Л.В. Кокышев

Туулардаҥ келген балдар

(повестьтеҥ алынган ÿзÿк)

Баштапкы бажалык

                                                               1.     

Алты толукту агаш айылдыҥ эжигинде тал тÿштеҥ ле бери эки эмеген керижип турды. Jайгы кÿн кырларга туку качан отура берген, саар уйлар кабырудан мööрöжип jангылап келген, jе эмегендер эмдиге ле керишкенче. Кÿжÿлдиҥ куйругы ошкош, сыраҥдаган чичке тулуҥду, jатпак сынду эмеген айылдыҥ эжигинде турган узун, jоон тулуҥду, чала коркок тумчукту, кÿнге карара кÿйуп калган чыдалду колдорын белгестенип алган келинди эбире jÿгÿрип, узак керишкенинеҥ улам кыйкылдап турган ÿниле айткылап, кирлÿ чукуругын кöргÿзип турды:

– Мениҥ ажым-тузым да бар, айыл-jурт баштаган эрим де бар. Сен чилеп, бажы jок баштак ач-ÿрен азырабагам!

– Токто-токто. Кöп сайыркаба да, кöп байыркаба да! Андый аргалу болорында, Улаачы карындажыҥды улустыҥ эжиги сайын не бастырып ийдиҥ? Белине кийгени jыдый берерде, белге салып азыранган эди. Токто ло токто. Андый аргалу болорында, не азырап албагаҥ? Меге кöп jыпылдаба да, кöп кедеҥдебе де?..

– Сен Улаачыга тийбе-е, тийбе! Улаачы сениҥ нееҥди jиди? Улаачы, сениҥ кайын адаҥ чылап, уйазын таштабаган, улуска шоотырбаган. Унчукпа, унчукпа, кадыт! Кайын адаҥ коммунаныҥ кöчöзин ичип, койдыҥ куйругына карылып öлгöн эди…

– А карын! Кайраканныҥ сööгин Калбайчы jууган туру! Карамай таайын Калапчыныҥ кара койын уурдаарга jÿреле, караҥуйда аайланбай, кара jаҥыс койын сойып алганы санааҥнаҥ энделе берди бе? Кабакчыныҥ тойында кайыш курын божодып ийеле, ажанатан эди; анда да тойбогон чылап, аш уурдаарга алмардыҥ алдына кире берген. Законныҥ алдына туруп, санаазы чыккан эди ле!..

– Сен меге саконзыба-а, саконзыба!

         – Бар, бар, оноҥ башка тыйрык jодоҥды сый соктырып алдыҥ!

– Сен мениҥ будым сындырганча, балдарыҥныҥ бажына чык. Ол кирези ач-ÿренди мен де азырап салгам… Токто, токто!

Кериш катап ла jаҥыдаҥ башталды. Бу мындый jаан керишти чыгарган бурулу кижи дезе эжиги jантык, ээн тураныҥ ичинде отурган. Ол он ÿч jашту, койу кара чачту, чамчазы jок, тере штанду Карабаш болгон.

         Керек мынайда башталган; эртен тура Карабаш карындажыла экÿ колхозтыҥ jети балалу чочкозын кабырып барала, jаратта тÿжÿне ле кожо ойногон;  оноҥ качан ажанатан öй jууктап келерде, олор той балкаштаҥ jазаган ойынчактарын кажатка jажырып салала, чочколорын председательдиҥ маалазынаҥ чыгара айдап, ажанарга jанып келгендер. Чочколорын сууныҥ ол jанында ак jерге токунадып салала, тÿжÿне ойногондорынаҥ коркушту арып, айлына аштап калган келгендер.

         Энези оттыҥ айагында кеден конычту öдÿк кöктöп отурган. Ол та неге де тыҥ ачынып калганын уулчактар сезип ийеле унчугышпай, jаҥыс ла чимириктерин табышту кайра тартынып турдылар.

Jаман кöрмöстöр чилеп, jарыкка чыкпай, анда не туругар? – деп, учында энези олорды арбай берди. – Какайларды база ла Тырышпактыҥ картошкозына кабырдаар ба, шайтандар?

        – Jок-ок… – деп, Карабаш тумчугыла унчукты.

        – Бери бас, арык кöрмöс, - деп, энези Койлоныҥ jамап салган, бозуныҥ терезинеҥ илеп эткен jаман кыска шалмарын jарыкка тудуп аjыктайла, унчукты.

– Алгагын jарала келзеҥ, аайы jок сабалган jиириҥ. Тере шалмар сеге чыдашпай турганда, темир шалмар кööктööрдöҥ башка. Ме, кий. Элик чилеп, кызаҥдаба.

         Койло шалмарын кийе соккон бойынча, кенетийин тыҥ калактай берди:

        – Jо-о, кардымай, кардымай!..

        – Бу кардыҥа не кире берди, учкан?

        – Jо-о калак, ачузын!

        – Бу сырсак кöрмöс канайып туру? – деп, энези арбанып, шалмарды Койлодоҥ сура тарткан бойынча, аjыктай берди.

        – А бу мениҥ таппай турган ийнем шалмардыҥ кажында jÿрÿ ине! Сокорды ла сени – деп, учында бойын арбады.

        – Картошко-сартошко… – эмдиге ажанарга энчикпей турган Карабаш тумчугылы кимиректенди.

        Тÿжиле иштенип, бойы да курсак ичпеген энези тургуза ла атыйланып чыкты:

        – А не, эдилÿ курсак белетейтен эмегениҥ бар ба мында? Тумчугынла мыжылдабай, ары кедери чык!

         Карабаш айылдаҥ кÿÿн-кÿч jок чыгып келеле, арка jанында чочколорын  аjыктады. Кенетийин оныҥ чырайы кубула берди. Чочколор Калбайчы эмегенниҥ маалазынаҥ чыгара сÿрерге сананган, jе эмди анайда эдерге орой болгон…

         Калбайчы эмеген ачу-корон кыйгырып, jаан кызыла экÿ чочколорды мааладаҥ чыгара айдап, оноҥ аайы-бажы jок калактап, Карабаштыҥ энезин айткылаарга, кажатты тöмöн тÿжÿп клеетти. “Нени эдер? Канайдар? – Карабаш коркыганынаҥ улам алаатып, эдер немезин торт ло таппай турды. – База ла кериш-табыш болор, оныҥ кийининде сабалган… Чочколор маалага кирген учун элдеҥ ле озо Карабашка jедижер… Качып jÿгÿрзе кайдар?..”

         Калбайчы эмегенниҥ калак-сыгыды öткÿÿлдиҥ ары jанынаҥ угулып келди. Карабаш бир эмеш алаҥзып турала, jабузы jок, ÿстÿнде койу jыду баргаалар öзÿп калган ээн тура jаар тизиреде jÿгÿре берди.

         Бу ÿч кöзнöктÿ (бир кöзнöги jарчагала туй кадап салган, арткан эки кöзнöги бÿдÿн) jаан эмес, эски тура болгон. Тураныҥ ээзи jаантайын туберкулезло оорып туратан, эди-каны агып калган Jогор деп öбöгöн ÿч ай кайра кандый да Кайыҥчы деп деремне jаар, баят jерине кöчö берген, андый атту деремне jерде болгонын Карабаш школдыҥ картазынаҥ бедреп, таппай туратан. Jогор öбöгöн балдарыла, ÿйиле кöчö бергенинен бери кöп тö öй öтпöгöн, jе туразыныҥ jабузы ÿч ле айдыҥ туркунына jоголо берген. Jабуныҥ jосторын колду ла кижи кодорып, тажый берген. Jабузы jок тураныҥ ÿстÿне койу баргаалар öзö берерде, такаалар анда уйа тарткылап, jымыртка салып туратан. Карабаш карындажыла экÿ ле айылдаш jаткан Пайскан деп боп-борбок уулчакла ээн тураныҥ ÿстинеҥ айылы jаар jаантайын jымырткалар тажып туратан…

          … Эмди Карабаш эки частыҥ туркунына чыгара бу ээн тураныҥ ичинеҥ  энезиниҥ ле Калбайчы эмегенниҥ керишкилеп турганын тыҥдап, эдер немезин таппай, полдо тöгÿлип калган кумакка кучаныҥ мÿÿзин jурап отурды.

         – Jакшы кижи сениҥ айлыҥа да кирбес! – деп, Калбайчы эмеген оныҥ энезин айткылап турганы угулат.

         – Таҥаркаба-а, таҥаркаба! Таайыҥ айылдап келерде, тараканду чайдаҥ öскö, неле кÿндÿледиҥ? – деп, энези каруузын jандырып турды.

          Кенетийийн кериш токтоп, бир де табыш угулбай барды. Карабаш чала сезинип, öрö турган бойынча, jарчагала бектеп салган кöзнöккö jууктап, тышкары не болуп jатканын тыҥдай берди.

          Кайда да, сууныҥ ол jанында, оок балдардыҥ ойногон табыжы угулат. “Байла, сууныҥ теерменин jазагылап jаткан болор – деп, Карабаш ичинде сананды. – Jе бу керижип турган улус кайдаар барган болотон? Керишпей, jöптöшкилеп алды эмеш пе?..”

           Карабаш кулагын кöзнöкти туй кадап салган jарчаага jаба тудала, оноҥ ары тыҥдады.

          Бир де табыш jок. Карабаш шилдÿ кöзнöккö араай jууктап келеле, тышкары не болуп jатканын кöрди. Элдеҥ ле озо кöргöн кижизи; ол чеденниҥ öткÿÿлин айра минип алган Пайскан болды. Калбайчы эмеген ле Карабаштыҥ энези керижип jатканын ол угуп ийеле, эмди энези Карабашты ла Койлоны сабаганын кöрöргö келген болор. Пайскан jаагын бултуйтып алала, Койлоныҥ туй балкаштан jазап jаткан немезин аjыктап отурды.

          Jарым ай кайра Пайсканды энези «Уйды бозуга эмизип салгаҥ, тÿжине ле ойногоҥ» – деп, тарыска чыбыкла сабаган. Ол тушта Карабаш ла Койло Пайсканды шоодып, не аайлу каткырган эди! «Эмди дезе  Пайсканга каткырарга келишти» – деп, Карабаш ичинде ачуурканып сананды. Койло бир де неме эзебей, ого öткöнип, той балкаштаҥ кижи jазарга албаданып отурды. Ол той балкашты канча да кирези ныкып турза, jе кижини, уйды, оноҥ до öскö немелерди аказы кире эдип болбойтон. Андый да болзо, ол jана баспай туратан. Эмди энезиниҥ ле Калбайчыныҥ керижип те турганын укпай, ол jууканыҥ кырына отурып алала,  болчок той балкаштаҥ кижиниҥ бажын jазап аларга албаданып отурган.

          Керижип турган эмегендер айылга киргилей берген болбой кайтсын, оныҥ учун Пайскан торт чыдашпай, айылдыҥ эжиги jаар кунукчылду аjыктап, оны тиштегилеп турган томонокторды öлтÿрип, маҥдайына эмезе jиткезине табышту тажып отурды. Карабаштыҥ ла Койлоныҥ сабатканын кöрöргö кÿÿнзеген öскö до балдар деремнедеҥ келдилер. Олор jÿктенижип, ээчижип алала, чимириктерин табышту кайра тартынгылап, уй сугатан чеденди кууза тургулап алган эмтир. Деремнениҥ эдер немезии jок, эригип jÿрген ийттери де келди. Jе Койло олорды да кöрбöй, jылаҥаш тизезиндеги той балкашты ла мылкып jатты.

         Кенетийин Калбачы эмегенниҥ ле Карабаштыҥ энезиниҥ табыштары катап ла угулып келди. Балдар туш башка бардылар.

          – Jо-о, jо-о, здоровьем божоды! – деп, Калбайчы эмегенниҥ кыйкылдууш ÿни угулды. Карабаш кöзнöктöҥ тура секирип, ээн тураныҥ соок печкезиниҥ кийини jаар санаа jок калып ийди.

          Калбайчы эмеген, орой кÿски тÿнде jанып отурган кас ошкош, кайкылдап, кажатты öрö, ойто айылы jаар jанып брааты.

         Табыш ойто ло тымый берди. Карабаштыҥ маҥдайынаҥ соок тер тамчылап,бойы печкениҥ тоозынаҥ арай ла чÿчкÿрбей, тумчугын туй тудуп алды. Jиткезиле jöргöмöш маҥтай берерде, ол jескинип арай ла кыйгырбады. Тышкары азыйгы ла бойы коркушту тымык турды.

         Кенетийин кандый да баланыҥ öткÿн ÿни угулды:

          – Кой-ла-а! Кийниҥде кöрмöс клеет!

– Бяу-у! – деп, тургуза ла Койлоныҥ кыйгызы чöйилди. Оноҥ бир ле кичинек öйдиҥ бажында, элик маҥтаган чылап, быдырт-быдырт эткен табыш угулды. Бир канча öйдиҥ бажында “ бяу-у” деген кыйгызы кайда да, агын суу jаар барган jолдо, угулды. Карабаш чыдажып болбой, кöзнöккö jÿгÿрип келеле, кöрöрдö, энези бозу соготон узун чыбыгын jерле сÿртегенче, элик чилеп, кызаҥдап брааткан jылаҥаш Койлоны сÿрÿжип брааты. Койлоныҥ буттарыныҥ алдынаҥ jаҥыс ла тобрак буркурайт. Бозу соготон чыбык кызаҥдаап брааткан учазына эки катап тийерде, табыш этпеди.

         Койло чип ле чике  jÿгÿрген бойынча, сууга кире конды. Энези öдÿгин чеберлеп, сууга кирбей, jаратта токтоп калды. Койло сууны чачылтып браадала, jылjырак ташка тайкылды. Jе öрö турарга öй jок болгон учун, Койло, тöрт тамандап туруп, сууныҥ ол jанында кажатка чыгара маҥтап чыгала, кайра кöрди.

          Энези сÿрÿшпей, кажаттыҥ алдында, сууныҥ ол jанында турганын кöрöлö, Койло, та сÿÿнгенинеҥ улам, та недеҥ улам база катап “ бяу-у” деп, багырып ийди.

         Койлого jедишпей калганына ачурканып, энези агын суу кечире оны колындагы чыбыгыла кезетти:

         – Акыр, ойто jанарыҥ, арык кöрмöс! Кызаҥдап алып келзеҥ, кычууҥ берерим! Торолойло келзеҥ, той балкаш jиириҥ…

          Эмди сыраҥай ла бурулу кÿлÿктиҥ бойын, Карабашты, табар керек болгон.

2

Сонуркаганынаҥ кöстöрин тазырайтып алган оок-тобур балдарды, колго-бутка оролыжып турган ийтерди, аштаганынаҥ мööрöжип турган бозуларды кöндÿре базып отура, Койлоныҥ энези ачурканып айдынды:

         – Акыр бу мыныҥ кара кöрмöзи кайда баады болбогой?.. Карабашты кöрдööр бö, балдар? – деп, jÿктенижип алган чимирикту немелердеҥ сурады.

         Чокол Пайскан тургуза ла jалтырап чыкты.

          – А-а, Ка-Карабаш то-тоҥкойып алала, э-ээн тураныҥ кöзнöгине кире берген… А-а…

          – О-о jайла! Капшай айтсан кичÿ Сатлай! – деп, Койлоныҥ энезиниҥ чокол Пайсканга кыртыжы курып, оны база чокол jестези Сатлай ажыра каарып айты. – Карабаш кайдööн кире берген деп, тилиҥ кажылат?

          – Ка-Карабаш кöзнöктöҥ кире бе-берген…

          – Кайдööн?

          – Jо-Jогордыҥ ээн тур-туразына…

          – Байадаҥ анайда не айтпадыҥ учкан? Jок, бу Момонныҥ балдары кижи ле болбос, улустар – деп, Карабаштыҥ энези ачузын чокол Пайсканга чыгарып турды.

         Карабаштыҥ энези арбанганча Jогордыҥ ээн туразына jууктап келди. Ээн тураныҥ чыкту сенегинеҥ бир канча куштар калакташканча, колго-бутка согулып, чыгара кондылар. Ол ээн тураныҥ эжигин кайра тартарда, эжик ачылбады. Карабаш эжикти ич jанынаҥ кÿрчектеп алганын билеле, энези ÿнин бийиктедип jакарды:

– Эжикти ач!..

Каруузы угулбады. Карабаштыҥ энези бир эмеш сананып турала, оноҥ ончозына угулгадый эдип, öнöтийин тыҥыда айтты:

           – Акыр, ол чыкпаска турган болзо, Jогордыҥ кöрмöстöриле кожо конгой. Татар укту улустыҥ кöрмöзи jаман дежетен эди… Чыкпаска турган болзо, Jогордыҥ jаман кöрмöзиле кожо конуп кöрзин…

           Бу сöстöрди Карабаш кереке де албады. Карабашка бозу соготон чыбыкты кöргöнчö, бос-эрликтиҥ бойын кöрзö, торт болгон. Оныҥ учун ол ээн турадаҥ чыкпаска бош ло бозорып ийди. Jе тураныҥ тыш jанынаҥ энезиниҥ арбыжы токтобой ло турды.

           Учы-учында Карабаш чыдажып болбоды. Ол  соок печкениҥ кийининеҥ чыгала, токунап болбой, кöзнöктиҥ  jарыгынынаҥ карап кöрди. Чокол Пайскан öткÿÿлди айра минип алала, саҥыс чайнап отурды. «Чугаан чыгардаҥ ала озо Jогордыҥ бу ээн туразына кирбей, кача берер керек болгон – деп Карабаш чокол Пайсканы кöрöлö, ачурканып санады. – Эҥирде председальдиҥ уйи, Майкаш калактаганча келер, Карабаштыҥ кабырган чочколоры картошко тÿрткен деер, оноҥ ойтоло кериш чыгар… Оныҥ учун амырынча ла кача берер керек болгон… Чочколорды коно-тÿне ÿч кÿн  кабырала, ойто jанып кеклген болзо, тал-табыш та чыкпас эди…».

          Карабаш алаҥзып, тоозын бÿркеп салган тактага араай отура тÿшти.

«Калбайчыныҥ картошкозы керек беди, Калбайчы рядовой колхозник – деп, Карабаш оноҥ ары кунукчылду сананып отурды. – Jе Тырышпактыҥ картошкозы учун тыҥ jедижер болор… Кандый да болзо, Тырышпак колхозтыҥ председатели, jурт советтиҥ депутады, “Германияны jеҥген учун” деп медальду… Jоок, Тырышпактыҥ картошкозы учун тыҥ jедижер!..»

          Карабаш ÿшкÿрип ийди. Бойыныҥ уур санааларынаҥ айрылып, тураныҥ тыш jанынаҥ угулып турган сöстöрди Карабаш унчукпай, бир канча öйгö тыҥдады. Эмди канайдар да арга jок болгон. Öчöжип, ээн турада канча кирези отурарыҥ? Тÿҥей ле чыгарга келижер. Карабаш Jогордыҥ ээн туразынаҥ эмди де чыгып келер эди, jе бозу сугатан öткÿÿлдиҥ ÿстинде чокол Пайскан отурган учун, ол алаҥзып, чыгарга болбой турды.

Деремнениҥ jÿктенишкен, jединишкен балдары jилбиркежип, ээн тураныҥ кöзнöгиниҥ алдында тургулады. Ийтер кенетийин бир ÿнле ÿргулеп чыктылар. Тöмöнги айылдардаҥ чöйилип келген орук jолдо кандый да эмегенниҥ ачу-корон кыйгы-кышкызы чöйилди Майкаштыҥ келип jатканын Карабаш тургуза ла сезип ийди. Jÿреги тирсилдеп, ол катап ла кöзнöк jаар болды.

           Тöмöнги айылдардаҥ тöҥди ажыра келген jолдо Тырышпактыҥ ÿйи Майкаш, ары-бери jайканып, эдискидий ÿниле эбире кырларды торгултып, калактап-сыктап клети. Майкашты jурт jердиҥ улузы “ татар келин” дежетен. Анайда оны улус оныҥ алыш-колыш тили учун адаган деп, Карабаш jакшы билетен болгон. Эмди Майкаш алыш-колыш тилиле алтан айры ÿнденип, арканы торгултып клеети:

 – О-ой, оо-й! Кабырган мыныҥ ак-малы картобымды jип койды! Оой, о-ой! Сабеттиҥ малын кабырып, сананбас кайткан албаты? О-ой!.. Ол кÿрÿм кайда баады болбогой!..

         Карабаш чыдажып болбоды. Ол öрö турала, эжик jаар кату алтап, эжиктиҥ татап калган кÿрчегин кодоро соголо, эжиктеҥ чыгып келди. Чыдашпай, эмдиге ле сакып турган балдар jаҥыс ÿнле сÿÿнчилу кыйгырыжып ийдилер:

         – Карабаш чыгып келди, чыгып келди!..

Карабаш бажын салактадып ийеле, ичкери база бир алтам этти. Оныҥ кöзине элдеҥ озо кöрÿнген неме: энезиниҥ ачынып калган чугулду кöстöри ле тойу кискеге тÿҥей, чеденди айра минип алган, чокол Пайсканныҥ кÿлÿмзиренип отурган кирлÿ бÿдÿжи болды…

          Карабаштыҥ энези ле калактап турган Майкаш Карабашты талап, эки jанынаҥ чурап келдилер:

          – Сен, учкан, какайларды кöрбöй, картошкого не божоткоҥ?

 Карабаш каруузын jандырбады. Ол бичиктеҥ кычырган jалтанбас геройлорго öткöнип, бажын бийик кöдÿреле, колдорын кайра тудуп, Jогордыҥ ээн туразыныҥ стенезине jаба турала, öткÿÿлдиҥ ÿстинде кÿлÿмзиренип отурган чокол Пайсканга jескингендий кöрди.

         Майкаш Карабаштыҥ учазына убактыҥ будагыла согордо до ÿн де чыгарбады. Энези арбанып, оныҥ jылаҥаш арказына эки катап алакандады, jе Карабаш унчукпай,  калганчы кÿниҥ чогына кызара берген сууныҥ ол jанында элбек jалаҥдарды ла кöгöлтирим арканы эрлÿ бÿдÿжиле аjыктап турды.

          Койло эмди jакшы кöрÿнерге,  jодолоры кызаҥдап,сууныҥ ол jанында акта амыр ла jÿрген чочколорды кыйгы-кышкыла айдап, кабырып jÿрди…

3

Jайгы эҥир аркаларды караҥуйладып, öзöктöрди кöгöртип ийди. Арып калган jаан улус чалгыларын jÿктенгилеп, айак-казандарын тудунганча бригададаҥ jанып баштады. Иштеҥ jангылап клееткен jиитердиҥ öткÿн каткылары ла шыҥырууш кожоҥдоры уйуктап калган jалаҥдардыҥ, чаҥкыр ышка тартылып калган тымык кобылардыҥ ÿстÿле узак jаҥыланып турды. Öзöктöги айылдардаҥ койу ыштар чöйилижет. Иштеҥ jанып келген эмегендер ле келиндер саамчып калган уйларын саап турганы угулат. Тÿжине ойноп, уйын бозузына болгобой эмдирип салган балдардыҥ калагы ла арбанган энелериниҥ табыжы угулат. Колхозтыҥ уйлары jаан тöҥниҥ алдында, сÿт толгойтон ферманаҥ ыраак jок акта мööрöжип тургулайт. Уй саачылардыҥ табыжы, абрат аларга келген эмегендердиҥ эрмеги, сепаратордыҥ кÿÿлегени ле казыр буканыҥ бустаганы – ончозы алыжып-колужып, эҥирги кейде араайын, jе сÿÿнчилÿ кÿÿлеп турат. Бозуга сÿт, абрат аларга келген доярка келиндер сÿттиҥ толголорын сакып, тышкары кÿйÿп турган jаан отты эбиреде отурып алала, jÿзÿн-базын немелер куучындажып, кандый бир кижиниҥ кейине талганча каткырыжат. Абраттыҥ кöбÿгин ичерге келген кöп ийттер, планга сÿдин урарга келген эмегендер, балдар – мындый эҥирлерде ончозы ферманыҥ jанында jуулыжат. Ферманыҥ ичинде сепаратарорды толгогон кыстар кожоҥдоп толгоорго jеҥил дежип, алтай кожоҥдорды чöйö кожоҥдогылап турат. Уй саачылар сÿтти ÿзÿги ле jоктоҥ ферма jаар тажыгылап, сÿткемjÿге кемjигилеп ийеле, ойто ло уйлар jаар jÿгÿргилейт.

         Карабаш бош öйлöрдö ферманыҥ эжигинде отурарга сÿÿйтен. Экелген сÿдин туку качан эбиргилеп те бергенде, jе Карабаш jанарга меҥдебей, улустыҥ кокурын, кандый бир уулдыҥ jилбилÿ куучынын тыҥдап, бозом киргенче отурып калатан. Деремнениҥ jаан уулдары мында jÿзÿн-базын куучындар куучындап, таҥкылагылап, бойлорыныҥ кемнеҥ де камаанду эмезин кöргÿскилеп туратан. Карабаш олорго ичинде кÿйÿнип, бойыныҥ санааларын унчукпай сананып отуратан.

         Эҥир там ла койылып, уйларды пастух одорго айдаганча ла Карабаш сÿÿнчилÿ тызырап турган jарык оттыҥ jанында улустыҥ ортозында отурар болгон. Качан ферма энзиреп, улустар таркаганда ла, Карабаш кöнöктöги абрадын эске алынып öрö туратан. Караҥуйда jанып клееделе, таштарга бÿдÿрилип, ол канча кöнöк абрат тöкпöгöн! Карабаш уйкузырап, кезилип турган буттарыныҥ ачузын эзебей, айас теҥериде муҥ тоолу jаркынду jылдыстарды аjыктап клеедетен. Ого ыраак jылдыстарда jÿрÿм бар деп, школдо ÿредÿчизи айткан. Айас кÿндерде Карабаш ла Койло тышкары, тураныҥ ÿстинде конгылаганда, олор кажы ла jарык jылдыс керегинде бой-бойлорына нени ле куучындап туратан. Карабаш андый чöрчöктöрди сананып таап алала, керек дезе чокол Пайсканга да айдып туратан. Чокол Пайскан ол чöрчöктöрди бойыныҥ аказына, тöмöн jаткан Пейткеге, деремнениҥ öскö дö уулчактарына куучындайтан. Чокол Пайскан Карабашла öштöжип те турза, jе jаҥы-jаҥы нени-нени угуп аларга, Карабашла кыска öйгö наjылажып, керек дезе оныла кожо чочколор ло бозулар кабырып баратан. Карабаш ого бойыныҥ чочкозы керегинде эмезе сÿзеген бозузы керегинде чöрчöктöр таап куучындап туратан. Jе калганчы öйлöрдö чокол Пайскан чоокыр кушкаштыҥ jымыртказы учун Карабашла кÿÿн-кайрал jоктоҥ öштöжип, Jогордыҥ ээн туразыныҥ ÿстинде ол ло куштыҥ уйазын кÿнÿҥ ле сайын кетежип турар болды. Чоокыр кушты Карабаштыҥ энезиниҥ кужы Jогордыҥ ээн туразынынҥ ÿстинде уйада jаткан сок jаҥыс jымырткадаҥ баскан, jымыртка дезе Момон эмегенниҥ кужыныҥ болгон. Оноҥ ло бери чоокыр куштыҥ салган jымыртказы jаан блааашта болгон.

          – Бистин куш баспаган блозо, чокыр куш та jок болор эди – деп, Койло Пайсканла керижип туратан.

          – Б-бистин jымыртка эмес б-болзо, чоокыр куштыҥ jымыртказы да jок болор эди! – деп, Пайскан чоголдонотон.

          Чоокыр куш jымыртказын Jогордыҥ туразынынҥ ÿстинде уйага салып ла ийгенде, jуу-чак баштала беретен.  Чокыр куш jымырткалап ийеле, калактап, ээн тураныҥ ÿстинеҥ учуп тÿшкелекте, тураныҥ ÿстиги jанында толуктарынаҥ Карабаш ла Койло, тураныҥ алтыгы jанында толуктарынан дезе Пайскан аказыла кожо кермеденип чыгатан. Jымыртка jаҥыс ла jеҥÿ алган уулчактарга jедижетен. Пайсканыҥ аказы бригадада бугул тартарга jÿре бергенде, чоокыр куштыҥ jымыртказы кöп сабазында Карабаш ла Койлого jедижетен. Карабаш ла Пайскан согужып, Jогордыҥ jабузы jок туразыныҥ ÿстинеҥ jерге канча катап тÿшпеген, jе олор эмдиге ле блаашту куштыҥ jымыртказыныҥ олjозында болгондор. Бир катап чоокыр куштыҥ jымыртказын блаажып, Карабаш карындажыла кожо Пайскан ла оныҥ аказына удура туруп, jана баспастан согушкандар. Пайсканныҥ аказы Тым Карабаштаҥ тöрт jашка jаан, эҥирлер саайын ойынга jÿрÿп, таҥкы тартып турган уул болгон, оныҥ учун олордыҥ jаны ийделÿ болгон. Jе андый да болзо, Карабаш ла Койло jана баспай, Jогордыҥ туразына чыгып келгендер. Тым ла Пайскан олорды ÿстинеҥ тöмöн jудрукла уткыган, jе бир канча öйдиҥ бажында олор тураныҥ ÿстине чыгып келгендер. Чоокыр куштыҥ jымыртказы Тымныҥ шалмарыныҥ карманында болгонын Койло тургуза ла кöрÿп ийген. Карабаш бу ла jуукта Ай- Тайчы деп алтай чöрчöк кычырган, эмди ол бойын Ай-Тайчыга бодоп, алаканына тÿкÿрип ийеле, Тымга удура барган. Тым согуш болорын сезип ийеле, карманында jымыртканы Пайсканга туттуртып берди. Jарым да минут öтпöй туруп, согуш баштала берди. Тураныҥ ÿстинде туй öзÿп калган jыду баргааларды ончозын тепсегиледи, чоокыр куштыҥ уйазын jемиргиледи, jе Тым Карабаштаҥ чик jок бöкö болгон. Jаан удабай Карабаш Jогордыҥ jабыс туразыныҥ ÿстÿнеҥ толукка коштой jаткан öттöк jаар уча берди. Оны ээчиде, калактаганча, Койло келип тÿшти. Тым ла Пайскан турадаҥ тÿжеле, чалканчактардыҥ ортозыла барган jолло айылы jаар jÿгÿргилей берди. Койло öтöккö кöмÿлип калган, бойы тыҥ калактап jатты:

         – Jо-о, jо-о! Момонныҥ уулдары мени öлтÿргилеп койды, öлтÿргилеп койды!

         Карабаш jеҥдирткенине ачурканып, öрö турала, эмдиге калактап jаткан Койлоны öрö тартты:

         – Jе, болор, кöп калактаба!..

         – Jо-о!, jо! – деп, Койло калактаганча, öрö турды.

        – Jе, болор, калактаба! –деп, Карабаш там ла ачурканып, Койлоныҥ колынаҥ силкий тартып турды.– Jымыртканы блаадып ийеле, эмди тегин ле не калактаар!

         Койло кенетийин ыйлабай токтой берди. Кирлÿ jагында кöзиниҥ jажын арлайла, Карабашка сÿмелÿ кöстöриле кöрÿп, оноҥ маказыраган айас айтты:

       – Пайсканныҥ колында чоокыр куштыҥ jымыртказын мен агашла былча согуп ийгем!..

        Карабаш Койлоныҥ арказында jапшынып калган öтöкти кактап, оноҥ эмеш токунап алала, айтты:

       – Jе, бозуларды ла чочколорды барып кöрöр керек!

        Олор экÿ сууны кечкилеп алала, кожоҥдожып, арканыҥ эдегинде jÿрген чочколорды ла отоп jÿрген бозуларды тоолойло, сууныҥ jарадында кажатка келгендер. Кажатта Карабаштыҥ той балкаштаҥ эткен городы, заводторы бар болгон. Карабаш бойы качан да городто болбогон, гордты jаҥыс ла школдыҥ учебниктеринеҥ эмезе газеттердеҥ кöрöтон. Jе Карабаштыҥ эткен “городы” jуруктагы да городтоҥ комой эмес болгон. Карабаш кÿрлер, jаҥы туралар, заводтор эткенде, ого Койло болужып, той балкаш таажып туратан. Кажы ла бÿткен jаҥы заводко Карабаш узун трубалар кондырып, заводтыҥ ичине кайыҥыҥ тозыла от салатан. Чирик jадыктардыҥ оодыктарыла от салганда, Карабаштыҥ «заводторы» тÿжÿне ле ышталып туратан. Олордыҥ эткен «городын» jаан улустар да иштиҥ кийининде келип кöргÿлеп турар болгон. Jе оныҥ тöзöп салган «городын» деремнениҥ Барамаш ла Jудабай деп баштак уулчактары кÿнÿҥ ле эҥирде келеле, jемиргилеп, буттарыла тепсей баскылап салатандар.  Карабаш ла Койло jемирилип калган, недеҥ де кару «заводторын» ойто тöзöгилеп, ачуркангандарынаҥ улам ыйлажып та туратандар.

           Карабаш ла Койло чочколорын тоолоп салала, кажатка келгилеерде, олордын «гордын» jемиргилеп салган. Олор катап ла той балкаш казып, jаҥы город  тöзöгöндöр. Jаны « город» кöп этаж тураларлу, jаан « заводторлу», jараш «кÿрлерлÿ» болгон. «Городтыҥ» jирмедеҥ ажыра кижизинеҥ бир де кижи бÿдÿн артпаган учун, олорго jаҥы улус jазарга келишкен. Онойып олор чочколорын бош ундып салгандар. Качан кÿн тал тÿштен öдÿп, кырларга jабызай берерде, чочколорды элдеҥ ле озо Койло эске алынган…

4

Карабаш Койлоло кожо бозуларды ла чочколорды айдап, ферма jаар барды. Энези бозулар азырайтан сÿтти ле абратты экелип алган, эмди ферманыҥ эжигинде бозулардыҥ jанарын сакып турды. Карабаштыҥ энезиниҥ ÿнин бозулар ыраактаҥ танып ийеле, мööрöжип, кажатты тöмöн бирдеҥ, экидеҥ маҥтап келгилейт. Карабаш он эки чочконы айдап экелеле, таскакка бектеп салды. Койло чеденге чыгып алала, сабарын сырандадып, бозулар тоолоп турды. Койло энезине арбатпаска коркышту ла албаданып турды. Карабаш чочколорды чыкпазын деп, таскактыҥ эжигин бектейле, кийининеҥ ары ташла jöлöп салды. Таш арай кичинек деп билдирерде, коштой агып jаткан суудаҥ jаан таш экелерге барды. Карабаш jакшы кöрÿнерге, база  албаданып турган. Jаан ташты кучактанып экелеле, таскактыҥ эжигин базырып салды. Энезиниҥ бÿдÿжи эмдиге ле чугулду болгонын кöрöлö, ташка база катап барды. Чеденниҥ ÿстинеҥ Койлоныҥ сабары сыраҥдап ла турды:

          – Öлö бозу мында, чоокыр бозу мында, чычкакту бозу мында…

 Карабаштыҥ катап ла таш экелип jатканын энези кöрöлö, кöнöктö сÿдин ичпей, туртуп турган бозуны табышту алакандап, оноҥ Карабашты арбады:

         – Бу агын сууныҥ тажы тÿгене бербезин, токто! Агын сууныҥ тажын тажыганча, абрат барып экел, кöрмöс.

Оноҥ Койлого кыртыштанып унчукты:

         – Сен, арык кöрмöс, чеденге чыгып алала, колыҥ сыраҥдадып турган адыҥ не? Тÿжериҥ бе, jок по? Колыҥ сыраҥдатканча, койлорыҥ кайда барган, кöр.

         Койло бозуларды тоолоп божойло, меестиҥ эдегинеде отоп jаткан койлоры jаар кöрди. Оноҥ отоп jаткан беш койын мынаҥ ла тоолоп, сабарын катап ла сыраҥдада берди:

        – Кара кой анда, сары кой анда, чоокыр кураан анда… Энее-е, Барjымай балазыла кожо jогыла!..

          Койло чеденнеҥ тÿжÿре секиреле, Барjымай деп атту кара койды бедреп, багырганча-сыктаганча меести öрö jÿгÿрди. Карабаш эки кöнöкти тудунып, абрат аларга, тöмöн, ферма jаар, jÿгÿрди.

*  *  *

Фермада улус бÿгÿн сÿрекей кöп, абрат сакыган эмегендер тышкары кÿйуп jаткан отты эбире отургылап алала, куучындажып отурдылар. Сепараторды эбирип турган кыстар ферманыҥ ичинде кожоҥдошкылайт:

Боро-чоокыр кучыйак

Боочы ажыра уча берт

     Бойыма тÿҥей кööркийим

                                                 Армияга jÿре берт

Оттыҥ айагында боро шинельду, буденовка деп шлемдÿ Адыбайдыҥ уулы, Пейтке, чала кыйын jадып алала, база абрат сакып jатты. Адыбай бу ла jуукта городтко jÿреле, уулына боро шинель ле будёновка садып экелгени бастыра деремнеге jарлу болды. Оныҥ учун эмегендер сонуркажып, Пейткениҥ шинелин сыймагылап, бастыра jанынаҥ аjыктагылап, табышту куучындашкылап турды:

         – Ба-таазын, бу Адыбай башка ла кижи… Барайын деген jерине, бажын да бурыбай, jÿре берер…

         – Бу ла кижи эр-jажына шакпырып, эдетен керегин эдип албай jÿрет!..

          – Шенелин тапчы эмес пе, балам Пейтке?

          – Как ла р-раз! – деп, Пейтке тумчугы öткÿре унчугала, тиштери öткÿре чыкырып ийди. Абратка келген эмегендер jаҥыс ла Пейткениҥ кийимине кайкагылап турды:

         – Бата-азын, бу Пейтке кандый аайлу бöрÿктÿ, улустар?

         – Буд-дёновка! – деп, Пейтке каруузын кÿÿн-кÿч jок ло jандырып салат.

         – А, кудаймай, бу мыныҥ чолмоныныҥ jаанын, улустар!

Карабаш Пейткени туйказынаҥ аjыктап, оноҥ кöзин торт ло салбай турды. «Будённыйдыҥ бöрÿгин» кийерге Карабаш не аайлу амадайтан! Будёновканы ол jаантайын тÿженип те jÿретен болгон, jе андый бöрÿк бу jердиҥ ÿстинде jок болгон. Эмди дезе Пейтке андый бöрÿктÿ, Карабаш будёновканы jаҥыс ла тÿш jеринде кöрöр. Карабашта андый бöрÿк болгон болзо, ол бойына ÿлдÿ де jазап алар эди! Jе Пейтке öйинеҥöткÿре ырысту… Шинель ле будёновканаҥ öскö, оныҥ таҥдайында бир тиш чыккан. Оныҥ таҥдайында чыккан тижи бастыра деремнеге база  jарлу болгон. Jаан улус «Таҥдайында тиштÿ кижи jаан каргычы болор»  – деп, айдыжып турганын кемизи билбес?  Оныҥ учун Пейткедеҥ, jаш баладаҥ болгой, jаан да улус jалтанып туратан. «Калак, балам, сен какырыгынды тудунып jÿр» – деп, Пейткеге деремнениҥ карган эмегендери кöп катап jакып туратанын Карабаш бойы да угуп jÿретен.

          Оныҥ учун эш ле немедеҥ jалтанбай, Пейткениҥ кыйын jатканы бу болгон. Оттогы казанда jылыдып салган сууга да кийдире чыкырып ийерде, карган эмегендер Пейткеге унчукпады. Jаҥыс ла: “Пейтке, балам тижиҥ öткÿре тÿкÿрбе, шинелиҥге чилекей jапшынар” – дештилер. Пейтке унчукпады. Уйларын jаҥы ла саап божогон уй саачы эмегендер отко jууктап келеле, отты jаандада салып ийдилер. Оноҥ кемизи де сонуркап, отурган эмегендердеҥ сурады:

         – Акыр, улустар, бу Пейткениҥ таҥдайынаҥ тиш чыккан деп уккам, чын ба, айса тöгÿн бе? А, улустар?

         Пейтке бир де эрмек айтпай, отурган улуска оозын ачып берди. Ончолоры тÿймежип, Пейткениҥ оозын карай бердилер. Караҥуйда кöргÿлеп болбой, кайра боло, отту турунла Пейткениҥ  jаандада ачып алган оозын  jарыдып турдылар. Оозы чылай берерде, Пейтке öлöҥгö чалкойто jадала, бир эмеш амыранып алды. Оноҥ эптÿ болзын деп, тöҥöзöккö кайра отурып ийеле, оозын озогызынаҥ jаандада ачты. Кем де кайыҥыҥ тозын jарыдып ийерде, ончозы Пейткениҥ таҥдайында арсак тишти тургуза ла кöргÿлеп ийдилер.

        –  А, кудай дезен база, чын болтыр ине! – деп, оноҥ-мынаҥ беш кирези эмеген унчукты. – Бу jаан каргычы кижи болотон бала эмтир, кудай! Аа-ай! Бу башка бÿткен бала эмтир!..

         – Калак, балам, сен ийтке-кушка тÿкÿрбей jÿр…

         – Андый-мындый немеге ачынбай jÿр!..

         – Алды-кийиниҥди аjыктап jÿр, балам…

         – Абрадыҥ алала, jан, балам… - деп, эмегендер ÿн алыжып турдылар.

         Пейтке артык сöс айтпай, кöнöгин алып, меҥдебей, сууны кечире, кажатты öрö jÿре берди. Карабаш эҥир jыбарга билдирер-билдирбес калтырап, абрадын аларга эмегендердиҥ эҥ ле учында сакып турды. Батыр деп ийди Карабашты ээчий фермага jедип келеле, ээзин бедреп, учында таап алганына сÿÿнип, оныҥ будына ороложып, сÿÿнчилÿ кыҥзып турды. Калганчы сÿтти эбирип jаткан кыстар бир аай jайканыжып, араай кожоҥдожып турдылар:

                                            Сары торко пладымды

Салкынга тутсам, jайылбайт

                                            Санаам салган кööркийди

Сакып jÿрзем, бурылбайт…

Карабаш уйкузырап, тоҥуп турган jылаҥаш буттарын ийдиниҥ кабыргаларына jаба тудуп турды. Эмегендер бир  эмештеҥ астагылап турды, Карабаштын очереди jууктаган саайын, ол там ла уйкузырап, кöнöгин колдорынаҥ арай ла ычкынбайт.

        – Кöнöгиҥ тут! Бу канайып калгаҥ? – деген öткÿн кыйгыдаҥ Карабаш чочый берди. Абрат божодып турган келин öткÿн каткырып, кöнöгине толтыра, кöбÿуги ашканча абрат уруп берди. Карабаш абрадыныҥ кöбÿгиле ийдин азырап алала, бозулардыҥ фермазы jаар уур jайканып базып ийди. Jылаҥаш буттарын öлöҥгö jаҥы ла тÿшкен чалын jунуп, кезилип турган сабарларын ачыдып ийди. Карабаш оны керекке албай, jаҥы ла чыккан jылдыстарды аjыктап клети. “Ого jÿк  бир он алту jашту болгон болзом, немецтерле jуулажарга барар эдим – деп кунукчылду санааркап барадат. – Jууда мен бир де jалтанбас эдим. Ол тушта мен Пейткениҥ шинелиндий, боро шинелдÿ, будёновкалу,  автоматту, колмылтыкту болор эдим. Канча фашистти кыра адала, эмди jангылап турган фронтовиктердий, герой бололо, jанар эдим… Ол тушта энем мени «бичик ле кöрзö, билинбес бала» деп арбабас эди. Карабаш калапту jуучыл болып, фронт jеринде адазына туштаар эди, оноҥ ары адазыла экÿ торт ло Берлиниҥ бойына jетире барар эди…”

         Анайда санааркап, Карабаш бозулар турган jерге jедип келгенин бойы да сеспей калды. Энези бозуларын азырап божойло, кöнöктöрин jунуп, казыктардыҥ бажына илип койгон эмтир. Койло койын тапты не, jок не?.. Айса, койын табала, айылы jаар jана берди эмеш пе? Ол алаҥзып, бир эмеш турала, кажаганныҥ ачык эжиги jаар басты. Энези ижин божодоло, эмди ачык камелектыҥ эжигинде амыранып, нени де сананып отурды. Карабаштыҥ кирип те келгенин укпады. Кöнöктиҥ калырай бергенин угала, кенетийин чочый берди:

          – Бу мында кем? А бу сен не удадыҥ?

          – Абрат сакыгам – деп, Карабаш jÿк ле арайдаҥ унчукты. Энези эрмек айтпай, öрö турала, уулчагыныҥ бажын кату алакандарыла араай сыймап ийди. Оноҥ анайда ок jабыс ÿниле айтты:

          – Баштактанбай, кичеенип иште, балам… Кичеенбес болзоҥ, канай кижи болорыҥ?.. Кöнöгиҥди тактага тургузып салала,  jан, Койло айлында jаҥыскан… Койды эртен таап алараар…

          Карабаш кирлÿ jÿзин энезиниҥ эдегине сÿзеле, öксöп-öксöп ыйлай берди…

*    *    *

Таҥ бозорып  келерде ле, айылдаштардыҥ пöтÿктери кыйгырыжа бердилер. Сууныҥ ол jанында койу арканыҥ ортозынаҥ jыланаш туруп келген немедий, куу сойоктыҥ бажы öчöмик кызарып турды. Карабаш ла Койло тураныҥ ÿстине салган тöжöктöринде тÿрÿлип алган уйуктап jаттылар. Айылдыҥ jанында коноло, тÿниле аштап калган уйлар öрö тургулап, саар öйгö jеткенче бир эмеш отоп аларга кедери кобы jаар кÿÿн-кÿч jок баргылайт. Куу сойоктыҥ бажынаҥ кÿнниҥ кызарта чалыган чогы там ла jабызап, там ла jабызап, арканыҥ талортозына jетире тÿжÿп келди. Ишке баратан эр улус jаҥы ла тургулап, карызына илип алган ÿйгендерин шыҥырадып, аттарын бедреерге арка jаар баргылайт.

         Кÿнниҥ чогы öзöккö тÿжип ле келерде, ончозы ойгоно бергендий болды:  куштар калактажып, jемзене бердилер, бозулар мööрöжип чыктылар. Ÿй улус эстегилеп, уйларын саап баштады. Кÿн кырдыҥ ары jанынаҥ карап ийерде ле, улус таҥынаҥ уйларын тöмöн, пастухтыҥ ай4ылы jаар, айдагылап турды. Карабаштыҥ энези уйын саап алала, уулчактарды jердеҥ ойгозо берди:

– Слер, учкандар, теҥериге чыгала, эмдиге уйуктап jаткан адаар не?

Койло ойгонып келеле, Карабашты ойгозып айтты:

         – Туйкайын балыктап барарга турган болзоҥ, уйды тöмöн айда…

 Карабаш уйкузына самаарып, турарга сооксынып, jабарып ийди. Койло токунап болбой, Карабашты катап ойгосты:

– Уйды тöмöн айда.

– Сен айдазаҥ, уй ара тöрööр бö?

– Туйка балыктап барага турган болзоҥ, айда, айдабаска турган болзоҥ, сени балыктап барага туру деп, мен энеме айдып ийерим…

Карабаш мырсып, öрö  jÿк ле арайдаҥ турала, чалынга коно чыктып калган шалмарын кийип, оноҥ тураныҥ толугынаҥ кимиректене-кимириктене тÿже берди. Бÿгÿн тÿжÿне Койло чочколорды ла бозуларды кабырар болуп, эҥирде Карабашка сöзин берген. Карабаш дезе туйка балыктап барып келерге турган. Олор экÿ эҥирде онойдо jöптöжип алала, тураныҥ ÿстÿнде уйуктагандар. Ончозы эптÿ-jöптÿ болгон, jе таҥ адып келерде, Койлоныҥ санаазы кубулып турганын Карабаш тургуза ла сезип ийди. Чынын айтса, Койло аказыла кожо балыктап барарга кÿÿнзеп турган, jе анайда эдетен арга олордо jок болгон, ого ÿзеери олор экилези балык тудуп билбес болгондор. Карабаш дезе деремнениҥ кÿнÿҥ ле балыктап турган уулчактарына биригип алала, балык тударга бир эмеш ÿренип аларга амадап турган.

         Эмди ол Койлоны кичинек те ачындырбаска, тураныҥ ÿстинеҥ тÿжеле, кÿреҥ уйды тöмöн айдады. Jе уй мойножып, кайра блаажып турды. Кÿреҥ уйды пастухтыҥ эжигине jетирип салала, тыркырууш эдип алган уулчактарла да куучындашпай, ойто айылы jаар jÿгÿрди.

        Энези курсакты кайнадып салган, эмди бозуларын азырап барарга меҥдеп, эмдиге jетире ажанарга келбеген уулчактарына кыртыжы курып, айылдыҥ эжигин кайра ачала, бойы айылдаҥ чыкпай, арбанып ийди:

        – Öрö чыкпас кижиниҥ балдары мындый болор, улустар… Бу канча албаты ишке jÿре берт, мениҥ уулдарым эмдиге тургалак. Менде бир эки jайзаҥ бар, jалмаштарын качан бирде меге jара соктырар болды ба! Бу аскан курсак сооп брат!

       Койло уйкузына самаарып, тураныҥ ÿстинеҥ, киске чилеп, керилип, тÿжÿп клееткенин энези кöрöлö, атыйланып чыкты:

         – Jакшы улустыҥ балдары ÿйде конотон эди, а бу мениҥ балдарым jабуныҥ ÿстинде конор болды. Та, та! Менеҥ бир тушта jакшы ла неме кöрбöзööр! А кара кöрмöс кайдöн баады?

         – Уй айдап барган… - деп, Койло тургуза ла удура унчукты.

         – Улаачы чылап, самаарып, уйдыҥ кийининеҥ öҥöлöп, барганы ла ол. Сакыш jок. Капшай jунунала, кирип ажан, мында слерле керчежерге öй jок!

          Карабаш айылга кирип келерде, Койло энезиле кожо оттыҥ айагында отурды. Олор кÿлге кöмгöн картошкозын чегенге кожуп jип отурдылар. Койло уйкузына эмдиге ле самаарып, кöзин jумуп алала, айакта чегенди jастыра калбактап отурды. Изÿ картошконы болгобой jаан тиштеп ийеле, кенетийин бажын каҥкайтып, табышту туткулана берди:

– Аф-уф, аф-уф, аф-уф!..

Ол ок тарыйын Койлоныҥ jаагына энезиниҥ алаканы келип тийди:

– Кöк теҥери сени теп! Бу шайтан курсак jиир болзо, теҥери дööн кöрöлö, ийт чилеп, туткуланып отурар! Кижи чилеп, ажанбас, кайткан бала бу? Jок, jок, öрö ло чыктанаар jок!..

     Койло jаҥы ла ойгонып, кöмгöн картошкого ло чегенге кирине берди.

         – Чочколорды бÿгÿн база ла Трышпактыҥ маалазына кабырала келзеер, тынаарды кыйарым. Jууныҥ öйи, сананар керек…

          Карабаш Койлого чала бÿдÿнбей, кортык ÿниле сурады:

          – Эне, мен бÿгÿн… балыктап барайын ба?

          – Кемле кожо балыктайтан? – деп, энези ол ок кату ÿниле удура сурады.

          – Аҥчыла кожо бараачы болгом…

          – Салаамчыныҥ уулыла санаалу кижи балыктап барар ба? Токтоп ло кал. Ол чочколорды jазап кабырзаҥ, оноҥ ок туза болор.

          – Барамашла кожо барарым – деп, Карабаш калганчы ижемjизин таштабай, катап ла jобош ÿнденди.

          – Барамашла кожо аш-курсак тапканын анда ла тургай! – деп, энези калганчы сöзин кату айдып салала, карызына кöнöгин илип, бозуларын барып азыраарга эжик jаар басты. – Капшай ажанала,ол какайларды кажаанаҥ тÿрген чыгарар. Карды капшыйып калган болор…

          Карабаш ла Койло ажангылап алала, камчыларын алып, энези ээчий бозулардыҥ чедени jаар бардылар.

*    *    *

Jолой олорго городтоҥ келген Степан деп уул туштады. Ол  jааназына кече эҥирде айылдап келгенин Карабаш ла Койло эҥирде деремнениҥ уулчактарынаҥ уккан да болзо,  jе Степанныҥ бойын олор кöргöлöк болгон. Оныҥ учун олор jолго токтойло, Степанды тургуза ла аjыктай бердилер. Степан ак чамчалу, кыска штанду ла кызыл ботинкалу болгон. Кöстöри кунукчыл, тумчугы суузымак, кызыл  картошко ошкош эмтир. Тере штанду уулды кöрöлö, Степан да токтой берди. Ол jааназыныҥ сааган сÿдин фермага табыштырып ийеле, эмди ойто кайра келип jаткан эмтир. Степан таныш эмес, камчылу, чамчазы jок уулдарды кöргöн бойынча, та нениҥ де учун такайагын суурып, абратту кöнöгин jерге чебер тургузып ийди.

          Карабаш Степанныҥ алдыла камчызыла эбирип, эки катап тарсылдатты, Койло дезе jолдоҥ чыгып, кöк öлöҥгö бажы ажыра катап-катап тоголонып турды. Онойып бир де эрмек айтпай, олор узак тургандар. Камчызын тарсылдадарга Карабаштыҥ кÿÿнине тийе берди. Сыҥар будыла секирерге, Койлоныҥ да кÿÿнине тийди. Карабаш Степанныҥ кöнöгинде абратка сабарын булгап ийеле, оноҥ Койлоны ээчидип, тöмöн jÿре берди.

        Чочколорды энези чыгарып ийген эмтир. Уулчактар бозуларды ла чочколорды бириктирип алала, аркада jажарып jаткан jажаҥ jаар айдадылар. Эне чочко серенип, табышту коркулдай берди. Ол ары-бери булаҥдап, сöлöстин орозына торт jууктабай турды.Уулчактар чыданыкпай, чочконы там ла тыҥыда сÿрÿже бердилер. Эне чочко чыҥырып, ойто деремне jаар маҥтады. Карабаш ла Койло чочконы истежип, деремнеге сыр jÿгÿрÿкле келдилер. Чочконыҥ ачу-корон чынырыжына чыдашпаган улус айылдарынаҥ чыгала,  чочконы сÿрÿжип брааткан Карабашты ла Койлоны алаҥ кайкажып, аjыктап турдылар.

         – Ба-тазын, бу ак малдыҥ табыжын, кижиниҥ ай-кулагы тунар! – деп, алтай эмеендер тÿкÿргилеп турды. Олорды бастыра деремнениҥ улузы аjыктап турганын кöрöлö, Карабаш чочконы азыйдагызынаҥ артык сÿрÿже берди. Эне чочко ачу-корон чыҥырып, кирер jерин торт таппай турала, колхозтыҥ амбарларыныҥ алдына кире конды. Карабашты кöкидип, сууныҥ ол jанында турган айылдардаҥ Карабай карсылдада каткырып турды…

         - Хо, хо, хо! Карабаш какай агыртып келтир, о-ой, Салаты öгööн, адаар! Торбокко толып ийген мылтыгар кайда? Хо, хо, хо!..

         Карабаш чочконы амбарлардыҥ алдынаҥ чыгарала деремнени öрö сÿрÿшти. Учы-учында арып-чылап калган чочконы ол jажаҥга ойто айдап экелеле, тынарсып, Койлого айтты:

        – Эне чочко эмди маалага кирбес, ол бош арыган… Эмди jаҥыс ла кийининеҥ кöрÿп тур, мен балыктап барайын… Энеме айтпазаҥ, мен сеге jаан колjаа jазап берерим.

        Койло отоп jÿрген бозуларды ла jаткылай берген чочколорды кунукчылду аjыктап, бир кезек турала, оноҥ тырлажып турган ÿниле айтты:

        – Эмди мен jаҥыскан артып калайын ба?..

5

Карабаш айдары jок сÿÿнип, аксарактарды ажыра калып, сыҥар будыла секирип, Саламчы öбöгöнниҥ айылы jаар jÿгÿрди. Саламчыныҥ уулын, Аҥчыны балыктап барак деп сураарга, ол бойында бек сананып алды. Кажатта кече тöзöгöн «городын» jолой кöстиҥ кырыла да болзо кöрÿп ийерге, сууныҥ jарады jаар jÿгÿрди. Балкаштаҥ jазаган немези ончозы бÿдÿн болды. Карабаштын «городын» он jашту Тана деп кызычак, бутарын сый базып алала, унчукпай аjыктап отурды. Карабаш Тананы кöрÿп ийеле, ичинде оморкой берди. Ол Тананыҥ кöзинче сыҥар будыла jаҥыс jерге секирип, бажы ажыра тоголонып, ат чылап бышкырып, узак калыды. Оноҥ той балкашты алала, эчкиниҥ бажын jазап ийди. Тана кара кöзин тозырайтып алала, кайкаганынаҥ оозын ачып ийди. Карабаш ийтерди, букалаларды, чочколорды пöтÿктерди коркышту тÿрген jазап, ончозын суу jаар мергедеп турды. Тана ого сÿреен ачынып турган. Олорды сууга мергедегенче, ого берзин деп айдынып албай, ол jаҥыс ла кöстöрин типилдедип отурды. Карабаш jаҥы ла jазаган адын суу jаар тыҥ мергедеп ийеле, оноҥ сынар будыла бийик-бийик секирип, jÿгÿре берди. Саламчыныҥ öткÿлине jедип алала, кайра кöрöрдö, Тана кажаттыҥ ÿстинеҥ платьези агарып, Карабаштыҥ кийининеҥ эмдиге ле аjыктап турды. Карабаш öткÿлдеҥ эҥчейип öтпöй, сыр-jÿгÿрÿкле ажыра калып, Саламчыныҥ тыҥ ышталып турган чадыр айылыны кире берди.

         Саламчы öбöгöн Калбайчыныҥ карындажыла, Уулачыла кожо оттыҥ айагында отургылады. Эмегени айылдыҥ улаазында илип салган таарга изÿ боjо уруп, аракы ичерге келген Уулачыга каран кыртыштанып, тыркырууш ÿниле ортон уулын, Аҥчыны, арбап турды:

         – Бу бистин Аҥ-чы, то-ортло ар-ргазын таппас бала дейдим. Ол адыста а-арчыны о-ончозын отко аҥтара тартып алган… Айткан сöсти торт укпас, ары-бери jылт-мылт эткен бала, улустар.

         – Jе мыныҥ бÿдÿжине де кöрзööр, улустар, тен че-ек ле настоящий Саламчыныҥ бойы, улустар!

         – Баланы каарба, Баланы каарба. Болор, болор! – деп, тургуза ла очоктыҥ ары jанынаҥ Саламчы öбöгöниҥ кыjырууш ÿни угулды. – Саламчыныҥ уулы Саламчыга тÿҥей болбой аа, Токмайга тÿҥей болзын деп туруҥ ба?

         Аҥчы: « Хи!» – деп каткырала, оозын алаканла jаба тудуп ийди. Уулачы кирдеҥ jалтыражып турган бабыларын туулактыҥ jанына чокчойто уруп алала, jымжак койу ÿниле наарылтып, белге салып отурды:

          – Jе, бу эки бабы мынаар барарга jöпсинди… бу, байла, уулыгардыҥ jолы болбой… - деп, Уулачы эки бабыны сабарыла jаба базала, оттыҥ айагы jаар апарды.

         « Байла городто рабфака ÿренерге барган jаан уулына белгеледип jаткан болор» – деп, Карабаш ичинде сананала, оттыҥ jанына байдастанып, Уулачыныҥ белгелеп jатканын оноҥ ары аjыктай берди.

         –  А бу… – Саламчы тиштери öткÿре чыкырып, тÿнÿк jаар кöрöлö, сурады. – А бу уулдыҥ jангадый аайы бар ба?

         – Уулыгар казенный турага киретен эмтир… - деп, Уулачы наарылтып, jаба какшап калган jантык бабыны оттыҥ айагынаҥ ойто апарды. – Казенный  турада кату эрмек болотон эмтир…

         – Бу не куучын блотон?.. – Саламчы öбöгöн бабыларды аjыктап, тереҥ санана берди. – Мыны öскö аймака ишке чыгарага турганы ба, айла анда ла, jаан jерге иште артырарга турганы ба?.. Экÿниҥ бирÿзи ле болор…

         – Кату эрмек болзо, ол кан-ндый эрмек болотон, Саламчы? – деп, эмеени оттыҥ ол jанына чööдöй отурып, чöйгöннöҥ аракы салды.

         – Бистиҥ Калап кату-у кижи ине. Эм оны öскö аймака ийгилеп jадарда, таҥма мойножып jаткан болбой кайтсын…

         Карабаш Аҥчыга кöзиниҥ кырыла имдеп ийди. Аҥчы айакта какпактыҥ аарчызын jип божойло, айылдыҥ эжиги jаар басты.

– Балыктап барак па? – деп, Карабаш, Аҥчы тышкары чыгып келерде,

jайнаган аайлу сурады. – Кече Барамаш бир торбычка балык туткан…

– Хи, адам божотпос! – Аҥчы оозын катап ла алаканыла jаба тудуп ийди.

Jарым тÿшке jетире суранып алзаҥ – Карабаш ижемjизин jылыйтып, Аҥчыдаҥ кöзин албай, оны айланыжып турды.

– Кече балыктап барарымда, уйды бозу эмип койгон ине. Оноҥ энем мени  аjамныҥ эски курыла сабаган ине. Хи!..

– Бÿгÿн кемдер балыктап баргай не?.. – Карабащ арга jокто öскö нöкöр табарга Аҥчыдаҥ сурады.

– Бу ла jуукта сууны тöмöн Карабай барган, байла, балыктап барган болор – деп, Аҥчы Карабаштаҥ айрыларга унчукты. – Сууны jакалай эмди ле jÿгÿрзеҥ, Карабайга jедижип аларын. Ол Шевелев деп орустыҥ пасегине де jетпеген болор… Байла кожо балыктайтан нöкöр бедиреп jÿрген. Нöкöр табылбаста, jаҥыскан барган.

Карабаш чеденди ажып алала, Карабайга jедижерге бар-jок кÿчиле jÿгÿрди. Будын ташка согуп алала, токтободы. Деремнениҥ эҥ ле алтыгы учында турган койу агаштардыҥ ортозыла барган чичкечек так jолго jеделе, Карабаш öткÿн ÿниле кыйгырып ийди:

– Караба-ай! Караба-ай!..

Сууныҥ сыраҥай ла ÿстÿнде эҥчейип алган таш кайалар Карабаштыҥ ÿнине jаҥылана бердилер. Jе Карабайдыҥ ÿни угулбады. Карабаш будыныҥ jаан сабарынаҥ сызылып турган канды арлап, jолдыҥ кырынаҥ тамыр jалбыракты ÿзеле, таш соккон шырказына jапшырып алды.

         Агын сууныҥ кÿркÿреген табыжынаҥ улам Карабаш бойыныҥ да ÿнин jÿк арайдаҥ угуп турды. Ол шырказына jаҥы jалбыракты jапшырып алала, сууны аjыктап, база бир эмеш тöмöн басты. Бурулчыктыҥ бери jанында турган сок jаҥыс карагайга jетпей туруп, Карабаш Карабайды кöрÿп ийди. Карабай jеҥеске бастырып койгон jаан боро ташты айра минип алала, кöзин сыкыйтып, тилин тура тиштенип алала, балык королоп отурды. Карабаш шалмарын тÿреле, сууга кирип, база короложо берди. Карабаш сууны тегин ле jерге чайбалтып турганын кöрöлö, Карабай колыла jаҥып, ого шымыранды:

       – Акыр, акыр… Табыш этпе, табыш этпе!..

Карабай кородо балыкты мекелеп, тилин катап ла тура-теере булгап, кöзин аҥтара кöрÿп ийди. Оноҥ jÿзин соодып ыркыранып ийеле, буттарыла ташка тебинип, корого колын оноҥ тереҥ сугат. Ол ыкчап, кöзин ойто ло кылайтып ийеле, тижин кыjырадып, ичиле сууга jада берди. Узак ла болбоды: Карабайдыҥ jÿзи ойто ло jаркындалып, тили катап ла оозынаҥ чыгып келди.

         Карабаш jеҥил тынып ийеле, киришпей, jаҥыс ла сакып, керектиҥ аайын оныҥ бÿдÿжинеҥ аjыктап отурды. Онызы кöзиле имдеп, тилиле булгап, калтыражып, эрке ÿниле куучындап jатты:

         – Сууныҥ аҥын сыймап тутпай… кööркийдиҥ куйругыла ойноп турала, кöксинеҥ тудуп албай… – оноҥ кенетийин тала берген кижи чилеп, бастыра бойы курулып келеле, эрдин кöгöртö тиштеп ийди – в-в, в-в, ых-х!..

         Карабай чараганды jарат jаар ыраак мергедеп ийди. Балык кÿнниҥ чогына, мöҥÿн чилеп, суркурап, jаратта койу jыралардыҥ ортозына барып тÿшти. Карабай ташты айра минип ийеле, кеjирин кырлайтып, саҥ öрö кöрöлö, бодоп ло каткыра берди:

         – Хоо, хо, хо!..

         Карабаш Карабайга öткöнип, бажын каҥкайтып ийеле, бар jок кÿчиле база каткыра берди:

         – Хо, хо, хо!..

         Карабай Карабаштыҥ арказына колыла таптап айтты:

         – Карабай ла кожо качан да алдырышпазыҥ! Эмди бу торбычканы салынып алала, балык тажып jÿрериҥ. Торбычка толгончо ло балыктаарыс!

         Карабаш кеден торбычканы ийини ажыра салынып ийеле, jырааныҥ ортозында октолып jаткан балыкты бажынаҥ тудала, торбычкага кийдире таштап ийди. Карабай сууныҥ ичиле, Карабаш сууныҥ jарадыла балыктап, сууны тöмон алдылар.

         Кÿн там ла бийиктеп, тал тÿшке jууктай берди. Сууны jараттай быжып брааткан jодролордыҥ ла корум таштарды туй бÿркеп салган бороҥоттордыҥ jыдына кижи эзиргедий. Кушкаштар изÿнеҥ jажынып, кожоҥдошпой бардылар. Карабаштыҥ торбычказы там ла уурлап, оныҥ кÿчин чыгарып турды. Бажына изÿ öткöнинеҥ улам, оныҥ бажы айланып, кöстöри караҥуйлап турды. Jе ол Карабайдаҥ jада калбаска, бойын бек тудунып, оныҥ jарат jаар таштаган кажы ла балыгын öткÿн каткыла уткуп турды. Аштай бергенинеҥ улам оныҥ ичи билдирбезинеҥ ачып турза да, jе Карабаш Карабайдаҥ артпай, каа-jаада ого болужып та турат.  Колдоры кородо Карабайдыҥ арказын кöгööндöр тиштегенде, Карабаш оныҥ арказына табышту тажып ийет. Карабай куру королорго узак токтобой, айланышпай турган. Оныҥ учун jÿктенчиктÿ Карабаш тыҥ арып та калган болзо, jе оноҥ артып калбаска албаданып турды.

         Темичи айрыдаҥ ала олор Кыргысту кобыга jетире бир де балык тутпады. Карабай королорды чала королоп, тöмöн jакшы королорго капшаай jедерге меҥдеп турган. Карабаш jылjырык таштарга тайкылып, jырааларга илинип, Карабайды4 ачабын ичинде кааргап брааты. Сууны кечире тартып салган jöргöмöштиҥ уйалары Карабаштыҥ jÿзине ÿзÿги ле jоктоҥ jапшынып турган.  Jе Карабайдыҥ токтоор кирези jок. Карабаш таштарга jедип алала, амыраарга токтой ло берерде, кенетийин Карабай токтоп, корого колын сугала, тилин тура тиштенип ийди. «Кудайга баш, балык табылды!» – деп сананала, Карабаш коштой турган таштыҥ ÿстÿне отурып алды. Кенетийин öрö секирген бойынча, jескингенинеҥ тыҥ кыйгырып ийди:

         – Караба-ай, jылан!

       Jе Карабай кöзин сыкыйтып ийеле, тилин ары-бери булгап, буттарын чирей тебинеле, сууга jада берди. Карабаш jаан ташты алган бойынча таштыҥ ары учында оролып алала, шыркырап jаткан чоокыр jыланды согуп ийди. Jылан öрö чарчалып, тыйрындай берди. Карабаш экинчи ташты кöдÿреле, jыланыҥ бажын балбара согуп ийди. Jÿрексигенине бутары ла колдоры тырлажып, бойы калтырай берди. Учында Карабай балыкты кородоҥ чыгара таштайла, ÿлÿш шалмарын толгоп, Карабашка айтты:

         – Кургак чырбаал экел, ажанар öй jетти ошкош…

         Карабаш кургап калган jырааларды чоголо, камызып ийди.

         Кÿркÿреп jаткан сууныҥ ээн jарадында jеҥил, чаҥкыр ыш сÿÿнчилÿ jайыла берди. Карабай чырбаалдарды томурагыла эптÿ jонуп, тиштер jазайла, балыктарды тишке оозынаҥ сугала, оттыҥ ÿстине кадап ийди.

         Карабаш ла Карабай быжа берген балыктарды оттоҥ чыгаргылап, ажана бердилер. Карабай балыктыҥ баштарын быjырада чайнап, торбычкадаҥ база эки балык алды.

         Кÿн там ла jабызап браатты. Арканыҥ бажынаҥ кöлöткö билдирбезинеҥ бир эмештеҥ там ла jабызап келди. Серÿÿнди сезип ийген кушкаштар ойто ло кожоҥдожып чыктылар. Карабай öлöҥгö амырап алала, Карабашты бир канча ÿредип jадала оноҥ унчукты:

         – Эмеш амырап ал, эмди jанган айас сууны öрö балыктап барарыс. Хо, хо!

         Кÿн кырга jабызай берерде, арып, аштап калган Карабай ла Карабаш уур торбычказын агашка jылдырып алгылайла, ийиндерине jÿктенип, jангылап клееттилер. Балыктап коркушту ыраак баргандарын jаҥы ла сезингилеп брааттылар. Кÿн калганчы jаркыныла туулардыҥ баштарын  кызартып, боочыдаҥ меҥдебей ажа берди. Карабаш уйды бозу эмип койгон деп, ичинде санаркап келетти, Jе Карабайла кожо кöп балык тутканы кунукчылду санааларды jаба базып, оны сÿÿндирип ле оморкодып турды.

        Удабай деремне кöрÿнип келди. Калганчы тöҥгö чыгала, Карабай токтоп, торбычканы jерге тÿжурер керек деген jакылтаны берерде ле, Карабаштыҥ jÿреги кöдÿрилип, сÿÿнчилу согула берди. Карабай торбычканыҥ тÿбинеҥ тудала, балыктарды таҥ öлöҥниҥ ÿстине кöдÿрезин тöгÿп ийди, Ол балыктарды колыла булгап, öлöҥгö jабыланып отурып алды. Карабаш анайда ок Карабайга одоштой отура тÿшти. Карабай эки балыкты колына алала, олорды теҥдештирип, кöзин сыкыйтып ийди. Балыктарды теҥдештиреле, эки башка таштабай, jаҥыс аай таштап турганына Карабаш чала кайкап отурды.     

          Тилин туура тиштенип алала, Карабай балыктарды анайда сÿрекей узак ылгады. Учы-учында оок  ÿч кортымаштар артып каларда, Карабай балыктарды катап ылгады. Карабаш чыдажып болбой, Карабайдыҥ мынайда ылгаганына чала серенип баштады. Карабай катап ла артып калган кортымашты алала, Карабаштынҥалдына мач этире таштап берди. Карабаштыҥ чачы тургуза ла атырайып чыкты. Ачынганынаҥ тура jÿгÿрип келеле, Карабайдыҥ сыраҥай ла кулагына кыйгырды:

          – Сен канайып туруҥ уул, Карабай?!  Мен сенле тÿжÿне ле кожо jÿрдим, бу Токмайдыҥ  jыдыган таарында толтыра балыкты тажып,  кызыл кÿн ашканча jÿрдим! Бис балыкты теҥ ÿлежер учурлу!

         – А сен балык туткан эмезиҥ, хо, хо, хо! – деп, Карабай кÿрсÿлдеде каткырып, кöк öлöҥгö чалкойто jада берди. Карабаш ачу-коронын бадырып болбой, jолдыҥ кырында jаткан ташты алган бойынча туруп клееткен Карабайдыҥ тöжине туда берди. Карабаш эски кеден чамчазыныҥ эдегин чÿрче ле jайа тудала, Карабайдыҥ алдында jаткан балыктарды эдеги jаар эже берди. Кабырудаҥ jанып брааткан уйлар Карабаштаҥ ÿркÿгилеп, оны аjыктап турдылар.

        Кенетийин Карабаштыҥ сыраҥай ла кийин jанында камчы тарсылдап, оныҥ ай кулагын тундурып ийди. Карабаш кайа кöргöлöктö, ол ок тарсылдаган кемниҥ де камчызы оныҥ арказына келип тийди. Кызый берген арказыныҥ ачузына чыдашпай, Карабаш  эдегине эжип алган балыктарын тöгÿп, коштой турган аралга кире конды. Jолдыҥ алтыгы кырында чалкойто jаткан ол Карабайга база тийди. Карабай камчыдаҥ jаҥы ла оҥдонып, öрö турган бойынча нени де оҥдобой айры-тейри кыйгырып, агын сууны кечире jÿгÿрди. Карабай айы-бажы jок коркыганынаҥ чек ле токтодынып болбой, кайага чыга берди. Уулдарды эки башка тоскурып ийеле, улустыҥ алдынаҥ уйларын кабырып турган, улус аракыдаганда jаантайын согуш сÿÿйтен, аракычы Салаты öбöгöн адынаҥ меҥдебей тÿжеле, Карабаштыҥ ла Карабайдыҥ ÿлежип албай турган балыгын ончозын арчымагына терип алды. Кайаныҥ ÿстинде турган Карабайды ол камчызыла база бир катап кезеделе, адына анайда ок меҥдебей минип, тарай берген уйларын jуунадарга тöҥди одыра араай jорто берди.

         Салаты кöрÿнбей барарда, Карабаш састыҥ ортозында турган койу аралдаҥ чыга коноло, Салатыга катап туштай береринеҥ jалтанып, арканы керий, айылы jаар санаа jок jÿгÿре берди. Карабай öзöккö тÿшпей, эчки чилеп тууныҥ тажын кырлап, база айылын кöстöп келеткен…

          Айылына jедип келерде, jеерен уй эжикте турды. Ол Карабашка саҥ башка, кунукчылу кöстöриле jобош кöрÿп ийди.