Л.В. Кокышев

 

Экинчи бажалык

1

          Jаан изÿ айдын баштапкы кÿндери деремнениҥ балдарына кöп jакшынак сыйлар экелди: айылдыҥ сыраҥай ла тöринеҥ ала арканыҥ тÿбине jетире öскöн кызылгат, уй jилек, jер jилек ле казылган быжа берди. Тÿрген суула jакалай öскöн jодро, бороҥот ло тожыла бышкылап, тееретен балдарды сакып турдылар. Бу öйдö бригадада буул тартып турган балдар иштеҥ туйкайын качкылап, арканыҥ тÿбине кере тÿжине ле jылыйгылап калар болды. Колхозтыҥ бригадири Байдыл деп jиит уул канча балдарды арканыҥ тÿбиле сÿрÿжип, калтар адын jыга чаап брааткан. Балдар анайып бир-эки кÿн кÿÿндери jеткенче ле jÿгÿргÿлеп алала, ойто буул тартарга бригада jаар келип турар болгон.

        Карабашка ла Койлого jаан изÿ ай бир jаан солун экелген – онызы олордыҥ кабырып турган уурчы чочколорын этке айдай бергени болгон. Эмди олордыҥ колында jаҥыс ла бозулар артып калган. Карабаштыҥ ла Койлоныҥ ижи эки катап jеҥиле бергенинеҥ улам, эмди олорго иштеерге де, ойнорго до öй  jедип турды. Качан чочколорды этке аларга комиссия jедип келерде, Карабаш ла Койло не аайлу сÿÿнгилеген эди! Комиссияныҥ улузы чочколорды кöрöлö, Карабаштыҥ энезине: «Уулчактараардын кабырган чочколоры семис, эди баштапкы сортло барар…» – деп, айдышкан. «Кÿндÿлÿ грамота» ийзин деп, аймак jаар бичик те бичигендер. Карабаш ла Койло ол кÿн эҥ ле ырысту улус болгон! Колхозтыҥ бухгалтери, jуудаҥ бу ла jуукта jанган фронтовик уул, Карабашка бичиктер сыйлап берген. Эмди Карабаш ол бичиктерди эҥирде айылдыҥ одыныҥ jарыгына, тÿште бозулар кабырып jÿргенде,обооныҥ тöзинде эмезе тöҥöштиҥ ÿстине чыгып алала, кычырып отурар болды.  Карабаш,  деремнениҥ öскö улчактары чылап ок, коштой деремнеде ачылган орто школго ÿренерге канайып та албаданып турза, jе оныҥ ÿренер аргазы jок болгон. Кышкыда кийер кийими jок учун, ол тöрт класстыҥ кийининде, айылында отурып калган. Ого ÿзеери, энези уулдарын бойына jакшынак болушчылар эдип алала, качан карый берзе, олордыҥ белине отурарга бек шÿÿнип алган. Уулчактары ончозы бичикчи болуп алала, иштеерге öскö jерге jÿргÿлей берзе, карган энезин кем азырайтан?  Бичикле иштейтени кату иш дейтен. Jастыра эделе, jаман jерге де киргилей берер. Jок, айрууш тудунып, амыр ла иштеп, албаты-jонго шооттырбай jÿргÿлезин… Оныҥ учун энези Карабаштыҥ балкаштаҥ jÿзÿн-jÿÿр немелер jазап турганын ла бичикти сÿÿгенин ичинде тыҥ jаратпай турган. Энези уулдарын эмдештеҥ ле ала кату ишке тасказын, иштеҥкей ле чыйрак болзын деп, олорды тыҥ jажыркатпай, олор баштактанганда эмезе ижин кичеебей, ойноп jÿре бергенде, олорды сабап та туратан.  «Килезе, килинчек болор» – деп, энези jаантайын бойына айдатан. Jаҥыс ла Карабаштыҥ энези анайда сананып турган эмес, деремнениҥ кöп саба ÿй улустары анайда шÿÿнгилеп турган. Карабаштыҥ энези, Кожоҥчы, бичик билбес те болзо,  jе сÿрекей иштеҥкей, кату санаалу ÿй кижи болгон. Оныҥ учун ол он ÿч jашту Карабашка ла он jашту Койлого кичинек те jай бербей, уулчактарын кату тудуп турган. Уулчактардыҥ энези кату кылык-jаҥду да болзо, jе кышкы узун тÿндерде кандый бир кайчыныҥ кайын, комус согуп билер улустыҥ ойынын сÿрекей jилбиркеп угатан. Уулчактарына кичинекте таадазынаҥ эмезе jааназынаҥ уккан кандый бир озогы-озогы чöрчöктöрин де куучындап туратан. Jе оныҥ ончо чöрчöктöриниҥ учы сок jаныс шÿÿлтеле божойтон болгон. Кажы ла чöрчöктин учын энези мынайда божодотон:

         – Бот, jаштаҥ ала мал азырап, иш кичееген, оныҥ учун оныҥ jÿрÿми де ондый jакшы болгон…

        Карабаш ла Койло тактага коштой jаткылап алала, уйуктап болгылабай, база ла бир чöрчöк куучындап берзин деп jайнагылаганда, энези олорго кату ÿниле, адылып тургандый айдатан:

        – Болор, эртен эрте турала, фермага одын кезип барараар... Соодожотон öй jок. бирÿгер печкениҥ ÿстине конзын, оноҥ башка слер уйуктабайтан эмтиригер… Койло, сен печкеге чыгарыҥ ба, jок по, арык кöрмöс?

        Койло караҥуйда аайланып болбой, тактага эмезе тала печкеге согулып, печкениҥ ÿсти jаар араайын шылырап чыга баретен. Энези печкениҥ jанында тактага уйуктап болбой, jуу качан токтоорын, колхозто эдетен ончо иштерди, азыраган бозулары керегинде узак-узак сананып, уйуктап jаткан кижи болуп, уйкузы jок уулчактарды мекелеп туратан… Койло база уйуктап калган кижи болуп, аспак агаштыҥ бойына jакшы чана эделе, jаан уулдар чылап, аҥчыларга эликтер агырткан кижи деп, сананып jадатан. Карабаштыҥ санаазы торт башка немелер керегинде болотон. Ол кöзнöктиҥ алдында jалбак тактага чалкойто jадып алала, караҥуй кöзнöктöҥ теҥериде jылдыстарды, сууныҥ ол jанында карарып турган койу арканы, ыраакта таҥдакталып кöрÿнген боочыларды аjыктап, эрикчилдÿ санаалар сананып jадатан. Ого нениҥ учун эрикчил болгонын ол бойы да jакшы билбес. Jе jайылып барган кöпöгöш jалаҥдарды, кышкы ээн орой jолды эмезе сууныҥ ол jанында карарган тымык арканы кöрзö лö, оныҥ jÿреги нениҥ де учун тату сыстай беретен. Чокум, jарт санаалар оныҥ бажына кирбейтен учун ол jÿрегине ле jараган немелер керегинде сананып jадатан…

* * *

        Карабаш бÿгÿн андый ок санааларына бастыртып, кöзнöктиҥ алдында ол ок карагай тактада jатты. Jайгы кÿн öксöп тö келгенин сеспей, jаҥы ла кычырып божоткон бичигин тöжине салып алала, кедери, jалбакта чап-чаҥкыр теҥериге удура бÿрлерин jайкап турган jоон кайыҥдардыҥ баштарын кöзнöктöҥ аjыктап jатты. Карабаш ÿч кÿн оорып jаткан, бÿгÿн оорузы jазылган да болзо, jе энези оны ишке божотпогон. Оору Карабашты одус jымыртка учун öлöҥ эмиле эмдеп турган, тилгерек Найтак деп эмеген: «Кайнаткан сÿт ичедиҥ бе?» – деп оноҥ сураганын да укпай, Карабаш бойыныҥ санааларын сананып jатты.        

         Найтак эмеген эртен тура Карабашка öлöҥин ичирип салала, деремнеде не болуп jатканын угарга, бу ла jуукта уккан солундарын улуска куучындап берерге  кÿн öксöгöнчö jÿрген, эмди Карабаш ого ачынып jаткан болор бо деп, ого кайнаткан сÿтти албадап турды. Карабаш ичпесте, Найтак эдер немезин таппай турала, айтты:

         – Такпайчы тас башту бала таап алган эмтир…

          Jе Карабаш унчукпады.

          Эжиктеҥ кем де кирип келеле, Найтактыҥ кулагына нени де тÿрген шымыранып, учында тыйт этире каткырала, эжиктеҥ чыга конды. Удабай ла туруп экинчизи келди. Найтак оныҥ сöстöрин тыҥдап, эки колыла согунып, jаныс ла: «ба-таа, не болды не?» – деп, айдынып турды. Карабаштыҥ кулагына калганчы ла сöстöр jап-jарт угулды:

          – Момоннын Пайсканы каактап турган дежет. Ти!..

           Карабаш кайра кöргöлöктö, онызы да чыга конды. Найтак эмеген токунап болбой барды. Бöрÿгин кийип алала, коштой айылдар jаар jайбаҥдада берди.Карабаш Пайскан керегинде угала, маказырай берди. «Ол керек ого – деп, сананып jатты. – Эмди бöккö акалу кижи болуп мактанбазыҥ. Чоокыр куштыҥ jымыртказын уурдабазын». Карабаш öрö тура jÿгÿрген бойынча Найтактыҥ албадап турган сÿдин ончозын ичип алды.

Кенетийин деремнениҥ оромынаҥ чокол Пайсканныҥ ачу-корон кыйгызы чöйиле берди. Карабаш тургуза ла кöзнöк jаар болды. Чокол Пайскан шалмарын тизезине jетире тÿжÿрип алала, тужап койгон ат чылап, базып болбой ачу-корон комудап, деремнени öрö клеетти. Пайсканныҥ кийнинеҥ энези, эки эjези, аказы, jеҥези  ле оноҥ до öскö тöрööндöри чубажып калган клееттилер. Олорды ээчий дезе деремнениҥ бар-jок балдары jÿктенижип, jединижип алган келип jаттылар. Пайскан бажын чала кыйа тудуп алала, базып болбой, бар-jок кÿчиле багырып, айдатан сöстöрин чоколынаҥ улам айдып болбой, jаҥыс ла мынайда кыйгырып клеетти:

         – Jо-о, jо-о, ачузы-ын, ачузын! Бу-бу, бу мыныҥ шыралузы-ын, шыралузын! Бу мынайып шыралаганча, бууга салынып öлзö торт!

– Бу мынайып калактаганча нении jуткан учкан болотон бу?! – деп, кайнап турган эски чöйгöн чилеп, Момон шуулап баратты.

         – Jo-jo-o!.. Jодро ло jииген эдим, бороҥот ло jииген эдим!.. – деп, чокол Пайскан калактап, jолдыҥ ичиле кыйа-кыйа клеетти.

         Ончозы чокол Пайсканды ээчиде калактажып-сыктажып, айылдарына да кирбей, деремнени кöндÿре öдöлö, боомды ажа бардилер. Jарым частыҥ бажында ыйлажып-сыктажып, боомды ойто ашкылап келеле, ончозы Момон эштиҥ айылына кирдилер. Момон эмегенниҥ арткан балдары деремнеле jÿгÿргилеп, улустаҥ арчын сурагылап турды. Пайсканныҥ аказы Тым тöрööндöринеҥ тöлуге бир чертперт аракы сурап алала, Саламчы öбöгöнди jарын öртöдöрго кычырып экелди. Пайсканныҥ калагына чыдашкылап болбой, таай эjези ле jеҥези оны колтуктагылап алала, суу jаар апардылар. Шалмарын jаратка чечеле, чокол Пайсканды сууныҥ ичине отургузып койдылар. Тым бригадирдеҥ ат сурап алала, боочы ажыра эмчиге маҥтатты.

         Тÿш кыйа берерде, алдырткан улустар ончозы jедип келди. Саламчы öбöгöн бойыла кожо экелген койдыҥ jарынын койынынаҥ суурала, отко öртöп салды.Улаачы тере баштыгынаҥ бабыларын тере тонныҥ ÿстине тöгöлö, белгелей берди. Момонныҥ эjези Калбайчы эмеген тöлÿге алган ол ок четпертте аракыны куулы чöйгöнгö jылыдып, чööчöйди алдыртуга келген улуска тарый-тарый салып турды.

        Карабаш шакпыражып турган улустыҥ колы-будына согулып, jарын öртöп отурган Саламчы öбöгöн нени айткай не деп, чыдашпай сакып турды. Сууда отурган Пайсканныҥ чöйö кыйгырган кыйгызы ончо ло улустыҥ ач öзöгине öдÿп, ай кулактарына амыр бербей турды. Jарын кÿйе берерде,  Саламчы öбöгöн jарынды соодып алала, канайда кÿйгенин тышкары, jарыкка кöрöргö чыкты. Айылда толо улус ончозы кÿркÿрежип, Саламчы öбöгöнди ээчий чыктылар. Саламчы куулы бооколду каҥзазын туура тиштенип ийеле, кöстöрин сыкыйтып, jарынды кÿнге удура тудуп, аjыктай берди. Оныҥ сöзин сакып,ончозы тыныш алынбай турдылар.

        – Je, бу уул – деп, Саламчы öбöгöн сагалын сарбаҥдадып, бажын кекип, тиштери öткÿре чыкырып ийеле, айтты. – Бу уул каштак ла немее jиген…

Оноҥ сууда калактап отурган Пайсканга кöзиниҥ кырыла кылчайып кöрöлö, айтты:

        – Ай jаҥырганча уулаарды суйук курсакла азыраар…

        Саламчы öбöгöн оноҥ ары нени айдып турганын Карабаш jетире укпады. Нениҥ учун дезе ого Пайскан ачу боло берди. Карабаш jараттаҥ тÿжеле, сууга кирип, онтоп отурган Пайсканга айтты:

         – Эмди качан да, öштöшпöй, нöкöрлöжööк jÿ бе… – оноҥ бир эмеш унчукпай тарала айтты: – Чоокыр кушты кече тейлеген тееп салган…

 

2

         Бир неделе öтти. Карабаш, Пайскан. Койло нöкöрлöжип алала, бозулар кабырган айас кызылгаттап, кузуктагылап jÿрдилер. Карабаш Пайсканга ла Койлого кычырган бичиктерин куучындап, экилезине чалгыныҥ сыныгынаҥ бычактар jазап берди. Колjааларын jÿктенгилеп, бычактарын тагынгылап алала, олор кере ле тÿжине аркада ойноп, састагы аралда саҥыскандардыҥ уйаларын чачкылап тургандар. Карабаш бойыныҥ кычырган бичиги аайынча Пайсканды ла Койлоны эр-jажына наjылажаа деп чертендирип турды. Пайскан ла Койло jоон чет агаштыҥ тöзинде тизеленип алала, кыҥырак бычактарыныҥ миизин окшогылап, «наjылыктыҥ черттÿ сöзин бузуп салзам, бу бычак мениҥ jÿрегиме кадалзын» –  деп чертингиледи. Карабаш олордыҥ черт сöзин угала, чет агаштыҥ терезин бычакла jандай чаап, четке бойыныҥ каныла бичип салды. Пайскан ла Койло колдорынаҥ кан чыгарып, колдорын база салып койды. Карабаш бычагын öрö кöдÿрип, кöдÿриҥилÿ ÿниле чертенип айтты:

          – Тöмöнги айылдардыҥ уулдары бистиҥ, öрöги уулдарга тийишсе эмезе биске шок эткилезе, олордоҥ öчти аларым! – Оноҥ кынырак бычагын база катап окшоп ийди.

          – Öчин аларыс! – деп, Пайскан ла Койло jаҥыс ÿнле айдыштылар.

          Чертешкен кийининде, ончолоры колjаадаҥ таҥма аттылар. Оноҥ кышка белетенип турган кöрÿктерди сÿрÿжип, олордоҥ качып, агашка чыга берген арказы jолду аҥычактарды колjаала аткылап турдылар. Будакта отурган кöрÿкке ончозынаҥ озо Карабаш тийдире атты. Бажында кадулу саадак кöрÿктиҥ арказына кадала берерде, кöрÿк чыйкылдап, четтиҥ тöзине келип тÿшти. Карабаш оморкоп, кöрÿкти öрö бийик кöдÿреле, шаҥкылдада ÿрÿп турган Баатырга таштап берди.

         Кÿн тÿштеҥ кыйып, кырларга jабызай берерде, уулчактар аштаганын jаҥы ла сезиндилер. Олор бозуларды токунадып салала, ажанып аларга деремне jаар бардылар. Пайскан Карабашка ла Койлого кече Барамаштыҥ эки кöнöк балык тутканын куучынап, Карабашты каран куйбуртып клеетти:

          – Эртен Суу Ашканга jетире Аҥчы, Барамаш, Пейтке балыктап                  ба-барар… Энем божотсо мен акамла кожо база барарым! А сен барарыҥ ба?

         – Та… - Карабаш алаҥзып турды.- Энем, байла, божотпос болор…

          – Барамашка макалу – деп, Пайскан айтты.- Барамаш чакту-у, айылда улустары оноҥ коркыгылап jат. Барамаш ке-кемнеҥ де камаанду эмес… Балыктап барарга сананза, балыктап барар, кузуктап барарга сананза, кузуктап барар…

         – Jааназы ого чыдабай турган ба? – деп, Карабаш Барамаштыҥ энези jок болгонын jаҥы ла билип, сурады.

         – Сöс укпай турган учун, jааназы оны азырабай jат – деп, Пайскан оноҥ ары айтты. – Озой аказыныҥ сöзин база укпай jат. Башкÿн ончозы Барамаштыҥ учун керишкилейле, эмди ончозы алдынаҥ ажангылап jат. «Кем иштебес – ол jибес» – деп, Озой айткан. Барамаш эмди jа-jаҥыс ла балыкла азыранып jат..

Сууныҥ ол jанында öлöҥ оболоп jаткан улустардыҥ одузына барала, олор эттÿ кöчö ичкиледи. Групповод болуп турган Пороско деп келин уулчактарды кöкитти:

– Эртен келип, буул тартыгар. Jаантайын эттÿ кöчö ичип турараар!

Ончолоры jöпсинип ийдилер. Jе Карабашка ла Койлого андый ырыс келишпес болгон. Олордыҥ ижи сÿрекей кöп.

 

                   4

          Ургун jааштыҥ кийининде öзöктиҥ суузы jарадынаҥ  ажынып, табыжы jаанай берди. Кÿнчыгыш jаар араайынаҥ кÿркÿреп, jылып брааткан караҥуй булуттардыҥ jÿзиндеги солоҥы jÿзÿн-jÿÿр öҥиле мызылдап, ойной берди. Айазып клееткен теҥериниҥ учынаҥ jабызай берген кÿн сÿÿнчилÿ чыгып турды. Ак-мал мааражып, мööрöжип, ончозы кобылардаҥ ла jалаҥдардаҥ деремне jаар клеттилер.

           Карабаш, Койло, Пейтке ле чокол Пайскан бийик тöҥниҥ бажынаҥ öзöктö кÿркÿреп jаткан сууныҥ табыжын тыҥдап отырдылар. Чокол Пайскан кемди де сакып, öрöги айылдар jаар ÿзÿги ле jок аjыктап отурды. Пейтке шинелин чалынду öлöҥгö тöжöп ийеле, кыйын jадып алала, айтты:

          – Jе, jуунды ачыгар…

           – Jуунды ачсын деп, нöкöр Пейтке шÿÿлтезин айтты, jуунды ачарга jараар ба, jок по? – деп, Карабаш тизеленип алала, Койло ло чокол Пайсканнаҥ сурады.

            – Список аайынча беш кижи болор керек, jе Стапан jуунга келбеген, байла, jааназыныҥ одынын кезип jаткан болор… Канайдарыс?..

– Ачар, ачар – деп, Пайскан ла Койло айдышты.

        – Jе, jуунды ачар деген кижи колын кöдÿрзин!

Пайскан ла Койло Пейткенеҥ озо колдорын кöдÿрдилер. Пейтке сол колын араай, токынаалу кöдÿреле, анайда ок араай салып ийди.

– Чын баштаактар ба? – деп, Карабаш Пайскан ла Койлоныҥ той балкашка уймалып калган шалбак jÿстерине кöрди. Jаратпай турган кижи чыкпады.

– Алаҥзыбай ла ачактар ба?..

Алаҥзылу кижи база табылбады. Карабаш штаныныҥ кажынаҥ тетрадьтыҥ уужалып калган лизин чыгарала, чокум, jарт ÿниле кычырды:

– Бÿгÿнги jуунда эки сурак туруп jат: баштапкы сурак комой кылыкту Барамаш, Аҥчы ла Jудабай керегинде. Экинчи сурак ат аданары jанынаҥ. Баштапкы сурак аайынча куучынды нöкöр Пейтке айдар. Нöкöр Пейтке,  куучындагар – деп айдала, Карабаш öлöҥгö лаптап отурып алды. Пейтке öрö туруп алала, jÿзин соодып. Бир эмеш сананала, айтты:

– Контра кылыкту Барамаш, Аҥчы ла Jудабай jолдыҥ кырында кажатка jажынгылап алала, кÿнÿҥ ле öрöги айылдардыҥ уулдарын соккылап jат. Бу jуунда бис оны шÿÿжеле, öчти канайда алза jакшы болор деп кöрööктöр. Кем нени сананып турганын айдыгар – деп, Пейтке айдала, ойто ло кыйын jада берди.

Чокол Пайскан колын кöдÿрди.

Jе, шÿÿлтеҥди айт, чокол Пайскан.

– М-мен бо-бодозом, Jудабайдыҥ айылыныҥ ÿстине ме-меестеҥ таш тоолодып ийер керек! Би-бир он кирези таш тоолодып ийзе, jа-jакшы болор эди…

– База кемде шÿÿлте бар? – деп, Карабаш jуун эдерге сÿÿйтен чотобод Бешпекке öткöнип сурады.

– Аҥчы эштиҥ бир-эки кужын jыга согуп салар керек – деп, Койло кошты.

Jе база кемде шÿÿлте бар?..

– Мен бодозом, Jудабай ла Аҥчы Бармаштыҥ сöзинеҥ ле чыкпай jат. Нениҥ учун дезе, Барамаш олордоҥ бöкöо. Мениҥ шÿÿлтемле болзо, ол уулдарга шок этпей, Барамашка шок jетирер керек – деп, Пейтке бир де меҥдебей, отурган уулчактардыҥ jÿзин аjыктап куучынданды. – Барамаштыҥ эjези Абыjык… Абыjыктыҥ маалазында дезе аайы jок кöп брюкпелер бар. Мен бодозом, оныҥ брюкпелерин уурдаар керек…

– Ме-мен jöп – деп, чокол Пайскан тургуза ла колын кöдÿрди.

– А туттурып алзас, не болор?.. – деп, Койло чала алаҥзып айтты. Карабаш бир эмеш сананып турала, оноҥ арткандарына айтты:

– Нöкöр Пейтке – каргычы, ого кем де тыгынып болбос… Мен бодозом, нöкöр Пейтке элдеҥ озо контра немелерди каргайла, Абыjыктыҥ брюкпелерин уурдаар учурлу. Jе кандый?

Бу сöстöрди угала, Пейтке оморкоп, шинелиниҥ ÿстÿне кедейе тартыла берди. Чокол Пайскан ла Койло бу сöстöрди база jарадып уктылар.

– Бу шÿÿлтени jарадып турган болзогор, колыгарды кöдÿреер! – деп, Карабаш колын öрö кöдÿрди. Пайскан ла Койло jöптöжип алган чылап, колдорын чÿрче ле саҥ öрö сырайтып ийдилер.

Пейтке колын бойы учун база кöдÿрди.

– Абыjыктыҥ брюкпезин качан урдаарыс? – деп, Койло тöҥниҥ алдында jÿрген бозуларын кöзинин кырыла аjыктап сурады.

– Бу сурак  аайынча каруузын Пейтке айдар – деп, Карабаш jерге ойто ло отурды. Пейтке белин jÿктенип ийеле, ары-бери араай телчип айтты:

– Барамаш баштагандар бÿгÿн ончозы балыктап барган… ойто келгилегелек. Айдарда, Абыjыктыҥ маалазын кÿн кырга отура ла берзе, уурдаар керек. Jе, база кемде сурак бар? Öй jетсе ле, ончогор Абыjыктыҥ чедениниҥ jанында болыгар.

Пейтке Койлого кылчайып кöрöлö, Карабашка баштанып jакарды:

– Баштапкы сурактыҥ алдына черте тургузып сал…

– Экинчи сурак ат аданары jанынаҥ – деп, Карабаш штаныныҥ кажынаҥ чаазынды катап ла чыгарып айтты. – Бу сурак аайынча Пейтке нöкöр мени куучындазын деп айткан. Баштайын ба, а, уулдар?

– Куучында ла! – деп, чокол Пайскан айтты.

– Нöкöр Пейтке бойыныҥ jалтанбас кылыгы учун, бастыра деремнеге jарлу каргышчы  болгон учун, бойына Буденныйдыҥ адын аларга jат – деп, Карабаш чаазыннаҥ кычырды. – Кем канайда  сананып туру? Айдыгар, уулдар.

Койло чала аланзып отурды, jе чокол Пайскан мындый шÿÿлтени сÿрекей jаратты. Уулдардыҥ эки jара бöлÿне бергенин сезеле, Карабаш кол кöдÿрзин деп сурады.

Койло колын кöдÿрбеди. Пейтке коркыган бойынча чокол Пайсканла кожо колын кöдÿрип, Койлоны jеҥип алды. Карабаш тургуза ла jарлап ийди.

– Пейткедеҥ тура – бир кол, Пейтке учун – эки кол. Нöкöр Пейтке эмди Буденныйдыҥ адын аданар! Эмди мен Чапаев болорго турум. Кем  jöп?..

Койло jöпсинип, тургуза ла эки колын кöдÿрди. Чокол Пайскан Пейтке jаар тартылып, Карабашты шоодып айтты:

– Ка-кардыҥ тежик, а-а Чапаев болорго jадыҥ!..

Карабаш ачынган бойынча, jуунды öткÿрерин ундып, чокол Пайсканныҥ бултуйып калган jаагы орто jудурукла туда берди. Чокол Пайскан база jада калбады. Ол тудужып турала, Карабаштыҥ ачык кардын тиштеп ийерде, jуун токтой берди.

Пейтке öрö тудала, согужып турган уулчактарды айрып, jуунды оноҥ ары кöндÿктирди:

– Карабаш эҥ ле кöп брюкпе экелзе, ол тушта оныҥ сурагын катап кöрöрис. Кем jöп? Колдороорды катап кöдÿригер!

Койло аказынаҥ адаанын алып, колын öчöжип кöдÿрбеди. Оны тобой турганын кöрöло, Пейтке каныгып, Койлоны будыныҥ бажыла тееп ийди. Койло аайы-бажы jок калактап чыгала, Пейткениҥ колынаҥ тиштеп ийерде, согуш оноҥ ары кöндÿкти. Чокол Пайскан Пейткени кöкÿдип турды:

– Койлоны к-карга, Пейтке, карга!..

Карабаш Пайсканныҥ кÿнге карара куйуп калган jиткезине бар-jок кÿчиле jудурукла сокты, Пейтке нениҥ де учун Пайсканга болужып, Карабашты кийининеҥ тутты. Согужып турган ийттер чилеп, ончозы бир jерге болчоктоло бердилер. Койло ончозынаҥ кичинек болгон учун, оны Пейтке керекке де албады. Пейтке ле Пайскан Карабаштыҥ эки jанына селбектенгилеп, jерге jыгып аларга тургандар. Койло Пайсканныҥ кийин jанынаҥ келеле, будунаҥ тудуп, оны jерге jыга тартып алды. Карабаш бу кыска öйди тузаланып, jерге jада тÿшкен бойынча, будыныҥ болужыла Пейткениҥ бажынаҥ ажыра чачып ийди. Шинели jайылып, Пейтке тöҥди тöмöн тоголонды. Пайскан jаҥыскан артып калганын кöрöлö, тöҥди одура качып jÿгÿрди.

Пейтке тöҥниҥ алдына тÿжÿре тоголонып тÿжеле, jердеҥ jаҥы ла туруп, шинелин кактап алала, оноҥ тöҥниҥ ÿстинде Карабаш ла Койлоны та нениҥ де учун алтай чöрчöктöрдиҥ сöстöриле кеjири кырлайганча ла каргап турды:

– Тьфу-уу!!!. Кöзиҥди кускун чокызын, кардыҥды карга чокызын!   Тьфу-у!..

Пейтке анайда чилекейин узак чачылтып турала, учында jана берди.

Койло Пейткениҥ каргыжынан коркып, Карабашка шымыранды:

– Акы, Пейткениҥ каргыжы биске jетпес пе? Ой-ой, акы, эмди öлÿп каларыҥ. Ы-ы!.. – деп, учында ыйлай берди.

– Коркыба, Койло!.. Пейткениҥ таҥдайында тижи кече тÿжÿп калган – деп, Карабаш Койлоны токунадарга тöгÿнденди. – Тÿкÿргей ле… Тÿҥей ле не де болбос… Ол башкÿн Пандюшты база каргаган, а Пандюш эмдиге ле тирÿ…

Чокол Пайскан Пейткеге кожулып алала, сууны jакалай тöмöнги айылдар jаар jÿре берди. Карабаш бозуларды jуунадып, ферма jаар айдаарга сананды, jе колхозтыҥ уйлары саалбаган, бозулар айдаарга арай эрте болды. Карабаштыҥ jудуруктадып алган кöзи ÿзÿги ле jок тартылыжып, тыҥ ачып турды. Койло аксандап, jабызап брааткан кÿн jаар катап-катап кöрÿп салат. Кÿн кырларга отура ла берерде, Койло аксандап, Абыjык эмегенниҥ айылы  jаар jÿгÿрди. Карабаш чала кайкап, Койлоны ээчиде аjыктап тура калды. Jаан удабай иштеҥ jаҥы ла jанып келген Абыjык эмегенниҥ шаҥкылдууш ÿни айылдыҥ эжигинде угулды:

– Адыбайдыҥ уулы мында нени ундып койгон?.. Мен ол шайтанга уурдазын деп, мында брюкпе отургускан эдим! Акыр, ол бери келип кöрзин! О-ой, Карабай, мен уйды сааганчам,ол мааланы карулда, Адыбайдыҥ уулы келетен дежет! Бас! Бас! Ол аланчыкта кыстап койгон, ийт соготон шыйдамды алып ал!..

– Хо, хо, хо! – деп, Карабайдыҥ каткызы угулып турды.

Кызыл энирде, качан Карабаш ла Койло бозуларын чеденге сугуп, ончозын тоолоп салала, jанарга шыйдынгылап турарда, сууныҥ ол jанында, Абыjыктыҥ маалазында кемдердиҥ де аайы-бажы jок багырышканы угулды.

Бир канча öйдиҥ бажында Пейткениҥ каркырап турган тунгак ÿни угулды;

– Тьфу-у!..  Кöзиҥди кускун чокызын, кардыҥды карга чокызын, Карабай!

Тÿжÿне аштап калган Карабаш ла Койло айылы  jаар сÿÿнчилÿ jанып клеттилер.