöн, колхозтыҥ конторазы jаар, jÿре бердилер.Чокол Пайсканныҥ колтулдап бараткан ботинказыныҥ табыжы Карабаштыҥ öзöгине узаак тоҥдолып тургандый.

Олордыҥ табыжы караҥуйда jоголып каларда, Карабаш арай ла ыйлабады. Ого недеҥ де кунукчыл, недеҥ де кÿч деп билдирди. Кöзиниҥ jажы тамчылап, ол кöзнöктиҥ алдынаҥ тÿжеле, орынныҥ алдынаҥ былтыр кышкыда кийген эски, jыртык конычту öдÿгин бедреди. Öдÿгин ол узак бедреген. Кöзиниҥ  jажына туманалып, эски öдÿктерин, jÿзÿн-башка jамачылардыҥ ла эскилердиҥ ортозынаҥ öдÿгин сыймаштап, учы-учында таап алды. Чий тередеҥ кöктöгöн öдÿги узун jайыла тыҥ кадып калган эмтир. Карабаш jыртык конычтарын шидей тартып кöктöйлö, тала печкеге от салды. Кööштö суу изий  берерде, öдÿгин изÿ сууга jибидип, оноҥ кÿлкÿниҥ бажына кептей тартып, чöйö берди. Öдÿктердиҥ таманында тежиктер изÿ суудаҥ улам jаанай берди. Jе Карабаш оны керекке де албады.

Öдÿк бÿде берерде, Карабаш эски тонын кийип,   jазанып алала, комсомолдыҥ вечерин кöстöп jÿгÿрди. Омок эзин оныҥ кулагында шуулап, кызара берген jаактарын öртöп турды. Ырысту Карабаш караҥуйда тайкылып, jуукага jыгылала, каткырып та ийди. Ол конторага jедип келерде, jарык кöзнöктöрдöҥ jиит улустыҥ каткызы, айак-казанныҥ калыраган табыжы ла уулдардыҥ jиркиреде каткырган каткызы угулды. Карабаштыҥ jÿреги тыҥ согулып, бойы кöзнöктöҥ карап кöрди. Толукта турган столды эбире jалаҥ ла jиит кыстар ла уулдар отурдылар. Jыргалды Озой башкарып турган эмтир. Озойдыҥ карындажы Барамаш ла Чокол Пайскан база столдо отурдылар. Олор акаларыныҥ болужыла киргендерин Карабаш jаҥы ла билди.

Карабаш соокко тоҥуп калган колдорыла эжикти токулдадып ийерде, эжик ачыла берди. Эмеш ичкен аракызынаҥ тыҥ кызарып калган уул Карабашты аjыктап кöрöлö, оноҥ кайра баштанып кыйгырды:

– Карабашты божодойын ба, Озой?

– Комсомол эмес болзо, сÿр ары! – деп, Озой тал-табыш öткÿре jакарып кыйгырды.

Эжик ойто jабылып, кÿрчек шылырт эде берди. Карабаш кунукпады. Кайра бура соккон бойынча, ол катап ла кöзнöктиҥ алдына келди. Кыстар ла уулдар колдорынаҥ тудуныжып алала, «чаа!» деп ойын ойногылап jаткан эмтир. Аҥчы тилиниҥ учын тура тиштенип ийеле, балалайка согуп отурды. Ончолорыныҥ алдында Тана деп комсомолка кысла коштой Озой турды. Аҥчы балалайканыҥ ÿнин араайладып, кожоҥдозын деп, бажыла кекип ийерде, Озой колдорын чабынып биjелей берди, Тана дезе jоон ÿниле кожоҥдоды:

Бо-оро чоокыр кучыйак

Боочы ажыра уча берт.

Бойыма тÿҥей кööркийим

Армияга jÿре берт.

– Ча-а! – деп кийининде тургандары унчукты. Озой ло Тана биjелегилеп, турган jиитердиҥ учы jаар бардылар. Олордыҥ ордына Макса ла кандый да бир кыс чыкты. «Маралчызыла кожо не ойнобойт не?» – деп, Карабаш ичинде сананып, Максаныҥ кожоҥдоорын сакыды. Макса кандый кожоҥ кожоҥдойтонын сананып, кичинек сÿÿри бажын потолок jаар канкайтып алган турды. Оноҥ содон бажын булгап,чыгып-чыкпай турган ÿниле кожоҥдоды:

… Кара кöстÿ кööркийлер

Кайда ойноп jÿри не?..

Оноҥ бажын булгап, база нении кожоҥдоорго сананды, jе ÿни чыкпады. Олордыҥ ордына турган кандый да öткÿн ÿндÿ кыс кожоҥдой берди:

Сакпагында сарылу

Сары тайым кöрдиҥ бе?

Сабарында jÿстÿктÿ

Кööркийимди кöрдиҥ бе?

Кулагында темдектÿ

Кула тайым кöрдиҥ бе?

Кулагында сыргалу

Кööркийимди кöрдиҥ бе?

Конторанын эски полы биjедеҥ торт ло ээлип, ээлип турды. Кенетийин Озой  частушкалап кожоҥдобой, алтайлап чöйö кожоҥдоп, jайкана берди:

                  Сары агаштыҥ тöзине

                  Саргарып калтан эмейис.

                  Сары чöлдиҥ тÿбине

                  Салдатка бартан эмейис.

 

                   Куу агаштыҥ тöзине

                   Кугарып калтан эмейис.

                   Куба чöлдиҥ тÿбине

                   Jÿре бертен эмейис!..

– У-ы-ый, ы-ыы! – деп, толукта тактаныҥ ÿстинде отурган эзирик Маралчы кенетийин огурып-огурып ыйлайлла, тактаныҥ ÿстине артыла берди. –  Кудай,кудай, кайдайы-ын,кайдайы-ын!..

– Маралчы канай туру? – деп, форточказы ачык кöзнöктиҥ алдына  турган кыстар бойлорыныҥ ортозында шымыранышкылап, бойы-бойлорынынаҥ сурагылап турды. Олордыҥ ортозында, ойынга киришпей турган Эмелчи, ÿÿрелерине jаан керек айдарга турган чылап, учында оозын jаба тудала, шымыранды:

– А Макса башкÿн Маралчыны «изменять» эткен болтыр не…

Кыстар ончозы чырайларын соодып, Максаны шиҥдей бердилер. Макса дезе сÿÿри бажын булгап, чыгар-чыкпас ÿниле балалайканыҥ алдына кожоҥдоп jатты:

                  Башмак öдÿк элезе-е,

                  Базардан барып сат албай.

                  Бараксанка ыраза-а,

                  База öскöдöҥ тап албай!..

Jыргап jаткан jииттерди аjыктап, Карабаш анайда орой тÿн киргенче ле турды. Буттары кöжÿп калганын ол сеспей де турды. Бÿгÿн эҥирде оноҥ ырысту кижи jок болгон…

 

Алтынчы бажалык

2

Тÿште Максаныҥ экелген газедин балдар бедреп таппай турарда, Карман öрö тудала, брустыҥ ÿстинеҥ тÿрÿп койгон «Кызыл Ойрот» деп газет тÿжÿрди.

– Нени чийген, ончозын ла кычыр, уул, – деп, Карабаштыҥ алдына газетти jайып айтты.

Карабаш газетти колына алала, учынаҥ ла ала кычырып баштады. Отурган улус каҥзаларын камызып алала, тыҥдай бердилер. Каа-jаада ла бойы-бойлорынаҥ сереҥке суражып, эмезе öчÿп калган каҥзаларын катап азарга кату  алакандарына  jалбырак таҥкы уужагылап отурганы угулат. Карабаш терлеп, газетте бар-jок немелерди ончозын кычырарга албаданып отурды. Оныҥ кÿчи чыга бергенин кöрöлö, Карман: «Он минут перемен болзын» – деди.

Улус укканын шÿÿшкилеп, катап ла каҥзаларын астылар. Карман: «Бала ару кей тынып алзын» – деп айдала,Карабашты jедингенче тышкары чыкты. Карман теҥериниҥ jылдыстарын кÿн айас турар ба, jок по деп аjыктайла, оноҥ Карабашка баштанып, сÿмелÿ ÿниле мынайда айтты:

– Эркечи казнаныҥ  jерин ажыра тузаланып jат деп, сен улуска кычырып бер, уул… Тöрт jÿс салковой штрап тÿшкен деп, тöгÿнеле кычырып берзеҥ, эмеш санаазы чыксын…

– Газете jок немени канайып бодоп ло кычыратан? – деп, Карабаш алаҥзыды.

– Кычыр, кычыр, алдырбас – деп, Карман айтты. – сени буруладарга бербезим. Онойдо ло кычыр jÿ бе?

Карабаш эрик jокто jöпсинеле, ойто кирди. Карман jаан тере тонын илмекке илеле, улустыҥ эрмегин араайладып, бойы столдыҥ кийинине отурып алды:

 – Je, анаҥ ары кычыр, уул…

Карабаш база бир эмеш кычырып jÿреле, оноҥ кенетийин туктурулып, мынайда кычыра берди:

– «Путь коммунизма» деп колхозто Чокпоева Эркечи деп эмеген казнаныҥ jерин куурмактап, аайы-бажы jок брюкпелер салып jат… Ол брюкпелерин садала, байыркай берген…

– А кудай, бу сен керегинде эмеш пе, Эркечи? – деп, эмегендер опсыркажып чыгала, ончолорын тактаныҥ ÿстÿнде отурган Эркечи jаар кöрдилер.

Карман улустыҥ табыжын токтодып, Карабаштыҥ арказына колдорыла таптап ийеле, айтты:

– Кычыр, кычыр, солун неме болтыр!..

Карабаш алаканына jöдÿлдеп, отурган улусты кöзиниҥ кырыла кылчыйып кöрöлö, оноҥ ары кычырды:

– Государствоныҥ jерине салган ажы-тузын jарабас jаан бала садып турган учун, Чокпоевага тöрт jÿс салковой калан салып jат… ого ÿзери Чокпоева…

Эркечи тургуза ла отурган jеринеҥ секирип чыкты. Карабаш чимиригин кайра табышту тартынып алала, оноҥ ары кычырды:

– Ол ок «Путь коммунизма» деп колхозто Jайтаков Салаты деп неме бар. Ол немениҥ колында законго jарабас артык ат туруп jат… Законго jарабас кылыгы учун…

– Бу тö-öгинеле, тö-öгинеле нени кычырып турган эрлик, улустар, бу? – деп Эркечи öрö базала, Карабаштыҥ колында газетти суура тартты. – Эркечи казнаныҥ jерин кумактаган деп, кажы тужунда бичип салтыр, кöргÿс…

Карабаш газеттиҥ ортозында чоокыр букваларды сабарыла кадап, кöргÿзип берди. Карман бÿдÿжин  jуурып, газетти Эркечиниҥ колынаҥ алала айтты:

– Керек катуланып брааткан эмтир…- Сен картошконыҥ кабортозын сат, Эркечи. Тинтÿ-неме болор болзо, тöрт  jÿстен болгой, тöжöгиҥнеҥ бери садарын… Эртен меге одус кöнöкти сатсан… оноҥ тÿребезин.

– А бу Салатаныҥ артык адын кем кöрÿп ийген, улустар? – деп, ончолоры катап ла тÿймежип, калталарын кодорды.

– Сен тöгун кычырып турган болорыҥ? – деп, Эркечи терлеп калган Карабашты ченеди.

– Тöгÿндеп, не тöгÿндезин – деп, Карман jара киришти. – Бичиктеги немени бычакла да кырып болбозын ине.

Эркечи газетти «качы келинге кöргÿзедим» деп аларга jадарда,  Карман бербеди. Салаты öбöгöнди кайдаҥ сананып таап алганын бойы да кайкап, Карман Карабаштыҥ алдына газетти катап ла jайып айтты:

– Салатыны закон канайдарга туру, анаҥ ары кычыр ла…

– Артык неме jок – деп, Карабаш айдала,  jанарга тонын кийип, бöрÿгин бедреди. Эркечи чыга берерде, улус ÿн алыжа бердилер:

– Бот, саконды керекке бодобоон; колхозко jазап иштебеген, эмди санаазы jакшы ла чыгар болбой…

– Салатыга база jедижетен эмтир. Артык ат тудуп, айылдар сайын jелбес болбой эмди… Андый немеге кижи каткырар ба?..

Улус отурган jерлеринеҥ тал-табышту тургулап, ончолоры jанарга шыйдындылар. Эмегендер эжиктеҥ чыккылап келеле, калактажып турдылар:

– Ба-таа, бу Карманныҥ кейин угуп отурганчыбыс, караҥуй торт кирип калган эмтир не! А калак ла сени!.. 

Улустыҥ эҥ учына4 чыгып отурган Карабашты колынаҥ токтодо тудала, Карман айтты:

– Салатыныҥ адын кайдаҥ сананып таптыҥ, уул?..

Оноҥ тыҥ каткыра берди.

– Эртен эҥирде келип, чöрчöктöр кычырып бер – дейле, Карабаштыҥ арказына уур колдорыла таптады.

 

Jетинчи бажалык

 Балдардыҥ энези иштеп болбой, айылында эки кÿнге чыгара курсак та ичпей, кыймыктанып та болбой jатты. Карабаш ла Койло кедери ородоҥ картошко экелип, кайнаткылап та берзе, энези jибей турган. Тураныҥ ичи, тышкары, эбире торт ло ээн немедий болгон. Улустар келгилеп, энезин токунадып та турза, jе ол бир де кижиниҥ сöзин укпай jаткан. Ÿчинчи кÿнде турала,  кемле де куучындашпай, ишке jÿре берген. Карабашты ла Койлоны чек ундып салгандый болгон.

Олор эртен тура одынга баргылап, ородоҥ картошко экелгилеп турган. Эртен тура, качан Карабаш ородоҥ картошко аларга, колчанагын сÿÿртегенче келерде, ороныҥ оозын кем де ачкан деп ого билдирген. Карабаш аjыктап кöрöрдö, ороныҥ jанында öскö кижиниҥ изи артып калган эмтир. Ол манзаарган бойынча капшаай ла ороныҥ ÿстин ача тартарда, кандый да кижи олордыҥ картошкозын уурдаганы ого jарт болды. Оро торт ло ортолоп калган эмтир.

Карабаш ончозын кöрöлö, ороныҥ кырына отурып, öксöп-öксöп ыйлады. Öкпöзи кöксине торт ло бадышпай тургандый. Мыны эмди энезине канайып айдар? Кандый кара сагышту кижи болгон?

Карабаш jÿк ле бозом кире берерде jанган. Энези иштен эмдиге ле келбеген. Койло дезе уйуктап калган. «Чокол Пайсканды айдып алала, барып каруулдаза кайдар? Jаҥыскан канайып барар? Уурчы оны öлтÿрип салза, не болор? Jок, коркыбас керек» – анайда сананып, Карабаш кöзнöктиҥ алдында узак турган.

Jашкан кар jаап ла jат, jаап ла jат… Удабас чек караҥуй боло берер, орого уурчы катап ла келер. Канайдар? Нени эдер?.. Пайскан коркунчак, ол кожо барбас. Койлоныҥ тоны jука, ол соокко одор. Анда таҥ бозоргончо ло отурар керек. Мылтык бар болзо, кандый jакшы болбос эди. Сураза кайдар? Jок, аҥчылар бойыныҥ мылтыгын туура улуска качан да бербес. Jаан да улуска бербей турганда, кайдаҥ бергилезин… Öй jеткен, барар керек, jе Карабаш кöзнöктиҥ алдында эмдиге ле турганча.

Тышкары кар jаап ла jат, jаап ла jат… Мындый тÿнде уурчыга торт макалу болбой кайтсын, бир де изи артпас. Энемниҥ балдары кичинек, каруулдаар кижи jок деп, уурчы сÿÿнип турган болбой кайтсын…

Jок! Барар керек!

Карабаш кеден конычту öдÿгин öлöҥлö тыктап, буттарын нек-сакла ороп алала, тонын кийип, тышкары чыкты. Уйына кажаганныҥ ÿстинеҥ öлöҥ тÿжÿрип береле, одын jаратан малтазын курына кыстанып алала, кедери, jалбакта картошколу орозын корулаарга барды. Ол орого jетире канча ла катап токтоды, jе ородоҥ кижи кöрÿнбесте, малтазын jерге салып, ÿшкÿрип ийди.Оноҥ тонын эптей кымынып алала, малтазын тудунып алала, ороныҥ jанына отурып алды.

Кыймыктанбай отурган Карабаштыҥ ÿстине кар там ла jаап, оны базырарга jууктай берди. Оныҥ буттары, анчадала меелей jок колдоры коркушту тыҥ тоҥуп турган, jе ол чыдажып, бир де кыймыгы jок отурды. Буттары торт ло кöжÿп браатканын сезеле, Карабаш öрö турды.

Таҥ атканча отурып чыдашпазы ого  jарт болды. Соок уурчыдаҥ коркушту боло берди. Учы-учында Карабаш орого кирип алала, öлöҥгö бÿркенип, ороныҥ оозын jалбак чобрала jаап алар деп шÿÿнди. «Мен ородо болзом, уурчы мени канайып та болбос, кирерге амадаза малта jиир»- деп сананды.

Ороныҥ оозын jапкан jалбак, уур чобраны туура ийделе, орого кирип, чобрала ÿстинен ойто бектенип, кургак öлöҥгö казынып, кирип алды. Орого кирип аларда, ого оноҥ коркушту деп билдирди. Карабаш малтазын бойына jаба тартып алала, тыҥдай берди.

Тышкары караҥуй, сÿрекей тымык болгон. Оныҥ учун Карабаштыҥ кулагы узак тыҥдап  jатканынаҥ улам тыҥ шуулап турды. Эди-каны jылый берерде, оныҥ тыҥ уйкузы келди. Уйуктап браадала, кенетийин чочып, кыйгырып ийер кÿÿни келет. Кайда да, ыраак jок, уурчы öҥöлöп келеткендий, jе эмдиге ле орого jетпес кайткан уурчы?.. Сакыырга торт чылай берди. Ол малтазын кучактанып, учы-учында ÿргÿлей берди. Тÿштер бойы-бойлорыла блаашкылап, оныҥ кöзине бирÿзи бирÿзинеҥ озо кöрÿнерге албадангылайт.

Кенетийин кайда да кардыҥ кыjырт эткен табыжынаҥ Карабаш чÿрче ле ойгонып келди; jÿреги тыҥ согулып, кöксинеҥ чыгара секирип ийерге тургандый билдирди. Карабаш малтазын туткан бойынча терлеп, чобраныҥ ачыларын сакый берди. Кар ородоҥ беш ле алтам кире jерде араай кыjыражып келди. Келип jаткан кижи коркушту сергелен келип jаткан эмтир, нениҥ учун дезе, ол бир эмеш ле  базала, оноҥ токтой берет, оноҥ катап ла бир канча алтамдар эдет.

Карабаштыҥ колдоры, буттары торт ло курулып калгандый. Тери агып, кöзин туй алып турды. Уурчы ороныҥ jанына jедип келеле, ачпай бир эмеш турды.  Карабаш кыйгырбаска албаданып, jÿрегиниҥ тирсилдегенинеҥ öскö нени де укпай jатты. Jÿреги эмди ле, эмди ле jарыла берер! Jе ороныҥ оозын ачпай, эмдиге нени сакып турган кижи?

Кенетийин Карабаштыҥ ÿстинде чобра ачылып, оныҥ ÿстине кар тöгÿле берди. Кыйгырып ийгенин Карабаш бойы да билбей калды. Карабаш ородоҥ чыккалактаҥ, уурчы тура секирген бойынча jалбакты тöмöн санаазы jок уча берди. Карабаш калактап-сыктап, тöмöн караражып турган айылдар jаар jÿгÿрди. Айылына jетире jÿгÿргенче сÿрнÿгип, карга кöнкöрö канча ла катап jыгылды. Jе энези ÿйде jок болгон эмтир.

Ол тÿн Койло ло Карабаш таҥ атканча ла уйуктап болбой отургандар. Эртенгизинде Карабаш изÿге бастырып, тыҥ оорый берген.

2

Март айдыҥ jаркынду кÿнине jалаҥдарда кар сÿрекей jалтыражып jадат. Jастыҥ келип jатканы jашкан кардаҥ, меестердиҥ jÿзинде кардыҥ алдынаҥ карарып чыгып келген таштардаҥ билдирип турды.

Оору Карабашка чокол Пайскан jаантайын келип барат. Кезикте jаан да улустар келгилеп, ого бир кичинек аарчы эмезе бир чööчöй сÿт экелгилейт. Экелген курсактарын оныҥ jанына тургускылап, айдыжып тургулайт:

Jудаҥы öйдö  биске Карабаштыҥ шибейлер де эдип берип турганы jакшы. Ол сÿти ич , балам, jазыл. Ырызы jок кööркийлердеҥ тÿбек ле айрылбас болды. Канайдар база? Öлöтöн jаҥду неме öлÿп те калар, öзöтöн jаҥду неме öзÿп ле калар…

Карабашка Чокол Пайскан: «Байла, слердиҥ уйаны Пейтке каргаган болор, оныҥ учун андый» – деп, айдып турган. Öмöлöжип туруп, Пейткени jакшы токпоктоор керек деп, Пайскан Койлоны да сÿмелеп турар болды.

Бир катап Чокол Пайскан: «Максанын чаназын уурдап алала, jыҥылап барак» – деп, Койлоны кöкÿтти. Койло чÿрче ле тергенип алала, чокол Пайсканла кожо Максаныҥ чаназын уурдаарга барган.

Jе узак болбой турала, ойто калактаганча  келген. Макса олордыҥ экилезин тудуп алала, карга jыгып, öдÿктериниҥ  бажы маҥдайларына тийгенче ле бÿктеп, кыйнаган эмтир. Максага токпоктодып алала, ойто jангылап келедерде, олорго Степка туштаган. Степка олорды электеп-электеп ийеле, бойы Содоной jааназыныҥ айылына кире берген.

Койло Максаны ла Степканы jÿзÿн-базын айткылап, айылына ачурканып калган jеткен. Аказына ачу-коронын куучындап берерде, Карабаш карындажына мынайда айтты:

– Сен ачынба, Койло. Мен jазылып алзам, олорго берерис!

Степкада колчанак бар болгон, jе ол онызын кемге де бербейтен. Карабаш ла Койлоныҥ колчанагын энези дворлордо öттöк, одын, сÿт тартып, айылына экелбейтен учун, уулчактар Степканыҥ чаназын бир ле эмеш jыҥылап аларга сурайтан. Jе Степка ачабына чыдашпай, колчанагы учун jÿзÿн-базын тöлÿлер сурап туратан. Онызы уулчактарга jарабай турган.

Jурт ичинде солундар да jок. Кöзнöктиҥ алдында узун тÿжиле отуратаны сÿрекей кунукчыл. Качан кÿн кырга отура бергенде,  jурт jердиҥ улузы иштеринеҥ jанып, курсагын азып, ажанып алала, амыраарга jаткылай бергенде, Макса, Степка, чокол Пайскан аказыла кожо Карабаштыҥ кöзнöгиниҥ алдына «Коровушка» деп ойын ойногылап туратандар. Кезикте олор ай ашканча да ойнозо, олордыҥ табы болгон. Олордыҥ «уй» айдаган агаштары шакылдажып, тоҥ карга кыjыражып турганын оору Карабаш кöзнöктöҥ узак тыҥдап отуратан. «Уй» айдаган кижи борчок будакты эмезе шарикти тöс орого кийдирбеске, арткандары агашла кийдире согорго, албаданар jаҥду, jе оны орого кийдирбеске, арткандары агаштарыла ыраада согуп ийерге албадангылайт. Оныҥ учун бойы-бойыларына согулышкан агаштардыҥ шак, шак! эткен табыжынаҥ öскö ый-сыгыт та угулып турат.

«Уйды» кöп ло сабазында чокол Пайскан айдап турат. Макса эмезе Степка болчок будакты ырада согуп ийгенде, ол оны тайкыла-тайкыла ойто айдап экелет. Уулдардыҥ агажын кажый тудуп, олордыҥ оролорын блаашканда, агаштыҥ учы да буттарына тийе беретен. Оныҥ ыйы уйуктап калган айылдардыҥ ÿстÿле, карга бастырып койгон ыраакта аркаларга jетире ачынчылу торгулып туратан.

Кезикте олор ойноорго jуулып ла келгенде, öрöги боочыдаҥ бöрÿлердиҥ «у-уу!» деп улыганы угулатан. Уулчактар ол тушта ойногылабай, айылдары сайын тÿрген таркай беретендер.

Бу тужунда карга кöмÿлип калган кичинек деремне сурекей ыраак, сурекей алаа деп билдиретен. Эбиреде ээн ле эрикчил. Jаҥыс ла кырладыҥ чике ле ÿустиндеги караҥуй кышкы теҥериде jаркынду, jаан эҥир чолмон сÿÿнчилÿ мызылдап турат.

5

Эртен тура Карабаш ла Койло энезиниҥ ыйлаганынаҥ ойгонып келеле, нени де оҥдогылап болбой, кайдаар да барарга сÿрекей меҥдеп турган энези jаар кöрдилер. Энези торсокту jаан колыла кöзиниҥ jажын арлап, эрмек айдып болбой, öксöп-öксöп ыйлап турды. Качан да ыйлабайтан энезиниҥ мынайда ыйлап турганын уулчактары jаҥы ла кöргÿлеп, нени эдетенин билгилебей турдылар. Энези тöжöктöҥ jаҥы ла туруп келген балдарын кабыра кучактайла, кажы ла сöсти jÿк ле арайдаҥ айтты:

– Балдарым… jуу… токтоп калган… тöмöн барар керек!..

Койло энезиле кожо кÿҥÿреде ыйлай берди. Карабаш ыйлап болбоды; кандый да болчок неме кеjирине тура берерде, оныҥ бажы коркушту айланып, кöстöрине неме кöрÿнбей бады…

Тöмöн контораныҥ ÿстинде кызыл мааны элбиреп турды. Jурттыҥ улузы jаш балдардаҥ ала jаан улуска jетире jуулыжып калган эмтир. Карабаш ла Койло энезин озолоп, сыр jÿгÿрÿкле jеттилер.

Тырышпак бар-jок медальдарын тагынып ийген, митингти ачарга чыдашпай, столдыҥ ары jанында ары-бери баскындап,  кöк öлöҥгö jергелей отургылап  турган улус jаар кылчайып кöрÿп салат. Сабатай, Марал ла öскö дö фронтовиктер кызыл бöсло jапкан столдыҥ кийинине отургылай берерде, председатель митингти ачып ийди:

– Нöкöрлöр! Бистиҥ ат-нерелÿ черÿлерис бÿгÿн фашистский Германияны оодо соголо, jеҥÿнин кызыл мааназын рейхстагтын ÿстÿне кадаган! Нöкöрлöр, jеҥÿ!..

Jууныҥ токтогонына бÿтпей турган чылап, улус унчугушпайт.

Ÿй улустар, карган эмеендер ле оок балдар ыйлажа бердилер. Эр улустар ончозы погонду кийимдерин кийгилеп алган, эмегендердин ыйлажып тургандарына аjарбай да отурдылар.

Карабаштыҥ энези кöзин арчуулынын учыла арлап та турза,  jе кöстиҥ jажы токтобой турган.

Улустар торт ло кÿÿлежип, каткырыжып, кыйгырыжып, ыйлажып турдылар. Кохозтыҥ председатели куучынды сÿрекей узак айдып, кажы ла шÿÿлтезин «ура» кыйгыла божодып турды.

Митинг божой берерде, улустар таркабай, отурган ла jерине отурдылар. Ончолоры фронтовик уулдардыҥ ончо jуртка иле куучындарын катап уккылайт.

Койло энезиле кожо ойто айылы jаар jÿре берерде, Карабаш улустыҥ кöзине кöрÿнбеске, аркада койлоры  jаар барды. Оныҥ санаалары бажына торт ло батпай турган. Jе ончо санаалардыҥ ортозынаҥ jаҥыс ла санаа оныҥ меезин эреп турды: «Jуу токтогон, jуу токтогон… Адам jанбас…»

Качан адазы jуудаҥ jанып келзе, ол ÿренип барарга сананган… Эмди ÿренгедий öй jедип келген, jуу токтоп калган, jе оныҥ адазы качан да кайра келбес… Карабаш ÿренип барып болбос. Оны ÿренип алага энезиниҥ кÿчи jетпес…

Карабаш аркадагы агаш аразында кире берген койлорын jуунадып алала, санааркап, кайынныҥ тöзинде узак отурды. Кÿÿктер jеҥÿниҥ кÿнине сÿÿнгилеп тургандый, jарыш эдип эткилеп, анда-мында кожоҥдожып тургулайт:

- Ку-ку! Ку-ку!..

Канайып та сананза, Карабаштыҥ шÿÿлтелери туйук болгон. Кенетийин ол кöк öлöҥгö кöҥкöрö jадала, тыҥ ыйлай берди. Кабыруда jурген койлоры чочыгылап, бойыныҥ кичинек кÿдÿчизин тосток кöстöриле узак аjыктагылап турдылар. Карабаш дезе нени де сеспей, кирлÿ алакандарыла jÿзин jаба тудунып алала, ачу-ачу ыйлап, öкпöзин бадырып болбой jатты.

Ол эмди öскÿс болгон… Оныҥ учун ол бойыныҥ jÿрген кыскачак jÿрÿминде баштапкы ла катап мынайда ачу ыйлап, кичинек jÿрегинде ачу-коронын бадырып болбой jаткан…

Экинчи бöлÿк

Баштапкы бажалык

                                                          1

Кÿски тÿн. Кече таҥ эртедеҥ ле ала карлагаштар ÿÿрлежип, ончолоры учкулай берген. Кöпöгöш айас теҥериниҥ тÿбиле турналар комудалду-комудалду туркулдажып, тÿштÿк талалар jаар учкулай бергендер. Эртен олор база учар…

Карабаш кöзнöктиҥ алдында, тактаныҥ ÿстÿнде торт ло уйуктап болбой  jатты. Караҥуй кöзнöк öткÿре кайкылдажып учкулап бараткан кастардыҥ ÿни угулат. Олор нениҥ учун  jаҥыс ла тÿнде учкулайт не? Кöзнöктиҥ шилизине та не де араай шылырап согулат. Байла, арканыҥ эдегинеҥ учуп келген кургак бÿр болбой кайтсын. Ого мында не керек? Байла, сооктордоҥ качып келген болбой кайтсын. Öрö, сууныҥ ол jанында, караҥуй аркада каа-jаада ÿкÿ онтойт, ол, байла, оорып турган ÿкÿ болор…

Карабаш катап ла бажын араай öрö кöдÿрип, кöзнöктиҥ шилизи öткÿре аjыктап кöрöт, jе оныҥ кöзине не де кöрÿнбейт.

– Уйуктап болбой  jадыҥ ба? –деп, учында орыннаҥ база уйуктап болбой jаткан энезиниҥ ÿни угулды.

– Торт уйуктап болбой турум, эне…

– Алдырбас, албаданып кöр.

– Мен уйуктабазым, эне…

Энези орыннаҥ тÿжеле, jаан печкеге катап ла от салды. Кургак одын тырсылдап кÿйе берерде, тураныҥ ичи öмöлик   jарый берди. Койло печкениҥ ÿстÿнде туку качан уйуктап калган. Энези кичинек кööшко катап сÿт урала, оны печкеге сугуп айтты:

– Баргалагыҥда, сÿттеҥ jакшы ичип ал.

Карабаш эртен таҥ атса ла, ыраак, аймак jерге, школго ÿренип барар. Оныҥ учун эмдиге ле уйуктап болбой, кыйналып jатканы ол болгон. Энези тÿжиле картошко кайнадып, кайнагандарын кезип, оноҥ печкеге сугайры эдип кургадып, уулына азык jазап турган. Олор бу jуукта ла казып алган картошкозын потпойлого, орынныҥ алдына, кедери эки орого уруп салгандар. Койло энезиле кожо «аймак jерине ÿренип бараткан аказына» картошконыҥ jаанынаҥ талдап, кайнадып турган. Энези Карабаштыҥ эски кийимдерин ончозын jамап, ап-ару этире jунала, кургадып салган. Каарган картошко, курут, бир эмеш сарjу – ончозы толукта тургузып койгон таарда. Бир неме ундылбаган, ончозы бойыныҥ jеринде. Jе аный да болзо, нени-нени ундып ийбеске энези токунабай турган.

Алтай балдарга, адалары jууда öлгöн кöп öскÿс балдарга, алдынаҥ интернатту школ ачылып jат деп, бу jуукта аймактаҥ келген улустар айдыжып, ÿредÿге баратан балдардыҥ тоозын бичип jÿргендер. Олорды кажы ла айылда сÿрекей кÿндÿлÿ уткыгандар. Улустар балдарын бичип салала,  jеҥил ÿшкÿргилеп, мынайда айдыжып тургандар:

Jе карын, Собет jаҥ балдарыска килегени jакшы. Кату öйдö казнаныҥ ол до болушканына баш болзын, кудай…

Энези Карабашты эҥ баштап ийбеске турганын билеле, аймактаҥ келген кижи оныла эки кÿнге чыгара куучынашкан. Учында энези jöпсинип, jе некегендÿ айткан:

Jе ÿренерге турган болзо, ÿренгей ары… Тегин де бичикке jапсык бала эди. Бичикке ÿренип, чотобод болуп келзин. Чотобод болбозо, чортко ÿредетен бе оны?..

Оноҥ керектиҥ учурын jаҥыла оҥдоп, уулын шыйдып божобой барган. Уулын бар-jогыла jеткилдеп, jакып ла божобой турган:

– Матри, уул… город jерлерде jÿзÿн-jÿÿр жюйлик немелер бар. Кöзöр ойноор болзоҥ, кöзиҥди ойорым. Жюйликтерге бирикпей, шÿÿнип  jÿр. Каралдай деп немеге тÿҥей бололо, калыктыҥ алдына каткыга мени тÿжÿрдиҥ, калак. Карыганча ла ÿренген – ÿренген карманынаҥ колы чыкпас болгон, учында кардына да чыдабай, база берген эди…

Эмди энези сÿтти кайнадып отурала, каҥзазын камызып, Карабашты база ла jакып отурды:

– Ол кечеги он беш салковой акчаҥ кайда? Уурчыларга уурдадып ийдиҥ, калак. Кажы бейин бер, мен чамчанныҥ ич jанына  jаба кöктöп берейин...

Карабаш уужалыжы jедип калган он беш салковой акчазын jастыгыныҥ алдынаҥ кодороло, энезине экелип берди. Энези Карабаштыҥ чамчазын суурып, оныҥ ич jанына карман аайлу jамачы кöктöп, акчаны онор сугала, туй кöктöп берди.

– Кийиминди кирлендирбей, бойыҥ jунып алып jÿр. Суббот сайын улуска мылчага от саларга болужып, суу, одын тажып береле, jунунып алып jÿр… Болушту, jалакай jÿрзеҥ, сени кем де сÿрбес, кыйа кöрбöс.

Карабаш энезиниҥ jакылтазын jазап угуп, кайнадып берген амтанду сÿтти де ичип болбой отурды. Ол бу jÿрÿминде бойыныҥ jеринеҥ ыраак качан да барбаган, эмди ого таныш эмес, ыраак jерге барып, тааныш эмес улустыҥ ортозында jÿрерге келижер. Кандый jÿрÿм болотонын бойы да, энези де билбес болгон.

Jе андый да болзо, энези уулын jакшы jÿрзин деп, jастыра jолго кирбезин деп, оны барардын барганча ла jакып, бойыныҥ билери аайынча ÿредип турат.

Карабаш кайнаткан сÿтти энезиниҥ албаныла jÿк ле арайдаҥ ичеле, уйуктаарга тöжöгине катап jатты.

Энези jатпай, печкениҥ оозына узак-узак сананып отурды. Öчÿп брааткан оттыҥ калганчы чогынаҥ оныҥ тереҥ чырышту, jе кару чырайы öчöмик кызарып турат.

                                      

2

Эртен тура деремненеҥ чыккан jаан jолдо арказында jÿктенчикту балдар чуркуражып, боочы jаар чöйилдилер. Максаныҥ табыжы ончо балдардыҥ табыжынаҥ jаан болгон. Барамаш, Пейтке, чокол Пайскан ончолорынаҥ озо брааткылады.

Карабаш барарга меҥдебей турды. Кенетийин ого jантык jабулу туразы, тыйрык мÿÿстÿу jеерен уйы, карындажы ла энези коркушту ачу боло берди. Олорды артызып койорго, ого недеҥ де ачу боло берген.

Энезиниҥ калганчы jакылталары божой берерде, ол эжиктеҥ араай чыгала, jабыс öткÿÿлдиҥ jанына токтой тÿжÿп, эбиреде аjыктап турды. Бозуга туткан чеденин, энезине кезип берген одынын, кöзнöктин алдында отургузып койгон кичинек кайыҥын калганчы катап аjыктап кöрди. Jайдаҥ бери азырап алган кÿчÿгин сыймайла, jетире тудулбаган öткÿÿлдин тарысказын толгоп, быжулап туруп, jазап салала, jолго чыгып келди. Энези эжиктеҥ чыгып келеле, оны ээчий аjыктап,  оноҥ айтты:

– Калак, не-не ундылып калган болбозыҥ…

Койло кöзнöктöҥ аказыныҥ кийининеҥ ары аjыктап, кöстöри jашталып калган отурды.

– Сабет jаҥ мыны санаалу эдип алгай, та jок…– деп, энези айдат.

Карабаш нени де айтпай öзöкти тöмöн базып ийди.

– Балдарга jедижип алала, кожо бар!– деп, энези оныҥ кийининеҥ ары бойыныҥ калганчы ла jакылтазын кыйгырып айтты.

Карабаш, оныҥ сöзин укпай турган чылап, öзöкти тöмöн барган jолло барбай, агын сууны кечип алала, айылдардыҥ ÿсти jаныла, бойыныҥ койлор кабырып jÿретен jалаҥы jаар басты. Ол кобылардыҥ алдыла кечире базала, балдардыҥ барган jолына кирип, токтой тÿжеле, кайра кöрди.

Калганчы тöҥниҥ ÿстинеҥ ого кичинек деремнези иле кöрÿнип, бастыра ла кöзнöктöриле ол jаар кöрÿп алган турды. Карабаш бир эмеш турала, онон jÿгиниҥ буузын jазап алала, балдарга jедижерге алтамын тÿргендедип ийди. Эмди ого барарга эмеш jеҥил болгон…

Кызылгатту тöҥгö jедип келерде, кенетийин оныҥ кийин jанында Койлоныҥ багырып ыйлаган табыжы угулды. Карабаш чочыган бойынча, катап ла токтой тÿушти.

Койлоныҥ шалбак jÿзи кöзиниҥ jажына jунулуп калган, бойы тере штанын тизезине чыгара туруп алала, чамчазы jок кызаҥдап, оныҥ кийининеҥ jÿгÿрип клеетти.  Оныҥ калактаган кыйгы-кышкызы аркага  jаҥыланып клеетти. Ол jуукаларда сууны jылаҥаш буттарыла чачылтканча кечире jÿгÿрип, састыҥ тöҥöжöктöрине бÿдÿрилип, оноҥ ойто ло тура  секирип, Карабашка jаба jедижип келди.

– Койло, не болгон? – деп, Карабаш сурайла, байла, нени-нени ундып салгам, Койло jетирип келген болор деп, ичинде сананды.

– А-агы-ы!.. Кöзöр ойнобой, jакшы ÿре-ен jÿ-ÿ!..- деп, Койло огурып-огурып ыйлай берди... – Jазап ÿренип алзаҥ, чотобод болоры – ыҥ!..

– Канайып туруҥ, Койло? Мен кöзöр ойноордоҥ болгой, оны колыма да тутпагам, сен онызын билериҥ ине! – деп, Карабаш Койлоны токунадарга, тÿрген-тÿрген айдып турды.

– Андый да болзо-о!.. – деп, Койло токтодынып болбой, мööрöди. – Андый jерде кандый ла немелер ба-ар! Жюйлик немелерге-е…

Карабаш Койлоны jÿк ле арайдаҥ токунадып алала, оноҥ ары барардаҥ озо карындажына мынайда айтты:

– Алдырбас, Койло… мен ончолорынаҥ артык ÿренерге албаданарым… Ойто jанып келгедий болзом, сеге нени-нени экелерим, jÿ бе?..

Онойып айдала, ол ары басты. Бийик боочыныҥ тал ортозына ол чыгара басканча ла, Койлоныҥ бажы карарып бойы кобыныҥ алдында санааркап турды.

                                 Экинчи бажалык

1

Уулдардыҥ ÿренип баштаганынаҥ бери эки неделе öтти. Карабаш, чокол Пайскан, Макса jаҥыс класста отырдылар. Класс сÿрекей  jаан, ончо уулдар ла кыстар jууныҥ öйинде иштегилеп, эмди ÿренерге келгендери jарт болгон. Оныҥ учун бежинчи класста Кÿÿгейдий, Максадый уулдар ÿренгилеп турганында бир де кайкал jок. Jаан класстарда ÿренгилеп турган балдар сурекей ас болгон, ол ок öйдö jаҥыс ла беш класстар тöрт группадаҥ ажыра болгон. Некей тонду уулдар ла кыстар торт ло бадышпай барган. Jажы jедип калган уулдар ла кыстар ÿренгилеп болбой, кöп аразында ойто, колхозторы jаар качып тура берген. Олорго ÿренерге сÿрекей кÿч болгон…

Ого ÿзеери интернатта курсак база комой; jуу jаҥы ла токтогон, кату öйлöр болордо, кöп саба балдар чыдажып болбой, ÿредÿдеҥ качкылайтан. Районный  jурттаҥ ыраак эмес jаткан jурттыҥ балдары кажы ла суббот сайын  jангылап, ойто келгенде, азык-тÿлÿктÿ келгилеп туратан.

Карабаш бу öйдиҥ туркунына кöп уулдарла таныжып алган, эмди ого кунугарга да öй jок болгон. Ÿредÿниҥ кийининде олор кожо ойноп, кезик аразында согужып та туратан. Бир ле jаба бастырган уулчакты ончолоры базынып тура беретен учун, Карабаш согушчаҥ уулчактардыҥ алдына тÿшпеске тыҥ албаданып турган. Баштап тарый ого ÿренерге сÿрекей кÿч болгон: кÿнÿҥ ле сайын санаазынаҥ айылы, энези ле карындажы чыкпай туратан. Оноҥ табышту jÿрÿмге бир эмештеҥ тазыгып, ÿредÿдеҥ артпай, балдарла кожо теҥ ÿрене берген. Интернатта, алтай балдардаҥ öскö, кöп öскÿс орус балдар база бар болгон. Олор озо баштап балдардыҥ туразында  jаткандар, jе оноҥ jажы jеде бергендерин интернатка табыштырган, кезиктерин ондо дезе jадар jер jок дежип, база онор ийгилеген. Олордыҥ кöп сабазы кöп jерлерде, jаан городтордо болгон, кезиктери дезе улустыҥ айылы сайын jÿрÿп, jууныҥ öйлöринде кичинек тербезендер болуп jÿргендер. Эмди олор ончозы интернатта jаба jаткылап, орто ÿредÿлÿ орус школдо ÿренгилеп турган. Ол балдардыҥ кöп сабазы кылык-jанду, баштак, сöс укпас болгондор.

Jе олордыҥ ортозында jакшы кылыкту да кöп балдар бар болгон. Анчада ла сÿрекей арык, кöпöгöш тумчукту Галкин Николай деп уулчак Карабашка сÿрекей jарап туратан, Карабаш бир бичикти кычырып божойло, районныҥ тöс библиотеказына тöртинчи бичикке барып келетен. Ол сÿрекей  санаалу, кöп бичиктер кычырган уул болгон. Jе jууныҥ шакпыртынаҥ улам ол до ÿредÿдеҥ артып калала, эмди капшаай ла школды божодып, геологтордыҥ институдына ÿренип барарга амадап турган. Оныҥ jажы jедип те брааткан болзо, jе бойыныҥ кылык-jаҥыла торт ло jаш баладый. Олордыҥ база бир тыҥ сÿÿйтен немези – ол кинолор болгон. Акча олордо jок болгондо, олор отургуштардыҥ алдына jажынгылап алала, оноҥ, качан кино баштала бергенде, отургуштарга отурып алала, кöргÿлейтен. Киномеханиктер олорды туткулап алала, канайып та кулактарын чöйгилеп турза, jе олор торт чöкöбöс болгондор.

2

Карабаш школдоҥ jанып келеле, айылына письмо бичиди. Ол ÿредÿзи, jадын-jÿрÿми,  jаҥы наjылары керегинде сÿрекей узак бичип, öйдиҥ öткöнин де сеспей калды. Учында ÿч толуктап эткен письмозын оромныҥ ол jанында почтовый кайырчакка саларга барды. Тышкары чыгып келерде, уулчактар тебек тепкилеп, буттары мыйрыҥдажып турдылар. Карабашла кожо jаҥыс класста ÿренип турган шулмус кылыкту Куйрук деп уул тебек тееп, саназы бойында jок турды. Карабаштыҥ тебек тееп кöрöр кÿÿни база келерде, ол уулчактарга jууктап келеле, Куйруктыҥ тебекти jерге тÿжÿрбей туруп, бежен катап тепкенин  эбире уулдарла кожо тоолой берди. Ойын тегин эмес: эҥирде алатан паек калашка ойногон ойын болордо, Карабаш олордоҥ туура басты.  Кенетийин кайдаҥ да воспитательница Анна Михайловнаныҥ ÿни угулды:

– Слер токтоороор бо, jок по? Эмди ле – урокторго!..

Куйрук тебекти капшаай ла карманына сугуп ийеле, Пионер деп атту уулга мынайда айтты:

– Айла, эҥирде, сениҥ калажынныҥ jарымы мениҥ. Кÿjÿреп ийдиҥ!

Олор ончолоры комнаталар сайын jÿгÿре бердилер. Карабаш jолды кечире jÿгÿреле, письмозын кайырчакка салып, jолдыҥ ары jанында та нени де куучындашкылап турган кызычактарга тилин кöргÿзип ийеле, ойто кайра бурылды. Комнатазына кирип келеле, jаҥыс будыла секирип, Кÿÿгейге öткöнип айтты:

– Кÿÿгей, Кÿÿгей, сен, Кÿÿгей, чандырына кÿÿк эткей!

Кÿÿгейди оок уулдар кöрбöй, оныла jаантайын аҥдыжып туратан. Олордыҥ ортозында ол эҥ ле jаан уул болгон. Оныҥ учун оны олор, адарулар чылап, чагып, арадап туратандар. Кÿÿгей каныгып, олорды кыйнап та турза, уулчактардыҥ тили кычып, оны аҥдыгылап, торт ло амыр деп неме бергилебейтен.

Оныҥ учун Карабаштыҥ да кöкип турганы ол болгон. Ол jаҥыс бутла секирип, модорлоп турарда, Кÿÿгей кийини jанынаҥ öҥöлöп келеле, оныҥ талбак кулактарынаҥ тудала, öрö бийик кöдÿрип ийди. Карабаш калактай берди. Кÿÿгей оны jерге тÿжÿрбей, бир эмеш тударга сананган. Jе бу öйдö ончо ло jанынаҥ уулчактар Кÿÿгейле аҥдыжа бердилер.

Кÿÿгей ачынган бойынча Карабашты jерге божодып, бажына эки катап чертип ийеле, оок уулдардыҥ кийининеҥ сÿрÿшти. Уулчактар кыйгырыжып, коридорлор сайын качкылап, jажынгылай берди. Кÿÿгей олордыҥ кийининеҥ öлгöнчö лö сÿрÿжер эди, jе бу ла тушта алдындагы подвалдаҥ кÿзÿҥиниҥ табыжы угулды. Столовый алдындагы этажта, азыйда подвал болгон jерде, болгон. Кÿзÿҥиниҥ табыжы бежинчи класстыҥ уулчактарын ажанарга келзин деп кычырып турган. Оныҥ учун Кÿÿгей оок уулдардыҥ кийининеҥ jÿгÿрбей, барып амырынча ла ажанып алар деп шÿÿнди.

ТУУЛАРДАҤ КЕЛГЕН БАЛДАР

Л.В.Кокышев

БАШТАПКЫ БÖЛӰК

БАШТАПКЫ БАЖАЛЫК

1

Алты толукту агаш айылдыҥ эжигинде тал тÿштеҥ ле бери эки эмеген керижип турды. Jайгы кÿн кырларга туку качан отура берген, саар уйлар кабырудаҥ мööрöжип jангылап келген, jе эмегендер эмдиге ле керишкенче. Кÿжÿлдиҥ куйругы ошкош сыраҥдаган чичке тулуҥду, jатпак сынду эмеген айылдыҥ эжигинде турган узун, jоон тулуҥду, чала коркок тумчукту, кÿнге карара кÿйÿп калган чыдалду колдорын белдестенип алган келинди эбире jÿгÿрип, узак керишкенинеҥ улам, кыйкылдап турган ÿниле айткылап, кирлÿ чукуругын кöргÿзип турды:

– Мениҥ ажы-тузым да бар, айыл-jурт баштаган эрим де бар. Сен чилеп, бажы jок баштак ач-ÿрен азырабагам!..

– Токто, токто. Кöп сайыркаба да, кöп байыркаба да! Андый аргалу болорыҥда, Улаачы карындажыҥды улустыҥ эжиги сайын не бастырып ийдиҥ?.. Белине кийгени jыдый берерде, белге салып азыранган эди. Токто ло токто. Андый аргалу болорыҥда, не азырап албагаҥ? Меге кöп jыпылдаба да, кöп кедеҥдебе де?..

– Сен Улаачыга тийбе-е, тийбе! Улаачы сениҥ нееҥди jиди? Улаачы, сениҥ кайын адаҥ чылап, уйазын таштабаган, улуска шооттырбаган. Унчукпа, унчукпа, кадыт! Кайын адаҥ каммунаныҥ кöчöзин ичип, койдын куйругына карылып öлгöн эди...

– А карын! Кайраканныҥ сööгин Калбайчы jууган туру! Карамай таайыҥ Калапчыныҥ кара койын уурдаарга jÿреле, караҥуйда аайланбай, кара jаҥыс койын сойып алганы санааҥнаҥ энделе берди бе? Кабакчыныҥ тойында кайыш курын божодып ийеле, ажанатан эди; анда да тойбогон чылап, аш уурдаарга, алмардыҥ алдына кире берген. Законныҥ алдына туруп, санаазы чыккан эди ле!..

– Сен меге саконзыба-а, саконзыба!

– Бар, бар, оноҥ башка тыйрык jодоҥды сый соктырып

алдыҥ!

– Сен мениҥ будым сындырганча, балдарыҥныҥ бажына чык. Ол кирези ач-ÿренди мен де азырап салгам... Токто, токто!

Кериш катап ла jаҥыдаҥ башталды. Бу мындый jаан керишти чыгарган чын бурулу кижи дезе эжиги jантык, ээн тураныҥ ичинде отурган. Ол он ÿч jашту, койу кара чачту, чамчазы jок, тере штанду Карабаш болгон.

Керек мынайда башталган: эртен тура Карабаш карындажыла экÿ колхозтыҥ jети балалу чочкозын кабырып барала, jаратта тÿжине ле кожо ойногон; оноҥ качан ажанатан öй jууктап келерде, олор той балкаштаҥ jазаган ойынчыктарын кажатка jажырып салала, чочколорын председательдиҥ маалазынаҥ чыгараайдап, ажанаргаjаныпкелгендер. Чочколорын сууныҥ ол jанында ак jерге токунадып салала, тÿжине ойногондорынаҥ коркышту арып, айылына аштап калган келгендер.

Энези оттыҥ айагында кеден конычту öдÿк кöктöп отурган. Ол та неге де тыҥ ачынып калганын уулчактар сезип ийеле, унчугушпай, jаҥыс ла чимириктерин табышту кайра тартынып турдылар.

– Jаман кöрмöстöр чилеп, jарыкка чыкпай, анда не туругар? – деп, учында энези олорды арбай берды. – Какайларды база ла Тырышпактыҥ картошкозына кабырдаар ба, шайтандар?

– Jок-ок... – деп, Карабаш тумчугыла унчукты.

– Бери бас, арык кöрмöс, – деп, энези Койлоныҥ jамап салган, бозуныҥ терезинеҥ илеп эткен jаман кыска шалмарын jарыкка тудуп аjыктайла, унчукты. – Алгагыҥ jарала келзеҥ, аайы jок сабалган jиириҥ. Тере шалмар сеге чыдашпай турганда, темир шалмар кöктööрдöҥ башка. Ме, кий. Элик чилеп, кызаҥдаба.

Койло шалмарын кийе соккон бойынча, кенетийин тыҥ калактай берди:

– Jо-о, кардымай, кардымай!..

– Бу кардыҥа не кире берди, учкан?

– Jо-о, калак, ачузын!

4

– Бу сырсак кöрмöс канайып туру? – деп, энези арбанып, шалмарды Койлодоҥ суура тарткан бойынча, аjыктай берди.

– А бу мениҥ таппай турган ийнем шалмардыҥ кажында jÿрÿ ине! Сокорды ла сени – деп, учында бойын арбады.

– Картошко-сартошко эмдиге ле кайнабаган ба? – деп, эмдиге ажанарга энчикпей турган Карабаш тумчугыла кимиректенди.

Тÿжиле иштенип, бойы да курсак ичпеген энези тургуза ла атыйланып чыкты:

– А не, эдилÿ курсак белетейтен эмегениҥ бар ба мында? Тумчугыҥла мыжылдабай, ары кедери чык!

Карабаш айылдаҥ кÿÿн-кÿч jок чыгып келеле, арка jанында чочколорын аjыктады. Кенетийин оныҥ чырайы кубула берди. Чочколор Калбайчы эмегенниҥ маалазына киреле, куйруктары сыраҥдап, ÿÿчектерди аҥтара тÿрткилеп турды. Ол сууны эмди ле кечире jÿгÿрген бойынча, улус кöргöлöктö, чочколорды Калбайы эмегенниҥ маалазынаҥ чыгара сÿрерге сананган, jе эмди анайда эдерге орой болгон...

Калбайчы эмеген ачу-корон кыйгырып, jаан кызыла экÿ чочколорды мааладаҥ чыгара айдап, оноҥ аайы-бажы jок калактап, Карабаштыҥ энезин айткылаарга, кажатты тöмöн тÿжÿп клеетти. «Нени эдер? Канайдар?» – Карабаш коркыганынаҥ улам алаатып, эдер немезин торт ло таппай турды. – База ла кериш-табыш болор, оныҥ кийнинде сабалган... Чочколор маалагакиргенучун, элдеҥ ле озо Карабашка jедижер... Качып jÿгÿрзе кайдар? Тегин jерге сабатканча, тенип, бир-эки кÿн j ÿрзе кайдар?..»

Калбайчы эмегенниҥ калак-сыгыды öткÿÿлдиҥ ары jанынаҥ угулып келди. Карабаш бир эмеш алаҥзып турала, jабузы jок, ÿстинде койу jыду баргаалар öзÿп калган ээн тура jаар тизиреде jÿгÿре берди.

Бу ÿч кöзнöктÿ (бир кöзнöгин jарчагала туй кадап салган, арткан эки кöзнöги бÿдÿн) jаан эмес эски тура болгон. Тураныҥ ээзи jаантайын туберкулезло оорып туратан, эди-каны агып калган Jогор деп öбöгöн ÿч ай кайра кандый да Кайыҥчы деп деремне jаар, баят jерине кöчö берген, андый атту деремне кандый jерде

– Сен меге саконзыба-а, саконзыба!

– Бар, бар, оноҥ башка тыйрык jодоҥды сый соктырып алдыҥ!

– Сен мениҥ будым сындырганча, балдарыҥныҥ бажына чык. Ол кирези ач-ÿренди мен де азырап салгам... Токто, токто!

Кериш катап ла jаҥыдаҥ башталды. Бу мындый jаан керишти чыгарган чын бурулу кижи дезе эжиги jантык, ээн тураныҥ ичинде отурган. Ол он ÿч jашту, койу кара чачту, чамчазы jок, тере штанду Карабаш болгон.

Керек мынайда башталган: эртен тура Карабаш карындажыла экÿ колхозтыҥ jети балалу чочкозын кабырып барала, jаратта тÿжине ле кожо ойногон; оноҥ качан ажанатан öй jууктап келерде, олор той балкаштаҥ jазаган ойынчыктарын кажатка jажырып салала, чочколорын председательдиҥ маалазынаҥ чыгара айдап, ажанарга jанып келгендер. Чочколорын сууныҥ ол jанында ак jерге токунадып салала, тÿжине ойногондорынаҥ коркышту арып, айылына аштап калган келгендер.

Энези оттыҥ айагында кеден конычту öдÿк кöктöп отурган. Ол та неге де тыҥ ачынып калганын уулчактар сезип ийеле, унчугушпай, jаҥыс ла чимириктерин табышту кайра тартынып турдылар.

– Jаман кöрмöстöр чилеп, jарыкка чыкпай, анда не туругар? – деп, учында энези олорды арбай берды. – Какайларды база ла Тырышпактыҥ картошкозына кабырдаар ба, шайтандар?

– Jок-ок... – деп, Карабаш тумчугыла унчукты.

– Бери бас, арык кöрмöс, – деп, энези Койлоныҥ jамап салган, бозуныҥ терезинеҥ илеп эткен jаман кыска шалмарын jарыкка тудуп аjыктайла, унчукты. – Алгагыҥ jарала келзеҥ, аайы jок сабалган jиириҥ. Тере шалмар сеге чыдашпай турганда, темир шалмар кöктööрдöҥ башка. Ме, кий. Элик чилеп, кызаҥдаба.

Койло шалмарын кийе соккон бойынча, кенетийин тыҥ калактай берди:

– Jо-о, кардымай, кардымай!..

– Бу кардыҥа не кире берди, учкан?

– Jо-о, калак, ачузын!

– Бу сырсак кöрмöс канайып туру? – деп, энези арбанып, шалмарды Койлодоҥ суура тарткан бойынча, аjыктай берди.

– А бу мениҥ таппай турган ийнем шалмардыҥ кажында jÿрÿ ине! Сокорды ла сени – деп, учында бойын арбады.

– Картошко-сартошко эмдиге ле кайнабаган ба? – деп, эмдиге ажанарга энчикпей турган Карабаш тумчугыла кимиректенди.

Тÿжиле иштенип, бойы да курсак ичпеген энези тургуза ла атыйланып чыкты:

– А не, эдилÿ курсак белетейтен эмегениҥ бар ба мында? Тумчугыҥла мыжылдабай, ары кедери чык!

Карабаш айылдаҥ кÿÿн-кÿч jок чыгып келеле, арка jанында чочколорын аjыктады. Кенетийин оныҥ чырайы кубула берди. Чочколор Калбайчы эмегенниҥ маалазына киреле, куйруктары сыраҥдап, ÿÿчектерди аҥтара тÿрткилеп турды. Ол сууны эмди ле кечире jÿгÿрген бойынча, улус кöргöлöктö, чочколорды Калбайы эмегенниҥ маалазынаҥ чыгара сÿрерге сананган, jе эмди анайда эдерге орой болгон...

Калбайчы эмеген ачу-корон кыйгырып, jаан кызыла экÿ чочколорды мааладаҥ чыгара айдап, оноҥ аайы-бажы jок калактап, Карабаштыҥ энезин айткылаарга, кажатты тöмöн тÿжÿп клеетти. «Нени эдер? Канайдар?» – Карабаш коркыганынаҥ улам алаатып, эдер немезин торт ло таппай турды. – База ла кериш-табыш болор, оныҥ кийнинде сабалган... Чочколор маалагакирген учун, элдеҥ ле озо Карабашка jедижер... Качып jÿгÿрзе кайдар? Тегин jерге сабатканча, тенип, бир-эки кÿн jÿрзе кайдар?..»

Калбайчы эмегенниҥ калак-сыгыды öткÿÿлдиҥ ары jанынаҥ угулып келди. Карабаш бир эмеш алаҥзып турала, jабузы jок, ÿстинде койу jыду баргаалар öзÿп калган ээн тура jаар тизиреде jÿгÿре берди.

Бу ÿч кöзнöктÿ (бир кöзнöгин jарчагала туй кадап салган, арткан эки кöзнöги бÿдÿн) jаан эмес эски тура болгон. Тураныҥ ээзи jаантайын туберкулезло оорып туратан, эди-каны агып калган Jогор деп öбöгöн ÿч ай кайра кандый да Кайыҥчы деп деремне jаар, баят jерине кöчö берген, андый атту деремне кандый jерде

болгонын Карабаш школдын картазынан бедиреп, таппай туратан. Jогор öбöгöн балдарыла, ÿйиле кöчö бергенинеҥ бери кöп тö öй öтпöгöн, jе туразыныҥ jабузы ÿч ле айдыҥ туркунына jоголо берген. Jабуныҥ jосторын колду ло кижи кодорып, тажый берген. Jабузы jок тураныҥ ÿстине койу баргаалар öзö берерде, такаалар анда уйа тарткылап, jымыртка салып туратан. Карабаш карындажыла экÿ ол ээн тураныҥ ÿстинеҥ айылы jаар jаантайын jымырткалар тажып, айылдаш jаткан Пайскан деп боп-борбок уулчакла jымырткалар блаажып, кÿÿн-кайрал jок согушкылап туратан...

... Эмди Карабаш эки частыҥ туркунына чыгара бу ээн тураныҥ ичинеҥ энезиниҥ ле Калбайчы эмегенниҥ керишкилеп турганын тыҥдап, эдер немезин таппай, полдо тöгÿлип калган кумакка кучаныҥ мÿÿзин jурап отурды.

– Jакшы кижи сениҥ айылыҥа да кирбес! – деп, Калбайчы эмеген оныҥ энезин айткылап турганы угулат.

– Таҥаркаба-а, таҥаркаба! Таайыҥ айылдап келерде, тараканду чайдаҥ öскö, неле кÿндÿледиҥ? – деп, энези каруузын jандырып турды.

Кенетийин кериш токтоп, бир де табыш угулбай барды. Карабаш чала сезинип, öрö турган бойынча, jарчагала бектеп салган кöзнöккö jууктап, тышкары не болуп jатканын тыҥдай берди.

Кайда да, сууныҥ ол jанында, оок балдардыҥ ойногон табыжы угулат. «Байла, сууныҥ теерменин jазагылап jаткан болор – деп, Карабаш ичинде сананды. – Jе бу керижип турган улус кайдаар барган болотон? Керишпей, jöптöшкилеп алды эмеш пе?..»

Карабаш кулагын кöзнöкти туй кадап салган jарчаага jаба тудала, оноҥ ары тыҥдады.

Бир де табыш jок. Карабаш шилдÿ кöзнöккö араай jууктап келеле, тышкары не болуп jатканын кöрди. Элдеҥ ле озо кöргöн кижизи: ол чеденниҥ öткÿÿлин айра минип алган Пайскан болды. Калбайчы эмеген ле Карабаштыҥ энези керижип jатканын ол угуп ийеле, эмди энези Карабашты ла Койлоны сабаганын кöрöргö келген болор. Пайскан jаагын бултуйтып алала, Койлоныҥ той балкаштаҥ jазап jаткан немезин аjыктап отурды.

Jарым ай кайра Пайсканды энези «Уйды бозуга эмизип салгаҥ, тÿжине ле ойногоҥ» – деп, тарыска чыбыкла сабаган. Ол тушта Карабаш ла Койло Пайсканды шоодып, не аайлу каткырган эди! «Эмди дезе Пайсканга каткырарга келишти» – деп, Карабаш ичинде ачуурканып сананды. Койло бир де неме эзебей, ого öткöнип, той балкаштаҥ кижи jазаарга албаданып отурды. Ол той балкашты канча да кирези ныкып турза, jе кижини, уйды, оноҥ до öскö немелерди аказы кире эдип болбойтон. Андый да болзо, ол jана баспай туратан. Эмди энезиниҥ ле Калбайчыныҥ керижип те турганын укпай, ол jууканыҥ кырына отурып алала, болчок той балкаштаҥ кижиниҥ бажын jазап аларга албаданып отурган.

Керижип турган эмегендер айылга киргилей берген болбой кайтсын, оныҥ учун Пайскан торт чыдашпай, айылдыҥ эжиги jаар кунукчылду аjыктап, оны тиштегилеп турган томонокторды öлтÿрип, маҥдайына эмезе jиткезине табышту тажып отурды. Карабаштыҥ ла Койлоныҥ сабатканын кöрöргö кÿÿнзеген öскö дö балдар деремнедеҥ келдилер. Олор jÿктенижип, ээчижип алала, чимириктерин табышту кайра тартынгылап, уй сугатан чеденди кууза тургылап алган эмтир. Деремнениҥ эдер немези jок, эригип jÿрген ийттери де келди. Jе Койло олорды да кöрбöй, jылаҥаш тизезиндеги той балкашты ла мылкып jатты.

Кенетийин Калбайчы эмегенниҥ ле Карабаштыҥ энезиниҥ табыштары катап ла угулып келди. Балдар туш башка бардылар.

– Jо-о, jо-о, здоровьем божоды! – деп, Калбайчы эмегенниҥ кыйкылдууш ÿни угулды. Карабаш кöзнöктöҥ туура секирип, ээн тураныҥ соок печкезиниҥ кийни jаар санаа jок калып ийди.

Калбайчы эмеген, орой кÿски тÿнде jанып отурган кас ошкош, кайкылдап, кажатты öрö ойто айылы jаар jанып браатты.

Табыш ойто ло тымый берди. Карабаштыҥ маҥдайынаҥ соок тер тамчылап, бойы печкениҥ тоозынынаҥ арай ла чÿчкÿрбей, тумчугын туй тудуп алды. Jиткезиле jöргöмöш маҥтай береде, ол jескинип, арай ла кыйгырбады. Тышкары азыйгы ла бойы коркышту тымык турды.

Кенетийин кандый да баланыҥ öткÿн ÿни угулды:

– Кой-ла-а! Кийниҥде кöрмöс клеет!

– Бяу-у! – деп, тургуза ла Койлоныҥ кыйгызы чöйилди. Оноҥ бир ле кичинек öйдиҥ бажында, элик маҥтаган чылап, быдырт-быдырт эткен табыш угулды. Бир канча öйдиҥ бажында «бяу-у!» деген кыйгызы кайда да, агын суу jаар барган jолдо, угулды. Карабаш чыдажып болбой, кöзнöккö jÿгÿрип келеле, кöрöрдö, энези бозу соготон узун чыбыгын jерле сÿÿртегенче, элик чилеп, кызаҥдап брааткан jылаҥаш Койлоны сÿрÿжип браатты. Койлоныҥ буттарыныҥ алдынаҥ jаҥыс ла тобрак буркурайт. Бозу соготон чыбык кызаҥдап брааткан учазына эки катап тийерде, табыш этпеди.

Койло чип ле чике jÿгÿрген бойынча, сууга кире конды. Энези öдÿгин чеберлеп, сууга кирбей, jаратта токтоп калды. Койло сууны чачылтып браадала, jылjырык ташка тайкылды. Jе öрö турарга öй jок болгон учун, Койло тöрт тамандап туруп, сууныҥ ол jанында кажатка чыгара маҥтап чыгала, кайра кöрди.

Энези сÿрÿшпей, кажаттыҥ алдында, сууныҥ ол jанында турганын кöрöлö, Койло та сÿÿнгенинеҥ улам, та недеҥ улам база катап «бяу-у!» – деп, багырып ийди.

Койлого jедишпей калганына ачуурканып, энези агын суу кечире оны колындагы чыбыгыла кезетти:

– Акыр, ойто jанарыҥ, арык кöрмöс! Кызаҥдап алып келзеҥ, кычууҥ берерим! Торолойло келзеҥ, той балкаш jиириҥ...

Эмди сыраҥай ла бурулу кÿлÿктиҥ бойын, Карабашты, табар керек болгон.

2

Сонуркаганынаҥ кöстöрин тазырайтып алган оок-тобур балдарды, колго-бутка оролыжып турган ийттерди, аштаганынаҥ мööрöжип турган бозуларды кöндÿре базып отура, Койлоныҥ энези ачуурканып айдынды:

– Акыр, бу мыныҥ кара кöрмöзи кайда баады болбогой?.. Карабашты кöрдööр бö, балдар? – деп, jÿктенижип алган чимириктÿ немелердеҥ сурады.

Чокол Пайскан тургуза ла jалтырап чыкты.

– А-а, Ка-Карбаш то-тоҥкойып алала, э-ээн тураныҥ кöзнöгинеҥ кире берген... А-а...

– О-о, jайла! Капшай айтсаҥ, кичÿ Сатлай! – деп, Койлоныҥ энезиниҥ чокол Пайсканга кыртыжы курып, оны база чокол jестези Сатлай ажыра каарып айтты.

– Карабаш кайдööн кире берген деп, тилиҥ кажылат?

– Ка-Карабаш кöзнöктöҥ кире бе-берген...

– Кайдööн?

– Jо-Jогордыҥ ээн тур-туразына...

– Байадаҥ анайда не айтпадыҥ, учкан? Jок, бу Момонныҥ балдары кижи ле болбос, улустар – деп, Карабаштыҥ энези ачузын чокол Пайсканга чыгарып турды.

Карабаштыҥ энези арбанганча, Jогордыҥ ээн туразына jууктап келди. Ээн тураныҥ чыкту сенегинеҥ бир канча куштар калакташканча, колго-бутка согулып, чыга кондылар. Ол ээн тураныҥ эжигин кайратартарда, эжик ачылбады. Карабаш эжикти ич jанынаҥ кÿрчектеп алганын билеле, энези ÿнин бийиктедип jакарды:

– Эжикти ач!..

Каруузы угулбады. Карабаштыҥ энези бир эмеш сананып турала, оноҥ ончозына угулгадый эдип, öнöтийин тыҥыда айтты:

– Акыр, ол чыкпаска турган болзо, Jогордыҥ кöрмöстöриле кожо конгой. Татар укту улустыҥ кöрмöзи jаман дежетен эди... Чыкпаскатурганболзо, Jогордыҥ jаман кöрмöзилекожо конуп кöрзин...

Бу сöстöрди Карабаш керекке де албады. Карабашка бозу соготон чыбыкты кöргöнчö, бос-эрликтиҥ бойын кöрзö, торт болгон. Оныҥ учун ол ээн турадаҥ чыкпаска бош ло бозорып ийди. Jе тураныҥ тыш jанынаҥ энезиниҥ арбыжы токтобой ло турды.

Учы-учында Карабаш чыдажып болбоды. Ол соок печкениҥ кийнинеҥ чыгала, токунап болбой, кöзнöктиҥ jарыгынаҥ карап кöрди. Чокол Пайскан öткÿÿлди айра минип алала, саҥыс чайнап отурды. «Чугаан чыгардаҥ озо, Jогордыҥ бу ээн туразына кирбей, кача берер керек болгон – деп, Карабаш чокол Пайсканды кöрöлö, ачуурканып сананды. – Эҥирде председательдииг ÿйи, Майкаш, калактаганча келер, Карабаштьпг кабырган чочколоры картошко тÿрткен деер, онои ойто ло кериш чыгар... Оныҥ учун амырынча ла кача берер керек болгон... Чочколорды коно-тÿне ÿч кÿн кабырала, ойто jанып келген болзо, тал-табыш та чыкпас эди...».

Карабаш алаҥзып, тоозын бÿркеп салган тактага араай отура тÿшти.

«Калбайчыныҥ картошкозы керек беди, Калбайчы рядовой колхозник – деп, Карабаш оноҥ ары кунукчылду сананып отурды. – Jе Тырышпактыҥ картошкозы учун тыҥ jедижер болор... Кандый да болзо, Тырышпак колхозтыҥ председатели – jуртсоветтиҥ депутады, «Германияны jеҥген учун» деп медальду... Jо-ок, Тырышпактыҥ картошкозы учун тыҥ jедижер!..»

Карабаш ÿшкÿрип ийди. Бойыныҥ уур санааларынаҥ айрылып, тураныҥ тыш jанынаҥ угулып турган сöстöрди Карабаш унчукпай, бир канча öйгö тыҥдады. Эмди канайдар да арга jок болгон. Öчöжип, ээн турады канча кирези отурарыҥ? Тÿҥей ле чыгарга келижер. Карабаш Jогордыҥ ээн туразынаҥ эмди де чыгып келер эди, jе бозу сугатан öткÿÿлдиҥ ÿстинде чокол Пайскан отурган учун, ол алаҥзып, чыгарга болбой турды.

Деремнениҥ jÿктенишкен, jединишкен балдары jилбиркежип, ээн тураныҥ кöзнöгиниҥ алдында тургылады. Ийттер кенетийин бир ÿнле ÿрÿп чыктылар. Тöмöнги айылдардаҥ чöйилип келген орык jолдо кандый да эмегенниҥ ачу-корон кыйгы-кышкызы чöйилди. Майкаштыҥ келип jатканын Карабаш тургуза ла сезип ийди. Jÿреги тирсилдеп, ол катап ла кöзнöк jаар болды.

Тöмöнги айылдардаҥ тöҥди ажыра келген jолдо Тырышпактыҥ ÿйи Майкаш ары-бери jайканып, эдискидий ÿниле эбире кырларды торгултып, калактап-сыктап клеетти. Майкашты jурт jердиҥ улузы «татар келин» дежетен. Анайда оны улус оныҥ алыш-колыш тили учун адаган деп, Карабаш jакшы билетен болгон. Эмди Майкаш алыш-колыш тилиле алтан айры ÿнденип, арканы торгултып клеетти:

– 0-ой, оо-й! Кабырган мыныҥ ак-малы картобымды jип койды! Оой, о-ой! Сабеттиҥ малын кабырып, сананбас кайткан албаты? 0-ой!.. Ол кÿрÿм кайда баады болбогой!..

Карабаш чыдажып болбоды. Ол öрö турала, эжик jаар кату алтап, эжиктиҥ татап калган кÿрчегин кодоро соголо, эжиктеи чыгып келди. Чыдашпай, эмдиге ле сакып турган балдар jаҥыс ÿнле сÿÿнчилÿ кыйгырыжып ийдилер:

– Карабаш чыгып келди, чыгып келди!..

Карабаш бажын салактадып ийеле, ичкери база бир алтам этти. Оныҥ кöзине элдеҥ озо кöрÿнген неме: энезиниҥ ачынып калган чугулду кöстöри ле тойу кискеге тÿней, чеденди айра минип алган чокол Пайсканныҥ кÿлÿмзиренип отурган кирлÿ бÿдÿжи болды...

Карабаштыҥ энези ле калактап турган Майкаш Карабашты талап, эки jанынаҥ чурап келдилер:

– Сен, учкан, какайларды кöрбöй, картошкого не божоткоҥ?

Карабаш каруузын jандырбады. Ол бичиктен кычырган jалтанбас геройлорго öткöнип, бажын бийик кöдÿреле, колдорын кайра тудуп, Jогордыҥ ээн туразыныҥ стенезине jаба турала, öткÿÿлдиҥ ÿстинде кÿлÿмзиренип отурган чокол Пайсканга jескингендий кöрди.

Майкаш Карабаштыҥ учазына убактыҥ будагыла согордо, ол ÿн де чыгарбады. Энези арбанып, оныҥ jылаҥаш арказына эки катап алакандады, jе Карабаш унчукпай, калганчы кÿнниҥ чогына кызара берген сууныҥ ол jанында элбек jалаҥдарды ла кöгöлтирим арканы эрлÿ бÿдÿжиле аjыктап турды.

Койло эмди jакшы кöрÿнерге, jодолоры кызаҥдап, сууныҥ ол jанында акта амыр ла jÿрген чочколорды кыйгы-кышкыла айдап, кабырып jÿрди...

3

Jайгы эҥир аркаларды караҥуйладып, öзöктöрди кöгöртип ийди. Арып калган jаан улус чалгыларын jÿктенгилеп, айакказандарын тудунганча, бригададаҥ jангылап баштады. Иштеҥ jангылап-клееткен jииттердиҥ öткÿн каткылары ла шыҥырууш кожоҥдоры уйуктап калган jалаҥдардыҥ, чаҥкыр ышка тартылып калган тымык кобылардыҥ ÿстиле узак jаҥыланып турды. Öзöктöги айылдардаҥ койу ыштар чöйилижет. Иштеҥ jангылап келген эмегендер ле келиндер саамчып калган уйларын саап турганы угулат. Тÿжине ойноп, уйын бозузына болгобой эмдирип салган балдардыҥ калагы ла арбанган энелериниҥ табыжы угулат. Колхозтыҥ уйлары jаан тöҥниҥ алдында, сÿт толгойтон фермадаҥ ыраак jок акта, мööрöжип тургулайт. Уй саачылардыҥ табыжы, абрат аларга келген эмегендердиҥ эрмеги, сепаратордыҥ кÿÿлегени ле казыр буканыҥ бустаганы – ончозы алыжып-колыжып, эҥирги кейде араайын, jе сÿÿнчилÿ кÿÿлеп турат. Бозуга сÿт, абрат аларга келген доярка келиндер сÿттиҥ толголорын сакып, тышкары кÿйÿп турган jаан отты эбиреде отургылап алала, jÿзÿн-базын немелер куучындажып, кандый бир кижиниҥ кейине талганча каткырыжат. Абраттыҥ кöбÿгин ичерге келген кöп ийттер, планга сÿдин урарга келген эмегендер, балдар – мындый эҥирлерде ончозы ферманыҥ jанында jуулыжат. Ферманыҥ ичинде сепараторды толгогон кыстар кожоҥдоп толгоорго jеҥил дежип, алтай кожоҥдорды чöйö кожоҥдогылап турат. Уй саачылар сÿтти ÿзÿги ле jоктоҥ ферма jаар тажыгылаН, сÿткемjÿге кемjигилеп ийеле, ойто ло уйлар jаар jÿгÿргилейт.

Карабаш бош öйлöрдö ферманыҥ эжигинде отурарга сÿÿйтен. Экелген сÿдин туку качан эбиргилеп те бергенде, jе Карабаш jанарга меҥдебей, улустыҥ кокурын, кандыйбируулдыҥ jилбилÿ куучынын тыҥдап, бозом киргенче, отурып калатан. Деремнениҥ jаан уулдары мында jÿзÿн-базын куучындар куучындап, таҥкылагылап, бойлорыныҥ кемнеҥ де камаанду эмезин кöргÿскилеп туратан. Карабаш олорго ичинде каранынаҥ кÿйÿнип, бойыныҥ санааларын, унчукпай сананып отуратан.

Эҥир там ла койылып, уйларды пастух одорго айдаганча ла, Карабаш сÿÿнчилÿ тызырап турган jарык оттыҥ jанында улустыҥ ортозында отурар болгон. Качан ферма ээнзиреп, улустар таркаганда ла, Карабаш кöнöктöги абрадын эске алынып, öрö туратан. Караҥуйда jанып клееделе, таштарга бÿдÿрилип, ол канча кöнöк абрат тöкпöгöн! Карабаш уйкузырап, кезилип турган буттарыныҥ ачузын да эзебей, айас теҥериде муҥ тоолу jаркынду jылдыстарды узак аjыктап клеедетен. Ого ыраак jылдыстарда jÿрÿм бар деп, школдо ÿредÿчизи айткан. Айас кÿндерде Карабаш ла Пайскан тышкары, тураныҥ ÿстинде кон-

гылаганда, олор кажы ла jарык jылдыс керегинде бойы-бойлорына нени ле куучындап туратан. Карабаш андый чöрчöктöрди сананып таап алала, керек дезе чокол Пайсканга де айдып туратан. Чокол Пайскан ол чöрчöктöрди бойыныҥ аказына, тöмöн jаткан Пейткеге, деремнениҥ öскö де уулчактарына куучындайтан. Чокол Пайскан Карабашла öштöжип те турза, jе jаҥы-jаҥы нени-нени угуп аларга, Карабашла кыска öйгö наjылажып, керек дезе оныла кожо чочколор ло бозулар кабырып баратан. Карабаш ого бойыныҥ кабырып jÿрген чочкозы керегинде эмезе сÿзеген бозузы керегинде чöрчöктöр таап, куучындап туратан. Jе калганчы öйлöрдö чокол Пайскан чоокыр куштыҥ jымыртказы учун Карабашла кÿÿн-кайрал jоктоҥ öштöжип, Jогордыҥ ээн туразыныҥ ÿстинде ол ло куштыҥ уйазын кÿнÿҥ ле сайын кетежип турар болды. Чоокыр кушты Карабаштыҥ энезиниҥ кужы Jогордыҥ ээн туразыныҥ ÿстинде уйада jаткан сок jаҥыс jымырткадаҥ баскан, jымыртка дезе Момон эмегенниҥ кужыныҥ болгон. Оноҥ ло бери чоокыр куштыҥ салган jымыртказы jаан блаашта болгон.

– Бистиҥ куш баспаган болзо, чоокыр куш та jок болор эди – деп, Койло Пайсканла керижип туратан.

– Б-бистиҥ jымыртка эмес б-болзо, чоокыр куштыҥ jымыртказы да jок болор эди! – деп, Пайскан чоколдонотон.

Чоокыр куш jымыртказын Jогордыҥ туразыныҥ ÿстинде уйага салып ла ийгенде, jуу-чак баштала беретен. Чоокыр куш jымырткалап ийеле, калактап, ээн тураныҥ ÿстинеҥ учуп тÿшкелекте, тураныҥ ÿстиги jанында толуктарынаҥ Карабаш ла Койло, тураныҥ алтыгы jанында толуктарынаҥ дезе Пайскан аказыла кожо кермеденип чыгатан. Jымыртка jаҥыс ла jеҥÿ алган уулчактарга jедижетен. Пайсканныҥ аказы бригадага буул тартарга jÿре бергенде, чоокыр куштыҥ jымыртказы кöп сабазында Карабашка ла Койлого jедижетен. Карабаш ла Пайскан согужып, Jогордыҥ jабузы jок туразыныҥ ÿстинеҥ jерге канча катап тÿшпеген, jе олор эмдиге ле блаашту куштыҥ jымыртказыныҥ олjозында болгондор. Бир катап чоокыр куштыҥ jымыртказын блаажып, Карабаш карындажыла кожо Пайскан ла оныҥ аказына удура туруп, jана баспастаҥ согушкандар. Пайсканныҥ аказы Тым Карабаштаҥ тöрт jаш jаан, эҥирлер сайын ойынга jÿрÿп, таҥкы тартып турган уул болгон, оныҥ учун олордыҥ jаны ийделÿ болгон. Jа андый да болзо, Карабаш ла Койло jана баспай, Jогордыҥ туразына чыгып келгендер. Тым ла Пайскан олорды ÿстинеҥ тöмöн jудрукла уткыган, jе бир канча öйдиҥ бажында олор тураныҥ ÿстине чыгып келгендер. Чоокыр куштыҥ jымыртказы Тымныҥ шалмарыныҥ карманында болгонын Койло тургуза ла кöрÿп ийген. Карабаш бу ла jуукта Ак-Тайчы деп алтай чöрчöк кычырган, эмди ол бойын Ак-Тайчыга бодоп, алаканынатÿкÿрипийеле, Тымга удура барган. Тым согуш болорын сезип ийеле, карманында jымыртканы Пайсканга туттурып берди. Jарым да минут öтпöй туруп, согуш баштала берген. Тураныҥ ÿстинде туй öзÿп калган jыду баргааларды ончозын тепсегиледи, чоокыр куштыҥ уйазын jемиргиледи, jе Тым Карабаштаҥ чик jок бöкö болгон. Jаан удабай Карабаш Jогордыҥ jабыс туразыныҥ ÿстинеҥ толукка коштой jаткан öтöк jаар уча берди. Оны ээчиде, калактаганча, Койло келип тÿшти. Тым ла Пайскан турадаҥ тÿжеле, чалканчактардыҥ ортозыла барган jолло айылы jаар jÿгÿргилей берди. Койло öтöккö кöмÿлип калган, бойы тыҥ калактап jатты:

– Jо-о, jо-о! Момонныҥ уулдары мени öлтÿргилеп койды, öлтÿргилеп койды!

Карабаш jеҥдирткенине ачуурканып, öрö турала, эмдиге ле калактап jаткан Койлоны öрö тартты:

– Jе болор, кöп калактаба!..

– Jо-о, jо! – деп, Койло, калактаганча, öрö турды.

– Jе болор, калактаба! – деп, Карабаш там ла ачуурканып, Койлоныҥ колынаҥ силкий тартып турды. – Jымыртканы блаадып ийеле, эмди тегин jерге не калактаар!

Койло кенетийин ыйлабай токтой берди. Кирлÿ jаагында кöзиниҥ jажын арлайла, Карабашка сÿмелÿ кöстöриле кöрÿп, оноҥ маказыраган айас айтты:

– Пайсканныҥ колында чоокыр куштыҥ jымыртказын мен агашла былча согуп ийгем!..

Карабаш Койлоныҥ арказында jапшынып калган öтöкти кактап, оноҥ эмеш токунап алала, айтты:

– Jе, бозуларды ла чочколорды барып кöрöр керек!

Олор экÿ сууны кечкилеп алала, кожоҥдожып, арканыҥ эдегинде jÿрген чочколорды ла отоп jÿрген бозуларды тоолойло, сууныҥ jарадында кажатка келгендер. Кажатта Карабаштыҥ той балкаштаҥ эткен городы, заводторы бар болгон. Карабаш бойы качан да городто болбогон, городты jаҥыс ла школдыҥ учебниктеринеҥ эмезе газеттердеҥ кöрöтöн. Jе Карабаштыҥ эткен «городы» jуруктагы да городтоҥ коомой эмес болгон. Карабаш кÿрлер, jаҥы туралар, заводтор эткенде, ого Койло болужып, той балкаш тажып туратан. Кажы ла бÿткен jаҥы заводко Карабаш узун трубалар кондырып, заводтыҥ ичине кайыҥныҥ тозыла от салатан. Чирик jадыктыҥ оодыктарыла от салганда, Карабаштыҥ «заводторы» тÿжине ле ышталып туратан. Олордыҥ эткен «городын» jаан улустар да иштиҥ кийнинде келип кöргилеп турар болгон. Jе оныҥ тöзöп салган «городын» деремнениҥ Барамаш ла Jудабай деп баштак уулчактары кÿнÿҥ ле эҥирде келеле, jемиргилеп, буттарыла тепсей баскылап салатандар. Карабаш ла Койо jемирилип калган, недеҥ де кару «заводторын» ойто тöзöгилеп, ачууркангандарынаҥ улам, ыйлажып та туратандар.

Карабаш ла Койло чочколорын тоолоп салала, кажатка келгилеерде, олордыҥ «городын» jемиргилеп салган. Олор катап ла той балкаш казып, jаҥы город тöзöгöндöр. Jаҥы «город » кöп этаж тураларлу, jаан «заводторлу», jараш «кÿрлерлÿ» болгон. «Городтыҥ» jирмедеҥ ажыра кижизинеҥ бир де кижи бÿдÿн артпаган учун, олорго jаҥы улус jазаарга келишкен. Онойып олор чочколорын бош ундып салгандар. Качан кÿн тал тÿштеҥ öдÿп, кырларга jабызай берерде, чочколорды элдеҥ ле озо Койло эске алынган...

4

Карабаш Койлоло кожо бозуларды ла чочколорды айдап, ферма jаар барды. Энези бозулар азырайтан сÿтти ле абратты экелип алган, эмди ферманыҥ эжигинде бозулардыҥ jанарын сакып турды. Карабаштыҥ энезиниҥ ÿнин бозулар ыраактаҥ танып ийеле, мööрöжип, кажатты тöмöн бирдеҥ, экидеҥ маҥтап келгилейт. Карабаш он эки чочконы айдап экелеле, таскак-

ка бектеп салды. Койло чеденге чыгып алала, сабарын сыраҥдадып, бозулар тоолоп турды. Койло энезинеҥ арбатпаска, коркышту ла албаданып турды. Карабаш чочколорды чыкпазын деп, таскактыҥ эжигин бектейле, кийнинеҥ ары ташла jöлöп салды. Таш арай ла кичинек деп билдирерде, коштой агып jаткан суудаҥ jаан таш экелерге барды. Карабаш jакшы кöрÿнерге, база албаданып турган. Jаан ташты кучактанып экелеле, таскактыҥ эжигин базырып салды. Энезиниҥ бÿдÿжи эмдиге ле чугулду болгонын кöрöлö, ташка база катап барды. Чеденниҥ ÿстинеҥ Койлоныҥ сабары сыраҥдап ла турды:

– Öлö бозу мында, чоокыр бозу мында, чычкакту бозу мында...

Карабаштыҥ катап ла таш экелип jатканын энези кöрöлö, кöнöктö сÿдин ичпей, тÿртÿп турган бозуны табышту алакандап, оноҥ Карабашты арбады:

– Бу агын сууныҥ тажы тÿгене бербезин, токто! Агын сууныҥ тажын тажыганча, абрат барып экел, кöрмöс.

Оноҥ Койлого кыртыштанып унчукты:

– Сен, арык кöрмöс, чеденге чыгып алала, колыҥ сыраҥдадып турган адыҥ не? Тÿжериҥ бе, jок по? Колыҥ сыраҥдатканча, койлорыҥ кайда барган, кöр.

Койло бозуларды тоолоп божойло, меестиҥ эдегинде отоп jÿрген койлоры jаар кöрди. Оноҥ отоп jÿрген беш койын мынаҥ ла тоолоп, сабарын катап ла сыраҥдада берди:

– Кара кой анда, сары кой анда, чоокыр кураан анда... Эне-е, Барjымай балазыла кожо jогыла!..

Койло чеденнеҥ тÿжÿре секиреле, Барjымай деп атту кара койды бедиреп, багырганча-сыктаганча, меести öрö jÿгÿрди. Карабаш эки кöнöкти тудунып, абрат аларга тöмöн, ферма jаар, jÿгÿрди.

***

Фермада бÿгÿн улус сÿрекей кöп, абрат сакыган эмегендер тышкары кÿйÿп jактан отты эбире отургылап алала, куучындажып отурдылар. Сепараторды эбирип турган кыстар ферманыҥ ичинде кожоҥдошкылайт:

Боро-чоокыр кучыйак Боочы ажыра уча берт.

Бойыма тÿҥей кööркийим Армияга jÿре берт...

Оттыҥ айагында боро шинельдÿ, буденовка деп шлемдÿ Адыбайдыҥ уулы, Пейтке, чала кыйын jадып алала, база абрат сакып jатты. Адыбай бу ла jуукта городко jÿреле, уулына боро шинель ле буденовка садып экелгени бастыра деремнеге jарлу болгон. Оныҥ учун эмегендер сонуркажып, Пейткениҥ шинелин сыймагылап, бастыра jанынаҥ аjыктагылап, табышту куучындашкылап турды:

– Ба-таазын бу Адыбай башка ла кижи... Барайын деген jерине, бажын да бурыбай, jÿре берер...

– Бу ла кижи эр-jажына шакпырап, эдетен керегин эдип албай jÿрет!..

– Шенелиҥ тапчы эмес пе, балам Пейтке?

– Как ла р-раз! – деп, Пейтке тумчугы öткÿре унчугала, тиштери öткÿре чыкырып ийди. Абратка jаҥы ла келген эмегендер Пейткениҥ кийимине кайкагылап турды:

– Бата-азын, бу Пейтке кандый аайлу бöрÿктÿ, улустар?

– Буд-деновка! – деп, Пейтке каруузын кÿÿн-кÿч jок ло jандырып салат.

– А, кудаймай, бу мыныҥ чолмоныныҥ jаанын, улустар!

Карабаш Пейткени туйказынаҥ аjыктап, оноҥ кöзин торт

ло салбай турды. «Буденныйдыҥ бöрÿгин» кийерге Карабаш не аайлу амадайтан! Буденовканы ол jаантайын тÿженип те jÿретен болгон, jе андый бöрÿк бу jерде jок болгон. Эмди дезе Пейтке андый бöрÿктÿ, Карабаш дезе буденовканы jаҥыс ла тÿш jеринде кöрöр. Карабашта андый бöрÿк болгон болзо, ол бойына ÿлдÿ де jазап алар эди! Jе Пейтке öйинеҥ öткÿре ырысту... Шинель ле буденовкадаҥ öскö, оныҥ таҥдайында бир тиш чыккан. Оныҥ таҥдайында чыккан тижи бастыра деремнеге база j арлу болгон. Jаан улус «Таҥдайында тиштÿ кижи jаан каргычы болор» – деп, айдыжып турганын кемизи билбес? Оныҥ учун Пейткедеҥ, jаш балдардаҥ болгой, jаан да улус jалтанып туратан. «Калак, балам, сен какырыгыҥды тудунып jÿр» – деп, Пейткеге деремнениҥ карган эмегендери кöп катап jакып туратанын Карабаш бойы да угуп jÿретен.

Оныҥ учун эш ле немедеҥ jалтанбай, Пейткениҥ кыйын jатканы бу болгон. Оттогы казанда jылыдып салган сууга да кийдире чыкырып ийерде, карган эмегендер Пейткеге унчукпады. Jаҥыс ла: «Пейтке, балам, тижин öткÿре тÿкÿрбе, шенелиҥе чилекей jапшынар» – дештилер. Пейтке унчукпады. Уйларын j аҥы ла саап божогон уй саачы эмегендер отко jууктап келеле, отты jаандада салып ийдилер. Оноҥ кемизи де сонуркап, отурган эмегендердеҥ сурады:

– Акыр, улустар, бу Пейткениҥ таҥдайынаҥ тиш чыккан деп уккам, чын ба, айса тöгÿн бе? А, улустар?

Пейтке бир де эрмек айтпай, отурган улуска оозын ачып берди. Ончолоры тÿймежип, Пейткениҥ оозын карай бердилер. Караҥуйда кöргилеп болбой, кайра бололо, отту турунла Пейткениҥ jаанада ачып алган оозын jарыдып турдылар. Оозы чылай берерде, Пейтке öлöҥгö чалкойто jадала, бир эмеш амыранып алды. Оноҥ эптÿ болзын деп, томорзокко кайра отурып ийеле, оозын озогызынаҥ jаанада ачты. Кем де кайыҥныҥ тозын jарыдып ийерде, ончозы Пейткениҥ таҥдайында арсак тишти тургуза ла кöргилеп ийдилер.

– А, кудай дезеҥ база, чын болтыр ине! – деп, оноҥ-мынаҥ беш кирези эмеген унчукты. – Бу jаан каргычы кижи болотон бала эмтир, кудай! Аа-ай! Бу башка бÿткен бала эмтир!..

– Калак, балам, сен ийтке-кушка тÿкÿрбей jÿр...

– Андый-мындый немеге ачынбай jÿр!..

– Алды-кийниҥди аjыктап jÿр, балам...

– Абрадыҥ алала, jан, балам... – деп, эмегендер ÿн алыжып турдылар.

Пейтке артык сöс айтпай, кöнöгин алып, абратты очередь jогынаҥ урдурып алала, меҥдебей, сууны кечире кажатты öрö jÿре берди. Карабаш эҥир jыбарга билдирер-билдирбес калтырап, абрадын аларга, эмегендердиҥ эҥ ле учында сакып турды. Баатыр деп ийди Карабашты ээчий фермага jедип келеле, ээзин бедиреп, учында таап алганына сÿÿнип, оныҥ будына оролыжып, сÿÿнчилÿ кыҥзып турды. Калганчы сÿтти эбирип jаткан кыстар бир аай jайканыжып, араай кожоҥдожып турдылар:

Сары торко пладымды Салкынга тутсам, jайылбайт.

Санаам салган кööркийди Сакып jÿрзем, бурылбайт...

Карабаш уйкузырап, тоҥуп турган jылаҥаш буттарын ийдиниҥ кабыргаларына jаба тудуп турды. Эмегендер бир эмештеҥ астагылап турды, Карабаштыҥ очереди jууктаган сайын, ол там ла уйкузырап, кöнöгин колдорынаҥ арай ла ычкынбайт.

– Кöнöгиҥ тут! Бу канайып калгаҥ? – деген öткÿн кыйгыдаҥ Карабаш чочый берди. Абрат божодып турган келин öткÿн каткырып, кöнöгине толтыра, кöбÿги ашканча, абрат уруп берди. Карабаш абрадыныҥ кöбÿгиле ийдин азырап алала, бозулардыҥ фермазы jаар уур jайканып, базып ийди. Jылаҥаш буттарын öлöҥгö jаҥы ла тÿшкен чалын jунуп, кезилип турган сабарларын ачыдып ийди. Карабаш оны керекке албай, jаҥы лачыккан jылдыстарды аjыктап клеетти. «Ого jÿк бир он алты jашту болгон болзом, немецтерле jуулажарга барар эдим –деп, кунукчылду санааркап барадат. – Jууда мен бир де jалтанбас эдим. Ол тушта мен, Пейткениҥ ле шинелиндий, боро шинелдÿ, буденовкалу, автоматту, колмылтыкту болор эдим. Канча фашистти кыра адала, эмди jангылап турган фронтовиктердий, герой бололо, jанар эдим... Ол тушта энем мени «бичик ле кöрзö, билинбес бала» – деп, арбабас эди. Карабаш калапту jуучыл болуп, фронт jеринде адазына туштаар эди, оноҥ ары адазыла экÿ торт ло Берлинниҥ бойына jетире барар эди...»

Анайда санааркап, Карабаш бозулар турган jерге jедип келгенин бойы да сеспей калды. Энези бозуларын азырап божойло, кöнöктöрин jунуп, казыктардыҥ бажына илип койгон эмтир. Койло койын тапты не, jок не?.. Айса койын табала, айылы jаар jана берди эмеш пе? Ол алаҥзып, бир эмеш турала, кажаганныҥ ачык эжиги jаар басты. Энези ижин божодоло, эмди ачык камелёктыҥ эжигинде амыранып, нени де сананып отурды. Карабаштыҥ кирип те келгенин укпады. Кöнöктиҥ калырай бергенин угала, кенетийин чочый берди:

– Бу мында кем? А бу сен не удадыҥ?

– Абрат сакыгам – деп, Карабаш jÿк ле арайдаҥ унчукты. Энези эрмек айтпай, öрö турала, уулчагыныҥ бажын кату ала-

кандарыла араай сыймап ийди. Оноҥ анайда ок jабыс ÿниле айтты:

– Баштактанбай, кичеенип иште, балам... Кичеенбес болзоҥ, канай кижи болорыҥ?.. Кöнöгиҥди тактага тургузып салала, jан, Койло айылында jаҥыскан... Койды эртен таап алараар...

Карабаш кирлÿ jÿзин энезиниҥ эдегине сÿзеле, öксöп-öксöп ыйлай берди...

***

Таҥ бозорып келерде ле, айылдаштардыҥ пöтÿктери кыйгырыжа бердилер. Сууныҥ ол jанында койу арканыҥ ортозынаҥ, jылаҥаш туруп келген немедий, куу сойоктыҥ бажы öчöмик кызарып турды. Карабаш ла Койло тураныҥ ÿстинде салган тöжöктöринде тÿрÿлип алган уйуктап jаттылар. Айылдыҥ jанында коноло, тÿниле аштап калган уйлар öрö тургылап, саар öйгö jеткенче, бир эмеш отоп аларга кедери кобы jаар кÿÿнкÿч jок баргылайт. Куу сойоктыҥ бажынаҥ кÿнниҥ кызарта чалыган чогы там ла jабызап, там ла jабызап, арканыҥ талортозына jетире тÿжÿп келди. Ишке баратан эр улус jаҥы ла тургылап, карызына илип алган ÿйгендерин шыҥырадып, аттарын бедиреерге арка jаар баргылайт.

Кÿнниҥ чогы öзöккö тÿжÿп ле келерде, ончозы ойгоно бергендий болды: куштар калактажып, jемзене бердилер, бозулар мööрöжип чыктылар. Уй улус эстегилеп, уйларын саап баштады. Кÿн кырдыҥ ары jанынаҥ карап ийерде ле, улус таҥынаҥ уйларын тöмöн, пастухтыҥ айылы jаар, айдагылап турды. Карабаштыҥ энези уйын саап алала, уулчактарды jердеҥ ойгозо берди:

– Слер, учкандар, теҥериге чыгала, эмдиге уйуктап jаткан адаар не?

Койло ойгонып келеле, Карабашты ойгозып, айтты:

– Туйкайын балыктап барарга турган болзоҥ, уйды тöмöн айда...

Карабаш уйкузына самаарып, турарга сооксынып, jабарып ийди. Койло токунап болбой, Карабашты катап ойгосты:

– Уйды тöмöн айда.

– Сен айдазаҥ, уй ара тöрööр бö?

– Туйка балыктап барарга турган болзоҥ, айда, айдабаска турган болзоҥ, сени балыктап барарга туру деп, мен энеме айдып ийерим...

Карабаш мырсып, öрö jÿк ле арайдаҥ турала, чалынга коно чыктып калган шалмарын кийип, оноҥ тураныҥ толугынаҥ кимиректене-кимиректене тÿже берди. Бÿгÿн тÿжине Койло чочколорды ла бозуларды кабырар болуп, эҥирде Карабашка сöзин берген. Карабаш дезе туйка балыктап барып келерге турган. Олор экÿ эҥирде онойдо jöптöжип алала, тураныҥ ÿстинде уйуктагандар. Ончозы эптÿ-jöптÿ болгон, jе таҥ адып келерде, Койлоныҥ санаазы кубулып турганын Карабаш тургуза ла сезип ийди. Чынын айтса, Койло аказыла кожо балыктап барарга кÿÿнзеп турган, jе анайда эдетен арга олордо jок болгон, ого ÿзеери олор экилези балык тудуп билбес болгондор. Карабаш дезе деремнениҥ кÿнÿҥ ле балыктап турган уулчактарына биригип алала, балык тударга бир эмеш ÿренип аларга амадап турган.

Эмди ол Койлоны кичинек те ачындырбаска, тураныҥ ÿстинеҥ тÿжеле, кÿреҥ уйды тöмöн айдады. Jе уй мойножып, кайра блаажып турды. Кÿреҥ уйды пастухтыҥ эжигине jетирип салала, тыркырууш эдип алган уулчактарла да куучындашпай, ойто айылы jаар jÿгÿрди.

Энези курсакты кайнадып салган, эмди бозуларын азырап барарга меҥдеп, эмдиге jетире ажанарга келбеген уулчактарына кыртыжы курып, айылдыҥ эжигин кайра ачала, бойы айылдаҥ чыкпай, арбанып айтты:

-Öрö чыкпас кижиниҥбалдары мындый болор, улустар... Бу канча албаты ишке jÿре берт, мениҥ уулдарым эмдиге тургалак. Менде бир эки jайзаҥ бар, jалмаштарын меге качан бирде jара соктырар болды ба! Бу аскан курсак сооп браат!

Койло уйкузына самаарып, тураныҥ ÿстинеҥ, киске чилеп, керилип, тÿжÿп клееткенин энези кöрöлö, атыйланып чыкты:

– Jакшы улустыҥ балдары ÿйде конотон эди, а бу мениҥ балдарым jабуныҥ ÿстинде конор болды. Та, та! Менеҥ бир тушта jакшы ла неме кöрбöзööр! А кара кöрмöс кайда баады?

– Уй айдап барган... – деп, Койло тургуза ла удура унчукты.

– Улаачы чылап, самаарып, уйдьиг кийнинеҥ öҥöлöп, барганы ла ол. Сакыш jок. Капшай jунунала, кирип ажан, мында слерле керчежерге öй jок!

Карабаш айылга кирип келерде, Койло энезиле кожо оттыҥ айагында отурды. Олор кÿлге кöмгöн картошконы чегенге кожуп jип отурдылар. Койло уйкузына эмдиге ле самаарып, кöзин jумуп алала, айакта чегенди jастыра калбактап отурды. Изÿ картошконы болгобой jаан тиштеп ийеле, кенетийин бажын каҥкайтып, табышту туткулана берди:

– Аф-уф, аф-уф, аф-уф!..

Ол ок тарыйын Койлоныҥ jаагына энезиниҥ алаканы келип

тийди:

– Кöк теҥери сени теп! Бу шайтан курсак jиир болзо, теҥери дööн кöрöлö, ийт чилеп, туткуланып отурар! Кижи чилеп, ажанбас, кайткан бала бу? Jок, jок, öрö лö чыктанаар jок!..

Койло jаҥы ла ойгонып, кöмгöн картошкого ло чегенге кирине берди.

– Чочколорды бÿгÿн база ла Трышпактыҥ маалазына кабырала келзеер, тынаарды кыйарым. Jууныҥ öйи, сананар керек...

Карабаш Койлого чала бÿдÿнбей, кортык ÿниле сурады:

– Эне, мен бÿгÿн... балыктап барайын ба?

– Кемле кожо балыктайтаҥ? – деп, энези ол ок кату ÿниле удурасурады.

– Аҥчыла кожо бараачы болгом...

– Саламчыныҥ уулыла санаалу кижи балыктап барар ба? Токтоп ло кал. Ол чочколорды jазап кабырзаҥ, оноҥ ок туза болор.

– Барамашла кожо барарым – деп, Карабаш калганчы ижемjизин таштабай, катап ла jобош ÿнденди.

– Барамашла кожо аш-курсак тапканыҥ анда ла тургай!

– деп, энези калганчы сöзин кату айдып салала, карызына кöнöгин илип, бозуларын барып азыраарга, эжик jаар басты.

– Капшаай ажанала, ол какайлараарды кажааннаҥ тÿрген чыгараар. Карды капшыйып калган болор...

Карабаш ла Койло ажангылап алала, камчыларын алып, энезин ээчий бозулардыҥ чедени jаар бардылар.

***

Jолой олорго городтоҥ келген Степан деп уул туштады. Ол jааназына кече эн-ирде айылдап келгенин Карабаш ла Койло эҥирде деремнениҥ уулчактарынап уккан да болзо, jе Степаннынг бойын олор кöргöлöк болгон. Оньш учун олор jолго токтойло, Степанды тургуза ла аjыктай бердилер. Степан ак чамчалу, кыска штанду ла кызыл ботинкалу болгон. Кöстöри кунукчыл, тумчугы суузымак, кызыл картошко ошкош эмтир. Тере штанду уулдарды кöрöлö, Степан да токтой берди. Ол jааназыныҥ сааган сÿдин фермага табыштырып ийеле, эмди ойто келип jаткан эмтир. Степан таныш эмес, камчылу, чамчазы jок уулдарды кöргöн бойынча, та нениҥ де учун такайагын суурып, абратту кöнöгин jерге чебер тургузып ийди.

Карабаш Степанныҥ алдыла камчызын эбирип, эки катап тарсылдатты, Койло дезе jолдоҥ чыгып, кöк öлöҥгö бажы ажыра катап-катап тоголонып турды. Онойып бир де эрмек айтпай, олор узак тургандар. Камчызын тарсылдадарга Карабаштыҥ кÿÿнине тийе берди. Сыҥар будыла секирерге Койлоныҥ да кÿÿнине тийди. Карабаш Степанныҥ кöнöгинде абратка сабарын булгап ийеле, оноҥ Койлоны ээчидип, тöмöн jÿре берди.

Чочколорды энези чыгарып ийген. Уулчактар бозуларды ла чочколорды бириктирип алала, аркада jажарып jаткан jажаҥ jаар айдадылар. Эне чочко маала jаар карышпазын деп, эп бедиреп, Карабаш Койлого бойыныҥ шÿÿлтезин айтты:

– Эне чочконы тужап салар керек...

– А оны канайда тудатан?

– Сöлöстиҥ орозына кийдирип алзаас, кайда барар ол?

Уулчактар ончо ло чочколорды баштап турган jоон эне чоч-

коны былтыргы сöлöстиҥ орозы jаар айдадылар. Эне чочко серенип, табышту коркылдай берди. Ол ары-бери булаҥдап, сöлöстиҥ орозына торт jууктабай турды. Уулчактар чыданыкпай, чочконы там ла сÿрÿже бердилер. Эне чочко чыҥырып, ойто деремне jаар маҥтады. Карабаш ла Койло чочконы истежип,

деремнеге сыр jÿгÿрÿкле келдилер. Чочконыҥ ачу-корон чыҥырыжына чыдашпаган улус айылдарынаҥ чыгала, чочконы сÿрÿжип брааткан Карабашты ла Койлоны алаҥ кайкажып, аjыктап турдылар.

– Ба-таазын, бу ак малдыҥ табыжын, кижиниҥ ай-кулагы тунар! – деп, алтай эмеендер тÿкÿргилеп турды. Олорды бастыра деремнениҥ улузы аjыктап турганын кöрöлö, Карабаш чочконы азыйдагызынаҥ артык сÿрÿже берди. Эне-чочко ачукорон чыҥырып, кирер jерин торт таппай турала, колхозтыҥ амбарларыныҥ алдына кире конды. Карабашты кöкидип, сууныҥ ол jанында турган айылдардаҥ Карабай карсылдада каткырып турды...

– Хо, хо, хо! Карабаш какай агыртып келтир, о-ой, Салаты öгööн, адаар! Торбокко толып алган мылтыгаар кайда? Хо, хо, хо!..

Карабаш чочконы амбарлардыҥ алдынаҥ чыгарала, деремнени öрö сÿрÿшти. Учы-учында арып-чылап калган чочконы ол jажанга ойто айдап экелеле, тынарсып, Койлого айтты:

– Эне чочко эмди маалага кирбес, ол бош арыган... Эмди jаҥыс ла кийнинеҥ кöрÿп тур, мен балыктап барайын... Энеме айтпазаҥ, мен сеге jаан колjаа jазап берерим.

Койло отоп jÿрген бозуларды ла jаткылай берген чочколорды кунукчылду аjыктап, бир кезек турала, оноҥ тырлажып турган ÿниле айтты:

– Эмди мен jаҥыскан артып калайын ба?..

5

Карабаш айдары jок сÿÿнип, аксарактарды ажыра калып, сыҥар будыла секирип, Саламчы öбöгöнниҥ айылы jаар jÿгÿрди. Саламчыныҥ уулын, Аҥчыны, балыктап бараак деп сураарга, ол бойында бек сананып алды. Кажатта кече тöзöгöн «городын» jолой кöстиҥ кырыла да болзо, кöрÿп ийерге сууныҥ jарады jаар jÿгÿрди. Карабаштыҥ «городын» Тана деп кызычак, буттарын сый базып алала, унчукпай аjыктап отурды. Карабаш Тананы кöрÿп ийеле, ичинде оморкой берди. Ол Тананыҥ

кöзинче сыҥар будыла jаҥыс jерге секирип, бажы ажыра тоголонып, ат чылап, бышкырып, узак калыды. Оноҥ той балкашты алала, эчкиниҥ бажын jазап ийди. Тана кара кöстöрин тозырайтып алала, кайкаганынаҥ оозын ачып ийди. Карабаш ийттерди, букаларды, чочколорды пöтÿктерди коркышту тÿрген jазап, ончозын суу jаар мергедеп турды. Тана ого сÿреен ачынып турган. Олорды сууга мергедегенче, ого берзин деп айдынып албай, ол jаҥыс ла кöстöрин типилдедип отурды. Карабаш jаҥы ла jазаган адын суу jаар тыҥ мергедеп ийеле, оноҥ сыҥар будыла бийик-бийик секирди, Тана кажаттыҥ ÿстинеҥ платьези агарып, Карабаштыҥ кийнинеҥ эмдиге ле аjыктап турды. Карабаш öткÿÿлдеҥ эҥчейип öтпöй, сыр-jÿгÿрÿкле ажыра калып, Салымчыныҥ тыҥ ышталып турган чадыр айылына кире берди.

Саламчы öбöгöн Калбайчыныҥ карындажыла, Улаачыла, кожо оттыҥ айагында отургылады. Эмегени айылдыҥ улаазындаилип салган таарга изÿ боjо уруп, аракы ичерге келген Улаачыга каран кыртыштанып, тыркырууш ÿниле ортон уулын, Аҥчыны, арбап турды:

– Бу бистиҥ Аҥ-ҥчы, то-орт ло, ар-ргазын таппас бала дейдим. Ол адыста а-арчыны о-ончозын отко аҥтара тартып алган... Айткан сöсти торт укпас, а-ары-бе-ери jылт-мылт эткен бала, улустар...

Оноҥ Саламчы öбöгöнине кыртыштанып, сöзин чике айтпай, бултаартып, jаҥыртыктыҥ ÿстинде отурган Аҥчыныҥ шалбык jÿзине сабарыла уулап арбанды:

– Jе мыныҥ бÿдÿжин де кöрзööр, улустар, тен че-ек ле настоящий Саламчыныҥ бойы, улустар!

– Баланы каарба, баланы каарба. Болор, болор! – деп, тургуза ла очоктыҥ ары jанынаҥ Саламчы öбöгöниниҥ кыjырууш ÿни угулды. – Саламчыныҥ уулы Саламчыга тÿҥей болбой аа, Токмайга тÿҥей болзын деп туруҥ ба?

Аҥчы: «Хи!» – деп каткырала, оозын алаканыла jаба тудуп ийди. Улаачы кирдеҥ jалтыражып турган бабыларын

туулактыҥ jанына чокчойто уруп алала, jымжак, койу ÿниле наарылтып, белге салып отурды:

– Jе, бу эки баабы мынаар барарга jöпсинди... бу, байла, уулыгардыҥ jолы болбой... – деп, Улаачы эки бабынысабарыла jаба базала, оттыҥ айагы jаар апарды.

«Байла, городто рабфаккаÿренерге барган jаан уулынабелгеледип jаткан болор» – деп, Карабаш ичинде сананала, оттыҥ jанына байдастанып, Улаачыныҥ белгелеп jатканын оноҥ ары аjыктай берди.

– Абу... – Саламчы тиштериöткÿречыкырып, тÿнÿк jаар кöрöлö, сурады. – А бу уулдыҥ jангадый аайы бар ба?

– Уулыгар казённый турага киретен эмтир... – деп, Улаачы наарылтып, jаба какшап калган jантык бабыны оттыҥ айагынаҥ ойто апарды. – Казённый турада кату эрмек болотон эмтир...

– Бу не куучын болотон?.. – Саламчы öбöгöн бабыларды аjыктап, тереҥ санана берди. – Мыны öскö аймакка ишке чыгарарга турганы ба, айла анда ла, jаан jерде иште арттырарга турганы ба?.. Экÿниҥ бирÿзи ле болор...

– Кату эрмек болзо, ол кан-ндый эрмек болотон, Саламчы? – деп, эмеени оттыҥ ол jанына чööдöй отурып, чöйгöннöҥ аракы салды.

– Бистиҥ Калап кату-у кижи ине. Эм оны öскö аймакка ийгилеп jадарда, таҥ-ҥма мойножып jаткан бол-лбой кайтсын...

Карабаш Аҥчыга кöзиниҥ кырыла имдеп ийди. Аҥчы айакта какпактыҥ аарчызын jип божойло, айылдыҥ эжиги jаар басты.

– Балыктап бараак па? – деп, Карабаш, Аҥчы тышкары чыгып келерде, jайнаган аайлу сурады. – Кече Барамаш бир торбычка балык туткан...

– Хи, адам божотпос! – Аҥчы оозын катап ла алаканыла jаба тудуп ийди.

– Jарым тÿшке jетире суранып алзаҥ – Карабаш ижемjизин jылыйтып, Аҥчыдаҥ кöзин албай, оны айланыжып турды.

– Кече балыктап барарымда, уйды бозу эмип койгон ине. Оноҥ энем мени аjамныҥ эски курыла сабаган ине. Хи!..

– Бÿгÿн кемдер балыктап баргай не?.. – Карабаш арга jокто öскö нöкöр табарга Аҥчыдаҥ сурады.

– Бу ла jуукта сууны тöмöн Карабай барган, байла, балыктап барган болор – деп, Аҥчы Карабаштыҥ балык тудуп билбезин сезип ийеле, оноҥ капшай ла айрыларга унчукты. – Сууны jакалай эмди ле jÿгÿрзеҥ, Карабайга jедиже берериҥ. Ол Шевелев деп орустыҥ пасегине де jетпеген болор... Байа кожо балыктайтан нöкöр бедиреп jÿрген. Нöкöр табылбаста, jаҥыскан барган.

Карабаш чеденди ажып алала, Карабайга jедижерге сууны тöмöн бар-jок кÿчиле jÿгÿрди. Будын ташка да согуп алала, токтободы. Деремнениҥ эҥ ле алтыгы учында турган койу агаштардыҥ ортозыла барган чичкечек так jолго jеделе, Карабаш öткÿн ÿниле кыйгырып ийди:

– Караба-ай, Караба-ай!..

Сууныҥ сыраҥай ла ÿстинде эҥчейип алган таш кайалар Карабаштыҥ ÿнине jаҥылана бердилер. Jе Карабайдыҥ ÿни угулбады. Карабаш будыныҥ jаан сабарынаҥ сызылып турган канды арлап, jолдыҥ кырынаҥ тамыр jалбыракты ÿзеле, таш соккон шырказына jапшырып алды.

Агын сууныҥ кÿркÿреген табыжынаҥ улам, Карабаш бойыныҥ да ÿнин jÿк арайдаҥ угуп турды. Ол шырказына jаҥы jалбыракты jапшырып алала, сууны аjыктап, база бир эмеш тöмöн басты. Бурылчыктыҥ бери jанында турган сок jаҥыс карагайга jетпей туруп, Карабаш Карабайды кöрÿп ийди. Карабай jеҥеске бастырып койгон jаан боро ташты айра минип алала, кöзин сыкыйтып, тилин туура тиштенип алала, балык королоп отурды. Карабаш шалмарын тÿреле, сууга кирип, база короложо берди. Карабаш сууны тегин ле jерге чайбалтып турганын кöрöлö, Карабай колыла jаҥып, ого шымыранды:

– Акыр, акыр... Табыш этпе, табыш этпе!..

Карабай кородо балыкты мекелеп, тилин катап ла тууратеере булгап, кöзин аҥтара кöрÿп ийди. Оноҥ jÿзин соодып, ыркыранып ийеле, буттарыла ташка тебинип, корого колын оноҥ тереҥ суга сокты. Ол ыкчап, кöзин ойто ло кылайтып ийеле, тижин кыjырадып, ичиле сууга jада берди. Узак ла

болбоды: Карабайдыҥ jÿзи ойто ло jаркындалып, тили катап ла оозынаҥ чыгып келди.

Карабаш jеҥил тынып ийеле, киришпей, jаҥыс ла сакып, керектиҥ аайын оныҥ бÿдÿжинеҥ аjыктап отурды. Онызы кöзиле имдеп, тилиле булгап, калтыражып, эрке ÿниле куучындап jатты:

– Сууныҥ аҥын сыймап тутпай... кööркийдиҥ куйругыла ойноп турала, кöксинеҥ тудуп албай... – оноҥ кенетийин, тала берген кижи чилеп, бастыра бойы курулып келеле, эрдин кöгöртö тиштенип ийди – в-в, в-в, ых-х!..

Карабай чараганды jарат jаар ыраак мергедеп ийди. Балык кÿнниҥ чогына, мöҥÿн чилеп, суркурап, jаратта койу jыраалардыҥ ортозына барып тÿшти. Карабай ташты айра минип ийеле, кеjирин кырлайтып, саҥ öрö кöрöлö, бодоп ло каткыра берди:

– Хоо, хо, хо!..

Карабаш Карабайга öткöнип, бажын каҥкайтып ийеле, бар ла jок кÿчиле база каткыра берди:

– Хо, хо, хо!..

Карабай Карабаштыҥ арказына колыла таптап, айтты:

– Карабайла кожо качан да алдырышпазыҥ! Эмди бу торбычканы салынып алала, балык тажып jÿрериҥ. Торбычка толгончо ло балыктаарыс!

Карабаш кеден торбычканы ийини ажыра салынып ийеле, jырааныҥ ортозында октолып jаткан балыкты бажынаҥ тудала, торбычкага кийдире таштап ийди. Карабай сууныҥ ичиле, Карабаш сууныҥ jарадыла балыктап, сууны тöмöн алдылар.

Кÿн там ла бийиктеп, тал тÿшке jууктай берди. Сууны jараттай быжып брааткан jодролордыҥ ла кормудалган таштарды туй бÿркеп салган бороҥоттордыҥ jыдына кижи эзиргедий. Кушкаштар изÿдеҥ jажынгылап, кожоҥдошпой бардылар. Карабаштыҥ торбычказы там ла уурлап, оныҥ кÿчин чыгарып турды. Бажына изÿ öткöнинеҥ улам, оныҥ бажы айланып, кöстöри караҥуйлап турат. Jе ол Карабайдаҥ jада калбаска, бойын бек тудунып, оныҥ jарат jаар таштаган кажы ла балы-

гын öткÿн каткыла уткып турды. Аштай бергенинеҥ улам, ичи билдирбезинеҥ ачып турза да, jе Карабаш Карабайдаҥ артпай, каа-jаада ого болужып та турат. Колдоры кородо Карабайдыҥ арказын кöгööндöр тиштегенде, Карабаш оныҥ арказына колыла табышту тажып ийет. Карабай куру королорго узак токтобой, айланышпай турган. Оныҥ учун jÿктенчиктÿ Карабаш тыҥ арып та калган болзо, jе оноҥ артып калбаска албаданып турды.

Темичи айрыдаҥ ала Кыргысту кобыга jетире олор бир де балык тутпады. Карабай королорды чала королоп, тöмöн jакшы королорго капшай jедерге меҥдеп турган. Карабаш jылjырык таштарга тайкылып, jырааларга илинип, Карабайдыҥ ачабын ичинде каргап браатты. Сууны кечире тартып салган jöргöмöштиҥ уйалары Карабаштыҥ jÿзине ÿзÿги ле jоктоҥ jапшынып турган. Jе Карабайдыҥ токтоор кирези jок. Карабаш таштарга jедип алала, амыраарга токтой ло берерде, кенетийин Карабай токтоп, корого колын сугала, тилин туура тиштенип ийди. «Кудайга баш, балык табылды!» – деп сананала, Карабаш коштой турган таштыҥ ÿстине отурып алды. Кенетийин öрö секирген бойынча, jескингенинеҥ тыҥ кыйгырып ийди:

– Караба-ай, jылан!

Jе Карабай кöзин сыкыйтып ийеле, тилин ары-бери булгап, буттарын чирей тебинеле, сууга jада берди. Карабаш jаан ташты алган бойынча, таштыҥ ары учында оролып алала, шыркырап jаткан чоокыр jыланды согуп ийди. Jылан öрö чарчалып, тыйрыҥдай берди. Карабаш экинчи ташты кöдÿреле, jыланныҥ бажын балбара согуп ийди. Jÿрексирегенинеҥ буттары ла колдоры тырлажып, бойы калтырай берди. Учында Карабай балыкты кородоҥ чыгара таштайла, ÿлÿш шалмарын толгоп, Карабашка айтты:

– Кургак чырбаал экел, ажанар öй jетти ошкош...

Карабаш кургап калган jырааларды чоголо, камызып ийди.

Кÿркÿреп jаткан сууныҥ ээн jарадында jеҥил, чаҥкыр ыш

сÿÿнчилÿ jайыла берди. Карабай чырбаалдарды томурагыла эптÿ jонуп, тиштер jазайла, балыктарды тишке оозынаҥ сугала, оттыҥ ÿстине кадап ийди.

Карабаш ла Карабай быжа берген балыктарды оттоҥ чыгаргылап, ажана бердилер. Карабай балыктардыҥ баштарын быjырада чайнап, быжырарга торбычкадак база эки балык алды.

Кÿн там ла jабызап браатты. Арканыҥ бажынан кöлöткö билдирбезинеҥ бир эмештеҥ там ла jабызап келди. Серÿÿнди сезип ийген кушкаштар ойто ло кожоҥдожып чыктылар. Карабай öлöҥгö амырап алала, Карабашты бир канча ÿредип jадала, оноҥ унчукты:

– Эмеш амырап ал, эмди jанган айас сууны öрö балыктап барарыс. Хо, хо!

Кÿн кырга jабызай берерде, арып, аштап калган Карабай ла Карабаш уур торбычказын агашка jылдырып алгылайла, ийиндерине jÿктенип, jангылап клееттилер. Балыктап коркышту ыраак баргандарын jаҥы ла сезингилеп брааттылар. Кÿн калганчы jаркыныла туулардыҥ баштарын кызартып, боочыдаҥ меҥдебей, ажа берди. Карабаш уйды бозу эмип ийген болор бо деп, ичинде санааркап келетти. Jе Карабайла кожо кöп балык тутканы кунукчылду санааларды jаба базып, оны сÿÿндирип ле оморкодып турды.

Удабай деремне кöрÿнип келди. Калганчы тöҥгö чыгала, Карабай токтоп, торбычканы jерге тÿжÿрер керек деген jакылтаны берерде ле, Карабаштыҥ jÿреги кöдÿрилип, сÿÿнчилÿ согула берди. Карабай торбычканыҥ тÿбинеҥ тудала, балыктарды так öлöҥниҥ ÿстине кöдÿрезин тöгÿп ийди. Ол балыктарды колыла булгап, öлöҥгö jабыланып отурып алды. Карабаш анайда ок Карабайга одоштой отура тÿшти. Карабай эки балыкты колына алала, олорды теҥдештирип, кöзин сыкыйтып ийди. Балыктарды теҥдештиреле, эки башка таштабай, jаҥыс аай таштап турганына Карабаш чала кайкап отурды. Тилин туура тиштенип алала, Карабай балыктарды анайда сÿрекей узак ылгады. Учы-учында оок ÿч кортымаштар артып каларда, Карабаш балыктарды катап ылгады. Карабаш чыдажып болбой, Карабайдыҥ мынайда ылганына чала серенип баштады. Карабаш катап ла артып калган ÿч кортымашты алала, Карабаштыҥ алдына мач этире таштап берди. Карабаштыҥ чачы тургуза ла

атырайып чыкты. Ачынганынаҥ тура jÿгÿрип келеле, Карабайдыҥ сыранай ла кулагына кыйгырды:

– Сен канайып турун уул, Карабай?! Мен сенле тÿжине ле кожо jÿрдим, бу Токмайдыҥ jыдыган таарында балыкты тажып, кызыл кÿн ашканча jÿрдим! Бис балыкты теҥ ÿлежер учурлу!

– А сен балык туткан эмезиҥ, хо, хо, хо! – деп, Карабай кÿрсÿлдеде каткырып, как öлöҥгö чалкойто jада берди. Карабаш ачу-коронын бадырып болбой, jолдыҥ кырында jаткан ташты алган бойынча, туруп клееткен Карабайдыҥ тöжине туда берди. Карабай каткызына карылып, jолдыҥ алтыгы jаны jаар аҥтарыла берди. Карабаш эски кеден чамчазыныҥ эдегин чÿрче ле jайа тудала, Карабайдыҥ алдында jаткан балыктарды эдеги jаар эже берди. Кабырудаҥ jанып брааткан уйлар Карабаштаҥ ÿркигилеп, оны аjыктап турдылар.

Кенетийин Карабаштыҥ сыраҥай ла кийин jанында камчы тарсылдап, оныҥ ай кулагын тундурып ийди. Карабаш кайа кöргöлöктö, ол ок тарсылдаган кемниҥ де камчызы оныҥ арказына келип тийди. Кызый берген арказыныҥ ачузына чыдашпай, Карабаш эдегине эжип алган балыктарын тöгÿп, коштой турган аралга кире конды. Jолдыҥ алтыгы кырында чалкойто jаткан Карабайга ол камчы база тийди. Карабай камчыдаҥ jаҥы ла оҥдонып, öрö турган бойынча, нени де оҥдобой, айры-тейри кыйгырып, агын сууны кечире jÿгÿрди. Карабай аайы-бажы jок коркыганынаҥ чек ле токтодынып болбой, кайага чыга берди. Уулдарды эки башка тоскурып ийеле, улустыҥ алдынаҥ уйларын кабырып турган, улус аракыдаганда, jаантайын согуш сÿÿйтен, аракычы Салаты öбöгöн адынаҥ меҥдебей тÿжеле, Карабаштыҥ ла Карабайдыҥ ÿлежип албай турган балыктарын ончозын арчымагына терип алды. Кайаныҥ ÿстинде турган Карабайды ол камчызыла база катап кезеделе, адына анайда ок меҥдебей минип, тарай берген уйларын jуунадарга, тöҥди одыра араай jорто берди.

Салаты кöрÿнбей барарда, Карабаш састыҥ ортозында турган койу аралдаҥ чыга коноло, Салатыга катап туштай береринеҥ jалтанып, арканы керий, айылы jаар санаа jок jÿгÿре

берди. Карабай öзöккö тÿшпей, эчки чилеп, тууныҥ тажын кырлап, база айылын кöстöп келеткен...

Айылына jедип келерде, jеерен уй эжикте турды. Ол Карабашка сан башка, кунукчылду кöстöриле jобош кöрÿп ийди.

ЭКИНЧИ БАЖАЛЫК 1

Jаан изÿ айдыҥ баштапкы кÿндери деремнениҥ балдарына кöп jакшынак сыйлар экелди: айылдыҥ сыраҥай ла тöринеҥ ала арканыҥ тÿбине jетире öскöн кызылгат, уй jиилек, jер jиилек ле казылган быжа берди. Тÿрген сууны jакалай öскöн jодро, бороҥот ло тожыла бышкылап, теретен балдарды сакып турдылар. Бу öйдö бригадада буул тартып турган балдар иштеҥ туйкайын качкылап, арканыҥ тÿбине кере тÿжине ле jылыйгылап калар болды. Колхозтыҥ бригадири Байдыл деп jиит уул канча балдарды арканыҥ тÿбиле сÿрÿжип, калтар адын jыга чаап брааткан. Балдар анайып бир-эки кÿн кÿÿндери jеткенче ле jÿргилеп алала, ойто буул тартарга, бригада jаар келип турар болгон.

Карабашка ла Койлого jаан изÿ ай бир jаан солун экелген – онызы олордыҥ кабырып турган уурчы чочколорын этке айдай бергени болгон. Эмди олордыҥ колында jаҥыс ла бозулар артып калган. Карабаштыҥ ла Койлоныҥ ижи эки катап jеҥиле бергенинеҥ улам, эмди олорго иштеерге де, ойноорго до öй jедип турды. Качан чочколорды этке аларга комиссия jедип келерде, Карабаш ла Койло не аайлу сÿÿнгилеген эди! Комиссияныҥ улузы чочколорды кöрöлö, Карабаштыҥ энезине: «Уулчактараардыҥ кабырган чочколоры семис, эди баштапкы сортло барар...» – деп айдышкан. «Кÿндÿлÿ грамота» ийзин деп, аймак jаар бичик те бичигендер. Карабаш ла Койло ол кÿн jердиҥ ÿстинде эҥ ле ырысту улус болгон! Колхозтыҥ бухгалтери, jуудаҥ бу jуукта ла jанган фронтовик уул, Карабашка бичиктер сыйлап берген. Эмди Карабаш ол бичиктерди эҥирде айылдыҥ одыныҥ jарыгына, тÿште бозулар кабырып jÿргенде, обооныҥ тöзинде эмезе тöҥöштиҥ ÿстине чыгып алала, кычырып отурар болды.

Карабаш, деремнениҥ öскö уулчактары чылап ок, коштой деремнеде ачылган орто школго ÿренерге канайып та албаданып турза, jе оныҥ ÿренер аргазы jок болгон. Кышкыда кийер кийими jок учун, ол тöрт класстыҥ кийнинде, айылында отурып калган. Ого ÿзеери, энези уулдарын бойына jакшынак болушчылар эдип алала, качан карый берзе, олордыҥ беленине отурарга, бек шÿÿнип алган. Уулчактары ончозы бичикчи болуп алала, иштеерге öскö jерге jÿргÿлей берзе, карган энезин кем азырайтан? Бичикле иштейтени кату иш дейтен. Jастыра эделе, jаман jерге де киргилей берер. Jок, айрууш тудунып, амыр ла иштеп, албаты-jонго шооттырбай jÿргилезин... Оныҥ учун энези Карабаштыҥ балкаштаҥ jÿзÿн-jÿÿр немелер jазап турганын ла бичикти сÿÿгенин ичинде тыҥ jаратпай турган. Энези уулдарын эмдештеҥ ле ала кату ишке тасказын, иштеҥкей, чыйрак болзын деп, олорды тыҥ jажыркатпай, олор баштактанганда эмезе ижин кичеебей, ойноп jÿре бергенде, олорды сабап та туратан. «Килезе, килинчек болор» – деп, энези jаантайын бойына айдатан. Jаныс ла Карабаштыҥ энези анайда сананып турган эмес, деремнениҥ кöп саба ÿй улустары анайда шÿÿнгилеп турган. Карабаштыҥ энези, Кожоҥчы, бичик билбес те болзо, jе сÿрекей иштеҥкей, кату санаалу ÿй кижи болгон. Оныҥ учун ол он ÿч jашту Карабашка ла он jашту Койлого кичинек те jай бербей, уулчактарын кату тудуп турган. Уулчактардыҥ энези кату кылык-jаҥду да болзо, jе кышкы узун тÿндерде кандый бир кайчыныҥ кайын, комус согуп билер улустыҥ ойынын сÿрекей jилбиркеп угатан. Уулчактарына кичинекте таадазынаҥ эмезе jааназынаҥ уккан кандый бир озогы-озогы чöрчöктöрин де куучындап туратан. Jе оныҥ ончо чöрчöктöриниҥ учы сок jаҥыс шÿÿлтеле божойтон болгон. Кажы ла чöрчöктиҥ учын энези мынайда божодотон:

– Бот, jаштаҥ ала мал азырап, иш кичееген, оныҥ учун оныҥ jÿрÿми де андый jакшы болгон...

Карабаш ла Койло тактага коштой jаткылап, уйуктап болгылабай, база бир чöрчöк куучындап берзин деп jайнагылаганда, энези олорго кату ÿниле, адылып тургандый, айдатан:

– Болор, эртен эрте турала, фермага одын кезип барараар... Соодожотон öй jок. Бирÿгер печкениҥ ÿстине конзын, оноҥ

башка слер уйуктабайтан эмтирер... Койло, сен печкеге чыгарыҥ ба, jок по, арык кöрмöс?

Койло караҥуйда аайланып болбой, тактага эмезе тала печкеге согулып, печкениҥ ÿсти jаар араайын шылырап, чыга беретен. Энези печкениҥ jанында тактада уйуктап болбой, jуу качан токтоорын, колхозто эдетен ончо иштерди, азыраган бозулары керегинде узак-узак сананып, уйуктап jаткан кижи болуп, уйкузы jок уулчактарды мекелеп туратан... Койло база уйуктап калган кижи болуп, аспак агаштаҥ бойына jакшы чана эдип алала, jаан уулдар чылап, аҥчыларга эликтер агырткан кижи деп, сананып jадатан. Карабаштыҥ санаазы торт башка немелер керегинде болотон. Ол кöзнöктиҥ алдында jалбак тактага чалкойто jадып алала, караҥуй кöзнöктöҥ теҥериде jылдыстарды, сууныҥ ол jанында карарып турган койу арканы, ыраактатаҥдакталып кöрÿнген боочыларды аjыктап, эрикчилдÿ санаалар сананып jадатан. Ого нениҥ учун эрикчил болгонын ол бойы да jакшы билбес. Jе jайылып барган кöпöгöш jалаҥдарды, кышкы ээн орой jолды эмезе сууныҥ ол jанында карарган тымык арканы кöрзö лö, оныҥ jÿреги нениҥ де учун тату сыстай беретен. Чокум, jарт санаалар оныҥ бажына кирбейтен учун, ол jÿрегине ле jараган немелер керегинде сананып jадатан...

***

Карабаш бÿгÿн андый ок санааларынабастырып, кöзнöктиҥ алдында ол ок карагай тактада jатты. Jайгы кÿн öксöп тö келгенин сеспей, jаҥы ла кычырып божоткон бичигин тöжине салып алала, кедери jалбакта чап-чаҥкыр теҥериге удура бÿрлерин jайкап турган jоон кайыҥдардыҥ баштарын кöзнöктöҥ аjыктап jатты. Карабаш ÿч кÿн оорып jаткан, бÿгÿн оорузы jазылган да болзо, jе энези оны ишке божотпогон. Оору Карабашты одус jымыртка учун öлöҥ эмиле эмдеп турган тилгерек Найтак деп эмеген: «Кайнаткан сÿт ичедиҥ бе?» – деп оноҥ сураганын да укпай, Карабаш бойыныҥ санааларын сананып jатты.

Найтак эмеген эртен тура Карабашка öлöҥин ичирип салала, деремнеде не болуп jатканын угарга, бу ла jуукта уккан солундарын улуска куучындап берерге, кÿн öксöгöнчö jÿрген,

эмди Карабаш ого ачынып jаткан болор бо деп, ого кайнаткан сÿтти албадап турды. Карабаш ичпесте, Найтак эдер немезин таппай турала, айтты:

– Такпайчы тас башту бала таап алган эмтир...

Jе Карабаш унчукпады.

Эжиктеҥ кем де кирип келеле, Найтактыҥ кулагына нени де тÿрген шымыранып, учында тыйт этире каткырала, эжиктеҥ чыга конды. Удабай ла туруп, экинчизи келди. Найтак оныҥ сöстöрин тыҥдап, эки колыла согунып, jаҥыс ла: «ба-таа, не болды не? » – деп, айдынып турды. Карабаштыҥ кулагына калганчы ла сöстöр jап-jарт угулды:

– Момонныҥ Пайсканы каактап турган дежет. Ти!..

Карабаш кайра кöргöлöктö, онызы да чыга конды. Найтак

эмеген токунап болбой барды. Бöрÿгин кийип алала, коштой айылдар jаар jайбаҥдада берди. Карабаш Пайскан керегинде угала, маказырай берди. «Ол керек ого – деп, сананып jатты.

– Эмди бöкö акалу кижи болуп мактанбазыҥ. Чоокыр куштыҥ jымыртказын уурдабазыҥ». Карабаш öрö тура jÿгÿрген бойынча, Найтактыҥ албадап турган сÿдин ончозын ичип алды.

Кенетийин деремнениҥ оромынаҥ чокол Пайсканныҥ ачукорон кыйгызы чöйиле берди. Карабаш тургуза ла кöзнöк jаар болды. Чокол Пайскан шалмарын тизезине jетире тÿжÿрип алала, тужап койгон ат чылап, базып болбой, ачу-корон комудап, деремнени öрö клеетти. Пайсканныҥ кийнинеҥ энези, эки эjези, аказы, jеҥези ле оноҥ до öскö тöрööндöри чубажып калган клееттилер. Олорды ээчий дезе деремнениҥ бар-jок балдары jÿктенижип, jединижип алган келип jаттылар. Пайскан бажын чала кыйа тудуп алала, базып болбой, бар-jок кÿчиле багырып, айдатан сöстöрин чоколынаҥ улам айдып болбой, jаҥыс ла мынайда кыйгырып клеетти:

– Jо-о, jо-о, ачузы-ын, ачузын! Бу-бу, бу мыныҥ шыралузы-ын, шыралузын! Бу мынайып шыралаганча, бууга салынып öлзö то-орт, торт!

– Бу мынайып калактаганча нени jуткан учкан болотон бу?!

– деп, кайнап турган эски чöйгöн чилеп, Момон шуулап баратты.

– Jо-jо-о!.. Jодро ло jиген эдим, бороҥот ло jиген эдим!.. – деп, чокол Пайскан калактап, jолдыҥ ичиле кыйа-кыйа кле етти.

Ончозы чокол Пайсканды ээчиде калактажып-сыктажып, айылдарына да кирбей, деремнени кöндÿре öдöлö, боомды ажа бердилер. Jарым частыҥ бажында ыйлажып-сыктажып, боомды ойто ашкылап келеле, ончозы Момон эштиҥ айылына кирдилер. Момон эмегенниҥ арткан балдары деремнеле jÿгÿргилеп, улустаҥ арчын сурагылап турды. Пайсканныҥ аказы Тым тöрööндöринеҥ тöлÿге бир четперт аракы сурап алала, Саламчы öбöгöнди jарын öртöдöргö, кычырып экелди. Пайсканныҥ калагына чыдашкылап болбой, таай эjези ле jеҥези оны колтуктагылап алала, суу jар апардылар. Шалмарын jараткачечеле, чокол Пайсканды сууныҥ ичине отургызып койдылар. Тым бригадирдеҥ ат сурап алала, боочы ажыра эмчиге маҥтатты.

Тÿш кыйаберерде, алдырткан улустар ончозы jедип келди. Саламчы öбöгöн бойыла кожо экелген койдыҥ jарынын койнынаҥ суурала, отко öртöп салды. Улаачы тере баштыгынаҥ бабыларын тере тонныҥ ÿстине тöгöлö, белгелей берди. Момонныҥ эjези Калбайчы эмеген тöлÿге алган ол ок четпертте аракыны куулы чöйгöнгö jылыдып, чööчöйди алдыртуга келген улуска тарый-тарый салып турды.

Карабаш шакпыражып турган улустыҥ колы-будына согулып, jарын öртöп отурган Саламчы öбöгöн нени айткай не деп, чыдашпай сакып турды. Сууда отурган Пайсканныҥчöйö кыйгырган кыйгызы ончо ло улустыҥ ач öзöгине öдÿп, ай кулактарына амыр бербей турды. Jарын кÿйе берерде, Саламчы öбöгöн jарынды соодып алала, канайда кÿйгенин тышкары, jарыкка, кöрöргö чыкты. Айылда толо улус ончозы кÿркÿрежип, Саламчы öбöгöнди ээчий чыктылар. Саламчы куулы бооколду каҥзазын туура тиштенип ийеле, кöстöрин сыкыйтып, jарынды кÿнге удура тудуп, аjыктай берди. Оныҥ сöзин сакып, ончозы тыныш алынбай турдылар.

– Jе, бу уул – деп, Саламчы öбöгöн сагалын сарбаҥдадып, бажын кекип, тиштери öткÿре чыкырып ийеле, айтты. – Бу уул каштак ла неме jиген...

Оноҥ сууда калактап отурган Пайсканга кöзиниҥ кырыла кылчайып кöрöлö, айтты:

– Ай jаҥырганча, уулаарды суйук курсакла азыраар...

Саламчы öбöгöн оноҥ ары нени айдып турганын Карабаш

jетире укпады. Нениҥ учун дезе ого Пайскан ачу боло берди. Карабаш jараттаҥ тÿжеле, сууга кирип, онтоп отурган Пайсканга айтты:

– Эмди качан да öштöшпöй, нöкöрлöжööк jÿ бе... – оноҥ бир эмеш унчукпай турала, айтты: – Чоокыр кушты кече тейлеген тееп салган...

2

Бир неделе öтти. Карабаш, Пайскан, Койло нöкöрлöжип алала, бозулар кабырган айас кызылгаттап, кузуктагылап jÿрдилер. Карабаш Пайсканга ла Койлого кычырган бичиктерин куучындап, экилезине чалгыныҥ сыныгынаҥ бычактар jазап берди. Колjааларын jÿктенгилеп, бычактарын тагынгылап алала, олор кере ле тÿжине аркада ойноп, састагы аралда саҥыскандардыҥ уйаларын чачкылап тургандар. Карабаш бойыныҥ кычырган бичиги аайынча Пайсканды ла Койлоны эрjажына наjылажаар деп чертендирип турды. Пайскан ла Койло jоон чет агаштыҥ тöзинде тизеленип алала, кыҥырак бычактарыныҥмиизинокшогылап, «наjылыктыҥчерттÿсöзин бузуп салзам, бу бычак мениҥ jÿрегиме кадалзын» – деп чертенгиледи. Карабаш олордыҥ черт сöзин угала, чет агаштыҥ терезин бычакла jандай чаап, четке бойыныҥ каныла бичип салды. Пайскан ла Койло колдорынаҥ кан чыгарып, колдорын база салып койды. Карабаш бычагын öрö кöдÿрип, кöдÿриҥилÿ ÿниле чертенип айтты:

– Тöмöнги айылдардыҥ уулдары бистиҥ, öрöги, уулдарга тийишсе эмезе биске шок эткилезе, олордоҥ öчти аларым! – Оноҥ кыҥырак бычагын база катап окшоп ийди.

– öчин аларыс! – деп, Пайскан ла Койло jаҥыс ÿниле айдыштылар.

Чертешкен кийнинде, ончолоры колjаадаҥ таҥма аттылар. Оноҥ кышка белетенип турган кöрÿктерди сÿрÿжип, олордоҥ

•качып, агашкачыга берген арказы jолду аҥычактарды колjаала аткылап турдылар. Будакта отурган кöрÿкке ончозынаҥ озо Карабаш тийдире атты. Бажында кадулу саадак кöрÿктиҥ арказына кадала берерде, кöрÿк чыйкылдап, четтиҥ тöзине келип тÿшти. Карабаш оморкоп, кöрÿкти öрö бийик кöдÿреле, шаҥкылдада ÿрÿп турган Баатырга таштап берди.

Кÿн тÿштеҥ кыйып, кырларга jабызай берерде, уулчактар аштаганын jаҥы ла сезиндилер. Олор бозуларды токунадып салала, ажанып аларга, деремне jаар бардылар. Пайскан Карабашка ла Койлого кече Барамаштыҥ эки кöнöк балык тутканын куучындап, Карабашты каран куйбуртып клеетти:

– Эртен Суу Ашканга jетире Аҥчы, Барамаш, Пейтке балыктап ба-барар... Энем божотсо, мен акымла кожо база барарым! А сен барарыҥ ба?

– Та... – Карабаш алаҥзып турды. – Энем, байла, божотпос болор...

– Барамашка макалу – деп, Пайскан айтты – Барамаш чакту-у, айылда улустары оноҥ коркыгылап jат. Барамаш кекемнеҥ де камаанду эмес... Балыктап барарга сананза балыктап барар, кузуктап барарга сананза, кузуктап барар...

– Jааназы ого чыдабай турган ба? – деп, Карабаш Барамаштыҥ энези jок болгонын jаҥы ла билип, сурады.

– Сöс укпай турган учун, jааназы оны азырабай jат – деп, Пайскан оноҥ ары айтты. – Озой аказыныҥ сöзин база укпай jат. Башкÿн ончозы Барамаштыҥ учун керишкилейле, эмди ончозы алдынаҥ ажангылап jат. «Кем иштебес – ол jибес» – деп, Озой айткан. Барамаш эмди jа-jаҥыс ла балыкла азыранып jат...

Сууныҥ ол jанында öлöҥ обоолоп jаткан улустардыҥ одузына барала, олор эттÿ кöчö ичкиледи. Групповод болуп турган Пороско деп келин уулчактарды кöкитти:

– Эртен келип, буул тартыгар. Jаантайын эттÿ кöчö ичин турараар!

Ончолоры jöпсинип ийдилер. Jе Карабашка ла Койлого андый ырыс келишпес болгон. Олордыҥ ижи сÿрекей кöп.

3

Алты кÿнншг бажында колхоз улуска jаҥы алган мöт ÿледи. Эмегендер, балдар эртен тура ончозы айак-кöнöгин канырадып, балдарын учарга jаҥы ла ÿредип турган таандар ошкош, чуркуражып, амбарлардыҥ эжигин туй алып ийдилер. Кладовщик кыстардыҥ да табыжы jаан болды. Олор jалтыражып турган шадырлардаҥ чаҥкыр öҥдÿ мöтти чöйилте сускылап, бескеге кемjигилеп турды. Балдар чыдажып болбой, jаҥы ла алган айкта эмезе кöнöктö мöдине сабарларын булгай согуп ийеле, тургуза ла оозы jаар апаргылайт. Мöт аларга сакып турган эмегендер арбанып турдылар:

– Ол тегин де ас мöдиҥди айылыҥа jеткенче, божодып салатан эмтириҥ!

Карабаш ла Койло бозуларын одорго jаҥы ла чыгарып, мöт ÿлежип, чуркуражып турган улусты кажаттыҥ эдегинеҥ аjыктап отурдылар. Колхозтыҥ мöт ÿлейтенин олор кече де угуп салган болзо, jе энези олорды мöткö ийерге бÿдÿнбей, ак калайлу мисканы тудунып алала, амбарлар jаар бойы барды. Карабаш ла Койло бÿгÿн мöт jибезин база да jакшы билип отургандар. Нениҥ учун дезе энези трудкÿнге алатан алты килограмм мöдин садала, уулдарга шалмар эдетен бöс садып аларга турган.

Койло тöмöн мöт улежип jаткан улусты узак аjыктап отурала, оноҥ кунукчылду ÿниле айтты:

– Э-эх, пасечник Jоргойдыҥ уулы болгон болзом, мен мöттöҥ öскö нени де jибес эдим!..

– Э! Мöтти кöп jизеҥ, золотухала оорыырыҥ!.. – деп, Карабаш кÿÿн-кÿч jок айтты. Оноҥ кошты: – Тöмöн Шевелев деп орустыҥ уулы кöп мöт jийле, не аайлу оорыыды. Энези оны аймактыҥ больницазына апарарда, оныҥ кородоп айткан сöстöрин уккан болзоҥ, анайда айтпас эдиҥ...

Кечÿниҥ бери jанында Пайскан кöрÿнип келди. Ол мöттÿ айагын тöжине jаба тудунып алала, айагына сабарын ÿзÿги ле jок сугуп клеетти.

– Момонныҥ трудазы канайып ас болотон? – деп, Койло öлöҥгö кыйын jадып ийеле, öзöкти öрö брааткан Пайсканныҥ

айагын аjыктап унчукты. – Ач-ÿренин баштап алала, кöҥкöрö jыгылганча ла иштейт не бу! Канайып бир ле айак мöткö чыдаган кижи болотон?

– Полеводстводо иштеген улустыҥ трудкÿни ас ине... – Карабаш анайда ок кÿÿн-кÿч jок айдала, торт эригип, тöмöн, амбарлар jаар, кöрди.

Энези амбарлардаҥ ойто клееткенин Карабаш ла Койло тургуза ла кöрÿп ийдилер. Мисканы кöргöн бойынча, экилези токунап болбой бардылар. Бозуларды эмдиге jетире jажаҥга айдабай, кажаттыҥ эдегинде jаткан уулдарын кöрöлö, энези тургуза ла суу кечире арбана берди:

– Бозуларды jажаҥга айдабай, Буjубай чылап, кыйын не j адыгар?.. Буj убай анайда ок улустыҥ уйын кабырбай, узун j айыл а кыйын jаткан-jаткан, учында кыймазынаҥ оорыган эди. Бу мениҥ уулдарымныҥ кылыгы башка дейдим, улустар, башка!

Анайда арбанып, энези öзöкти öрö, айылы jаар, jÿре берди. Карабаш ла Койло араай öрö тургылап алала, кажат сайын таркай берген бозуларды jуунадып, тöҥниҥ бажында турган чадыр айылдыҥ эжигинде Барамаш Кыстан эjезиле канайда керижип турганын тыҥдап турдылар. Сууныҥ ол jанында тöҥниҥ ÿстинде турган айылдардын ортозында Пейткениҥ каткызы угулып турды.

Карабаш Пейткени суу кечире аjыктай берди. Бозулар айдап jÿрген Карабашты Пейтке де кöрÿп ийди. Ол тургуза ла айылы jаар кире конгон бойынча, ойто буденовка ла шинелин кийгенче чыкты. Ол меҥдебей, чадыр айылды орой базала, айылдыҥ кийнинде чалканчактарды кууп, тöҥниҥ чике ле бажына чыгып келеле, тöжине jудруктанып, кыйгырды:

– Э-эй! Аднайдыҥ уулы Адыбай болгон, Адыбайдыҥ уулы – мен, Пейтке-е!.. – Анайда беш-алты катап кыйгырала, оноҥ меҥдебей бурылып, айылы jаар база берди. Пейткениҥ кыйгызына коштой кыр узак jаҥыланып калды. Карабаш Пейткениҥ кыйгырган бу сöстöрин коркышту кайкап укты. Jаҥыс ла Карабаш эмес, jе деремнениҥ öскö дö балдары кайкап уктылар. Олор эмдиге ле тöҥниҥ бажынаҥ кöстöрин албай, оосторын

ачып алган; кемизи айылдыҥ эжигинде, кемизи чеденниҥ ÿстинде отурдылар. Jе Пейтке тöҥниҥ ÿстинде jок болгон.

Деремнеде база солун неме угулбаста, Карабаш Койлоло кожо бозуларын арка jаар айдай бердилер.

Jе олорго бÿгÿн бозулар кабырарга, нениҥ де учун кунукчыл болгон. Кÿн бийиктеп келерде, бозулары куйруктарын кöдÿрип ийеле, сайгактып, арал сайын маҥтажа бердилер. Койло ыйлап, озо баштап бозуларды ээчий jÿгÿрип турала, оноҥ арып, jерге jада берди. Карабаш Койлоны токунадарга, мынайда айтты:

– Jе сен не ыйлап туруҥ? Олор изÿде кайдаар барар деп туруҥ? Ыйлаба, мен сеге кийик адаруныҥ мöди керегинде куучындап берейин... Ук.

Карабаш jерге чалкойто jадып алала, теҥериниҥ тÿбиле тÿндÿк jаар араай jылыжап брааткан ак булуттарды аjыктап, Койлого кийик адару кöҥдöй тыттыҥ ичине мöдин канайда jуунатканын, ол адару мöттöп jÿрерде, оны бир уулчак кöрÿп ийеле, ол адаруны ээчий канайда истежип барганын, оноҥ уулчак кöҥдöй тытта мöтти таап алала, оны ÿч кÿнге чыгара канайда jигенин узак куучындап jатты...

Чöрчöк божой берерде, Койло jердеҥ бажын кöдÿрип келеле, сурады:

– Акы, а ол уулчак золотухала оорыды ба?

Карабаш эмеш ажа бергенин сезинип, куучынын тургуза ла тÿзедип ийди:

– Jо-ок, ол мöтти бир ле кÿн jиген. Арткан беш кöнöк мöтти айылына экелерде, энези ол мöтти садала, уулына штан эдетен бöс, школго баратан сумка, сатин чамча ла оноҥ до öскö кö-öп немелер алган...

– Андый тытты бис экÿ таап алатан болзоос... – деп, Койло чöйö айдала, салкынга араай шуулай берген арка jаар кöрÿп jатты. Оноҥ Карабашка торт öскö сурак берди:

– Акы, томуртканыҥ уйазынаҥ алтын толотко тапкан кижи ончо ло куштардыҥ тилин билер дежетен, онызы чын ба?..

– Чын... – деп, Карабаш каруузын берди. – Андый улустарбарын мен бойым уккам... Оны jаҥыс ла бир де кижи баспаган койу-койу арканыҥ тÿбинеҥ бедиреер керек.

Уулчактар кажызы ла бойыныҥ санааларын сананып, анайда узак jаттылар. Учында Карабаш айтты:

– Койло, мöт jиир кÿÿниҥ бар ба?.. Мен эмди ле айылыма jÿгÿрип барала, эмеш мöт уурдап экелзем, jиириҥ бе?..

Койло эмеш сананала, айтты:

– А мöт шалмардыҥ бöзине jетпезе, не болор?

– Хе, энем биске узун шалмар аларга турганын сен билбезиҥ бе? Биске узун шалмар не керек? Эмеш кыска болзо, карын jакшы. Узун шалмар тегине ле балкашка уймалар дейтен...

Койло кичинек те алаҥзыбай, айтты:

– Кыска штанду jÿрерге турган болзоҥ, jе барып экел...

***

Карабаш öрö турала, сууныҥ ол jанына чÿрче ле кечип, койу аралдыҥ ортозыла барган орык jолго кирип алала, айылы jаар jÿгÿре берди. Бурылчыкты орой соголо, бир ле канча öйдиҥ бажында алты толукту агаш айылдыҥ эжигинде болды. Карабаш айылга кирип келеле, караҥуйга аайланып болбой, токтой тÿшти. Очокто от когуп калган, энези ÿйде jок эмтир.

Карабаш тургуза ла айак-казандар jаар болды. Ак калайлу мискада мöтти бедиреп, айак-казанды ончозын карады, айылдыҥ ичин ончозын тибирди, керек дезе jаҥыртыктыҥ алдын да, чапчактардыҥ тÿбин де карады. Jе мöттиҥ сурузы jок болгон. Карабаш эмеш амыранып алала, катап ла айак-казандардаҥ бедиреп баштады. Jе ак калайлу миска кайда да j ок эмтир. Каны изип, Карабаш каптарды тинтиди. Jе озогы тере каптарда бöстиҥ öндöринеҥ ле эски öдÿктердиҥ баштарынаҥ öскö бир де неме jок болды. Кöрÿлбеген неме – jаҥыс ла jааназыныҥ энчиге калган jаан кара кайырчак артты. Ол кайырчак jаҥыртыктыҥ ÿстинде канча jыл турганын айыл ичинде улустаҥ кем де билбес болгон. Jааназы тирÿде ол кайырчакты кандый улустаҥ алганын, оны jааназы канайда чеберлеп jÿргенин, кижиге качарда, jаҥы кирген айылына ол ок кайырчакты канча кижи экелгенин jаантайын куучындап та туратан болзо, jе Карабаш оны качан да jибиркеп укпайтан болгон. Кара кайырчактьпг какпагы коркышту уур болгонынаҥ улам, Карабаш оны Койлоло кожо öмöлöжип ачатан...

Карабаш бир эмеш шÿÿнип турала, jаҥыртыктыҥ ÿстинде теҥкейип калган кара кайырчактыҥ jанына jууктап келди. Ол jаҥыртыктыҥ кырына jылаҥаш буттарыла тебинип ийеле, кайырчактыҥ какпагын бар-jок кÿчиле öрö кöдÿрип ийди. Кенетийин Карабаштыҥ буттары тырлажып, кöстöри ойной берди. Толтыра ла мöттÿ, ак калайлу миска кайырчактыҥ тÿбинде турды!

Какпактыҥ уурын да сеспей, Карабаш тургуза ла оҥ колын jайымдап ийеле, кирлÿ ус сабарын мöткö jууктап келди... Jе уур какпакты оныҥ сол колы тудуп чыдашпады. Jааназыныҥ кайырчагыныҥ jарым пуд какпагы Карабашты кабортолой былча базып аларда, буттары jаҥыртыктаҥ тайкылып, кейге сыраҥдажа бердилер. Кайырчактыҥ какпагын кайра чачарга, Карабаш узак турушты, jе буттарыла тебинер jер jок болгон. Ол калганчы кÿчин jуунадала, какпакты кöдÿрип ле келерде, айылдыҥ эжигинде кижиниҥ табыжы угулды. Карабаш табыш чыгарбаска, буттарын ойто ло салактадып, колдорыныҥ сабарларыла кайырчактыҥ тÿбине тайанып, тымый берди...

Эжиктеҥ кирип келген кижи айылдыҥ эпши jаныла базала, чегендÿ чапчакты тарый-тарый быжып ийеле, сÿтти оноор кÿлÿреде уруп ийди. Оноҥ айак-казандарды калырадып, кол сокыга та нени де кÿчÿлдеде сого берди.

Карабаштыҥ ачык карды кайырчактыҥ кырына коркышту ачып, арай ла ÿзÿлбей брааткандый билдирди. Сол будыныҥ jодозы, качашкан чылап, айдары jок кычып турды. Тумчугыныҥ ÿстиле, jаагыла jöргöмöш маҥтап, оны арай ла кыйгыртпай калды. Jе Карабаш кычып турган jодозын оҥ будыныҥ сабарыларыла араай тырмап алала, кардыныҥ ачузына чыдажып, бир де табыш чыгарбаска албаданып турды.

– Акыр, отто теертпегим кÿйе берген болгой, калак! – деп, энези унчугала, оттыҥ айагына отурып jатканын Карабаш кайырчактыҥ ичинеҥ угуп ийди. Энези отту турундарды кайра таштап ийеле, оноҥ ойто туруп, унчукты:

– Акыр, бу мениҥ кöмгÿжим кайда баады, улустар?..

 Бу ла öйдö саҥ башка табыш угулды. Энези кенетийин jаман ÿниле кыйгырып ийеле, оттыҥ турундарына бÿдÿрилип,

айылдыҥ эжигинеҥ санаа jок чыгара jÿгÿре бергенин Карабаш угуп ийди.

Карабаш какпакла катап ла согужа берди. Jе эмди оныҥ озогы кÿчи jок болгон. Кайырчактыҥ какпагы кардын торт ло ÿзе кезип браатты. «Не болзо, ол болзын» – деп сананала, кÿчи чыгып калган буттарын ойто ло салактадып ийди.

Энези оҥдонып алала, айылдыҥ эжигинеҥ коштой jаткан Содоной эмегенге чеден ажыра саҥ башка ÿниле кыйгырып турды:

– О-ой, Бороттыҥ энези, слер jаан кижи бери чÿрче ле келзеер!..

– Не боло берт, не-е тен обыҥ таппай туруҥ? – деп, Содоной эмеген келерге чала jалтанып, айылдыҥ эжигинеҥ бажын чыгарып алала, арбанып турды. – Jуртыҥа jуу тÿшти бе, не-е тен шуулап туруҥ?..

– А бу бистиҥ айылда саҥ-ҥ башка неме илинип калган туру, Борогтыҥ энези! Jе бÿтпей турган болзоор, келип кöрзööр, öрöкöн!..

– Кандый неме илинип калган туру?..

– Jе, тен кижиниҥ тÿжине де кирбес неме дейдим!

– Нени кöрÿп ийдиҥ, кудай дезеҥ база! Нени кöрÿп ийдиҥ? – Бороттыҥ энези арбанып, jолды кечире базала, Кожоҥчыныҥ айылына jууктай базып келди.

Эжикти экилези кайра ачала, ÿйге киргилебей, бир канча шаашкылап, оноҥ корко-корко кирип келдилер.

– А бу буунып койгон кижи бе, айса канайып калган? – деп, Бороттыҥ энези трахомду кöзин jалбак бöс курыныҥ учыла арлайла, отты орой басты. Карабаштыҥ энези керектиҥ аайын jаҥы ла оҥдоп, кенетийин ÿнин бийиктедип, Бороттыҥ энезине айтты:

– А-а, бу мениҥ мöдимди урдаарга jÿреле, кайырчактыҥ какпагына чаптырып койгон кижи туру ине!

– А калак ла де! Бу кем, улустар? – деп, Бороттыҥ энези Карабаштыҥ салактап калган кирлÿ, тыйрык буттарын аjыктап сурады.

Карабаштыҥ энези чике ле кийнинде тегерик jамачылу шалмарды бир канча аjыктап турала, оноҥ алаҥзып турган аайлу унчукты:

– Кийнинде jамачылу бу ла шалмарды мен кемнеҥ де кöргöм, Бороттыҥэнези... Jе кемнеҥкöргöм – сагыжыматорт ло кирбей jат...

– А кем болотон бу? – деп, Бороттыҥ энези катап сурады.

– Бу Момонныҥ ла уулдарыныҥ бирÿзи! – деп, Карабаштыҥ энези Бороттыҥ энезин бÿдÿмчилей берди. – Бу мындый jамачылу тере штанды Момонныҥ ла уулдарынаҥ кöргöн ошкош эдим...

– А мыныҥ арказын не сыйра сокпос! – деп, Бороттыҥ энези табыштанып чыкты. – Чыбыгыҥ алала, jакшы сой!

Карабаштыҥ кабортозын кайырчактаҥ чыгарбай ла, шалмарын будынаҥ суура тартып алдылар. Чыбык табылбаган та кандый, олор нениҥ де учун чакыда кургадып салган кату учукты алгылайла, Карабаштыҥ учазына тöрт катап туда бердилер. Карабаш тургуза ла аайы-бажы jок багырып ийди.

– Ой, о-ой, Бороттыҥ энези! – деп, кенетийин Карабаштыҥ энези нени де эске алынып кыйгырды. – А бу шалмарды башкÿн мен бойым jамаган эмес бедим?.. Эйе, мен... мен jамагам!

Кайырчактыҥ какпагын эки jанынаҥ тудала, Карабаштыҥ энези ле Содоной эмеген кайра ачып ийдилер. Карабаш калактап-сыктап, jаҥыртыктыҥ алдына келип тÿшти.

Карабаштыҥ энези ле Бороттыҥ энези кайкагандарынаҥ jаҥыс ÿнле кыйгырыжып ийдилер. Карабаш jердеҥ турала, качып jÿгÿргелекте, энези оны кулагынаҥ тудуп алды. Карабаш калактап-сыктап, ачык эжик jаар кылаҥдап кöрди.

– Сен ол садатан мöткö не киргеҥ, шайтан? – деп, энези арбанала, колындагы кату учугыла Карабаштыҥ jалмажына эки катап тартып ийди. Карабаш шалмарын чала кийип, калактап-сыктап, эжиктеҥ чыга конды. Тегин ле jерге сабадып алганына ачуурканып, ол бозулап кабыратан jалаҥ jаар, öзöкти öрö, кайра да кöрбöй jÿгÿрди.

Койло Карабаштыҥ келип jатканын ыраактаҥ кöрöлö, чыданыкпай öрö туруп келди. Карабаш дезе там ачуурканып, сабатканын билдиртпеске албаданып, jÿзин сууга jунуп алала, оноҥ Койлого токуналу айтты:

– Кыска шалмар кийерге jарабас дежет. Андый jаҥ jок дешкилейт... оныҥ учун мöткö тийбедим.

Койло Карабаштыҥ кызарып калган кöстöрин аjарала, торт чöкöнип, бозулар jаар баштанала, чöйö сыгырып ийди...

4

Ургун jааштыҥ кийнинде öзöктиҥ суузы jарадынаҥ ажынып, табыжы jаанай берди. Кÿнчыгыш jаар араайын кÿркÿреп, jылып брааткан караҥуй булуттардыҥ jÿзиндеги солоҥы jÿзÿнjÿÿр öҥиле мызылдап, ойной берди. Айазып клееткен теҥериниҥ учынаҥ jабызай берген кÿн сÿÿнчилÿ чалып турды. Ак-мал мааражып, мööрöжип, ончозы кобылардаҥ ла jалаҥдардаҥ деремне jаар клееттилер.

Карабаш, Койло, Пейтке ле чокол Пайскан бийик тöҥниҥ бажынаҥ öзöктö кÿркÿреп jаткан сууныҥ табыжын тыҥдап отурдылар. Чокол Пайскан кемди де сакып, öрöги айылдар jаар ÿзÿги ле jок аjыктап отурды. Пейтке шинелин чалынду öлöҥгö тöжöп ийеле, кыйын jадып алала, айтты:

– Jе, jуунды ачыгар...

– Jуунды ачсын деп, нöкöр Пейтке шÿÿлтезин айтты, jуунды ачарга jараар ба, jок по? – деп, Карабаш тизеленип алала, Койло ло чокол Пайсканнаҥ сурады.

– Список аайынча беш кижи болор керек, jе Стапан jуунга келбеген, байла, jааназыныҥ одынын кезип jаткан болор... Канайдарыс?..

– Ачар, ачар – деп, Пайскан ла Койло айдышты.

– Jе, jуунды ачар деген кижи колын кöдÿрзин!

Пайскан ла Койло колдорын Пейткедеҥ озо кöдÿрдилер.

Пейтке сол колын араай, токуналу кöдÿреле, анайда ок араай салып ийди.

– Чын баштаактар ба? – деп, Карбаш Пайскан ла Койлоныҥ той балкашка уймалып калган шалбак jÿстерине кöрди. Jаратпай турган кижи чыкпады.

– Алаҥзыбай ла ачаактар ба?..

Алаҥзылу кижи база табылбады. Карабаш штаныныҥ кажынаҥ тетрадьтыҥ уужалып калган лизин чыгарала, чокум, jарт ÿниле кычырды:

– Бÿгÿнги jуунда эки сурак туруп jат: Баштапкы сурак коомой кылыкту Барамаш, Аҥчы ла Jудабай керегинде. Экинчи сурак ат аданары jанынаҥ. Баштапкы сурак аайынча куучынды нöкöр Пейтке айдар. Нöкöр Пейтке, куучындагар – деп айдала, Карабаш öлöҥгö лаптап отурып алды. Пейтке öрö туруп алала, jÿзин соодып, бир эмеш сананала, айтты:

– Контра кылыкту Барамаш, Аҥчы ла Jудабай jолдыҥ кырында кажатка jажынгылап алала, кÿнÿҥ ле öрöги айылдардыҥ уулдарын соккылап jат. Бу jуунда бис оны шÿÿжеле, öчти канайда алза jакшы болор деп кöрööктöр. Кем нени сананып турганын айдыгар – деп, Пейтке айдала, ойто ло кыйын jада берди.

Чокол Пайскан колын кöдÿрди.

– Jе шÿÿлтеҥди айт, чокол Пайскан.

– М-мен бо-бодозом, Jудабайдыҥ айылыныҥ ÿстине мемеестеҥ таш тоолодып ийер керек! Би-бир он кирези таш тоолодып ийзе, jа-jакшы болор эди...

– База кемде шÿÿлте бар? – деп, Карабаш jуун эдерге сÿÿйтен чотобод Бешпекке öткöнип сурады.

– Аҥчы эштиҥ бир-эки кужын jыга согуп салар керек – деп, Койло кошты.

– Jе база кемде шÿÿлте бар?..

– Мен бодозом, Jудабай ла Аҥчы Барамаштыҥ сöзинеҥ ле чыкпай jат. Нениҥ учун дезе Барамаш олордоҥ бöкö. Мениҥ шÿÿлтемле болзо, ол уулдарга шок этпей, Барамашка шок jетирер керек – деп, Пейтке бир де меҥдебей, отурган уулчактардыҥ jÿзин аjыктап, куучындады. – Барамаштыҥ эjези Абыjык... Абыjыктыҥ маалазында дезе аайы jок кöп брюкпелер бар. Мен бодозом, оныҥ брюкпелерин уурдаар керек...

– Ме-мен jöп – деп, чокол Пайскан тургуза ла колын кöдÿрди.

– А туттурып алзаас, не болор?.. – деп, Койло чала алаҥзып айтты. Карабаш бир эмеш сананып турала, оноҥ арткандарына айтты:

– Нöкöр Пейтке – каргычы, ого кем де тыгынып болбос... Мен бодозом, нöкöр Пейтке элдеҥ озо контра немелерди каргайла, Абыjыктыҥ брюкпелерин уурдаар учурлу. Jе кандый?

Бу сöстöрди угала, Пейтке оморкоп, шинелиниҥ ÿстине ке дейе тартыла берди. Чокол Пайскан ла Койло бу сöстöрди база jарадып уктылар.

– Бу шÿÿлтени jарадып турган болзогор, колыгарды кöдÿреер! – деп, Карабаш колын öрö кöдÿрди. Пайскан ла Койло, jöптöжип алган чылап, колдорын чÿрче ле саҥ öрö сырайтып ийдилер.

Пейтке колын бойы учун база кöдÿрди.

– Абыjыктыҥ брюкпезин качан уурдаарыс? – деп, Койло тöҥниҥ алдында jÿрген бозуларын кöзиниҥ кырыла аjыктап сурады.

– Бу сурак аайынча каруузын Пейтке айдар – деп, Карабаш jерге ойто ло отурды. Пейтке белин jÿктенип ийеле, арыбери араай телчип, айтты:

– Барамаш баштагандар бÿгÿн ончозы балыктап барган... ойто келгилегелек. Айдарда, Абыjыктыҥ маалазын кÿн кырга отура ла берзе, уурдаар керек. Jе база кемде сурак бар? öй jетсе ле, ончогор Абыjыктыҥ чедениниҥ jанында болыгар.

Пейтке Койлого кылчайып кöрöлö, Карабашка баштанып jакарды:

– Баштапкы сурактыҥ алдына черте тургузып сал...

– Экинчи ат аданары jанынаҥ – деп, Карабаш штаныныҥ кажынаҥ чаазынды катап ла чыгарып айтты. – Бу сурак аайынча нöкöр Пейтке мени куучындазын деп айткан. Баштайын ба, а, уулдар?

– Куучында ла! – деп, чокол Пайскан айтты.

– Нöкöр Пейтке бойыныҥ jалтанбас кылыгы учун, бастыра деремнеге jарлу каргычы болгон учун, бойына Буденныйдын адын аларга jат – деп, Карабаш чаазыннаҥ кычырды. – Кем канайда сананып туру? Айдыгар, уулдар.

Койло чала алаҥзып отурды, jе чокол Пайскан мындый шÿÿлтени сÿрекей jаратты. Уулдардыҥ эки jара бöлине бергенин сезеле, Карабаш кол кöдÿрзин деп сурады.

Койло колын кöдÿрбеди. Пейтке коркыган бойынча, чокол Пайсканла кожо колын кöдÿрип, Койлоны jеҥип алды. Карабаш тургуза ла jарлап ийди.

– Пейткедеҥ туура – бир кол, Пейтке учун – эки кол. Нöкöр Пейтке эмди Буденныйдыҥ адын аданар! Эмди мен Чапаев болорго турум. Кем jöп?..

Койло jöпсинип, тургуза ла эки колын кöдÿрди. Чокол Пайскан Пейтке jаар тартылап, Карабашты шоодып айтты:

– Ка-кардыҥ тежик, а-а Чапаев болорго jадыҥ!..

Карабаш ачынган бойынча, jуунды öткÿрерин ундып, чокол

Пайсканныҥ бултуйып калган jаагы орто jудрукла туда берди. Чокол Пайскан база jаба калбады. Ол тудужып турала, Карабаштыҥ ачык кардын тиштеп ийерде, jуун токтой берди.

Пейтке öрö турала, согужып турган уулчактарды айрып, jуунды оноҥ ары кöндÿктирди:

- Карабаш эҥ ле кöп брюкпе экелзе, ол тушта оныҥ сурагын катап кöрöрис. Кем jöп? Колдороорды катап кöдÿригер!

Койло аказынын адаанын алып, колын öчöжип кöдÿрбеди. Оны тообой турганын кöрöлö, Пейтке каныгып, Койлоны будыныҥ бажыла тееп ийди. Койло аайы-бажы jок калактап чыгала, Пейткениҥ колынаҥ тиштеп ийерде, согуш анаҥ ары кöндÿкти. Чокол Пайскан Пейткени кöкидип турды:

– Койлоны к-карга, Пейтке карга!..

Карабаш Пайсканныҥ кÿнге карара кÿйÿп калган jиткезине бар-jок кÿчиле jудрукла сокты, Пейтке нениҥ де учун Пайсканга болужып, Карабашты кийнинеҥ тутты. Согужып турган ийттер чилеп, ончозы бир jерге борчоктоло бердилер. Койло ончозынаҥ кичинек болгон учун, оны Пейтке керекке де албады. Пейтке ле Пайскан Карабаштыҥ эки jанына селбектенгилеп, jерге jыгып аларга тургандар. Койло Пайсканныҥ кийин jанынаҥ келеле, будынаҥ тудуп, оны jерге jыга тартып алды. Карабаш бу кыска öйди тузаланып, jерге jада тÿшкен бойынча, будыныҥ болужыла Пейткени бажынаҥ ажыра чачып ийди. Шинели jайылып, Пейтке тöҥди тöмöн тоголонды. Пайскан jаҥыскан артып калганын кöрöлö, тöҥди одура качып jÿгÿрди.

Пейтке тöҥниҥ алдына тÿжÿре тоголонып тÿжеле, jердеҥ jаҥы ла туруп, шинелин кактап алала, оноҥ тöҥниҥ ÿстинде Карабаш ла Койлоны та нениҥ де учун алтай чöрчöктöрдиҥ сöстöриле, кеjири кырлайганча ла, каргап турды:

– Тфу-уу!!! Кöзиҥди кускун чокызын, кардыҥды каргаа чокызын! Тфу-уу!..

Пейтке анайда чилекейин узак чачылтып турала, учында jана берди.

Койло Пейткениҥ каргыжынаҥ коркып, Карабашка шымыранды:

– Акы, Пейткениҥ каргыжы биске jетпес пе? Ой-ой, акы, эмди öлÿп каларыҥ! Ы-ы!.. – деп, учында ыйлай берди.

– Коркыба, Койло!.. Пейткениҥ таҥдайында тижи кече тÿжÿп калган – деп, Карабаш Койлоны токунадарга тöгÿндеди. – Тÿкÿргей ле... Тÿней ле не де болбос... Ол башкÿн Пандюшты база каргаган, а Пандюш эмдиге ле тирÿ...

Чокол Пайскан Пейткеге кожулып алала, сууны jакалай тöмöнги айылдар jаар jÿре берди. Карабаш бозуларды jуунадып, ферма jаар айдаарга сананды, jе колхозтыҥ уйлары саалбаган, бозулар айдаарга арай эрте болды. Карабаштыҥ jудруктадып алган кöзи ÿзÿги ле jок тартылыжып, тыҥ ачып турды. Койло аксаҥдап, jабызап брааткан кÿн jаар катап-катап кöрÿп салат. Кÿн кырларга отура ла берерде, Койло аксаҥдап, Абыjык эмегенниҥ айылы jаар jÿгÿрди. Карабаш чала кайкап, Койлоны ээчиде аjыктап тура калды. Jаан удабай иштеҥ jаҥы ла jанып келген Абыjык эмегенниҥ шаҥкылдууш ÿни айылдыҥ эжигинде угулды:

– Адыбайдыҥ уулы мында нени ундып койгон?.. Мен ол шайтанга уурдазын деп, мында брюкпе отургускан эдим! Акыр, ол бери келип кöрзин. О-ой, Карабай, мен уйды сааганчам, ол мааланы каруулда, Адыбайдыҥ уулы келетен дежет! Бас, бас! Ол аланчыкта кыстап койгон, ийт соготон шыйдамды алып ал!..

– Хо, хо, хо! – деп, Карабайдыҥ каткызы угулып турды.

Кызыл эҥирде, качан Карабаш ла Койло бозуларын чеден-

ге сугуп, ончозын тоолоп салала, jанарга шыйдынгылап турарда, сууныҥ ол jанында, Абыjыктыҥ маалазында, кемдердиҥ де аайы-бажы jок багырышканы угулды. Ол калак-сыгытты öткÿре Абыjык эмегенниҥ шаҥкылдаганы ла Карабайдыҥ карсылдада каткырып турганы угулды.

Бир канча öйдиҥ бажында Пейткениҥ каркырап турган тунгак ÿни угулды;

– Тфу-у!.. Кöзшгди кускун чокызын, кардыҥды каргаа чокызын, Карабай!

Тÿжине аштап калган Карабаш ла Койло айылы jаар сÿÿнчилÿ jанып клеттилер...

5

Арканыҥ уур, jажыл шаҥкылу кайыҥдарын бир эмештеҥ саргартып, кÿс билдирбезинеҥ jууктап келди. Эмди кÿреҥзий берген jалаҥдардыҥ ÿстиле таандар чуркуражып, кере ле тÿжине балдарын учарга ÿредип турдылар. Туулардыҥ ортозында jайылып калган кичинек деремнениҥ jадын-jÿрÿми, тыш jанынаҥ кöргöндö, ол ок бойы, бир де кичинек кубулбаган немедий билдирет. Jе онызы андый эмес болгон. Каа-jаа келип турган газеттердеҥ ле фронттоҥ келип турган письмолордоҥ бистиҥ черÿлер Берлинниҥ бойына jууктап келгенин jурттыҥ улузы кычырып, калганчы кÿчтерин салып, jууныҥ капшай токтоорын чыдашпай сакып тургандар. Ончо албатыныҥ сагыжы jарык, кöдÿриҥилÿ бол гон. Эки-ÿч j ыл кайра jÿрген jÿрÿмин кем де эске албаска турган. Jе андый да болзо, jуулу-чакту öйдиҥ калганчы кÿзи эрикчилдÿ болды. Ыраак тÿндÿктеҥ учуп брааткан турналардыҥ кыйгызы кажы ла кижиниҥ jÿрегине ачу-ачу томулып турар болды. Jолдор сайын аркадаҥ эҥмектеп келген шылырууш сары бÿрлер кижиниҥ бажына кöп эрикчилдÿ санаалар эбелтет...

Карабаш ойногон jалаҥдарын аjыктап, чике ле боочыныҥ ÿсти jаар тыйрыйып барган чичкечек jолло меҥдей базып браатты. Арказына jÿктенип алган кеден таарыныҥ буузы ийиндерин базып та турза, jе ол онызын эзебей турды. Теҥери айас, кей ару, эбире саргарып брааткан аркалар ла jалаҥдар сÿрекей тымык болгон. Кышка белетенип, саргара берген öлöҥниҥ ÿренин эмдиге ле jуунадып jÿрген кöрÿктер каа-jаада öткÿн чыйкылдап, оныҥ jолын кечире маҥтажа бергилейт. Кайда да, арканыҥ тереҥ тÿбинде, томуртканыҥ агаш чокып jатканы jарт угулып турды. Jалаҥныҥ кичинек боро чычкандары Карабаштан чочыгылап, кургак öлöҥди шылырадып ийеле, ойто ло тымыгылап калат. Карабаш боочы ажыра jаан орус деремне jаар

барып jаткан. Агаш тÿÿсте толтыра мöтти орустарга садып ийеле, орус jердеги магазиннеҥ шалмардыҥ бöзин кöрöргö брааткан...

Карабаш терлеп, боочыга чыгып келерде, оныҥ jÿзине тур гуза ла серÿÿн эзин согуп ийди. Ол бу боочыга качан да чыкпаганынаҥ улам, мындагы jерлерди баштапкы ла катап кöрди. Оныҥ алдында кÿнбадыш jаар, мöҥÿн чилеп, суркуражып агып jаткан суулар, чаҥкыр тÿдÿнле тартылып калган кöпöгöш туулар, бойыныҥ jаражыла оны кайкадарга тургандый, кöрÿне берди. Карабаш таныш эмес öзöктöрди, ыраак-ыраак чаҥкыр тайгаларды ла карарган аркалардыҥ ортозында jажарып jаткан тегерик-тегерик jалаҥдарды удаан аjыктап турды. Оныҥ jÿреги бирде кöдÿрилип, бирде jабызап турганы билдирет. Турналар туулардыҥ, jалаҥдардыҥ ла öзöктöрдиҥ ÿстиле комудалду туркулдажып, тÿштÿк jаар учкылап браатты. Карабаш jÿгин белинеҥ тÿжÿреле, солун jерлерди узак аjыктап, амырап отурды. Боочыныҥ ары jанында, jаан ак jалаҥныҥ чике ле ортозында, орус деремне кöрÿнет. Деремнениҥ ары jанында jалаҥдарда, кобыларда ла jалбаҥдарда саргара быжа берген аштар ыраактаҥ сÿрекей jараш кöрÿнгилейт. Карабаш таарын ойто ло jÿктенип алала, орус деремне jаар jÿрексиреп, тÿрген базып ийди.

Ол öскö деремнени, оок балдарды, сагалдары барбак кержактарды коркышту сонуркаганду аjыктап, мöдин алдына тургузып алды. Солун улусты, jаан-jаан jабулу, бийик каалгаларлу тураларды аjыктап, мöди керегинде ундып та салды. Ол онойып сÿрекей узак турган. Нениҥ учун дезе ол орус тилди билбес болгон, оныҥ jаныла öткилеп турган улус оны мöт садып турган уулчак деп билгилебей де турган. Мöдин jÿк ле тал тÿштиҥ кийнинде сап-сары кабакту, андый ок сары кирбиктÿ оруска садып ийеле, ойто jанарга меҥдеди. «Мöттиҥ баазы канча? – деп, орус сураарда, Карабаш ого ÿч сабарын кöргÿскен, орус ого нени де айдып, узак турушкан, jе Карабаш jаҥыс ла ÿ’ сабарын кöргÿзип турарда, учында онызы jерге табышту тÿкÿрип ийеле, мöтти кемjип, акчазын тöлöп берген. Ол кирези кöп акчаны Карабаш бойыныҥ jÿрÿминде качан да кöрбöгöн.

Jÿс сегинзен салковой акчаны Карабаш колына бек тудунып алала, орус уулчактардаҥ чала jалтанып, олорго тушташпаска, деремнедеҥ öскö jолло чыгып, боочыныҥ алдына jеткенче ле jÿгÿрди. Jе оныҥ кийнинеҥ кем де сÿрÿшпесте, ол jаҥы ла токунап, алаканыныҥ терине öдÿп калган акчаларды катап кöрди. Акча, чындап та, сÿрекей кöп эмтир.

Кÿн jабызай берерде, Карабаш бойыныҥ деремнезине jууктап келди. Таныш эмес орус деремнеге барып jÿргени ле кемнеҥ де болуш сурабай, jаҥыскан садыжып jÿргени оныҥ jÿрегин кöкидип, оморкодып турды. Оныҥ учун ол деремнениҥ учында, сууныҥ ичинде, ойногылап jаткан балдарды да кöрбöй, кöндÿре öдö берди. Балдар Карабашты кöргилеп ийеле, ойындарын таштап, ончозы оны аjыктап тура калдылар. Карабаш, солдат чылап, чокум-чокум алтап, деремнеге кирип келди. Айылыныҥ эжигине jууктап келерде, та недеҥ де маҥзаарып калган энези удура чыкты. Кöнöктöрин калырадып, Карабаштаҥ кандый jÿрдиҥ деп сурабай да, суу экелерге, öзöк jаар jÿгÿрди.

Энезиниҥ чеген азып jатканын ол билип ийди. Карабаш меҥдебей ÿйге кирип, таарын суурала, отко кöмÿп салган кар^ тошконы сакый берди. Энези экелген суузын агаш карытка урала, изий берген jыракылу тоскуурдыҥ суузын солып, оноҥ jаҥы ла сурады:

– Jе, саттыҥ ба?

– Бар немени садып ийбей база... – деп, Карабаш, керексинбей турган кижи чилеп, энезиниҥ сурагына каруузын кÿÿнкÿч jок jандырды.

– Канчага саттыҥ?

Карабаш каруузына унчукпай, акчаны jабыс, тегерик столдыҥ ÿстине таштап ийди.

– Ба-тазын! Бу сен аа-jок акча экелген кижи болбойыҥ?..

Энези акчаны тере кулjаа баштыкка сугала, оноҥ ары

айтты:

– Сабашка черÿдеҥ jанган, бош санаам чыгып браат. Айылчылар эмди бери келер... Ачыбаган чегеним шыбап, аҥканым ашты.

Казанда чеген ÿзÿги ле jок кÿркÿреп турды. Энези какпактыҥ бöгин ача тартала, кÿчи jеткенче ле, ÿрÿп, оноҥ ойто ло от-

тогы турундарды ичкерледип турды. Амзуурын таппай, аланчыктарды ончозын шыгалады, чакыга экинчи катап согулды. Учында курына кыстанып алган амзуурын эске алынала, кÿлге онызын тарый-тарый сугуп, оноҥ очоктыҥ будына тырс-тырс этире соголо, jыракыга суга салды. Оноҥ ойто суура таркан бойынча, öлÿлеп, эреҥистелип турала, бойына бойы эрмектенди:

– Ара тартып ийейин дезем, айылчылар кöп, ажырып ийейин дезем, аракызы коомой... Бу ашты канайдатан?..

– Айылчылар клеет, клеет! – деп, кенетийин тышкары балдардыҥ кыйгызы угулды. Карабаштыҥ энези эжиктеҥ бажын чыгарала, араай арбанды:

– Jе бу Момонныҥ кылыгын кöрзööр, улустар! Ол улусты эмеш орой до экелзе кайдар?.. Jок, jок! Кыртыжым келет. Ол татар эмеенле качан бирде табарыжар болдыс па. Качажып ла келгенисте, кабыжа беретен эдис!..

Оноҥ ойто ло кире конды. Карабаш Сабашканы кöрöргö чыга конды. Öзöкти öрö кара ла баjырт калаҥы улус кожоҥдожып клеетти. Эҥ ле алдында эки келинге колтуктадып алган эзирик Сабашка клееткен эмтир. Сабашка кара погонду, гимнастерка чамчалу, jолдорын обмоткала jырс ла ороп алган, пилотказын кыйа кийип алган jетти.

Ончолоры кÿркÿрежип, ÿйге кирдилер. Калбайчы 5меген öбöгöниле оморкоп, тоскуурдыҥ канадына отурып алды. Сабашканы тöрдö турган столдыҥ кийнине отургызып салдылар. Эпши jанында, улаада, кандый да эмеендер чöйö кожоҥдожо бердилер:

Чапкан öлöҥ корболу,

Чапкан öлöҥ корболу...

Чактаҥ арткан jыргалду,

Чактаҥ арткан jыргалду.

Jууган öлöҥ корболу,

Jууган öлöҥ корболу...

Jуудаҥ арткан jыргалду,

Jуудаҥ арткан jыргалду!...

1

Эки келин элижип-селижип, чööчöй салгылап турды. Чööчöйлöрдиҥ кöп сабазы Сабашка jаар барганда, Калбайчы эмегек оморкогонына чыдажып болбой, оттыҥ алтыгы jанына отурып, оноҥ ойто ло тоскуурдыҥ канадына чыга берет. Колхозтыҥ председатели Тырышпак Сабашкала jуу керегинде jардак куучындажып, оноҥ jарсылдада каткырып, колхозтыҥ ижин куучындады. Карган öбöгöндöр чööчöйлöрин чöрчöктöбöй ичкилеп алала, каҥзаларыныҥ ыжын jайылтып, jÿзÿн ле базын немелер керегинде куучындажып отурдылар. Эпши jанында jир ле каткы. Кокур, кожоҥноҥ улус jÿÿле бергендий, бойлорыныҥ ÿнин де угуп болбой отургылайт. Карабаштыҥ энези уйатка тÿшпеске бар-jогын салып, бажы айланганча ла, отты эбиреде jÿгÿрип турды.

Сабашка черÿде болбогон до болзо, jе кондеподо турала, Новосибирсктеҥ jанып келген. Алтай улус оны jуудаҥ келген кижиге тÿҥей бодоп, айылы-jуртына кычырып, ажы-тузын салып, кÿндÿлеп турган. Jуудаҥ келген фронтовиктер та нениҥ де учун кондепоныҥ уулдарын кöргилебейтенин Карабаш jакшы билетен болгон. «Байла, кондеподо чын солдаттардыҥ бойы эмес» – деп, Карабаш сананып туратан. Jуудаҥ келген улус бÿгÿн Сабашкала кожо jок болгонын Карабаш тургуза ла кöрÿп ийген. Оныҥ учун ол тыҥ jилбиркебей де, Сабашканыҥ темир башту американский ботинказын аjыктап, jаҥыртыктыҥ ÿстинде jатты.

Чокол Пайскан, Барамаш, Койло кысталыжып, оосторын ачкылап алала, Сабашканыҥ кажы ла сöзин эжиктиҥ jанынаҥ тыҥдап турдылар. Jе табышка не де угулбай турган. Келиндер кокурлажып, Сабашкага чööчöйлöрин ээчий-деечий бергилеп, мынайда айдып турдылар:

– Jе уурта, Сабашка! Бис jаантайын ууртап турбай!

– Акыр, Сабашка, бу мен Поросконыҥ чööчöйин ууртайла, менийин ууртабаска туруҥ ба? А не, Поросконыҥ чööчöйи менийинеҥ амтанду ба?

Сабашка jарсылдада каткырып, каруузын анайда ок jандырып отурды. Келиндерле кейлежип, чала öдö бергенде, Калбайчы эмегени тыҥ-тыҥ jöдÿлдеп ийеле, арбанып отурды:

– Öйинеҥ öтпö, Сабашка! Катуныҥ jеринеҥ келеле, калыр эрмек айтпа... Эртен-соҥзун бала-барканы баштаарыҥ, балыр сöс айтпа. Токто, токто!

Аракы божогон кийнинде, айылчылар тöмöн, кычырган айыл jаар, чубаштылар. Келиндер Сабашканы колтуктап алала, jергелей бардылар. Калбайчы эмеген öбöгöниле оморкоп, ончозынаҥ озо jеҥил-jеҥил базып, солун-солун кожоҥдорды араай кожоҥдоп браатты:

Азырап кой-гоон балам бар,

Айылына jан-гаан эрим бар!

Jаҥарлажып, чуркуражып, Jалакай эмегенниҥ айылына келдилер. Сабашка эзириги jаанай берерде, оттыҥ айагында кÿлди буркурада тееп, саҥ башка биjе биjелеп турды. Калбайчы эмеген тоскуурдыҥ канадында отурды. Сабашка Пороского, оноҥ до öскö эмегендерге келтей кöзиле имдеп, оноҥ саҥ башка сöстöр кыйгырат.

– Бу нен кыйгырадыҥ, Сабашка? – деп, Саламчы сурады.

Сабашка оттыҥ айагына талтайа туруп алала, Саламчы

öбöгöнгö каруузын мынайда jандырды:

– Э-э... эмец тил, немис тил, öбööн!...

– А бу не-е деп айтканыҥ, уул? – Саламчы öбöгöн суйук сагалду ээгин чöйип, бут бажына туруп чыкты.

– Jе не деп айттыҥ?

Сабашка бир эмеш тентирилип турала, оноҥ айтты:

– Аш ас, баш тас айтканы, öбööн...

– А бот кöрзöҥ, кандый? Немец те болзо, нени айдып jат! – калай берген Саламчы öбöгöн торт токунабай барды. – А олордо андый сöс база бар туру не, уул?..

0-ой! Балалайка ойноп jа-ат,

Мениҥ jÿрегим оорып jа-ат.

Мениҥ ÿÿрем келип jа-ат,

Меге канпет экел jа-ат!..

Кенетийин балалайканыҥ сокконы ла уйларын саап ийеле, jыргалга jаҥы ла келген доярка келиндердиҥ кожоҥы угула .берди.

Ой, се-ениҥ кара чамчакды-ы Паласкаю каждый де-ень...

Се-еник кара кöзикди-и Вспаминаю каждый де-ень!..

Сабашка кÿлди катап ла буркурада тебе берди. Саламчы öбöгöн бир эмеш салбаҥдап турала, оноҥ тиштери öткÿре чыкырып, биjелебей токтоп калды. Сууныҥ ол jанында jаткан айылдардаҥ элчиге келген Эмелчи, улус уксын деп, бар-jок кÿчиле кыйгырып турды:

– Jе, улустар, ол jанда jаткан айылдар jаар капшаай баскылагар. 0-ой, Пороско! Улусты баштазаҥ! Бу не-е тен шуулап туруҥ ?..

Сабашка чалчыыр эбин таппай, сабарыла кÿнбадыш jаар уулап алала, тоскуурдыҥ jанында кыйгырып турды:

– Анда, jууныҥ jеринде, танкалар jедишпей jат. Танка jок, улус ташла jуулажып jат, а слерлер, кÿрÿмдер, мында аракыдап jадаар!..

– Болор, болор... Саҥ башка неме айтпа! – деп, оттыҥ jанында отурган ÿйи, эри политически jанынаҥ jастыра сöс айдып ийбезин деп, чала jалтанып, арбанды. – Токто, токто!... Кöргöн неме ичте ле jыдызын. Токто, токто... Оноҥбашка, отту турун jиириҥ!..

Ончолоры кожоҥдожып, сууныҥ ол jанына кечерге шыйдына бердилер. Jе Сабашканыҥ эзириги jаанай берген, эмеш серизин дежип, ончолоры очокты эбире чуркуражып турдылар. Сабашка оттыҥ jанына jабыланып отурып алала, чилекейин агызып, чачын салактадып алган, чала jарбынган айас мынайда кожоҥдоп отурды:

Ак боочыныҥ ар jанда Ак jалаалу бöрким калт.

Аба чöлдиҥ тÿбинде Алган эжим jада калт...

Бу ок öйдö Калбайчы эмегенниҥ: «Аы-ый!» – деген кыйгызы чöйилди. Кÿнÿркеп чыккан эмегени тоскуурдыҥ канадынаҥ тÿже секирген бойынча, отту турунла Сабашканыҥ бажына туда берди. Айылдыҥ ичинде чедиргендер чачылып, албаты-jон тÿймежип чыгарда, уулчактар улаадаҥ араай тур-

гылап, кемге де сестиртпей, тышкары чыга кондылар. Айылдын' ичинде чалчыган Калбайчы эмегенниҥ кыйгызы ыраактаҥ да угулып турды.

УЧИНЧИ БАЖАЛЫК

1

Карабаш айылына jанып келерде, Койло оттыҥ jанында ажанып отурды. Тÿжине бозулар кабырган Койло бош ло арып калган, эмди уйкузырап, кирип келген Карабашты да аjарбады. Энези очокко суулу кööш тургузып, фермада jаш бозуларын ойто барып кöрöргö меҥдеп, айтты:

– Бу суу jылыза, будыҥды jибидип ал, Койло. Уйуктап калдыҥ...

Оноҥ кöнöктöрин алала, караҥуй кире бергенине арбанып, тöмöн jÿре берди. Карабаш ла Койло ажангылап алала, конорго тураныҥ ÿстине чыгып алдылар. Эҥир тÿрген койылып, теҥериде jылдыстар öчöмик суркуража бердилер. Олордыҥ туразынаҥ ыраак jок, койу чагал кайыҥдарга бÿркедип салган кырлаҥныҥ чике ле ÿстинде эҥир jылдыс тыҥ jаркындалып, мöлтÿрей берди. Сууныҥ ол jанында шык турган арканыҥ тÿбинде кандый да куш, кижи чилеп, уур ÿнденип ийди. Тÿжине уйуктаганынаҥ аштап калган соочы чöйö эдип, jемзенип барарга, балдарын jайнулу кычырып, меестеҥ мееске учуп, бедиренип баштады. Теҥерини тал каборто кезе соккон jылдыстыҥ сÿрекей jаркынду jолы кÿстиҥ jедип келгенин керелеп турды.

Карабаш ыраак jылдыстарды аjыктап, уйуктап болбой jатты. Койло jылу кой терези тонло бÿркенип ийеле, уйуктай берди. Оноҥ Карабаштыҥ jöдÿлдегенинеҥ ойгонып келеле, тöмöнги айылдарда чöйö кожоҥдожып jаткан улустыҥ кожоҥын тыҥдап, Карабаштаҥ сурады:

– Акы, сен не уйуктабай jадыҥ? Сеге соок по?

– Jок, соок эмес – деп, Карабаш унчукты. Оноҥ база бир эмеш унчукпай jадала, учында араай, jабыс ÿниле эрмектенди: – Койло, билериҥ бе... мениҥ кайдööн-кайдööн, ыраак-ыраак jÿре берер кÿÿним бар...

Койло чочыган бойынча, jастыктаҥ бажын кöдÿрип келди:

– Кайдööн барарга тургаҥ, акы!...

– Ыраак-ыраак... – деп, Карабаш бойыныҥ санаазын чыгара куучындап jатты. – Кем де кöрбöгöн, кем де болбогон jер jаар...

– Оноор барала, нени эдериҥ?

– Нени ле...

– А колхозко иштебей канай jадарыҥ?..

Койло бажын jастыктыҥ алдынаҥ чыгарып, теҥериде jылдыстарды база аjыктап, унчукпай барды. Оноҥ Карабаштаҥ сурады:

– Акы, тöмöн Бабадай эмеген теҥери ачылганын кöргöн дешкен, ол чын ба?..

– Бабадай кöргöнин билбезим, jе теҥери чып ла чын ачылып туратан дежет...

– А-а... – деп jöпсинеле, Койло унчукпай барды.

Карабаш Койлого бойыныҥ санаалары керегинде узак куучындады, учында арыйла, уйкузырап, тымый берди.

Кенетийин Койло бажын öрö кöдÿрип келеле, айтты:

– Акы, эртен Степканы согоок по?

Карабаш унчукпады. Койло Степка керегинде бойыныҥ санаазын оноҥ ары айтты:

– Городской неме болуп, тен öткÿре jыдып jат. Jааназыныҥ одынын да jарып болбой турганда, оноҥ нениҥ кижизи болотон. Тьфу!.. – Оноҥ уйуктай берди.

2

Эртен тура энези тöмöртинеҥ тöртöнгö шыдар укту jоон кучалар айдап экелди. Кучаларды чеденниҥ jанына токунадып салала, бойы, курсак азарга, айылга кирди. Карабаш ла Койло кучалардыҥ кÿчÿлдеде сÿзÿшкенинеҥ ойгонып келгендер. Эмдиге ле уйуктап jаткандарын энези билзин деп, тураныҥ эки толугынаҥ jарышканча jерге тÿжÿп келдилер. Jе Койлонын тере штаны толукта тон илерге кадап салган jоон кадуга илине берерде, ол айрыларга албаданды, jе каду оны божотподы. Бу ла öйдö айылдыҥ эжигинеҥ энези кöнöктÿ чыкты. Энези оны кöрÿп ийгенин билеле, Койло öнöтийин калактай берди:

– Jоо, кудаймай! Бу Калчыштыҥ jööжöзин илетен кадузы кайран штанымды jара согуп баат! Кайран штаным, кайран штаным! Энем мени кийзин деп, jеерен бозуныҥ терезинеп кöктöп берген кайран штаным, кайран штаным!..

Койло штанын Калчыштыҥ толугында кадуга jыртып та аларда, jе энези оныҥ калагын уккан бойынча адылбады. Ол jайынтыны чеден ажыра тöгÿп ийеле, jаныс ла мынайда айтты:

– Буjубайдыҥ кискези чилеп, толук сайын не кырлап туруҥ, арык шайтан! Ол кучаларды барып, одорго айдагар. Кÿскиде койлорго агыдатан укту кучаларды jылыйтар болзогор, jалына бажыгардыҥ тÿги де jетпес...

Карабаш ла Койлоны тырык мÿÿстÿ казыр кучалар керекке бодобой, аjыктап кöргилейле, кÿÿн-кÿч jок бурылып, сууны кече бердилер. Койло кайкаган бойынча, сыгырып ийди:

– О-о, бу кучалар ла болтыр база!..

– Олор ончозы эмдик кучалар – деп, Карабаш айтты. – Ажанып алала, олорды jалаҥда ÿредерис.

– Келип изÿ курсак ичип алала, ол кучаларды jажаҥ jерге апараар, кулигандар! – деп, энези айылдыҥ эжигинеҥ бажын чыгарала, олорго кыйгырды. – Jÿзеерди jундаар ба, jок по? Капшай, мында слерле соодожотон öй jок.

Уулчактар jÿстерин агын сууга чала-была jунгылап алала, айылы jаар ажанарга jÿгÿрдилер.

– Бу мында чайга кадатан сÿттиҥ каймагын кемеер каймап салган? – деп, энези jес чöйгöндö чайдыҥ тузын собурып, айтты. – Jок, бу балдардыҥ кылыгын, улустар! Былар jааназа, жюйлик немелер болор...

Койло каруузын jандырардыҥ ордына оозына картошко тыктап ийеле, Карабаш jаар кылчайып кöрди.

– Öскö кижиге кылчаҥдаба, арык шайтан, сÿттиҥ каймагын сенеҥ öскö шÿÿр кижи jок – деп, энези унчукты. – Кеjимеш чилеп, табыланбай, капшай ажанаар. Ол кучалар jÿре бербезин. Кÿн изигелекте, эмеш отодып алаар. Меге бозулардыҥ абрадын алар керек, слерле соодожор кÿÿним jок.

Тере штандары калырап, Карабаш ла Койло öрö турдылар. Уулчактарын аткарып ийеле, энези чапчакка сÿт уруп,

кöнöктöрин тудунганча, ээчий чыкты. Карабаш ла Койло кучаларды öрöги аркада jажаҥ jаар, чабаалардыҥ ары jаны jаар, айдай бердилер. Бороттыҥ энези чалгызын jÿктенип алган, öткÿÿлде туштады. Карабаштыҥ энези кöргöн бойынча, Содоной эмеген айтты:

– Бу мынаар, öрö аркада, бир кичинек чабатан jерим бар эди, мал тепсеп койды, та кайтты болбогой. Оны кöрöргö браадым.

– Чапкан jереер кöп пö? – деп, Карабаштыҥ энези бойыныҥ уйына арбынду öлöҥ этпегенине каран ачынып сурады.

– Кöп тö эмес – деп, онызы каруузын айтты. – Акыр, сен ол уулдарыҥды jакып сал. Кижиниҥ покозын тепсетпезин.

Содоной эмеген каҥзазын туура тиштенип ийеле, öрö басты. Карабаштыҥ энези: «Бу эмеен öлöҥди кажы тужынаҥ чаап турган болотон? » – деп алаҥзып, тöмöн барарга меҥдебей, оныҥ кийнинеҥ бир эмеш öйгö аjыктап турды.

Содоной эмеген чабааларга киреле, бир канча öйдиҥ бажында, калактаганча, кайра jÿгÿрди. Карабаштыҥ энези чочыган бойынча, токтой тÿшти. Содоной эмеен солуктаганча ойто jетти:

– А кудай дезеҥ база, Кожоҥчы, бу мынаар, öрö аркада, саҥ башка неме jÿрÿ!.. Jÿрегим jолдо тÿш калды ошкош...

– Бу jаан кижи канай тураар? Бу мындый нени кöрÿп ийДеер?

Содоной эмеен чалгызын jерге чачып, отура тÿшти:

– Чабааларга кирип ле клееткен ошкош эдим... Оноҥ Бултуй кескен тургакту тыттыҥ тöҥöжиниҥ ары jанынаҥ кучага минип алган кижи маҥтада берт... Эт ле jылаҥаш кижи Эм-Сууныҥ кырлаҥын ажыра чаба берт!.. Бу ай да эскире берген эди, кижиниҥ кöзине кöкö тÿште кöрмöс канай кöрÿнер болды?.. Jÿгÿрип jатканымды не деер!..

Содоной эмеен терин jикпезиниҥ эдегиле арланып, тыныжын алынып болбой отурды. Jаан кижиниҥ мындый сöстöрин угала, Кожоҥчы да чочый берди: «Бу нени кöргöн кижи болотон? Jажы jаанаган сайын аймап брааткан кижи болбой...» Алаҥзып, маҥзаарып турала, учында айтты:

– Оны jакшыга кöрÿнип турган деп тураар ба?.. Jок, анда jакшы ла jок, Бороттыҥ энези...

Шак ла бу öйдö Карабаш jаны алган кучаларды ÿредип, jелбер тÿктÿ кара кучаны минип алган тужы болгон. Штанын jыртпаскасуурала, кайыҥныҥбудагына илип салган. Каракуча узак туйлап турала, jерге jада берген. Карабаш онывг мÿÿстеринеҥ салбай, узак ла тартышкан. Jе учы-учында кара куча мекеленип, бир эмеш jадала, оноҥ тура jÿгÿрен бойынча, оок чырбаалдарды jыга табарып, Эм-Сууныҥ кырлаҥын ажыра маҥтада берген. Jалаҥдардыҥ ÿстиле аайы-бажы jок коркыган Койлоныҥ калак-сыгыды торгулып турган:

– О-ой, кудай, кудай! Кайран акымды кара куча алып jÿре берт! Болушсаар, болушсаар!

Кара куча кайра маҥтап келерде, Карабаш jок болгон. Койло, эбире кырларды торгулта кыйгырганча, Карабаштыҥ кийнинеҥ ары оны бедиреп брааткан.

Карабаштыҥ буттары тарбайып калган, кажаттыҥ алдында jатты. Койло оны кöргöн бойынча, оноҥ тыҥ калактай берди:

– А-акым, öл калган туру не, оо-о!!!

Карабаш балкашка уймалып калган jÿзин öрö кöдÿреле, Койлоны токунадып айтты:

– Jе болор, кöп атырба! Калапчы öбööн букадаҥ да jыгылала, ыйлабаган. Неге тен ыраланып туруҥ? Кара куча кайдаар баады?

– Ка-кайран а-акым, кара кучага минбе! – деп, Койло ыйын токтодып болбой, кажаттыҥ алдында отурды.

Бу ла öйдö кажаттыҥ бажынаҥ чокол Пайсканныҥ бултуйып калган, борпок чырайы кöрÿнип келди. Олордыҥ айылындагы улус бÿгÿн эттÿ кöчö ичкен болбой кайтсын; Пайсканныҥ эрдинде jапшынып калган кöчöниҥ саалары jÿрди.

3

Чокол Пайскан кажаттаҥ тÿжÿп келеле, тыҥ jÿрексиреп, айтты:

– Т-тöмöн крлайдыҥ уулдары, бистиҥ öрöги крлайдыҥ сусуузынаҥ балык тударга келген...

Карабаш тургуза ла jÿрексиреп чыкты:

– Кемдер келди?

– Па-Пандюш, ба-база бир ка-кандый да неме...

– Пандюштыҥ кычузын берерис – деп, Карабаш айтты.

– Тöмöн крайдыҥ балыгы jетпей турган чылап, ол бери чортко келген бе?

Карабаш, Пайскан ла Койло коолдоҥ таштар терип алала, балыктап келген Пандюшты сÿрерге баргылады. Койло jаҥы ла ыйлаганын ундып, эмди jаан таштар тудунып алган эрзип клеетти:

– Ол Кеjимештиҥ уулын jакшы ÿредер керек!

Бöкöн талдыҥ алдыла агып jаткан сууда jаткан jаан jалбак ташты Пандюш ла Тыйыҥчы королоп jатканын олор jараттаҥ ла кöрÿп ийдилер. Койло jаан ла деген ташты оҥ колыла алала, Пандюш ла Тыйыҥчыга кыйгырды:

– Öрö крайдыҥ суузына Кеjимеш балык ÿрендеген беди?

– дейле, Пандюштыҥ бажына ташла туда берди.

Пандюш ла Тыйыҥчы арадап келген öрöги «крайдыҥ» уулдарын кöрöлö, коркыган бойынча, суудаҥ чыгара jÿгÿрдилер.

Карабаш Пайсканла экÿ уулдардыҥ коркыйла, таштап ийген балыктарын jуунадып алала, олорды ташла октоп, тöмöн качарга турган jолын тозуп алдылар. Пандюш ла Тыйыҥчы кырдыҥ эдегинде турган Пайсканныҥ айылын орой jÿгÿреле, кыр öрö кача бердилер. Блаап алган балыктарын ÿлежип алала, уулчактар Пайсканныҥ айылына келдилер.

Бригаданыҥ jаҥы ла келген Пайсканныҥ таайы, Самат, оттыҥ айагында отурып алала, кÿлге кöмгöн картошконы чегенге кожуп jип отурды. Уулдардыҥ «тудуп экелген» балыгын кöрöлö, ол, кайкаган бойынча, айтты:

– Ба-таа, бу уулдардыҥ туткан балыгын кöрзööр дö! Кажы, бир-экÿзин берзеер, уулдар, мен бригада jаар апарайын!..

Уулчактар бир балыктаҥ ого бергилеп ле jадарда, кенетийин содон айылдыҥ ÿстиги jанында улаазына кырдаҥ тоолонып тÿшкен таш согулды. Экинчи таш улаага кÿч этире согуларда, Самат айылдаҥ чыга конды.

Пандюш ла Тыйыҥчыны кöргöн бойынча, ол чеденге буулап салган адын минип, кыр öрö баштак уулдарды тударга маҥтатты. Олор атту кижидеҥ качып болбозын билгилейле, кыр-

ды тöмöн jÿгÿрдилер. Айылдардыҥ ортозына тÿшкилеп келерде, Карабаштыҥ «черÿзи» олорды ташла октоп, удура келди. Тыйынчы чыйрагына салдырып, курчуудаҥ айрылып чыгала, тöмöн, айылы jаар, jÿгÿрди. Пандюш анаҥ-мынаҥ арададып, чат ла аргазы табылбай барарда, сууныҥ jанында аайы-бажы jок ышталып турган мылчага кире конды.

– Па-Пандюш мында-а! – деп, уулчактар jаҥыс ÿнле кырдаҥ тÿжÿп клееткен Пайсканныҥ таайына, Саматка, кыйгырышты.

– Акыр, мен ол уулга jедерим! – деп, Самат арбанып, мылчага jаба jортып келди. Аттаҥ тÿжÿре секирген бойынча, мылчаныҥ эжигинеҥ кире берди, jе ышка чыдажып болбой, тургуза ла ойто чыкты.

– Мылчадаҥ чык, уул, тумчаландыҥ! – деп, чокол Пайсканныҥ таайы мылчадаҥ эмдиге ле чыкпай jаткан Пандюшка айтты. – Мылчаныҥ ыжы мениҥ кулак чöйгöнимнеҥ тату болбос – чык, уул! Уктыҥ ба?

Jе Пандюштаҥ ÿн де jок. Пандюштыҥ чыкпазын билеле, уулчактар суу экелип, сускула мылчаныҥ таш печкезине эжиктеҥтурала, чача бердилер. Мылчаныҥташ печкези шыркырап, изÿ буузын jайылтып ийди, jе Пандюштыҥ мылчадаҥ чыгар кÿÿни jок. Мылчаныҥ толугында турган Койло кенетийин кыйгырып чыкты:

– О-ой, уулдар! Пандюш тилин, бöрÿ чилеп, туура тиштенип алала, адушниктеҥ чыгып клеедири!

Мылчаныҥ ачык кöзнöгинеҥ бадыжып болбой, чыгып клееткен Пандюшты Самат чыгара тартып алала, оноҥ штанын суурып, чалканчакла чактырып айтты.

– Айылдыҥ ÿстине эмди таш тоолодорыҥ ба, jок по?

Пандюш чалканчактыҥ ачузына чыдажып болбой, кыйгыр-

ды:

– Мен эмес, Тыйыҥчы тоолоткон! Jо-о, jоо!

– Тоолодорыҥ ба, jок по?

– Jо-ок, jок, тоолотпозым, тоолотпозым!

– Jе, бот, эмди öскö куучын! – деп, Самат айдала, Пандюшты божодып ийди.

Пандюш сÿÿнген бойынча, тöмöн jÿгÿрди, jе сууны кечип ле алала, ончозына öткöнип, айткылай берди.

– Акыр, наjы, мен сени адаҥа табыштырып берзем, тилиҥди кезип салар болор бо! – деп, Самат арбанала, адына минип, бригада jаар атана берди.

4

Карабаш ла Койло jангылап келерде, Степка чеденниҥ ÿстинде кузук чертип отурды. Jааназы, Содоной эмеген, айылында чеген быжып jаткан эмтир. Койло Степкага jаба jууктап келеле, айтты:

– Сен городской уул болуп, не jыдып jадыҥ, уул, а?..

Бу ла öйдö айылдыҥ ичинеҥ jааназыныҥ ÿни угулды:

– Стапан! Бу кайда баадыҥ? Одынды jар, чегенди азар керек...

Степка кузуктыҥ куру кабаазын ыраак тÿкÿрип ийеле, чеденнеҥ тÿже секирип, Койлоло куучындашпай да, Карабашка айтты:

– А бис эртен Jаан Öзöк дööн балыктап барарыс...

Карабаштыҥ jÿреги ачый берди:

– Кöп уулдар барар ба?..

– Барамаш, Кумы, Пейтке, Борис, мен!..

– Бис те барарыс, балыкты слердеҥ кöп тударыс! – деп, Койло айтты. – Городской неме болуп мактанба...

Степка одын jаратан малтазын алала, тыт чуркаларла уружып, Койлого айтты:

– Максага айдар болзом, ол сениҥ ÿлÿÿҥди берер.

Максаныҥ адын угала, Койло токтой берди. Максаны кем

билбес? Школдыҥ балдары Максадаҥ эмдиге коркыганча. Чананыҥ темир башту тайагын тудунып алала: «Немецтерди бистиҥ улус мынайда сÿрÿп jат» – деп, не аайлу сÿрÿжетен эди. Кышкыда балдар школго келгенде, оныҥ айылыныҥ jаныла öтпöйтöн дö. Айла кöрмöстиҥ айылы, öчöшкöн чилеп, сыраҥай ла балдардыҥ школго баратан jолында туруп jат. Школго клееткен балдар Максадаҥ коркып, оныҥ айылыныҥ jанында jолло öтпöй, ак ла кардыҥ ÿстиле келгилейтен.

Максаньиг бир аказы черÿден бу jуукта ла jанып келген, экинчи аказы дезе Барнаулда вагон ремонтойтон заводто иштейле, база jанып келген. Максага ÿч шалмар экелип берген, эмди бу jурттыҥ ичинде Максадый jазалду кижи jок. Макса эмди кÿнÿҥ ле сайын эҥирде ойындарга jÿрÿп jат. Оны Маралчы деп кысла «дружить» эдип туру дешкен, онызы андый да болбой кайтсын. Маралчыдый кыстарла Макса «дружить» этпеенде, кем эдер? Бу jерде Максадый кольцевик jок. Ол кÿнÿҥ ле орус деремнедеҥ почта экелип турганын кем билбес.

Чокол Пайскан баштагандар Макса керегинде куучындажып турганча, Койло айтты:

– Макса туку одын jÿктенип алган клеедири.

– Ма-Максаныҥ кÿчÿктерин барып кöрööктöр – деп, чокол Пайскан айтты. – Ондо тöрт кÿчÿк бар.

Уулчактар Макса эшке келерде, Макса одынын jаҥыс jерге чоголо, айылдыҥ jанында саҥыс чайнап, амырап jаткан эмтир. Уулчактар jакшылажарда, Макса унчукпай, теҥери дööн кöрÿп алган jатты.

– Не келдеер, обезъяналар – деп, учында Макса олордоҥ сурады.

– Jе, Макса, ого jÿк тен бир агаш одын берзеҥ – деп, кенетийин Максаныҥ кичÿ эjези айылдыҥ эжигинеҥ бажын чыгарала, jайнады. – Кÿн ажып браат, удабас энем иштеҥ jанып келер, курсак эмдиге ле азылбаган. Берзеҥ!

– Попробуй ал кöр – деп, Макса айтты. – Бербезим и все.

– Морот, бу Максаҥ одын бербейт – деп, кичÿ эjези айылдыҥ ичинде иштенип jаткан Моротко комудады.

– Макса, бер, одын керек, капшай курсак кайнадарга jадыс

– деп, Морот айылдыҥ ичинеҥ Максаны мекеледи. – Бер, карындажым, бер...

– Бербезим дегем и все – деп, Макса тумчугыла унчукты.

– Канчыйан одын экелгенимди энем кöрбööнчö, слерге бербезим деп айткам и всё!

Макса кольцевик болуп иштеп турганынаҥ улам, орус тилге jакшы ÿренип алган, оныҥучун оныҥ айткан сöстöринде кöп солун сöстöр бар болгон. Ол сöстöрди угарга Карабаш jилбиркеп

туратан. Оныҥ учун эмди Макса «бербезим дегем и всё» деп айдарда, онын jÿреги торт ло шимирей берди.

– Макса, саҥыс берзеҥ – деп, чокол Пайскан сурады.

– Кедери jÿр, обезьяна! – деп, Макса айтты.

Оноҥ Маралчы деп кыстыҥ кöктöп берген калтазын карманынаҥ чыгарала, бойы таҥкы ороды. Койло калтада кöктöп салган кызыл букваларды кöргöн бойынча, капшай кычырып ийди:

– Помни нашу др-ружбу!..

– Сены кычырзын деп айткан кижи jок, голодранец, – деп, Макса айдала, оноҥ буттарыныҥ бажыла Койлоныҥ чарбак ичине тееп ийди.

– Jе, Макса, одын берзеҥ – деп, кичÿ эjези айылдыҥ эжигинеҥ катап ла jайнай берди. Jе Макса каруузын ого jандырбай, таҥкызыныҥ ыжын буркурадып ийеле, jерге чалкойто jадып алды.

– Макса, кÿчÿктериҥ кöргÿссеҥ – деп, чокол Пайскан сурады.

Макса каруузын бербей, чалкойто бир канча öйгö jадала, оноҥ тура jÿгÿрип келеле, кыйгастанып айтты:

– Но ч-чо в-вам надо?! – деп айдала, амыр бербей турган чокол Пайсканныҥ кийни орто тепти. Максаныҥ айткан бу ла орус сöстöринеҥ Карабаштыҥ jÿреги торт ло кайылып брааткан тужы болгон, оныҥ учун Максага тептирип те алганын сеспей калды. Бир ле болгонып келзе, öткÿÿлдиҥ тыштында эмтир. Чокол Пайсканныҥ эрди болчойып калган, бойы jалмажын сыймап турды. Койлого дезе Максадаҥ база jедиже берген ошкош, ол чеденниҥ ары jанында калактап турды:

– Калталу кижи болуп jыдыба! Сениҥ Маралчыҥла jакшы кижи др-ружить те этпес. Тьфу!

Тöмöнги тöҥди ажыра кабырудаҥ мööрöжип клееткен уйларды кöрöлö, кучаларын кабырбай ундып салганын Карабаш jаҥы ла эске алынды. Максаны айткылап турган Койлоны токтодып, уйдыҥ бозузын чеденге бектеп салала, арканы öрö кучаларын бедиреп jÿгÿрди.

5

Эртен тура, качан Карабаш ла Койло jаҥыртыктыҥ ÿстинде тöжöгöн тöжöгинеҥ тургылап келерде, чай кайнадып отурган энези токуналу ÿниле олорго мынайда айтты:

– Ол кучаларды таскыл мееске чыгара айдап салала, балыктап та барзаар кем jок...

Карабаштыҥ санаазы тургуза ла ойной берди:

– Айас кÿнде балык макалу ла тудулар болбой!..

– Jайгы кижи балык jибей база... – деп, Койло jöмöшти.

Энези очокко азып койгон куулы чöйгöндö койу, кÿреҥ öҥдÿ

чайды маказырап, табылу собурала, оноҥ айтты:

– Бу кече Содоной эмеен öрö аркада эт-jылаҥаш кижи эркектер минип алган jÿрÿ деп, солуктаганча jеткен эди, слер, шайтандар, ол колхозтыҥ укту кучаларын мингилеп турган болдоор. Матри, учкандар. Укту куча божозо, уйыгардыҥ баазы да ого jетпес. Кучага минген бедеер, jартын айдаар. Айса кöспöкчи таҥма чындап кöрмöс кöрöлö, кöс-баш jок келди бе?..

Карабаш ла Койло капшай ла ажанып аларга меҥдеп турдылар. Энезиниҥ сурагына Карабаш бултаартып айтты:

– Содоной эмеен солун-солун кöрмöстöр кöрöр боло берген... Бооро теҥери ачылганын кöргöн, оноҥ öлгöн Jыламаштыҥ сÿнезин кöргöн, оныҥ кийнинде торбокко минип алган Калапчыныҥ сÿнезин кöргöн... Эм учындакучагаминип алган кöрмöс кöрÿп ийген дежет...

– Ай эскиде кöрмöс тö тÿймебей база... – деп, Койло jöмöшти.

Энези чарбак кардын отко jылыдып отурган Койлого кылчайып кöрöлö, унчукпады. Чай кайнай берерде, энези чайга база бир эмеш сÿт кожуп, болчок тустарды агаш чуучактыҥ тÿбине салып, чайды соодонып ла собурды.

Капшай ла балыктап барарга энчикпей отурган Карабаш отто турундарды кыймыктадып ийди.

Талканду чайдаҥ тастайганча ичкилеп алала, уулчактар кучаларды мееске чыгара айдап саларга чыга кондылар. Качан jеригип калган кучалар чалынду öлöҥди jолдоп, меестиҥ маҥдайына чыккылай берерде, Карабаш Койлого айтты:

– Барып чокол Паксанды айдып ий. Балыктап кожо барарыстар.

Бир канча öйдиҥ бажында Койло ло штанын кендир буушла буулап алган Пайскан качан ок jеткилеп келди. Пайскан Улаачы таайыныҥ jаан кеден торбычказын салынып алган эмтир.

– Мындый jаан торбычкага канча сууныҥ балыгы бадатан? – деп, Карабаш Пайсканныҥ балык тудуп билбес бойынча jедеген таарлу келгенине чала кыртыштанып сурады.

– Ба-балыкты Барамаш тудар – деп, чокол Пайскан чимиригин кайра тартынды. – Сен база ба-балык тудуп билбезиҥ...

Чокол Пайсканныҥ сöзинеҥ Карабаштыҥ ичи кайнап чыкты. Балыкты королоп билбезин ол бойы да билер, jе чокол Пайсканныҥ ого тееркеер учуры jок. Балык тудуп билбезиҥ деп, шоодып турган болзо, ол Барамашла кожо бойы балыктап барар. Барамаш канайтса да, ого эмеш тöрööн ине.

Барамаштыҥ адазы тöртöн эки jылдаҥ ала эмдиге jетире кондеподо служить эдип jат. Айылында карган энези, Баланка эмеген, уулдары Озой ла Барамаш, кыстары Кыму ла Анисе. Барамаш баштак, согушчаҥ учун, олордыҥ айылында улус jаантайын керишкилеп туратаны ончо улуска jарлу болгон. Бу ла кÿндерде ол айылдыҥ улузы ончозы керишкилейле, эмди кажызы ла алдынаҥ азыранып турганы уулчактарга база jарт болгон.

Качан уулчактар кажаттыҥ бажында турган Барамыштыҥ содон айылына jууктагылап келерде, айылдыҥ эжигинде, тышкары одындардыҥ ÿстинде, бодыр тумчукту Степка отурды.

– Бу jыдыган неме быжу ла бистиҥ Барамажысты балыктап барарга сöстööргö келген... – деп, Койло кÿйÿнди. – Ол неме база балык тудуп билбес.

– Би-бистиҥ jердиҥ балыгына се-сениҥ городской ка-кармагыҥ jарабас эмей – деп, чокол Пайскан айтты.

Айылдыҥ ичиндеги улус, байла, ажангылап jаткан болбой кайтсын: айактардыҥ калыраганы ла Барамаштыҥ аказыныҥ, Озойдыҥ, эрмеги угулып турды. Карабаш уулдарды артызып салала, бойы ÿйге кирди.

Карабаштыҥ сураган jакшызына кайра каруузын кем де jандырбады. Барамаштыҥ jааназы эски соргуулду каҥзазын мыжылдадып, оттыҥ эпши jанында бойына чой бакраска чейдем кайнадып отурды. Оттыҥ алтыгы jанында Кыму ла Анисе бойлорына абрат ириткилеп jатты. Озой солдатский котелокко алмардаҥ алган паек кулурынаҥ ботко кайнадып, ышка ачып турган кöзин jудругыла jыжып, оттыҥ эр jанында телчип турды. Барамаш дезе бойы оттыҥ ÿстиги jанында, ийттиҥ терезинеҥ эткен туулактыҥ ÿстинде галифе штанду, öдÿги jок отурды. Ол кирип келген Карабашка бир ле кезек öйгö кылчайып кöрöлö, тизезинде кара jамачылу галифе штаныныҥ карманынаҥ jалбырак таҥкыныҥ оодыгын чыгарып, чаазынга оройло, туруннаҥ камызып алды. Оноҥ меҥдебей, быжа берген балыктарын чыгарып, оттыҥ айагында jаткан кыскаштыҥ ÿстине jергелей салып отурды. Айылдыҥ ичиле jайылып турган jыт аайынча Барамаштыҥ курсагынаҥ амтанду курсак арткандарында jок деп билдирет. Семис балыктар чокту отто шыркыражып турганын не аайлу деер! Керек дезе Барамашты ÿч кÿнге азырабаска молjонгон jааназы да оныҥ балыктары jаар кöрÿп салат. «Кем иштебезе – ол jибес» – деп, айткан Озой до аказы ол jаар кöрÿп салды.

– Сууныҥ курты божозо, jаанаҥныҥ талканы тату болор болбой – деп, Барамаштыҥ j ааназы чейдемин алча айакка уруп алала, шöлÿреде ичип айтты.

Барамаш эрмек айтпай, туулактыҥ ÿстине кыйын jадып ийеле, jоон ло деген балыкты чебер алала, челдей берди. Балыктыҥ амтанду jыдына чыдажып болбой салала, Озой аказы учында айтты:

– Барамаш, кару карындажым, торт этсиреп турганым коркыш... бир балык тöлÿге берзеҥ. Соҥзун бригададаҥ суранып алзам, балыктап барарым...

Барамаш меҥдебей, бир балыкты куйругынаҥ тудала, Озойго таштап береле, айтты:

– Эки кÿнге чыгара эт буурыма тийди, ошкош... Кажы, бир айак ботко берзеҥ... тöлÿге...

– Бербе, акы, бербе – бодонзын... – деп, Кыму оттыҥ jанынаҥ унчукты.

Карабаш Барамаштыҥ ажанып аларын сакып, чыдашпай турды. Барамаш азыйгы ла бойы бир де табыш этпей, табыланып туруп ажанып алала, тышкары чыкты. Оныҥ чыгып клееткенин кöрöлö, ончолоры оны курчай алып ийдилер.

– Барамаш, балыктап бараак па?

– Барамаш, мени кожо ал!..

Барамаш оныла кожо балыктап барарга турган немелердиҥ бÿдÿштерин аjыктап кöрöлö, айтты:

– Менле кожо барарга турган болзоор, jиткегерге ÿч катап катаптаҥ jудруктап кöрöрим. Чыдашканаар – кожо барар, чыдашпаганаар – мында артар...

Барамаш анайда айдала, ого jиткезин тудуп беретен кÿлÿкти сакып, талтайта туруп алды. Элдеҥ ле озо jиткезин Степка тургусты. Барамаш алаканына тÿкÿрип алала, Степканыҥ арык, кÿнге саҥ башка саргара кÿйÿп калган jиткезине туда берди. Jудрук тийерде ле, Степка балык салатан сумказын jерге ычкынып, саҥ башка ÿнденип ийди. Ӱчинчи jудруктаҥ Степканыҥ jодолоры чалыжып, бойы jолдыҥ кырына отура берди.

– Jарабайтан эмтириҥ... – деп, Барамаш ол ок токуналу ÿниле айтты. – Jе, эмди кем? Капшаай, меге барар керек.

Барамаштыҥ jудругыныҥ алдына jиткезин чокол Пайскан тургусты. Бултук jаагы кызарганча ла Барамаштыҥ чой jудругын сакып, тизелерин тайанып, эҥчейип алган турды. Jе Барамаш меҥдебей турган учун, оноҥ сакыыр аргазы торт ло чыгып браатты. Баштапкы jудрук тийерде, чокол Пайсканныҥ штанын буулап алган кендир буузы чечиле берди. Барамаш Пайсканныҥ штанын öрö тартып, буулап береле, экинчи катап сокты. Экинчи jудруктаҥ чокол Пайсканныҥ оозынаҥ саҥ башка койу чилекей чöйилди, jе ол бар-jок кÿчиле чырмайып, табыш чыгарбай турды. Учы-учында чокол Пайсканныҥ кÿнге карара кÿйÿп калган семис jиткезине калганчы, ÿчинчи jудрук келип тÿшти.

– Ба-ба!.. – деп, чокол Пайскан нени де айдарга турала, оноҥ таралjып, öлöҥгö отура берди.

– Бу неме база jарабайтан эмтир... – деп, Барамаш ачынып, унчукты. – Айла, jе ле деген таар jÿктенип алган, уйат, уйат jок!..

Койло арык, шайрак кабыргаларын кырлайтып, коркойо --туруп ийди.

– Jе бу немениҥ согор до jери jок – деп, Барамаш jÿзин jуурды. – Jиткеҥди чöйö тут, кÿрÿм!..

Баштапкы ла jудруктаҥ Койлоныҥ кыйгы-кышкызы чöйиле берди:

– О-ой! Бу Параманныҥ jÿÿлгек уулы эмезе кижи öлтÿрер, эмезе тÿрмеге кирер!.. О-ой, jиткемей, jиткемей!

– У-уй! Бу jаш баланы канайып браадыҥ, Барамаш?! – деп, ÿйдеҥ jааназыныҥ кыйгызы угулды.

Калганчызында, Барамашка jууктап, Карабаш jиткезин тудуп берди.

Барамаш алаканына тÿкÿрип алала, бир эмеш турды.

– Капшаай сок!.. – деп, Карабаш оны меҥдетти.

Барамаштыҥ баштапкы jудругынаҥ оныҥ кöзи торт ло ка-

раҥуйлай берди. Карабаш jыгылбаска тизелерин эки колыла бар-jок кÿчиле тайанып алала, экинчи jудрукты сакыды. Экинчи jудруктаҥ Карабаштыҥ бажы коркышту тыҥ айланып, кулагы шыҥырай берди. Ӱчинчи jудрук канайып тийгенин ол сеспей де калды. Оныҥ кулагына jаҥыс ла Койлоныҥ Барамашты айткылаган сöстöри угулат. Карабаш бажын jÿк арайдаҥ öрö кöдÿреле, Барамаштыҥ ырjайып, кÿлÿмзиренип турганын кöргöн бойынча, тунгак ÿниле унчукты:

– Jе балыктап барарга белетен...

– А мен слердий немелерле кожо барбазым!.. – деп, Барамаш айдала, айылы jаар бурылып басты. Карабаштыҥ каны jÿзине сокты, ачынганынаҥ бастыра бойы тырлажа берди. Оноҥ тöрт-беш ле алтап, калып барган бойынча, айылга кирип брааткан Барамашты jиткезинеҥ каап, jерге кайра jыга тартып алды. Öрö турарга албаданып, чапкыланып jаткан Барамашты Карабаш кÿÿн-кайрал jоктоҥ оныҥ тöжине, jÿзине ле ичине jудруктап, колдорын оноҥ салбай турды...

Озой айылдаҥ чыга jÿгÿрген бойынча, Барамаштыҥ тöжине кадалып калган Карабашты jÿк ле арайдаҥ айрыды.

ТÖРТИНЧИ БАЖАЛЫК 1

Содоной эмеген «Аайы-jок кöрмöстöр тÿймеп jат, Алтайды кöдÿрерге турум» деген солун табышты деремнениҥ ичиле туйка jарлап jÿрди. Каргандар каранынаҥ аракы, jаламалар белетегилеп, « Jамылулардыҥ кöзинеҥ кыйа эдер керек, калак, селсебеттеҥ-эштеҥ кижи кöрбöс öйдö кöдÿрер керек» – деп, шÿÿшкилеп турды. «Калак, Тырышпак укса, тынаарды кыйар» – дежип тургандар. Алтайды кöдÿретен кÿнди эки кÿнниҥ бажында Содоной эште темдектедилер.

Эки кÿнниҥ бажында колхозтыҥ председатели Тырышпаков айгырды минеле, аймак jаар jÿре берерде, каргандар балабарказын ээчиткенче, ончозы Содоной эмегенниҥ айылы jаар чубаштылар. Кажызы ла колтугыныҥ алдынаҥ аракы чыгарып келеле, jаҥыртыктыҥ ÿстине кыйа jöлöгилеп, кыйраларын оттыҥ ÿстиги jанына салгылап ийеле, öбöгöндöр эр jанына, эмегендер эпши jанына содос эдип отургылай берет. Саламчы ла Токмай Содоной эмегенниҥ тыйрык мÿÿстÿ сок jаҥыс кучазын сойгылап jатты. Койдыҥ эдин jаан казанга кайнадала, агаш тепшиге туурап салдылар. Кедертинеҥ келгенче, ол этти бир де кижи jибейтен jаҥду дештилер.

Качан ончозы белен боло берерде, Алтайды алкайтан Саламчыга кураан бöрÿк кийдиргилеп, бир колына аракылу тажуур, бир колына ару суулу экинчи тажуур туттурып бердилер. Эмегендер кырга эр улусла кожо чыкпайтан jаҥду дежип, ончозы айылда артып калдылар.

Эки колына тажуур тудунып алган Саламчы, кал-камыкты ээчиткенче, айылдардыҥ ÿстиги jанында турган кырлаҥ jаар кермеденди. Тергенип алган манjагыныҥ изÿзине чыдашпай, терлеп-бурлап, тескери кöрöлö, токтой тÿжет:

– Ба-таазын, бу не аайлу улус? – деп, тиштери öткÿре чыкырып ийеле, айдат. – Ийттердеҥ де öрö келип jат. Ай, якирня, бу не аайлу неме! Ийттерди сÿреер, балдар, jарабас...

Саламчыныҥ кийнинеҥ эттÿ агаш тепшини Токмай ла база бир кандый да öбöгöн экелгилеп jатты.

 

– Тепшиде эт кудайдыҥ курсагы, чын ба-а? – дежип, оок балдар опсыркажып, улустыҥ алдына кирип ле келгенде, jаан улус балдарды кайра сÿргилеп, арбаныжып тургылайт:

– Ай! Бу кайткан балдар?.. Неге шуулажып турган балдар болотон бу?..

Ончолоры кандый да jаан кеjж эдерге баргылап jатканын jÿректериле сезип турды. Оныҥ учун табыштанган ла бала тажылган jип алала, мырсып, улустыҥ кийни jанында jоголып калат.

Jарым частыҥ бажында ончолоры сары-торко деп кушкаштыҥ ÿнине jаҥыланып турган койу кайыҥаштарга бÿркеткен кырланта чыгып келдилер. Саламчы öбöгöн келишкедий jер талдап алала, оок балдарга одын экелзин деп jакарды.

Карабаш ла чокол Пайскан одын бедиреп, ончозынаҥ озо jÿгÿрди. Салаты ла Бакпыс узун кыл бууга улуетыҥ берген кыйраларын jергелей буулагылап ийеле, оноҥ бир кайыҥаштаҥ ала экинчи кайыҥашка jетире jердеҥ бийик буулап ийдилер. Балдардыҥ терип экелген одынын jаан улус одырала, jес чöйгöнгö Саламчыныҥ тажуурда экелген ару суузын урала, чейдем кайнаттылар. Кайыҥда илип салган кыйраларга одоштой, сыраҥай ла ажыттыҥ ÿсти орто эттÿ тепши ле чейдем тургузатан казыгаштар кадап ийдилер. Качан ончо керектер божой берерде, деремнеде ончо ло каргандардыҥ jааны, апагаш суйук сагалду Штоп öбöгöн улусты башкарып айтты: «Jе, мынаар jуунагар, улустар!..»

Öбöгöндöр кыйраларга одоштой jергелей тургулап ийди, олордыҥ алдында бала-барканы тургузып салдылар, Саламчы öбöгöн ончо улустыҥ оҥ jанына, эттÿ тепшиге коштой, колында тажуурлу тура тÿшти.

Ончозы тыныш алынбай бардылар. Эҥ ле кöдÿриҥилÿ, эҥ ле кайкамчыкту öй jууктап келди. Тымый берген улусты аjыктап кöрöлö, Саламчы öбöгöн Токмайга бурылып, айтты:

– Ундылып та брааткан неме эт сен, Токмай, баштазаҥ...

– А мыны байадаҥ не айтпас, билбес болзоҥ, мен алкайтам деп, байа не блааштыҥ?..

Токмай стройдоҥ чыгып келеле, кеjирин кеҥидип, оноҥ кырлаҥды jаҥыландыра алкай берди.

Кÿркÿреген талайларлу,

Кÿреҥ башту тайгаларлу,

Кÿн алдында томра тÿшкен,

Ай алдында арта тÿшкен,

Айлу-кÿндÿ Алтайым!..

Чö-öк!..

– Чö-öк! – деп, шымыранала, Саламчы öбöгöн колындагы чööчöйдö аракыдаҥ агаш калбакла сускан бойынча, кыйралар jаар ÿч катап чачылгалап, оноҥ талайып келеле, бурт ла туда берди.

– Чö-öк!.. – деп, арткан улус айдала, ончозы курлааларына jетире jабыс бажырып ийдилер. Токмай кеjири кырлаҥдап, анаҥ ары алкап ла jатты:

Jаш агаштыҥ бÿри оҥбос Jараш кеен Алтай эдиҥ,

Терек агаш бÿри тÿшпес Телкем бÿткен Алтай эдиҥ!

Чö-öк!..

– Чö-öк – деп, Карабаш ончозынаҥ öткÿн айда салды. Чочыган бойынча, база такып айтпай, чачарга тепшидеҥ эт алып jаткан Саламчы öбöгöн jаар кöрди.

– Чö-öк! – деп, Саламчы öбöгöн шымыранып ийеле, jуулу семис этти албай, болчок-болчок кара эттеҥ ууштайла, кудайга таштап ийгенин Карабаш арга jокто кöрÿп ийди. «Кÿрÿм, байла, чачылганыҥ кийнинде бойына артызып jаткан болбой кайтсын» – деп, Карабаш ичинде сананла: «Чö-öк!» – деп, öткÿн кыйгырып ийди.

Чокол Пайсканныҥ штаныныҥ кендир буузы чечиле берерде, ол онызын келтей колыла öрö тартып алала:

– Ч-ч-чö-öк!.. – деп, улусла теҥ айдып болбой, кыйналып турган эмтир. Чокол Пайскан артып ла турганда, Саламчы öбöгöн ол jаарчугулду кöрÿп салат. Пайсканныҥ шыралап турганын кöрöлö, Карабаш ого шымыранды:

– Пайскан, сен «чööк» деп улустаҥ озо айт. Чоколдонып турганчаҥ, улус сеге jедижип келер, оноҥ сен олорло кожо теҥ божодо айдып ийериҥ. Оноҥ башка сеге мÿргÿÿлдиҥ кийнинде чейдем бергилебес...

 

Ак туманы кайнап jадар Адаган тайга адабыс эди.

Эр киндиги бÿдерден' бери Эрчиштиҥ суузы энебис эди!..

Чö-öк!..

– Чö-чöч-ö-öк!.. – деп, чокол Пайсканончозынаҥозокыйгырды.

Алкыш мынаҥ улам токтой тÿшти. Токмай токунап алала, оноҥ ары алкай берди. Чööчöйдö аракы тÿгенип, тепшиде эт jабызай берерде, мÿргÿÿл божоды. Ончолоры отты эбире табышту отурып ийдилер. Токмайдыҥ алкыжын тыҥдап, байадаҥ ла бейин унчукпай барган сары-торко бойыныҥ чÿми jок кожоҥын катап ла кожоҥдой берди.

Тепшиде арткан этти jаҥыс ла алкаган улус jидилер. Аракыны база jаан улус ичтилер. Салаты ла Бакпыс эт те jибей, jаҥыс ла аракыга кирине бердилер. Саламчы öбöгöн балдардыҥ ончозына чачылгадаҥ арткан чейдемди айактары сайын уруп берди. Jаҥыс ла чокол Пайсканга неме jедишпеди. Карабашка jазап бажырбаган дейле, jарым ла айак уруп бердилер. Анайда ончозына ÿлеп береле, öзöктö айылда арткан эмеендерге эмеш аракы бöлип салала, артканын jаан улустар бойлоры иче берди.

– Кудайдыҥ курсагы тату-у! – дежип, бастыра jÿзи талканга уймалып калган балдар чейдемди эбиреде шöлÿреде ичкилеп отурдылар.

Карабаш Пайсканга Саламчы öбöгöнниҥ кылыгын араай айдып берди. Улус кöрбöс аразында олор балдардаҥ айрылала, кудайга чачкан этти ончозын öлöҥниҥ тöзинеҥ бедиреп туруп, тойо jип алдылар. Одуныҥ jанына ойто келгилеерде, ончолоры калаҥы отурдылар. Бакпыс ла Салаты кандый да кулун уурдап jиген дежип, бой-бойлорыла керижип отурдылар. Кезиктери кырды тöмöн тоолонып, öзöккö тÿшкилеп брааткан эмтир. Саламчы айылда арткан эмеендердиҥ амзайтан аракызын колтуктанып ийеле, кырды тöмöн тÿже берди. Оны ээчиде Салаты ла Бакпыс керишкенче тÿштилер.

Карабаш чадыр айылга олорды ээчий jедип келерде, «чачылганьпг аракызы» дежип, эмеендер Саламчыныҥ экелген аракызын амзагылап отурды. Салаты ла Бакпыстыҥ табыжынаҥ чадыр айыл чачыла бергедий турды. Учы-учында, тудаан ийттер чилеп, кабышканча бардылар. Jоон сынду, боду Салаты чыйрак, кÿчтÿ Бакпысты jаҥыртыктыҥ ÿстине jаба базып алды. Эмеендер калактажып, ончозы эпши jаар улаага шаала бердилер. Бакпыс бакпырладып, бир эмеш jадала, оноҥ Салатыныҥ алдынаҥ чупчылып чыккан бойынча, оны кийин jанынаҥ тутты. Салаты оны jаказынаҥ туткалакта, Бакпыс Салатыны кöдÿрип экелеле, очокко кептеп ийди. Öртöдип алган Салаты саҥ башка ÿнденип ийеле, öрö тура jÿгÿрерге сананды, jе оныҥ эликтиҥ терезинеҥ кöктöгöн штанын очоктыҥ jебеези божотпойт. Эмеендер: «Кÿйÿп браат! Кÿйÿп браат!» – деп, кыйгырыжала, Салатыны очогыла аҥтара ийде салып ийдилер. Салаты, калактаганча, изÿ очокло кожо айылдыҥ улаазы jаар тоолоно берди.

Бу ла öйдö каруулда турган оок балдар Содоной эмегенниҥ айылыныҥ эжигине jÿгÿргенче келдилер:

– Тöмöн атту бир кижи келген!..

– Орус кижи бе, алтай кижи бе?.. – деп, ончолоры тÿймеже бердилер.

– Та... кераттулакижи келген – деп, балдартыныш алынбай турдылар, – контора кайда деп сураган.

– Мылтыкту ба? – деп, Саламчы балдардаҥ сурады.

– Эйе, эки оосту мылтыкту!..

– Айса, ол налоктыҥ аагнийти эмтир... – деп, Саламчы оозында каҥзазын колына алып, суйук сагалын сарбаҥдадып, тиштери öткÿре jерге чöйилте чыкырып ийди... – Мылтыкту болзо, ол Митишка эмтир...

2

Эки кÿнниҥ бажында аймактаҥ председатель Тырышпаков jанып келди. Кер айгырды биjеледип, jызырада чапканча jетти. Байла, öлöҥ ижи коомой деп, кÿлÿкти аймакта тыҥ ла сойгылаган болбой кайтсын, деремнеде улус «Тырышпактыҥ тыны

тыштында келтир» дешкилеп, эртентурауйларын дачаласаап, оныҥ кöзине илинбеске, капшай ла бригада jаар кÿйбÿҥдедип брааттылар.

Тырышпаков дезе курсак та ичпей, ачу таҥнаҥ ала айылдаҥ айылга jетире тизиреде чаап: «Кыз-на-ок!» эмезе «Jыламаош!» – деп, кыйгырып салат. Содоной эмеенниҥ кылыгын jаҥыс ла тÿш киреде оок балдардаҥ укты. Маҥтатканча келерде, Содоной эмеен эжигин бектейле, чалгызын jÿктенип, ÿстиги тöҥди ажып отурды. Салаты öбöгöнниҥ jалмажы кÿйÿп калган, айылында онтоп jатты. Алтайды, кудайды алкаган Токмайды Алтыгы кобыдаҥ jос jардырарга сÿрÿп ийеле, Тырышпаков сандырап jаткан Салатыга jетти.

Салаты öбöгöн улаа jаар бурылып алган, jаҥыртыктыҥ ÿстинде кижи кöрöр аайы jок jатты. Оныҥ бÿдÿжин кöрöлö, Тырышпаков то jымжай берген ÿниле сурады:

– Кайткан, не болгон, öгööн?

– Кату баскан, канчазын jортып jÿрейин... – деп, Салаты öбöгöн jÿк ле онтоды. Тöгÿн айтканын Тырышпаков jаратпай, тургуза ла кизиреп чыкты:

– Öлöтöн болзоҥ – öл, öзöтöн болзоҥ – öс, jе jаҥыс ла сен меге контрреволюция этпе! Оноҥ башка коомой неме кöрöриҥ, öгööн!

Оноҥ чыга коноло, адына минип, бригада jаар маҥтада берди. Каргандар Тырышпактыҥ jÿре бергенин сескилеп, айылдарынаҥ, öркöлöр чилеп, чыгып келеле, кÿнзеп отурдылар. Эҥирде кыйалта jоктоҥ текши jуун болотоны ончозына jарт болды.

Чындап та, эҥир койылып, кире ле берерде, тöҥниҥ бажында турган контораныҥ эжигинеҥ улусты jуулзын деген кыйгыкышкы чöйиле берди. Клубтыҥ заведущийи болуп турган Кеземов деп уул кеjирин кысканбай турды:

– О-о-ой! Jу-улгылага-а-ар, кÿрÿмдер! Капша-ай! О-о-обчий, текши jу-ун боло-ор, ончолорыҥ jуулгыла-а-а!.. Тырышпаккапшаай jуулзын ди-и-ийт, тыныгарды кыйарым дии-ийт!.. Капша-ай, уулдар. Тырышпак чуулдан туру-у! Капша-ай jуулзын дии-и-ийт!.. Камдаган немелер кожо келзин ди-и-ийт!.. О-ой, Саламчы ла Токмай, уктыҥ ба-а-а?!. Капша-ай келгиле, кÿрÿмдер!

Бригададаҥ келген улустар ончолоры конторага jуулгылап калган, jииттертышкары кокурлажып, куучындашкылап турдылар. Колхозтыҥ учетчиги болуп турган кей-кебизин Елескей балалайканы jÿзÿн-jÿÿрлендирип согуп турганы угулат. Тырышпаков кызыл сукноло jапкан столдыҥ ары jанында, темир клеткеге туйуктаткан арслан ошкош, ары-бери баскындап турды. Колхозтыҥ счетоводы, чичке чырайлу каткак уул, jÿзин öнöтийин ле соодып алала, тоозы jок болушчыларла кожо кирелте-маралта шиҥжилеп, керекти булгап ла jатты. Полеводтор скамейкаларды айра мингилеп алала, кÿндÿк норма бÿткен бе, jок по деп, чотогылап отурдылар. Кемизи де Тырышпаковтоҥ кулур сурап, jайнап, чончып jат:

– Jе, айса ол тöртöн буул öлöҥди кÿнÿҥ сайын кулур jип турган медель-садальду Бултуй тургускай... Мениҥ керегим де jок анда...

– У-уйт! Апартунист сöс айтпа, кÿрÿм! – деп, ого удура кемниҥ де ÿни угулып калды. Тырышпаков эжикте калбаҥдажып турган Карабаш ла Койлоны кöрöлö, тургуза ла улусты кычырзын деп, конторадаҥ олорды чыгара сÿрди.

Карабаш ла Койло караҥуйды караҥуй дебей, канча айылдарды эбирип келди. Ойто келерде, олорды бригадир Бакпыс Токмай ла Поросконы капшай келзин деп сÿрди. Уулчактар jолдо кепшенип jаткан койлорды арай jыга табарбай, Токмайдыҥ айылына келдилер. Эмеген-öбöгöн jаантайын турада jаткылайтан учун, уулчактар айылга барбай, турага кирдилер.

Тÿжиле jос jарып, арып-чылап калган Токмай, байла, торолоп калган ошкош: столдыҥ ары jанында сагалы jайбаҥдап, Поросконыҥ боткозын сакып отурды. Пороско дезе печкениҥ оозында ботко кайнадып, санаа jок тескинип турды. Уулчактар олордыҥ каруузын сакып, печкениҥ тууразында тактага коштой отурып алдылар. Токмай, Поросконыҥ алгас-телгезин ончозынаҥ артык билетен кижи, оны ыраактаҥ ла токунадып, кыjыраҥтып отурды:

– Араай, Пороско, араай... Jуун качпас.

Пороско тескинип турала, агаш калбагын jара базып алды. Айактар jунуп турганча, печкеде ботко ажып брааткан болбой

кайтсын, Пороско айактарын чачала, печкеншг оозы jаар болды. Печкенип ичинде та не де аайы-бажы jок шыркырап-буркурап, печкенин оозынап чыгала, туранып ичин туй тудуп ийди. Столдып ары jанынап бууга кöрÿнбей барган Токмайдып ачынчылу ÿни угулды:

– Jе бу мыны араай этпес неме бе, Пороско?..

Пороско боткого сÿт кадып турала, Токмайдып jаантайын бригадага кожо алып jÿретен jаан, кара алча айагын jарс этире jара базып ийди.

– Бу нени балбара базып ийдин? – деп, Токмай ачынып, катап ла сурады.

– Сенин алча айагыпды! – деп, Пороско сÿÿнип тургандый айтты.

– Jок, улустар! Мен бу кадытла кожо jуртап болбос болорым. Мен эмезе бууга салынып öлöрим, эмезе сууга чöпÿп öлöрим...

Пороско будыла нени де аайы-бажы jок капырадып, айаксалгыш jаар барды. Байла, ботко кайнай берген ошкош. Токмайдып чырайы jарып, бойы агаш калбагын алала, Поросконып боткозын сакый берди. Jе, качашкан чылап, Поросконын туткуштары табылбай барды. Пороско изÿ кööш тудатан неме таппай турала, ÿлÿш кичинек jышкышты эки jара jырта тартып, ботколу кööшти кабыра тудала, Токмай jаар jÿгÿрди. Jе кенетийин: «По-оп, пу-уп!» – деп, ачу корон кыйгырала, кööжин колынап ычкынып ийди. Токмай: «Буунбайнча неме болбос!» – дейле, чыга jÿгÿре берди. Пороско тактанып алды jаар тоолоно берген кööжин таап алала, Карабаш ла Койлого чурап келди:

– Бу кÿрÿмдердин кижини мепдедип турган ады не!.. Пороско jогынан покостып ижи тутаар эди!..

Улÿш jышкышла уулдарды согорго чурап келерде, Карабаш ла Койло эжиктен чыгара секиргилеп, контора jаар санаа jок jÿгÿрдилер.

Конторада jуун туку качан башталып калган эмтир. Бригадалардып эткен ижин кöргилейле, эмди карган немелердип

кечеги эткен кылыктарын шÿÿшкилеп jаткан эмтир. Киргилеп келген уулчактарды кöрöлö, jуунды башкарып jаткан колхозтыҥ парторгы Кÿндÿчи сурады:

– Пороско ÿйде бе?

– Поросконыҥ боткозы тöгÿлген, jуунга келбес – деп, Карабаш, jаан кижи чилеп, унчукты.

– А Токмай кайда?

– А Токмай буунарга барган. Карабай эштиҥ кажааны дööн кире берген.

Jуунда отурган улустар jиркиреде каткырыжып чыктылар:

– Jе ботко тöгÿлген болзо, Пороско тул калатан эмтир!..

– А-а, Токмайдын jаҥы андый!..

– Эмеш ле болзо, буунарга jÿгÿрер, та кандый аайлу ки-жи!..

Кезиктери Карабашты аjыктагылап, тыйтылдада каткыры-

жып, бой-бойлорынаҥ сурагылап турдылар:

– Колхозтыҥ укту кучаларын ÿредип турган кÿлÿк бу ба?..

– Кучалардыҥ чабыжы jымжак па, уул?..

Тырышпаковтыҥ jÿзи jуурыла берди. Jуунды бир кезек öйгö

токтодоло, эжиктиҥ бозогозына будын jыжып турган Карабашка мынайда айтты:

– Бас бери...

Карабаштыҥ jÿреги селт эдип калды. Столдыҥ ÿстинде турган шилдÿ лампаныҥ jарык одына кöзин jуурып, кÿÿн-кÿчи jогынан столго jууктап келди.

– Кучаларга миндиҥ бе?..

– Jе бир катап минбес пе?.. – деп, Карабаш тумчугыла кыҥылады.

– Укту кучаларды jыга минип салзаҥ, кÿскиде койлорго нени агыдарыс?

– Кучаларды... – деп, Карабаш катап ла кыҥылады.

– А кучалардыҥ кÿчи jок болзо, арык болзо, канайдар?..

– Мен арыктарын минип турган эмезим, семистерин кижи тен бир катап минбес пе?.. – деп, Карабаш ол ок ÿниле кыҥырап турды.

Контораныҥ ичинде jир ле каткы. Карабаш маҥдайынаҥ анаар ла агып турган терин колыныҥ тыш jаныла арлайла,

Тырышпаковтыҥ сурагын оноҥ ары сакып jат. Jе председатель ого артык сурак бербей, кичинек те адылбай, jаҥыс ла мынайда айтты:

– Jан, эртен аайына чыгарыс...

Карабаш бажын салактадып ийеле, унчукпай эжик jаар басты.

3

Бир неделениҥ бажында, качан Карабаш ла Койло кабырган кучаларын чабаалардыҥ тöзине токунадып салала, jаҥы ла ажанарга келгилеерде, олордыҥ айылына чокол Пайскан ла Пейтке келдилер.

– Э-Эркечиниҥ брюкпезин у-урдаар керек... – деп, чокол Пайскан айтты.

– Эркечи бисти тудуп алза, не болор... – деп, Карабаш алаҥзыды.

– Пе-Пейтке каргычы, ол оны согорго тидинбес... – деп, чокол Пайскан тыҥыды.

Пейтке эрмек айтпай, jаҥыртыктыҥ ÿстинде кыйын jатты. «Каргандар Пейткени jаан каргычы кижи болор деп, бастыра jуртка jарлап салганда, Пейткеле кожо брюкпе де уурдап jизе кайтсын...» – деп, Карабаш ичинде сананды.

– Ту бооро Эркечи сени сабаарда, сен каргадыҥ ба оны? – деп, Койло Пейткедеҥ сурады. Пейтке тиштери öткÿре тÿкÿрип ийеле, керексинбес кижи аайлу айтты:

– Эки брюкпези учун мени jаш чалканчакла сабаган. Чеден ажыра каргаарымда, кандый ошкош... Он конок öтпöй туруп, торбогы кебелип калган...

Чокол Пайскан Пейткеге jарамзыган айас айтты:

– Бистиҥ Пейтке к-каргаарга т-тен мо-молодец!..

– Степканы кожо айдып алар керек – деп, Койло jöмöшти. – Городской уулдар ончозы жюйлик немелер ине.

Jöптöжип алала, ончолоры Степканы айдып аларга бардылар. Степка картошко jабарга тяпканыҥ сабын jазап, айылдыҥ jанында акта отурды. Качан ончолоры ого jаба jууктап келерде, Койло Степкага тыҥыган айас унчукты:

– Эркечини1г брюкпезин jазап уурдазаҥ, биске антыгарлу наjы болорыҥ...

– А туттурып алзам, не болор? – деп, Степка барбаска тургандый, алаҥзыды.

– Б-бистиҥ Пейтке ка-каргычы... – деп, чокол Пайскан ижендирди.

Степка Содоной jааназынаҥ Пейтке керегинде уккан болбой кайтсын, эрмекке киришпей, тууразында турган Пейткени тургуза ла ла аjыктай берди.

– Сен чын ла каргычы ба?

Jаан каргычы кижи болотон Пейткениҥ ады-чуузы эмдиге ле ого jарт эмес болгонына Пейтке ачына берген ошкош. Ол Степканыҥ бодыр башту тумчугын кезе аjыктап кöрöлö, унчукпады.

– Jе андый болзо... мен jöп... – деп, Степка учында jобош ÿниле унчукты.

Тöҥниҥ алдында, деремнениҥ ары учында, салган Эркечиниҥ маалазында не jок деп айдар! Мында тыква, морковь, свекла, jе ончозынаҥ ла кöби брюкпелер болгон. Ол мааланы деремнениҥ ончо улузынаҥ кöп салатан. Маала ажы jакшы бÿткенде, Эркечи канча-канча абралу тартатан. Ол керегинде jурт jаткан улус: «Бу эмеген-öбöгöн эки ле кижи бу кирези ашты неге салгылайт? Ачана-тÿрени сескилеп турган болор бо?..» – дешкилейтен. Эркечи калажырап, jайыла маалазын каруулдап jадатан.

Эмди деремнениҥ уулчактары Эркечиниҥ маалазын тоноорго барып jаттылар. Чокол Пайскан катап ла jестезиниҥ торбычказын салынып алганын кöрöлö, Карабаш сурады:

– Бу торбычканы кайдарга алгаҥ?

– Бригадада а-акыма би-бир эмеш брюкпе апарып берерге... – деп, чокол Пайскан айтты.

– Кайуга кем озо барар?.. – деп, качан ончолоры чеденге эҥмектегилеп jедип келерде, Степка сурады.

– Кичинек кижи Койло барзын – деп, ончолоры айдышты.

Койло Эркечиниҥ ÿнин угуп ийеле, уулдардыҥ сÿмеленип

турганын билип, чек ле мойножып ийди:

– Тÿни-тÿжиле колхозтыҥ ижин иштеп jадым, тегин де колым оору...

– Айса каргычы кижи бойы барзын – деп, Степка айтты.

– Чын дезеҥ! – деп, Карабаш шымыранды.

– Би-бистиҥ Пейтке каргаарга т-тен м-молодец! – деп, чокол Пайскан унчукты.

Пейтке арга jокто алакандарына тÿкÿреле, чеденниҥ сыраазынаҥ тудунып, jоон будын чеденнеҥ ажырып ийерде, чирик шерде тызырай берди.

– Пейткени кöрöлö, Эркечи брюкпезин бойы берер болбой... – деп, Койло унчукты.

– Торбогы кебелген болзо, Пейткеге тийбес...

Картошконыҥ бÿрлерин шылырадып, ыкчап, Пейтке Эрке-

чиниҥ маалазында кöрÿнбей калды. Уулчактар баштарын öрö кöдÿрип, Пейткениҥ кийнинеҥ ары тыныш та алынбай, тыҥдап jаттылар.

Пейтке удай берерде, уулчактар энчигип болбой бардылар. Койло öрö öҥдöйип турала, кородоп, Пейткени арбады:

– Ол Адыбайдыҥ уулы бойы ла тыгынып jаткан болбой кайтсын...

Узак ла болбой туруп, Эркечиниҥ маалазынаҥ Пейткениҥ ачу-корон калактаганы угулды. Пейткениҥ калак-сыгыды öткÿре Эркечиниҥ арбанган ÿни угулат:

– Ме сеге брюкпе, ме сеге моркоп!..

– Тфу-у, jуртыҥ кургап калзын!.. – деп, Пейткениҥ улыганы угулды.

– Ме сеге брюкпе, тойгончо jи. Ме!..

Уулчактар качарга ончозы тура jÿгÿрдилер. Эркечи Пейткениҥ талбак кулагынаҥ тудуп алала, оны чырбаалла сабап: «Ме сеге мырчак, ме сеге чалкан!» – деп турды. Пейтке оны каргаар öй дö jок ошкош. Чырбаалдар сына берерде, Эркечи Пейткени сÿÿртеп, чеденниҥ атпак сыраазынаҥ чыбык сындырып аларга барды. Учында Пейтке Эркечиниҥ колынаҥ божонгон бойынча, нöкöрлöри jаар тизиреде jÿгÿрди. Эркечи кийнинеҥ сÿрÿшти. Пейтке чеденди ажыра калыган бойынча, качкылап бараткан нöкöрлöриниҥ кийнинеҥ jÿгÿрди. Эркечи

чеденди ашпай, jÿгÿрип брааткан уулчактарга jаҥы ла сындырып алган чыбыгыла узак кекенип, артып калды.

Пейткениҥ jÿзи кара ла балкаш болтыр. Эркечи оны jиткезинеҥ тудала, jерге узак ла тÿртÿрген болбой кайтсын. Керек дезе Пейткениҥ оозында да кара балкаш болды. Пейткениҥ кÿчи jетпей, jерге чалкойто jада берерде, Карабаш ла чокол Пайскан оны сÿÿртегилеп, сууга jунарга экелдилер. Каргычы Пейткениҥ jÿзин jунгылап береле, оноҥ сурадылар:

– А сен Эркечини не каргабадыҥ, Пейтке?

– Оозында толтыра балкашту кижи оны канайып каргайтан?.. – деп, Пейтке кÿҥÿреде ыйлады. – Эртен мен оныҥ каргыжын берер болбойым!.. Ы-ы! – Койло Пейткеге килеп, Эркечиге арбанды. – Селсебетке айдар керек!

Эркечини каргагылап, оныҥ jажытту jööжöзи керегинде jÿзÿн-базын куучындашкылап, уулчактар анайда сууныҥ jарадында кородоп jаттылар.

Кенетийин кайда да, ыраакта, эрте турналардын ÿни угулды. Уулчактар ончозы баштарын теҥери jаар каҥкайтып алала, кöк айасты аjыктай бердилер. Öрö бийикте турналар кыйгырыжып, тÿштÿк jаар учуп брааттылар. Карабаш олорды ээчиде узак аjыктап отурала, айтты:

– Кÿс келип jат...

– Эки кÿннеҥ мажактап барарыс – деп, арткандары сÿÿништи.

4

Карабаштыҥ айылыныҥ эжигине кандый да атту улустар келип токтоды.

– Кемдер келди, чыгып кöрööр – деп, казан кырып jаткан энези Карабаш ла Койлого айтты.

Уулчактар айылдаҥ чыгып келерде, Тырышпаков ло та кандый да орус кижи аттарын чеденниҥ казыгына буулап jаттылар. Коштой айылдардыҥ ийттери олорды арадап, айланыжып турдылар. Ийдин токтодорго коштой айылдаҥ уй саачы Кызнак бажын эжиктеҥ чыгарала, унчукты:

– Ба-таазын, улустар, бу ийттерди! Чы-ык! Торт ло улус кöрбööн неме ошкош!..

– Ийдии тут, кööркий – деп, налоговый агент болуп турган орус су-алтай тилле айтты.

– Ба-таазын, орус тил билбейтен орус база бар туру не, улустар! – деп кайкайла, Кызнак айылга ойто кире берди.

– Энеҥ ÿйде бе? – деп, Тырышпаков картошко чайнап турган, карды ачык Карабаштаҥ сурады.

– Ӱйде! – деп, Карабаштыҥ учун Койло каруузын берди.

Тырышпаков агентле кожо агаш айылдыҥ эжигинеҥ jабыс

эҥчейип, кире бердилер. Карабаш чала сезинип, айылга кирбеске турарда, ÿйдеҥ энезиниҥ ÿни угулды:

– Анда не тургулаар? Киргилеер бери...

Карабаш кирип келерде, Тырышпаков уулдардыҥ энезине мынайда куучындап турды:

– Кучаларды эртен койлоргоагыдар керек... Болуш. Улустар ончозы аш кезер ишке чыккан. Бош улус jок. Сен оны бойыҥ башкар. Кучаларыҥды кöрдим, кÿчи jакшы эмтир. Оноҥ башка уулдарыҥ jыга мингилеп салган болор деп бодогом...

– Кöк теҥери сени теп, кучаларды мингилеп, камык улус коркыдып турган кöрмöстöр мениҥ уулдарым туру ине! – деп, Карабаштыҥ энези арбанып, кирген улуска чай кайнадып, оттыҥ jанында шакпырап турды.

– Налогыҥды качан тöлööриҥ? – деп, налоговый агент сумказын тизелерине салып алала, чаазындарын шылырадып сурады.

– Эм тургуза тöлööр лö аргам jок, кудай! – деп, балдардыҥ энези тыҥ ла шакпырап турган кижи болуп, бултаартып, каруузын берди.

– Сен jаан уулчагыҥды бир-эки кÿнге божодып ий – деп, Тырышпаков айтты. – Чаргыга jетире сарjу тартып апарзын. МТФ-ниҥ jааны кожо барар, ол Чаргыдаҥ ары аймак jаар барар, куру шадырларды уулыҥ ойто тартып келзин...

– Баргай ары, баргай ла! – деп, энези айдып турган сöзиниҥ учурын бойы да оҥдобой турды.

– Чаргыга jетире барадыҥ ба? – деп, председатель Карабаштаҥ сурады.

– Барбай аа! – деп, Карабаш jÿреги торт ло кöдÿрилип чыкканын сезип айтты. – А качан баратан? Эмди ле бе?..

– Тÿштиҥ кийнинде. Сÿт толгойтон jерге барала, МТФ-ниҥ заведущийин, Jондрай öгööнди, сакып ал.

Карабаш торт ло канатту боло бергендий болды. Энезиниҥ уруп берген чайын да ичип болбоды. Энези jарылып калган штанын jамап береле: «Бу эрликке база нени кийдирип беретен болотон?..» –деп, чамча бедиреди.

– Алдырба-ас, чамча да jок барза, кем jок! – деп, Карабаш айдып турды.

– Чамча jок барзаҥ, Чаргыныҥ улузы сенеҥ jескинбезин, кудай! – деп, энези кимиректенеле, Карабашка кийдирбей, школго барза кийзин деп, чеберлеп турган чамчазын эрик jокто кайырчактаҥ чыгарып, jайа тудала, узак шиҥжилеп аjыктады.

– Айула согушкан кижидий келер болзоҥ, кычууҥды берерим, учкан! – деди.

Карабаш чамчазын чала кийип, чакыныҥ тöзинде азыгын алган бойынча, тöмöн, ферма jаар, jÿгÿрди.

Ферманыҥ эжигинде кöп улус jуулып калтыр. Сарjулу шадырларды тарадайдыҥ ÿстинде jаба таҥгылап салган эмтир. МТФ-ниҥ заведущийи Jондрай уй саачыларла кокурлажып, jаҥыс колыла (келтей колын jууныҥ jеринде арттырып салган) шадырларды тыҥыда тартып, Максаныҥ эjези Боросло кокурлажып турды. Борос оныҥ кокурлаганына ачынып, бойыныҥ сöзинеҥ jана баспай турды:

– Jе ол Чаргыныҥ оозында jаткан сыймучы эмеенди тартып экелзе, кер аттыҥ бели сына берер бе? Кижи кадыкта керектÿ, оорый берзе, улустыҥ бир де кереги jок. Эjем эки айга чыгара белинеҥ кыйналып jÿрÿ, курсак та ичип болбой jат...

– Больницага апарар керек – деп, Jондрай айтты.

– Аймакка jетире баратан акча бисте кайдаҥ келетен?..

Учы-учында Jондрай арга ла jокто jöпсинип, амыр бербей

турган Боростоҥ сурады:

– Сыймучы эмеенниҥ ады кем?

 

– Мавронья Макаровна деп атту эмеген болор. Бастыра Чаргыны сыймап jат...

– Jе куру тарадайга отургызып та алза кайтсын – деп, Jондрай айдала, улусла jакшылажып алды. – Карабаш, атка мин!

Карабаш качан ок кер атты мине сокты... Чокол Пайскан, Койло, Пейтке ичинде ого тыҥ кÿйÿнгилеп, jÿстери ÿрелип калган ферманьпг эжигинде унчугушпай турдылар. Олорды кöрöлö, Карабаш кер аттыҥ тискинин силке тартып, тыҥ кыйгырып ийди.

– Н-но! Кажаҥ кÿрÿм!..

Бойыныҥ деремнезинеҥ öскö jерде качан да болбогон Карабаш Чаргыны капшай кöрöргö, кедер, арык кер атты ÿзÿги ле jок камчылап клеетти. Таҥ атту Jондрай Карабаштыҥ меҥдеп турганын кöрöлö, ого jаба jортып, токунадып клеетти:

– Шылтагы jоктоҥ аткасокпо, оноҥ башкаол сени тообос...

Jарым частыҥ бажында Карабаштыҥ деремнези койу кай-

ындардыҥ ла тоозы jок тöҥдöрдиҥ кийни jанында артып калды. Тÿш киреде олор бийик боочыныҥ ÿстине чыгып келдилер. Тÿштÿк jаар чаҥкырайыжып, чöйилип барган тууларды, кöпöгöш ышка тартылып калган кöп öзöктöрди кöрöлö, Карабаш кайкаганынаҥ адын токтодып ийди. Jондрай да адын токтодып ийди, Карабашка кылчайып кöрöлö, сурады:

– Jараш па?..

– Jа-рааш!.. – деп, Карабаш тыныжын токтодып, jабыс ÿниле каруузын берди.

5

Тоозы jок jаан-jаан туралардаҥ, кÿркÿреп öткöн машиналардыҥ табыжынаҥ ла кöп улустардаҥ Карабаштыҥ кулагы кÿÿлеп, бажы айланып турды. Сарjу тартып брааткан кер аттыҥ ÿстинеҥ ол ары-бери аjыктап, ончо ло немелерге кайкап браатты. Мында улустыҥкийими дебашка, jаткан jадындары дабашка немедий билдирет. Кыстар ла уулдар колтукташкылап алала, улустыҥ кöзинче ле баскылап jÿрет. Саҥ башка. Туралар кандый jаан! Байла, мындый jаан тураларда jалаҥ ла jамылу

улустар jуртагылап jаткан болбой кайтсын. Эбире турган ончо немелерге кайкап, алдынаҥ jортып брааткан Jондрайдаҥ Карабаш ыраак артып калды.

– Капшай jорт! – деп, Jондрай туура барган оромго кирбей, Карабашты сакып, меҥдетти.

Качан олор сарjу эдер заводтыҥ паратазынаҥ киргилеп jадарда, jалаҥ ла ак кийимдÿ орус келиндер Jондрайды jаан табышту уткыдылар. Jондрай олорло кокурлажып, оноҥ аттыҥ ÿстинде унчукпай отурган Карабашка уулады:

– Слерге кавалер экелдим! Кандый эмтир?..

– Ой, сÿреен! – деп, ак кийимдÿ келиндер кокурлажып, кыйгырыжып турдылар. – Бистиҥ кемибис jарайт? Кемибисти аларыҥ?..

Анайда кокурлажып, келиндер Карабашты туй курчап ийдилер. Карабаштыҥ кулагы кызарып калган, бойы бажын öрö дö кöдÿрбей, ээрдиҥ кажын аjыктап отурды. Заводтыҥ эжигинеҥ кандый да эмеген кыйгырды:

– Бу jаш балала не берижип туругар? Капшай сÿтти алыгар!

Келиндер чочыганду кыйгырыжып ийеле, ончолоры завод jаарjÿгÿрдилер.

– Аттаҥ тÿш, эмди сарjу табыштырарыс – деп, Jондрай айтты.

Кÿн jабызай берерде, олор сарjузын табыштырып, заводтыҥ паратазынаҥ чыгала, сыймучы эмегенниҥ айылын бедиреп бардылар.

– Мен адымды мында таштап ийеле, аймакка барарым. Сен ол карган эмеенди тарадайыҥа отургызып алала, ойто jан – деп, Jондрай Карабашты jакып турды. – Ойто барзаҥ, аспазыҥ ба?

– Байла, аспас болбойым... – деп, Карабаш бойына чала иженбей, унчукты.

– Кичÿ Айры ла Jаан Айрыныҥ ортозына аза бердиҥ. Анда jолдор кöп. Улустаҥ сурап ал.

Сыймучы эмегенниҥ эки кып jабыс туразы деремнениҥ эҥ ле jаказында, бийик кÿнкузуктардыҥ ортозында эмтир. Jоон течпек эмеген туразыныҥ сенегинде тÿк чулук тÿÿп отурды.

Айылчыларды кöргöн бойынча, чочый берди, jе Jондрай ого не керектÿ келгенин jартап берди. Карган эмеген олорды ÿйге кычырып, Jондрайдыи сöзине jöпсинбей, айтты:

– Меге акча керек те jок. Тÿкле, сарjула, jымырткала тöлöйтöн болзо – барарым. Эмдиги акчала нени аларыҥ? Эмдиги акча чаазыннаҥ ла эмеш баалу...

– Jе андый болзо, сураткан улусла jöптöжигер – деп, Jондрай айтты. – Оноор бу уулчакла кожо эртен барыгар, сарjу да болор, тÿк те болор...

Сыймучы эмеген jöбин берип ийди. Jондрай Карабашты эмегенниҥ айылына артызып салала, бойы jÿре берди. Карабаш тактага отурып алала, унчукпай, толукта толтыра кудайлардыҥ öчöмик сÿрлерин узак аjыктап отурды.

– Слердиҥ jерде оору улус кöп пö? – деп, Мавронья Макаровна сурады.

Оныҥ кÿÿнин соотпоско, Карабаш айтты:

– Кö-öп!..

– Слердиҥ колхозто jымыртка, сарjу кöп пö?

– Кö-öп!..

– Jе, айса, эртен тура атанарыс. Адыҥ jакшы ба?

– Jак-шы-ы!..

– Jе бот, эмди jадала, уйукта.

Карабаш j ерде тöжöгöн тöжöккö j адып, сыймучы эмегенниҥ уйуктаардаҥ озо кудайга бажырып jатканын узак тыҥдап jадала, оноҥ уйуктап калды.

Эртен тура сыймучы эмегенди тарадайга отургызып алала, Карабаш айылын кöстöп jанып ийди. Мавронья Макаровна тарадайдыҥ сеҥзелгенине чыдажып болбой, калырап клееткен куру шадырларла кожо чарчалып, jаҥыс ла: «О, господи, господи!» – деп клеетти. Карабаштыҥ адын Мавронья Макаровна эртен тура шиҥдеп кöрöлö: «Калак, мен мындый атла барбазым!» – деп, алаҥзыган учун, эмди Карабаш ого кер аттыҥ чыйрагын кöргÿзерге албаданып, оны ÿзÿги jоктоҥ камчылап клеетти. Кичинек тöҥгö чыгала, Карабаш кер атты тöҥди тöмöн jелдирип те ийди. Тарадай секирип, шадырлар аайы-бажы jок калыража бердилер. Тарадайдыҥ тегелиги ташка согула берер-

де, Мавронья Макаровна крестенип ийеле, чöйö кыйгырып ийди:

– Араай, араай, антихрист!..

Калактажып-сыктажып, эки öзöктиҥ белтирине jедип келдилер. Эки айры jолдыҥ белтирине адын токтодоло, Карабаш «кажы jолло баратан болотон? » – деп, санана берди. Качан олор Jондрайла кожо келерде, jолдыҥ кырында бу ла jодраныҥ агажы турган, jе олор ол тушта кажы айрыдаҥ тÿшкÿлеген болотон? Оҥ jанында jол деп айткажын, олордыҥ келген jолына одоштой турган андый кыр jок болгон, сол jанында jол дегежин, jолдыҥ ÿстиги jанында суланыҥ кыразы jок болгон. Эки айры öзöктиҥ кажызыла баратан?

– Оох-хо-хо! Барарга кандый узак – деп, Мавронья Макаровна калактап ла божобойт.

«Байла, сол jанындагы jол болор» – деп, Карабаш шÿÿнеле, адын сол jаны jаар бурыды. Кер ат бош ло арып, бастыра ла бойы терлей берди. Кенетийин Мавронья Макаровна будын тарадайдыҥ тегелигине кыпчылып, ачу-корон кыйгыра берди. Карабаш адын токтодоло, сыймучы эмегенге jерге тÿжерге болушты. Мавронья Макаровна öлöҥгö кöҥкöрö jадала, сарнай берди:

– Ой-ой-ой! Мынайда шыралап, олорды öлбöзин деп, эмдеп jÿрериҥ, оноҥ олор дезе сеге сарjу да берерге кыскангылап турар...

Онтоп, сыктап, тарадайга чыгып аларда, Карабаш катап ла ичкери jортты. Кÿн тал тÿшке jууктай берген, jе Карабашка эмдиге ле заимка туштабай турганына ол кайкап клеетти. Заимканыҥ болчок туразынаҥ болгой, jолой кечетен jаан суу да учурабай турды. Карабаш чын ла аза берген эмтир. Ого оҥ jанында jолло барар керек болгон, ол дезе jастыра, сол jанында jолло келген эмтир... Карабаш jÿк ле арайдаҥ базып отурган адын токтодып ийди.

– Эмди не боло берди? – деп, Мавронья Макаровна сурады. – Jурт ыраак па?..

– Тьфу, аза бертирим ине! – деп, Карабаш кимиректенди.

Мавронья Макаровна торт ло отко базып ийгендий, калактап, jарбынып чыкты:

– Бот сеге! Антихрист таҥма, кижини кыйнаган, кыйнаган, эмди кайдаар барып jатканын бойы да билбес! Ах, ах! Тенегимди, тенегимди! Бу немениҥ бÿдÿжин кöрÿп турала, кожо не келдим деер!..

Карабаш адын кайра бурыды. Аза бергенине бойы да ачынып клеетти. Сыймучы эмегенниҥ каргыжы там ла кöптöп, оныҥ кулагына ач-амыр бербей барды. Калактажып туруп айрыга ойто jеткенче, кер ат бош ло арый берди.

– Jок, анаҥ ары бойыҥ бар! – деп, сыймучы эмеген тарадайдаҥ онтоп тÿжеле, jаан jолдо jаҥыскан артып калды. – Оох-хо-хо! Бу не jÿрÿм деер?..

Карабаш кер адын токпоктоп туруп оҥ jанында jол öрö барды. Оныҥ кийнинде jаҥыс ла сыймучы эмегенниҥ оны айткылаган сöстöри jаҥыланып турды. Кер ат кедерлеп, jылjырык балкашка тайкылып, терлеп, кажы ла он алтамныҥ бажында токтой берет. Бурылчыкты jÿк арайдаҥ öдÿп ле аларда, ого эмеген-öбöгöн эки орус кижи туштады. Карабаш олорго канайда асканын, ады недеҥ улам арыганын комудаган айас айдып, jолдыҥ аайын сурады. Öбöгöн jолды кöргÿзип береле, тыҥ кайкаган айас оноҥ сурады:

– Сен канча jашту?

– Он ÿч... – деп, Карабаш öксöп айтты.

– Кöрзöҥ, кичинек те болзо, иштеҥкейин! – деп, орус ÿй кижи öбöгöнине айтты.

– Jе ыйлаба, уулчак, бу ла jолды öрö барзаҥ, айылыҥды таап аларыҥ – деп, эр кижи Карабашты мекелейле, адыныҥ тискинин кыскарта буулап берди. Карабаш jакшы улустыҥ кийнинеҥ бир эмеш аjыктап турала, оноҥ баспай турган адыла уружып, ичкери jорторго албаданды. Jе кер ат турган jеринеҥ тап эдип, он-он беш ле алтам барала, тыныжы буулып, ойто ло токтоп турды.

Кÿн кырларга отура берерде, Карабаш калганчы боочыга jууктап келеткен. Jе кер аттыҥ кÿчи торт чыга берген, каjу jол öрö базып болбой, эки катап jолдыҥ кырына jыгылган. Кара-

башты эки катап арай ла балбара тöжöнбöди. Ол адынаҥ тÿжеле, оны jединип, мекелеп те турза, неме болбойт, будакла токпоктоп то турза, неме болбойт. Кер аттыҥ колтугы тыҥ тырлажып турды. Карабаш ачынып, кер аттыҥ бажын туура тартала, агажыла тöрт-беш катап согордо, кер аттыҥ кунукчылду тегерик кöстöринеҥ jаан-jаан jаштар тамчылай берди. Кер аттыҥ ару, мöлтÿрешкен jажы öлöҥгö, jалбырактарга тамып, jаркынду тамчылар ошкош сурлажа бердилер. Адыныҥ ыйлап турганын кöрöлö, кенетийин Карабаш бойы да тыҥ-тыҥ öксöп, ыйлай берди.

– Оо-о! Оо-о!.. – деп, кÿнниҥ калганчы чогына кызарыжып, одожында турган кырларда Карабаштыҥ ÿни узак jаҥыланып турды.

Кенетийин кер ат, Карабашка килей берген чилеп, кыр öрö бар-jок кÿчиле албадана берди. Кер ат чырмайып, калганчы боочыны ашканча ла, Карабаш ыйлап браатты...

БЕЖИНЧИ БАЖАЛЫК 1

Алтайдыҥ кöпöгöш-кöпöгöш теҥеризиниҥ тÿбиле куркулдажып öткöн эрикчилдÿ турналар казылганду jайды канадына салала, ыраак-ыраак jÿре бердилер. Карарган аркалардыҥ кабыргалары кажайып, артып калды. Тоҥ jер малдыҥ туйгактарынаҥ ачу-ачу кыjыраптурат.

Jалаҥдарда ашты jуунадып, колхозчылар оны тÿндÿ-тÿштÿ соголо, фронтко табыштырып берген. Кÿстиҥ учы jаар улустар аш ÿлешкен. Карабаштыҥ энези эки таар арба алган. Карабаш ла Койлого до ÿлÿ jедишкен: олор jайыла иштеп алган трудкÿнине jарым таар аш алгандар. Эмди олордыҥ ажы айылда турган jаан чапчактыҥ тÿбинде туруп jат. Аш ижинде анчада ла комсомолдор тыҥ иштеген. Бÿгÿн эҥирде комсомолдордыҥ вечери болор. Ончолоры ол вечерге белетенгилеп jат, jе Карабаштыҥ кайдаар да барар аргазы jок: ондо кышкы öдÿк jок. Кийим jеткил болгон болзо, ол öскö балдарла кожо эмди алты класска кöчÿп алар эди. Каникулдар сайын олорло айылына jанып ту-

рар эди. Чокол Пайсканга да энези агаш таманду ботинка алып берген, эмди Пайскан ÿренип барарга jат. Койлого макалу: ол тöртинчи класста ÿренип jат. Ого öдÿк те керек jок. Эжиктеҥ чыгала, jÿгÿрзе – школдо.

Анайда эрикчилдÿ сананып, Карабаш кöзнöктöҥ аjыктап отурды. Черÿдеҥ jанган Акчаш: «Америкадаҥ аайы-бажы jок кöп американский ботинкалар келер» – деп айткан, ол öдÿктер качан келгей не?.. Бир эмеш аш садала, ол öдÿктердеҥ энези алып берер эди. Капиталист немелер карам дешкен, байла, кыскангылап jаткан болбой кайтсын... Тöмöнги Пейткеде агаш таманду эки ботинка бар. Бирÿзин ол анайда кийип jат, экинчизиниҥ каблугын кезе чабала, кÿнÿҥ ле кажаттаҥ jыҥылап jат. Улус база бай ла. Макса кÿнÿҥ ле эҥирде ойынга jÿрÿп jат: ого не болзын, акалары кийимдеп турганда, ойнобой кайтсын...

Эҥир там ла койылып турды. Апагаш, jаан, jеҥил карлар кöзнöктиҥ шилизине араайын тайкылып, jерге тÿжеле, тоҥдок jерге токтобой, кичинек эзинге айланыжып турдылар. Карабаштыҥ энези иштеҥ эмдиге ле келгелек, Койло дезе школдоҥ jанала, уйуктап калган. Турада караҥуй, эрикчил. Оныҥучун Карабаш кöзнöктöҥ ырабай, ончозын аjыктап отурды. Оныҥ ал ла санаазы тышкары.

– Сен вечерге браадыҥ ба? – деп, кенетийин тышкары Максаныҥ ÿни угулды.

– Эйе – деп, чокол Пайсканныҥ аказы Тым, комсомол уул, каруузын jандырды. – Эмди ле барып кийинип алайын. Сакып ал, Максим...

Макса кажаганныҥ ÿстине чыгып, уйларына öлöҥ таштап береле, оноҥ вечерге баратан уулдарды сакып, jолдо таҥкылап турды. Jаан удабай ого эки уул jууктап келди. Олор нени де бойлорыныҥ ортозында куучындажып, каткырыжып турдылар. Удабай агаш таманду ботинказын колтулдадып, чокол Пайскан аказыла кожо jетти. Ончолоры та неге де тыҥ каткырыжала, тöмöн, колхозтыҥ конторазы jаар, jÿре бердилер. Чокол Пайсканныҥ колтулдап бараткан ботинказыныҥ табыжы Карабаштыҥ öзöгине узак тоҥдолып тургандый.

Олордык табыжы караҥуйда jоголып каларда, Карабаш арай ла ыйлабады. Ого недеҥ де кунукчыл, недеҥ де кÿч деп билдирди. Кöзиниҥ jажы тамчылап, ол кöзнöктиҥ алдынаҥ тÿжеле, оронныҥ алдынаҥ былтыр кышкыда кийген эски, jыртык конычту öдÿгин бедиреди. öдÿгин ол узак бедиреген. Кöзиниҥ jажына тумаланып, эски öдÿктердиҥ, jÿзÿн-башка jамачылардыҥ ла эскилердиҥ ортозынаҥ öдÿгин сыймаштап, учы-учында таап алды. Чий тередеҥ кöктöгöн öдÿги узун jайыла тыҥ кадып калган эмтир. Карабаш jыртык конычтарын шидей тартып кöктöйлö, тала печкеге от салды. Кööштö суу изий берерде, öдÿгин изÿ сууга jибидип, оноҥ кÿлкÿниҥ бажына кептей тартып, чöйö берди. Öдÿктердиҥ таманында тежиктер изÿ суудаҥ улам jаанай берди. Jе Карабаш оны керекке де албады.

Öдÿк бÿде берерде, Карабаш эски тонын кийип, jазанып алала, комсомолдыҥ вечерин кöстöп jÿгÿрди. Омок эзин оныҥ кулагында шуулап, кызара берген jаактарын öртöп турды. Ырысту Карабаш караҥуйда тайкылып, jуукага jыгылала, каткырып та ийди. Ол конторага jедип келерде, jарык кöзнöктöрдöҥ jиит улустыҥ каткызы, айак-казанныҥ калыраган табыжы ла уулдардыҥ jиркиреде каткырган каткызы угулды. Карабаштыҥ jÿреги тыҥ согулып, бойы кöзнöктöҥ карап кöрди. Толукта турган столды эбире jалаҥ ла jиит кыстар ла уулдар отурдылар. Jыргалды Озой башкарып турган эмтир. Озойдыҥ карындажы Барамаш ла чокол Пайскан база столдо отурдылар. Олор акаларыныҥ болужыла киргендерин Карабаш jаҥы ла билди. Карабаш jерге тÿжеле, конторанын эжигин бедиреп, караҥуй сенектиҥ ичине канча ла катап бÿдÿрÿлди. Jе эжик ичинеҥ бектÿлÿ болгонын jаҥы ла билди.

Карабаш соокко тоҥуп калган колдорыла эжикти токулдадып ийерде, эжик ачыла берди. Эмеш ичкен аракызынаҥ тыҥ кызарып калган уул Карабашты аjыктап кöрöлö, оноҥ кайра баштанып, кыйгырды:

– Карабашты божодойын ба, Озой?

– Комсомол эмес болзо, сÿр ары! – деп, Озой тал-табыш öткÿре jакарып кыйгырды.

Эжик ойто jабылып, кÿрчек шылырт эде берди. Карабаш кунукпады. Кайра бура соккон бойынча, ол катап ла кöзнöктиҥ алдына келди. Кыстар ла уулдар колдорынаҥ тудуныжып алала, «чаа!» деп ойын ойногылап jаткан эмтир. Аҥчы тилиниҥ учын туура тиштенип ийеле, балалайка согуп отурды. Ончолорыныҥ алдында Тана деп комсомолка кысла коштой Озой турды. Аҥчы балалайканыҥ ÿнин араайладып, кожоҥдозын деп, бажыла кекип ийерде, Озой колдорын чабынып, биjелей берди, Тана дезе jоон ÿниле кожоҥдоды:

Бо-оро чоокыр кучыйак Боочы ажыра уча берт.

Бойыма тÿҥей кööркийим Армияга jÿре берт.

– Ча-а! – деп, кийнинде тургандары унчукты. Озой ло Тана биjелегилеп, турган jииттердиҥ учы jаар бардылар. Олордыҥ ордына Макса ла кандый да бир кыс чыкты. «Маралчызыла кожо не ойнобойт не?» – деп, Карабаш ичинде сананып, Максаныҥ кожоҥдоорын сакыды. Макса кандый кожоҥ кожоҥдойтонын сананып, кичинек сÿÿри бажын потолок jаар каҥкайтып алган турды. Оноҥ содон бажын булгап, чыгып-чыкпай турган ÿниле кожоҥдоды:

... Кара кöстÿ кööркийлер Кайда ойноп jÿрÿ не?..

Оноҥ бажын булгап, база нени кожоҥдоорго сананды, jе ÿни чыкпады. Олордыҥ ордына турган кандый да öткÿн ÿндÿ кыс кожоҥдой берди:

Сакпагында сарылу Сары тайым кöрдиҥ бе?

Сабарында jÿстÿктÿ Кööркийимди кöрдиҥ бе?

Кулагында темдектÿ Кула тайым кöрдиҥ бе?

Кулагында сыргалу Кööркийимди кöрдиҥ бе?

Контораныҥ эски полы биjедеҥ торт ло ээлип, ээлип турды. Кенетийин Озой частушкалап кожоҥдобой, алтайлап, чöйö кожоҥдоп, jайкана берди:

Сары агаштыҥ тöзине Саргарып калтан эмейис.

Сары чöлдиҥ тÿбине Салдатка баратан эмейис.

Куу агаштыҥ тöзине Кугарып калтан эмейис.

Куба чöлдиҥ тÿбине Jÿре беретен эмейис!..

– У-ы-ый, ы-ы-ы! – деп, толукта тактаныҥ ÿстинде отурган эзирик Маралчы кенетийин огурып-огурып ыйлайла, тактаныҥ ÿстине артыла берди. – Кудай, кудай, кайдайы-ын, кайдайы-ын!..

– Маралчы канай туру? – деп, форточказы ачык кöзнöктиҥ алдында турган кыстар бойлорыныҥ ортозында шымыранышкылап, бойы-бойлорынаҥ сурагылап турды. Олордыҥ ортозында ойынга киришпей турган Эмелчи, ÿÿрелерине jаан керек айдарга турган чылап, учында оозын jаба тудала, шымыранды:

– А Макса башкÿн Маралчыны «изменять» эткен болтыр не...

Кыстар ончозы чырайларын соодып, Максаны шиҥдей бердилер. Макса дезе сÿÿри бажын булгап, чыгар-чыкпас ÿниле балалайканыҥ алдына кожоҥдоп ло jатты:

Башмак öдÿк элезе-е,

Базардаҥ барып сат албай.

Бараксанка ыраза-а,

База öскöдöҥ тап албай!..

Jыргап jаткан jииттерди аjыктап, Карабаш анайда орой тÿн киргенче ле турды. Буттары кöжÿп калганын ол сеспей де турды. Бÿгÿн оноҥ ырысту кижи jок болгон...

2

Бир неделениҥ бажында кичинек jуртты эбиреде курчаган туулар, арканыҥ ээн калган агаштары агас тонын jабынып, чек ле кубула бердилер. Öзöктиҥ суузына калыҥ тош тура берди. Кенетийин тÿшкен соокторго öзöктиҥ суузы буулып, jолдорды,

 

jаратка jуук туткан чеден-кажаганды туй алып ийди. Öзöктö карарып турган аралда койондордыҥ баштапкы истери чоокырлана берди. Аҥчылар кере ле тÿжине кеткин эликтер кетеп, тере чаналарыла кырлардыҥ jÿзинде карды чалый-телий тургулайт. Jаан улус уулчактарды элик агыртып турар öй башталды. Карабаш аспактаҥ эткен эски чаназыныҥ кайыштарын jаҥыртып, jазап алала, аҥчылардыҥ кычыртузын сакып отурган. Эски öдÿктерди бириктиреле, энези ого jаҥы öдÿк кöктöп берген кийнинде, Карабаш ÿйде ас отурар болды. Аҥчыларга элик агыртып, оноҥ кайдаҥ да эмиктер таап алала, койондордыҥ jолына тургузып jÿрет. Аҥчылар элик атканда, ÿлÿни, ончо аҥчылардыҥ jаҥы аайынча, теҥ ÿлежетен учун, Карабаш тегин jерге аҥдабай турганын энези кöрÿп, оны айылында бир де кичинек тутпайтан.

Бÿгÿн чокол Пайсканды ла Карабашты элик агыртып бер деп, Сабашка сураган. Карабаш чаназын jазып jадарда, ого чокол Пайскан келди.

– Сенде чана бар ба? – деп, Карабаш сурады.

– Саламчы öгööн м-меге ч-чаназын бе-береечи болгон... – деп, чокол Пайскан айтты.

– Кайдаҥ агыртарыс, билериҥ бе?

– Та-Тартыныҥ бажынаҥ...

Уулчактар Саламчы öбöгöнниҥ чаназын аларга келерде, айылдыҥ эжигинде Тыйыҥчы ла Майныс Саламчыныҥ чаназын блаажып, согушкылап турды. Олор база элик агыртып барарга турганын кöрöлö, чокол Пайскан айтты:

– Ол уулдар б-блаашкылап jаткан болзо, м-меге jедишпейтен эмтир...

Онойдо айдала, Пейткениҥ чаназын сураарга барды. Карабаш кÿрешкилеп турган уулдарды аjыктап, артып калды.

– Сен кижини не тырмап туруҥ, уул? – деп, Майныс ачуурканып, Тыйыҥчыныҥ колында чананы блаап аларга, оны тегелеерге умзанып турды.

– А сен не тырмап туруҥ? – деп, Тыйыҥчы удура ыркыранды.

– Сен бойыҥныҥ Эмелчиҥди тырмап турган болбойыҥ!.. Ввых-х!..

– А сен бойыҥныҥ Морконыҥды тырмап турган болорыҥ...

Олорды кöрöргö кÿÿни тийе берерде, Карабаш jылынып

аларга, Саламчы öбöгöнниҥ айылына кирди. Саламчыныҥ эмегени бала-барказыла кожо печкениҥ ÿстинде отурды. Саламчы öбöгöн бойы дезе, jерде саай-саай баскындап, нени де сананып, каҥзазын тиштенип алган турды. Карабаштыҥ эзендешкен ÿнин олордыҥ кемизи де укпаган та кандый, каруузына унчугушпадылар. Саламчы öбöгöнниҥ сананган санааларына чаптык этпеске, печкениҥ ÿстинде отурган улус табыш та чыгарбай отурдылар. Саламчы öбöгöн тöрдöҥ ала эжикке jетире, шÿлÿзин чилеп, араай базып келеле, лаканга тиштери öткÿре чыкырып ийди. Оноҥ: «Кай-йк-камчы-лу не-ме!» – деп айдала, тöр jаар басты. Полдын тал ортозына токтойло, учазын тырмап, оноҥ каҥзазын оозынаҥ туура тудала, jаҥы ла болгонгон кижи чилеп, унчукты:

– Акыр, байа бу мында уулдар чана блаажып турган, олор кайда баады?..

– Кÿрентиниҥ ары jанында согушкылап ла jаткан эди – деп, Карабаш каруузын берди.

Саламчы öбöгöн канзазын печкениҥ оозына кагып ийеле, оноҥ бажын саҥ башка каҥкайтып алала, айтты:

– Бу кижи озогыда элик агыртканда, тоскон улустыҥ отурган jерин бойы ла билип, агаш-ташты аралап, агыртып jÿре беретен эди... А бу эмдиги уулдар элик агыртар болзо, арай ла бичикке чийгилебей турар!..

Лаканга тиштери öткÿре чöйö чыкырып ийеле, бойыныҥ санаазын катап ла санана берди. Саламчы öбöгöнниҥ санаазына чаптык этпеске, Карабаш араай чыга берди.

Чокол Пайскан чаназын таап алган, эмди Тыйыҥчы ла Майныстыҥ jанында турды.

3

Таратыныҥ бажын агыртып, jаан кобыга тÿжÿре jыҥылап тÿшкилеп келерде, Сабашка карара кÿйÿп калган тöҥöштиҥ ÿстинде таҥкылап отурды. Элик аткан болор бо деп, jеткилеп келген уулдардыҥ бÿдÿжин аjыктап кöрöлö, Сабашка сурады:

– Эликтшг незин-незин кöрдööр бö, уулдар?

Онойдо сурайла, бойы jырс-jырс этире каткырды. Уулдардыҥ чöкöп брааткан бÿдÿжин кöрöлö, оноҥ ары айтты:

– Эки элик келген, мени кöргöн бойынча, колтуктажып ийеле, бу арка öрö jÿгÿргилей берди...

Хр-рт, хрт деп каткырала, чокол Пайсканды аҥдышты:

– Сатлай jестеҥ jакшы тÿш кöргöн беди?

– Jе-jестем кече тÿ-тÿниле кö-кöзöрлöгöн... – деп, Пайскан айтты.

– Jе бу арканы агыртыгар, мен Темичи-Айрызында тозорым – деп, Сабашка учында айдала, öрö турды. – Бирÿгер арканыҥ бажыла, бирÿгер дезе арканы эдектей агыртсын...

Карабаш чокол Пайсканла кожо ойто ло тайкыла-тайкыла кыр öрö чыкты. Калыҥ карга оло^дыҥ чаналары бадалып, тескери jыҥылап, олордыҥ кÿчин торт ло алды. Чибиниҥ будагынаҥ тÿшкен кар чокол Пайсканныҥ бажын туй согуп ийди. Чокол Пайскан тыныжын алынып болбой турала, тыҥ чÿчкÿрди. Оныҥ табыжынаҥ чочыйла, jыраалардыҥ ортозынаҥ койон болчоҥдоп чыга конды.

– Тÿ-ÿ! – деп, Карабаш тыҥ сыгырып ийерде, койон алыраҥдап турала, оноҥ арканы öрö элес эде берди.

– Чыйрагын! – деп, чокол Пайскан айтты.

– Койондо не болзын, оныҥ тыны будында ине – деп, Карабаш jöпсинди.

Анайда эрмектешкенче, олор арканыҥ эдегине билдирбезинеҥ jедип келдилер.

– Jе сен мында артып кал, мен сыраҥай ла арканыҥ бажына чыгайын – деп, Карабаш айтты. – Тыҥдап тур. Качан мен кыйгырып ийзем, сен агыртып туруп, арканы тöмöн, ТемичиАйрызы jаар, бар, jÿ бе?

– Jе... – деп, чокол Пайскан jöпсинди.

Карабаш нöкöрин таштап ийеле, бойы караҥуй арканыҥ ортозына кире берди. Jоон, jоон jебрен карагайлар, чибилер ле мöштöр оны jанына туй тургылап, оны ичкери божотпоско тургандый, тып ла эдип калган, табыш jок тургулайт. Коркышту тымыктаҥ улам, Карабаштыҥ кулагы араай шуулап та турды.

Каа-jаада ла будактардыҥ ортозыла тылырап, чарлайактар учкулай берет. Тобоголоры тÿшкелек мöштöрдиҥ будактарында эмезе тоҥуп калган кып ла кызыл белелердиҥ ортозында кичинек кушкаштар шакпырашкылайт. Олорды аjыктап, Карабаш узак турды. Табаштарын тарбайтып ийеле, куйруктарын jайылтып, тийиҥдер агаштаҥ агашка секиргилеп ийеле, jажынгылай берет. Jеҥеске бастырып койгон, jоон мöштиҥ тöзине амырап турала, Карабашсананды: «Бумöшканчаjашту не?.. Бу мöштиҥ jÿрÿмине кижиниҥ jÿрÿми куштыҥ элес эткен учужындый ла болбой кайтсын... Мындый агашты Карабаштаҥ öскö кем-кем кöрди не?..»

Болгонып келеле, Карабаш чаназын jазап кийип алды. Оноҥ алакандарын оозына jöлöй тудала, тöрт-беш катап бар-jок кÿчиле тыҥ кыйгырып ийди:

– О-о-оо!!!

Бойыныҥ тымыкты jара соккон кыйгызынаҥ кулактары да туна бергендий билдирди.

– Уу-у-у!!! – деп, кайдаҥ да, ыраактаҥ, чокол Пайсканныҥ каруузы угулды.

Карабаш кыйгырып, табыштанып, чананыҥ тайагыла кöҥдöй тöҥöштöрди кÿчÿлдеде согуп, эликтер агыртып баштады. Чокол Пайсканныҥ кыйгызы оны бирде озолол, бирде артып турды. Оныҥ учун Карабаш теҥ барарга албаданып, нöкöриниҥ ÿнин тыҥдап, бойы кыйгырып, элик тоскон jер jаар бир эмештеҥ ичкерлеп браатты.

Кенетийин ого удура ÿч элик чыга конды. Карабашты кöрöлö, jана болдылар. «Байла, артып турган болорым» – деп сананала, ол кыйгызын тыҥыдып, jаан jалбакты одура jыҥылап тÿшти.

Ичкери эки катап мылтык атканы угулды. Карабаштыҥ jÿреги кöдÿрилип чыкты. «Байла, бирÿзин jыга аткан болор» – деп сананала, ÿнин кысканбай, арканыҥ бажын кöҥкöрö агыртып тÿшти.

Кобыныҥ оозында база катап мылтык атты. Оноҥ бир канча öйдиҥ бажында ыраакта Сабашканыҥ кыйгызы угулды:

– Бери келе-ер, уулдар!

Карабаш аайы-бажы jок сÿÿнип, тайактарыла ийдинип ийеле, арканы тöмöн шуҥуп тÿшти. Кардыҥ алдында кöрÿнбей турган тöҥöзöктöргö чаназыныҥ бажы тÿртÿлип, Карабаш эки катап jыгылды, jе ол онызын бир де керекке албады. Кобыга тÿжÿре jыҥылап келерде, чокол Пайскан эликтиҥ шыйрактарын тудуп, Сабашкага элик сойорго болужып отурды. Карабаш чаназын уштып, олорго болужа берди. Сабашка эликтиҥ буулап турган бööрöктöрин бычагыла кезип, чийге jийле, мактады:

– Ортон элик эмтир! Эди jакшы болор...

Оноҥ эликтиҥ терезин jудругыла чÿрче ле jулкып ийди. Эликтиҥ эдин ончолоры ÿлешкилеп алала, jÿктенгилеп, jанарга меҥдедилер.

Jаан jолды олорго öскö аҥчылар туштады. Олор куру баргылап jаткан эмтир. Элик агырткан Барамаш ла Макса буттарын jÿк ле арайдаҥ кöдÿргилеп брааттылар. Карабаш уур jÿктÿ де болзо, jе арып калганын бир де сеспей, Макса ла Бармашка jедижип келеле, оморкоп унчукты:

– Фу, чорт! Эликтиҥ буды келишкен, аркамды бош ÿзе öйкöп браат!..

4

Бир канча кÿндердиҥ бажында деремнениҥ ичиле кижи кайкаар солун табыш jайыла берди. Чокол Пайсканныҥ jети ай письмо чийбеген öй адазы, Марал, jанып клеет деген табыш jайылды. «Кандый да Анисе деп келин ээчидип алган, «Коммунизм путьта» Кананыҥ энези эште, калаҥызы jаанай берген отуры» – дешкиледи. Чокол Пайсканныҥ энези, Момон, чочыган бойынча, колхозтоҥ тöлÿге кулур алды, Содоной эмегеннеҥ соҥго аракы сурады. Картошкодоҥ кайнадып, боjо урды. Jÿгÿр деп кызы jÿгÿрÿк бажынаҥ улуска jарлап ла турды:

– Эртен Марал аjам келер, эмеш неме белетеп береер деп, энем айткан...

– А, кудай-ай, балам! Кÿчис jеткенче болушпай база... – деп, улустар удура айдыжып, сонуркажып турдылар. – Канча jылга чыгара сурузы jок кööркий, карын, айылына, алтайына jанып клееткен туру ине!..

Деремнениҥ улузы эртезинде Момонныҥ айылы jаар чöйилиже бердилер. Келген ле кижи аракыларын столдыҥ алды jаар тургускылап ийеле, Момонго, бурулу улустый, айдыжып турдылар:

– Jе, бу мениҥ ажым торт чыкпады, булар. Ас та болзо, ары алзаар...

– Алдырбас, чыкпаган ашты канайып ийер оны – деп, Момон эмеен тураныҥ ичиле jÿгÿрип ле турды. Та нени кайнадып, каарып турган кижи болбогой; печкениҥ оозынаҥ кÿйген курсактыҥ ыжы, кайнаган аштыҥ буузы анаар ла буркурап турды.

– Эжикти кайра ачаар, улустар, кайра ачаар! – деген кыйгы чыгарда, эжикти чек кайра ачып салдылар.

Деремнениҥ бар-jок балдары ончозы ла Момонныҥ чирик чеденине, таандар чылап, сыралгылап калган отурдылар. Карабаш баштаган немелер солдат кöрöр деп, чек санаа jок, эдектери jайылып, öрö-тöмöн jÿгÿргилеп ле турдылар. Ончолоры öрöги арканыҥ эдегинде jол jаар кöргилеп, М