Л.В. Кокышев

 

Бежинчи бажалык

1

Алтайдыҥ кöпöгöш-кöпöгöш  теҥеризиниҥ тÿбиле куркулдажып öткöн эрикчилдÿ турналар казылганду jайды канадына салала, ыраак-ыраак jÿре бердилер. Карарган аркалардыҥ кабыргалары кайажып, артып калды. Тоҥ jер малдыҥ туйгактарынаҥ ачу-ачу кыjырап турат.

Jалаҥдарда ашты jуунадып, колхозчылар оны тÿндÿ-тÿштÿ соголо, фронтко табыштырып берген. Кÿстиҥ учы jаар улустар аш ÿлешкен. Карабаштыҥ энези эки таар аш алган. Карабаш ла Койлого до ÿлÿ jедишкен: олор jайыла иштеп алган трудкÿнине jарым таар аш алгандар. Эмди олордыҥ ажы айылда турган jаан чапчактыҥ тÿбинде туруп jат. Аш ижинде анчадала комсомолдор тыҥ иштеген. Бÿгÿн эҥирде комсомолдордыҥ вечери болор. Ончолоры ол вечерге белетенгилеп jат, jе Карабаштыҥ кайда да барар аргазы jок: ондо кышкы öдÿк jок. Кийим jеткил болгон болзо, ол öскö  балдарла кожо эмди алты класска кöчÿп алар эди. Каникулдар сайын олорло кожо айылына jанып турар эди. Чокол Пайсканга да энези агаш таманду ботинка алып берген, эмди Пайскан ÿренип барарга jат. Койлого макалу: ол тöртинчи класста ÿренип jат.Ого öдÿк те керек jок. Эжиктеҥ чыгала, jÿгÿрзе – школдо.

Анайда эрикчилду сананып, Карабаш кöзнöктöҥ аjыктап отурды. Черÿдеҥ jанган Акчаш: «Америкадаҥ аайы-бажы jок кöп американский ботинкалар келер» – деп, айткан. Ол öдÿктер качан келгей не?.. Бир эмеш аш садала, ол öдÿктердеҥ энези алып берер эди. Капиталист  немелер карам дешкен, байла, кыскангылап  jаткан болбой кайтсын… Тöмöнги Пейткеде агаш таманду эки ботинка бар. Бирÿзин ол анайда кийип jат, экинчизиниҥ каблугын кезе чабала, кÿнÿҥ ле кажаттаҥ jҥылап jат. Улус база бай ла. Макса кÿнÿҥ ле эҥирде ойынга jÿрÿп jат: ого не болзын, акалары кийимдеп турганда, ойнобой кайтсын…

Эҥир там ла койылып турды. Апагаш, jаан, jеҥил карлар кöзнöктиҥ шилизине араайын тайкылып, jерге тÿжеле, тоҥдок jерге токтобой, кичинек эзинге айланыжып турдылар. Карабаштыҥ энези иштеҥ эмдиге ле келгелек. Койло дезе школдоҥ jанала, уйуктап калган. Турада караҥуй, эрикчил. Оныҥ учун Карабаш кöзнöктöҥ ырабай, ончозын  аjыктап отурды. Оныҥ ал ла санаазы тышкары.

– Сен вечерге браадыҥ ба? – деп, кенетийин Максаныҥ ÿни угулды.

– Эйе – деп, чокол Пайсканныҥ аказы, Тым, комсомол уул каруузын jандырды. – Эмди ле барып  кийинип алайын. Сакып ал, Максим…

Макса кажаганныҥ ÿстине чыгып, уйларына öлöҥ таштап береле, оноҥ вечерге баратан уулдарды сакып, jолдо таҥкылап турды. Jаан удабай ого эки уул jууктап келди. Олор нени де бойлорыныҥ ортозында куучындажып, каткырыжып турдылар. Удабай агаш  таманду ботинказын колтулдадып, Чокол Пайскан аказыла кожо jетти. Ончолоры та неге де тыҥ каткырыжала, тöмöн, колхозтыҥ конторазы jаар, jÿре бердилер.Чокол Пайсканныҥ колтулдап бараткан ботинказыныҥ табыжы Карабаштыҥ öзöгине узаак тоҥдолып тургандый.

Олордыҥ табыжы караҥуйда jоголып каларда, Карабаш арай ла ыйлабады. Ого недеҥ де кунукчыл, недеҥ де кÿч деп билдирди. Кöзиниҥ jажы тамчылап, ол кöзнöктиҥ алдынаҥ тÿжеле, орынныҥ алдынаҥ былтыр кышкыда кийген эски, jыртык конычту öдÿгин бедреди. Öдÿгин ол узак бедреген. Кöзиниҥ  jажына туманалып, эски öдÿктерин, jÿзÿн-башка jамачылардыҥ ла эскилердиҥ ортозынаҥ öдÿгин сыймаштап, учы-учында таап алды. Чий тередеҥ кöктöгöн öдÿги узун jайыла тыҥ кадып калган эмтир. Карабаш jыртык конычтарын шидей тартып кöктöйлö, тала печкеге от салды. Кööштö суу изий  берерде, öдÿгин изÿ сууга jибидип, оноҥ кÿлкÿниҥ бажына кептей тартып, чöйö берди. Öдÿктердиҥ таманында тежиктер изÿ суудаҥ улам jаанай берди. Jе Карабаш оны керекке де албады.

Öдÿк бÿде берерде, Карабаш эски тонын кийип,   jазанып алала, комсомолдыҥ вечерин кöстöп jÿгÿрди. Омок эзин оныҥ кулагында шуулап, кызара берген jаактарын öртöп турды. Ырысту Карабаш караҥуйда тайкылып, jуукага jыгылала, каткырып та ийди. Ол конторага jедип келерде, jарык кöзнöктöрдöҥ jиит улустыҥ каткызы, айак-казанныҥ калыраган табыжы ла уулдардыҥ jиркиреде каткырган каткызы угулды. Карабаштыҥ jÿреги тыҥ согулып, бойы кöзнöктöҥ карап кöрди. Толукта турган столды эбире jалаҥ ла jиит кыстар ла уулдар отурдылар. Jыргалды Озой башкарып турган эмтир. Озойдыҥ карындажы Барамаш ла Чокол Пайскан база столдо отурдылар. Олор акаларыныҥ болужыла киргендерин Карабаш jаҥы ла билди.

Карабаш соокко тоҥуп калган колдорыла эжикти токулдадып ийерде, эжик ачыла берди. Эмеш ичкен аракызынаҥ тыҥ кызарып калган уул Карабашты аjыктап кöрöлö, оноҥ кайра баштанып кыйгырды:

– Карабашты божодойын ба, Озой?

– Комсомол эмес болзо, сÿр ары! – деп, Озой тал-табыш öткÿре jакарып кыйгырды.

Эжик ойто jабылып, кÿрчек шылырт эде берди. Карабаш кунукпады. Кайра бура соккон бойынча, ол катап ла кöзнöктиҥ алдына келди. Кыстар ла уулдар колдорынаҥ тудуныжып алала, «чаа!» деп ойын ойногылап jаткан эмтир. Аҥчы тилиниҥ учын тура тиштенип ийеле, балалайка согуп отурды. Ончолорыныҥ алдында Тана деп комсомолка кысла коштой Озой турды. Аҥчы балалайканыҥ ÿнин араайладып, кожоҥдозын деп, бажыла кекип ийерде, Озой колдорын чабынып биjелей берди, Тана дезе jоон ÿниле кожоҥдоды:

Бо-оро чоокыр кучыйак

Боочы ажыра уча берт.

Бойыма тÿҥей кööркийим

Армияга jÿре берт.

– Ча-а! – деп кийининде тургандары унчукты. Озой ло Тана биjелегилеп, турган jиитердиҥ учы jаар бардылар. Олордыҥ ордына Макса ла кандый да бир кыс чыкты. «Маралчызыла кожо не ойнобойт не?» – деп, Карабаш ичинде сананып, Максаныҥ кожоҥдоорын сакыды. Макса кандый кожоҥ кожоҥдойтонын сананып, кичинек сÿÿри бажын потолок jаар канкайтып алган турды. Оноҥ содон бажын булгап,чыгып-чыкпай турган ÿниле кожоҥдоды:

… Кара кöстÿ кööркийлер

Кайда ойноп jÿри не?..

Оноҥ бажын булгап, база нении кожоҥдоорго сананды, jе ÿни чыкпады. Олордыҥ ордына турган кандый да öткÿн ÿндÿ кыс кожоҥдой берди:

Сакпагында сарылу

Сары тайым кöрдиҥ бе?

Сабарында jÿстÿктÿ

Кööркийимди кöрдиҥ бе?

Кулагында темдектÿ

Кула тайым кöрдиҥ бе?

Кулагында сыргалу

Кööркийимди кöрдиҥ бе?

Конторанын эски полы биjедеҥ торт ло ээлип, ээлип турды. Кенетийин Озой  частушкалап кожоҥдобой, алтайлап чöйö кожоҥдоп, jайкана берди:

                  Сары агаштыҥ тöзине

                  Саргарып калтан эмейис.

                  Сары чöлдиҥ тÿбине

                  Салдатка бартан эмейис.

 

                   Куу агаштыҥ тöзине

                   Кугарып калтан эмейис.

                   Куба чöлдиҥ тÿбине

                   Jÿре бертен эмейис!..

– У-ы-ый, ы-ыы! – деп, толукта тактаныҥ ÿстинде отурган эзирик Маралчы кенетийин огурып-огурып ыйлайлла, тактаныҥ ÿстине артыла берди. –  Кудай,кудай, кайдайы-ын,кайдайы-ын!..

– Маралчы канай туру? – деп, форточказы ачык кöзнöктиҥ алдына  турган кыстар бойлорыныҥ ортозында шымыранышкылап, бойы-бойлорынынаҥ сурагылап турды. Олордыҥ ортозында, ойынга киришпей турган Эмелчи, ÿÿрелерине jаан керек айдарга турган чылап, учында оозын jаба тудала, шымыранды:

– А Макса башкÿн Маралчыны «изменять» эткен болтыр не…

Кыстар ончозы чырайларын соодып, Максаны шиҥдей бердилер. Макса дезе сÿÿри бажын булгап, чыгар-чыкпас ÿниле балалайканыҥ алдына кожоҥдоп jатты:

                  Башмак öдÿк элезе-е,

                  Базардан барып сат албай.

                  Бараксанка ыраза-а,

                  База öскöдöҥ тап албай!..

Jыргап jаткан jииттерди аjыктап, Карабаш анайда орой тÿн киргенче ле турды. Буттары кöжÿп калганын ол сеспей де турды. Бÿгÿн эҥирде оноҥ ырысту кижи jок болгон…

 

Алтынчы бажалык

2

Тÿште Максаныҥ экелген газедин балдар бедреп таппай турарда, Карман öрö тудала, брустыҥ ÿстинеҥ тÿрÿп койгон «Кызыл Ойрот» деп газет тÿжÿрди.

– Нени чийген, ончозын ла кычыр, уул, – деп, Карабаштыҥ алдына газетти jайып айтты.

Карабаш газетти колына алала, учынаҥ ла ала кычырып баштады. Отурган улус каҥзаларын камызып алала, тыҥдай бердилер. Каа-jаада ла бойы-бойлорынаҥ сереҥке суражып, эмезе öчÿп калган каҥзаларын катап азарга кату  алакандарына  jалбырак таҥкы уужагылап отурганы угулат. Карабаш терлеп, газетте бар-jок немелерди ончозын кычырарга албаданып отурды. Оныҥ кÿчи чыга бергенин кöрöлö, Карман: «Он минут перемен болзын» – деди.

Улус укканын шÿÿшкилеп, катап ла каҥзаларын астылар. Карман: «Бала ару кей тынып алзын» – деп айдала,Карабашты jедингенче тышкары чыкты. Карман теҥериниҥ jылдыстарын кÿн айас турар ба, jок по деп аjыктайла, оноҥ Карабашка баштанып, сÿмелÿ ÿниле мынайда айтты:

– Эркечи казнаныҥ  jерин ажыра тузаланып jат деп, сен улуска кычырып бер, уул… Тöрт jÿс салковой штрап тÿшкен деп, тöгÿнеле кычырып берзеҥ, эмеш санаазы чыксын…

– Газете jок немени канайып бодоп ло кычыратан? – деп, Карабаш алаҥзыды.

– Кычыр, кычыр, алдырбас – деп, Карман айтты. – сени буруладарга бербезим. Онойдо ло кычыр jÿ бе?

Карабаш эрик jокто jöпсинеле, ойто кирди. Карман jаан тере тонын илмекке илеле, улустыҥ эрмегин араайладып, бойы столдыҥ кийинине отурып алды:

 – Je, анаҥ ары кычыр, уул…

Карабаш база бир эмеш кычырып jÿреле, оноҥ кенетийин туктурулып, мынайда кычыра берди:

– «Путь коммунизма» деп колхозто Чокпоева Эркечи деп эмеген казнаныҥ jерин куурмактап, аайы-бажы jок брюкпелер салып jат… Ол брюкпелерин садала, байыркай берген…

– А кудай, бу сен керегинде эмеш пе, Эркечи? – деп, эмегендер опсыркажып чыгала, ончолорын тактаныҥ ÿстÿнде отурган Эркечи jаар кöрдилер.

Карман улустыҥ табыжын токтодып, Карабаштыҥ арказына колдорыла таптап ийеле, айтты:

– Кычыр, кычыр, солун неме болтыр!..

Карабаш алаканына jöдÿлдеп, отурган улусты кöзиниҥ кырыла кылчыйып кöрöлö, оноҥ ары кычырды:

– Государствоныҥ jерине салган ажы-тузын jарабас jаан бала садып турган учун, Чокпоевага тöрт jÿс салковой калан салып jат… ого ÿзери Чокпоева…

Эркечи тургуза ла отурган jеринеҥ секирип чыкты. Карабаш чимиригин кайра табышту тартынып алала, оноҥ ары кычырды:

– Ол ок «Путь коммунизма» деп колхозто Jайтаков Салаты деп неме бар. Ол немениҥ колында законго jарабас артык ат туруп jат… Законго jарабас кылыгы учун…

– Бу тö-öгинеле, тö-öгинеле нени кычырып турган эрлик, улустар, бу? – деп Эркечи öрö базала, Карабаштыҥ колында газетти суура тартты. – Эркечи казнаныҥ jерин кумактаган деп, кажы тужунда бичип салтыр, кöргÿс…

Карабаш газеттиҥ ортозында чоокыр букваларды сабарыла кадап, кöргÿзип берди. Карман бÿдÿжин  jуурып, газетти Эркечиниҥ колынаҥ алала айтты:

– Керек катуланып брааткан эмтир…- Сен картошконыҥ кабортозын сат, Эркечи. Тинтÿ-неме болор болзо, тöрт  jÿстен болгой, тöжöгиҥнеҥ бери садарын… Эртен меге одус кöнöкти сатсан… оноҥ тÿребезин.

– А бу Салатаныҥ артык адын кем кöрÿп ийген, улустар? – деп, ончолоры катап ла тÿймежип, калталарын кодорды.

– Сен тöгун кычырып турган болорыҥ? – деп, Эркечи терлеп калган Карабашты ченеди.

– Тöгÿндеп, не тöгÿндезин – деп, Карман jара киришти. – Бичиктеги немени бычакла да кырып болбозын ине.

Эркечи газетти «качы келинге кöргÿзедим» деп аларга jадарда,  Карман бербеди. Салаты öбöгöнди кайдаҥ сананып таап алганын бойы да кайкап, Карман Карабаштыҥ алдына газетти катап ла jайып айтты:

– Салатыны закон канайдарга туру, анаҥ ары кычыр ла…

– Артык неме jок – деп, Карабаш айдала,  jанарга тонын кийип, бöрÿгин бедреди. Эркечи чыга берерде, улус ÿн алыжа бердилер:

– Бот, саконды керекке бодобоон; колхозко jазап иштебеген, эмди санаазы jакшы ла чыгар болбой…

– Салатыга база jедижетен эмтир. Артык ат тудуп, айылдар сайын jелбес болбой эмди… Андый немеге кижи каткырар ба?..

Улус отурган jерлеринеҥ тал-табышту тургулап, ончолоры jанарга шыйдындылар. Эмегендер эжиктеҥ чыккылап келеле, калактажып турдылар:

– Ба-таа, бу Карманныҥ кейин угуп отурганчыбыс, караҥуй торт кирип калган эмтир не! А калак ла сени!.. 

Улустыҥ эҥ учына4 чыгып отурган Карабашты колынаҥ токтодо тудала, Карман айтты:

– Салатыныҥ адын кайдаҥ сананып таптыҥ, уул?..

Оноҥ тыҥ каткыра берди.

– Эртен эҥирде келип, чöрчöктöр кычырып бер – дейле, Карабаштыҥ арказына уур колдорыла таптады.

 

Jетинчи бажалык

 Балдардыҥ энези иштеп болбой, айылында эки кÿнге чыгара курсак та ичпей, кыймыктанып та болбой jатты. Карабаш ла Койло кедери ородоҥ картошко экелип, кайнаткылап та берзе, энези jибей турган. Тураныҥ ичи, тышкары, эбире торт ло ээн немедий болгон. Улустар келгилеп, энезин токунадып та турза, jе ол бир де кижиниҥ сöзин укпай jаткан. Ÿчинчи кÿнде турала,  кемле де куучындашпай, ишке jÿре берген. Карабашты ла Койлоны чек ундып салгандый болгон.

Олор эртен тура одынга баргылап, ородоҥ картошко экелгилеп турган. Эртен тура, качан Карабаш ородоҥ картошко аларга, колчанагын сÿÿртегенче келерде, ороныҥ оозын кем де ачкан деп ого билдирген. Карабаш аjыктап кöрöрдö, ороныҥ jанында öскö кижиниҥ изи артып калган эмтир. Ол манзаарган бойынча капшаай ла ороныҥ ÿстин ача тартарда, кандый да кижи олордыҥ картошкозын уурдаганы ого jарт болды. Оро торт ло ортолоп калган эмтир.

Карабаш ончозын кöрöлö, ороныҥ кырына отурып, öксöп-öксöп ыйлады. Öкпöзи кöксине торт ло бадышпай тургандый. Мыны эмди энезине канайып айдар? Кандый кара сагышту кижи болгон?

Карабаш jÿк ле бозом кире берерде jанган. Энези иштен эмдиге ле келбеген. Койло дезе уйуктап калган. «Чокол Пайсканды айдып алала, барып каруулдаза кайдар? Jаҥыскан канайып барар? Уурчы оны öлтÿрип салза, не болор? Jок, коркыбас керек» – анайда сананып, Карабаш кöзнöктиҥ алдында узак турган.

Jашкан кар jаап ла jат, jаап ла jат… Удабас чек караҥуй боло берер, орого уурчы катап ла келер. Канайдар? Нени эдер?.. Пайскан коркунчак, ол кожо барбас. Койлоныҥ тоны jука, ол соокко одор. Анда таҥ бозоргончо ло отурар керек. Мылтык бар болзо, кандый jакшы болбос эди. Сураза кайдар? Jок, аҥчылар бойыныҥ мылтыгын туура улуска качан да бербес. Jаан да улуска бербей турганда, кайдаҥ бергилезин… Öй jеткен, барар керек, jе Карабаш кöзнöктиҥ алдында эмдиге ле турганча.

Тышкары кар jаап ла jат, jаап ла jат… Мындый тÿнде уурчыга торт макалу болбой кайтсын, бир де изи артпас. Энемниҥ балдары кичинек, каруулдаар кижи jок деп, уурчы сÿÿнип турган болбой кайтсын…

Jок! Барар керек!

Карабаш кеден конычту öдÿгин öлöҥлö тыктап, буттарын нек-сакла ороп алала, тонын кийип, тышкары чыкты. Уйына кажаганныҥ ÿстинеҥ öлöҥ тÿжÿрип береле, одын jаратан малтазын курына кыстанып алала, кедери, jалбакта картошколу орозын корулаарга барды. Ол орого jетире канча ла катап токтоды, jе ородоҥ кижи кöрÿнбесте, малтазын jерге салып, ÿшкÿрип ийди.Оноҥ тонын эптей кымынып алала, малтазын тудунып алала, ороныҥ jанына отурып алды.

Кыймыктанбай отурган Карабаштыҥ ÿстине кар там ла jаап, оны базырарга jууктай берди. Оныҥ буттары, анчадала меелей jок колдоры коркушту тыҥ тоҥуп турган, jе ол чыдажып, бир де кыймыгы jок отурды. Буттары торт ло кöжÿп браатканын сезеле, Карабаш öрö турды.

Таҥ атканча отурып чыдашпазы ого  jарт болды. Соок уурчыдаҥ коркушту боло берди. Учы-учында Карабаш орого кирип алала, öлöҥгö бÿркенип, ороныҥ оозын jалбак чобрала jаап алар деп шÿÿнди. «Мен ородо болзом, уурчы мени канайып та болбос, кирерге амадаза малта jиир»- деп сананды.

Ороныҥ оозын jапкан jалбак, уур чобраны туура ийделе, орого кирип, чобрала ÿстинен ойто бектенип, кургак öлöҥгö казынып, кирип алды. Орого кирип аларда, ого оноҥ коркушту деп билдирди. Карабаш малтазын бойына jаба тартып алала, тыҥдай берди.

Тышкары караҥуй, сÿрекей тымык болгон. Оныҥ учун Карабаштыҥ кулагы узак тыҥдап  jатканынаҥ улам тыҥ шуулап турды. Эди-каны jылый берерде, оныҥ тыҥ уйкузы келди. Уйуктап браадала, кенетийин чочып, кыйгырып ийер кÿÿни келет. Кайда да, ыраак jок, уурчы öҥöлöп келеткендий, jе эмдиге ле орого jетпес кайткан уурчы?.. Сакыырга торт чылай берди. Ол малтазын кучактанып, учы-учында ÿргÿлей берди. Тÿштер бойы-бойлорыла блаашкылап, оныҥ кöзине бирÿзи бирÿзинеҥ озо кöрÿнерге албадангылайт.

Кенетийин кайда да кардыҥ кыjырт эткен табыжынаҥ Карабаш чÿрче ле ойгонып келди; jÿреги тыҥ согулып, кöксинеҥ чыгара секирип ийерге тургандый билдирди. Карабаш малтазын туткан бойынча терлеп, чобраныҥ ачыларын сакый берди. Кар ородоҥ беш ле алтам кире jерде араай кыjыражып келди. Келип jаткан кижи коркушту сергелен келип jаткан эмтир, нениҥ учун дезе, ол бир эмеш ле  базала, оноҥ токтой берет, оноҥ катап ла бир канча алтамдар эдет.

Карабаштыҥ колдоры, буттары торт ло курулып калгандый. Тери агып, кöзин туй алып турды. Уурчы ороныҥ jанына jедип келеле, ачпай бир эмеш турды.  Карабаш кыйгырбаска албаданып, jÿрегиниҥ тирсилдегенинеҥ öскö нени де укпай jатты. Jÿреги эмди ле, эмди ле jарыла берер! Jе ороныҥ оозын ачпай, эмдиге нени сакып турган кижи?

Кенетийин Карабаштыҥ ÿстинде чобра ачылып, оныҥ ÿстине кар тöгÿле берди. Кыйгырып ийгенин Карабаш бойы да билбей калды. Карабаш ородоҥ чыккалактаҥ, уурчы тура секирген бойынча jалбакты тöмöн санаазы jок уча берди. Карабаш калактап-сыктап, тöмöн караражып турган айылдар jаар jÿгÿрди. Айылына jетире jÿгÿргенче сÿрнÿгип, карга кöнкöрö канча ла катап jыгылды. Jе энези ÿйде jок болгон эмтир.

Ол тÿн Койло ло Карабаш таҥ атканча ла уйуктап болбой отургандар. Эртенгизинде Карабаш изÿге бастырып, тыҥ оорый берген.

2

Март айдыҥ jаркынду кÿнине jалаҥдарда кар сÿрекей jалтыражып jадат. Jастыҥ келип jатканы jашкан кардаҥ, меестердиҥ jÿзинде кардыҥ алдынаҥ карарып чыгып келген таштардаҥ билдирип турды.

Оору Карабашка чокол Пайскан jаантайын келип барат. Кезикте jаан да улустар келгилеп, ого бир кичинек аарчы эмезе бир чööчöй сÿт экелгилейт. Экелген курсактарын оныҥ jанына тургускылап, айдыжып тургулайт:

Jудаҥы öйдö  биске Карабаштыҥ шибейлер де эдип берип турганы jакшы. Ол сÿти ич , балам, jазыл. Ырызы jок кööркийлердеҥ тÿбек ле айрылбас болды. Канайдар база? Öлöтöн jаҥду неме öлÿп те калар, öзöтöн jаҥду неме öзÿп ле калар…

Карабашка Чокол Пайскан: «Байла, слердиҥ уйаны Пейтке каргаган болор, оныҥ учун андый» – деп, айдып турган. Öмöлöжип туруп, Пейткени jакшы токпоктоор керек деп, Пайскан Койлоны да сÿмелеп турар болды.

Бир катап Чокол Пайскан: «Максанын чаназын уурдап алала, jыҥылап барак» – деп, Койлоны кöкÿтти. Койло чÿрче ле тергенип алала, чокол Пайсканла кожо Максаныҥ чаназын уурдаарга барган.

Jе узак болбой турала, ойто калактаганча  келген. Макса олордыҥ экилезин тудуп алала, карга jыгып, öдÿктериниҥ  бажы маҥдайларына тийгенче ле бÿктеп, кыйнаган эмтир. Максага токпоктодып алала, ойто jангылап келедерде, олорго Степка туштаган. Степка олорды электеп-электеп ийеле, бойы Содоной jааназыныҥ айылына кире берген.

Койло Максаны ла Степканы jÿзÿн-базын айткылап, айылына ачурканып калган jеткен. Аказына ачу-коронын куучындап берерде, Карабаш карындажына мынайда айтты:

– Сен ачынба, Койло. Мен jазылып алзам, олорго берерис!

Степкада колчанак бар болгон, jе ол онызын кемге де бербейтен. Карабаш ла Койлоныҥ колчанагын энези дворлордо öттöк, одын, сÿт тартып, айылына экелбейтен учун, уулчактар Степканыҥ чаназын бир ле эмеш jыҥылап аларга сурайтан. Jе Степка ачабына чыдашпай, колчанагы учун jÿзÿн-базын тöлÿлер сурап туратан. Онызы уулчактарга jарабай турган.

Jурт ичинде солундар да jок. Кöзнöктиҥ алдында узун тÿжиле отуратаны сÿрекей кунукчыл. Качан кÿн кырга отура бергенде,  jурт jердиҥ улузы иштеринеҥ jанып, курсагын азып, ажанып алала, амыраарга jаткылай бергенде, Макса, Степка, чокол Пайскан аказыла кожо Карабаштыҥ кöзнöгиниҥ алдына «Коровушка» деп ойын ойногылап туратандар. Кезикте олор ай ашканча да ойнозо, олордыҥ табы болгон. Олордыҥ «уй» айдаган агаштары шакылдажып, тоҥ карга кыjыражып турганын оору Карабаш кöзнöктöҥ узак тыҥдап отуратан. «Уй» айдаган кижи борчок будакты эмезе шарикти тöс орого кийдирбеске, арткандары агашла кийдире согорго, албаданар jаҥду, jе оны орого кийдирбеске, арткандары агаштарыла ыраада согуп ийерге албадангылайт. Оныҥ учун бойы-бойыларына согулышкан агаштардыҥ шак, шак! эткен табыжынаҥ öскö ый-сыгыт та угулып турат.

«Уйды» кöп ло сабазында чокол Пайскан айдап турат. Макса эмезе Степка болчок будакты ырада согуп ийгенде, ол оны тайкыла-тайкыла ойто айдап экелет. Уулдардыҥ агажын кажый тудуп, олордыҥ оролорын блаашканда, агаштыҥ учы да буттарына тийе беретен. Оныҥ ыйы уйуктап калган айылдардыҥ ÿстÿле, карга бастырып койгон ыраакта аркаларга jетире ачынчылу торгулып туратан.

Кезикте олор ойноорго jуулып ла келгенде, öрöги боочыдаҥ бöрÿлердиҥ «у-уу!» деп улыганы угулатан. Уулчактар ол тушта ойногылабай, айылдары сайын тÿрген таркай беретендер.

Бу тужунда карга кöмÿлип калган кичинек деремне сурекей ыраак, сурекей алаа деп билдиретен. Эбиреде ээн ле эрикчил. Jаҥыс ла кырладыҥ чике ле ÿустиндеги караҥуй кышкы теҥериде jаркынду, jаан эҥир чолмон сÿÿнчилÿ мызылдап турат.

5

Эртен тура Карабаш ла Койло энезиниҥ ыйлаганынаҥ ойгонып келеле, нени де оҥдогылап болбой, кайдаар да барарга сÿрекей меҥдеп турган энези jаар кöрдилер. Энези торсокту jаан колыла кöзиниҥ jажын арлап, эрмек айдып болбой, öксöп-öксöп ыйлап турды. Качан да ыйлабайтан энезиниҥ мынайда ыйлап турганын уулчактары jаҥы ла кöргÿлеп, нени эдетенин билгилебей турдылар. Энези тöжöктöҥ jаҥы ла туруп келген балдарын кабыра кучактайла, кажы ла сöсти jÿк ле арайдаҥ айтты:

– Балдарым… jуу… токтоп калган… тöмöн барар керек!..

Койло энезиле кожо кÿҥÿреде ыйлай берди. Карабаш ыйлап болбоды; кандый да болчок неме кеjирине тура берерде, оныҥ бажы коркушту айланып, кöстöрине неме кöрÿнбей бады…

Тöмöн контораныҥ ÿстинде кызыл мааны элбиреп турды. Jурттыҥ улузы jаш балдардаҥ ала jаан улуска jетире jуулыжып калган эмтир. Карабаш ла Койло энезин озолоп, сыр jÿгÿрÿкле jеттилер.

Тырышпак бар-jок медальдарын тагынып ийген, митингти ачарга чыдашпай, столдыҥ ары jанында ары-бери баскындап,  кöк öлöҥгö jергелей отургылап  турган улус jаар кылчайып кöрÿп салат. Сабатай, Марал ла öскö дö фронтовиктер кызыл бöсло jапкан столдыҥ кийинине отургылай берерде, председатель митингти ачып ийди:

– Нöкöрлöр! Бистиҥ ат-нерелÿ черÿлерис бÿгÿн фашистский Германияны оодо соголо, jеҥÿнин кызыл мааназын рейхстагтын ÿстÿне кадаган! Нöкöрлöр, jеҥÿ!..

Jууныҥ токтогонына бÿтпей турган чылап, улус унчугушпайт.

Ÿй улустар, карган эмеендер ле оок балдар ыйлажа бердилер. Эр улустар ончозы погонду кийимдерин кийгилеп алган, эмегендердин ыйлажып тургандарына аjарбай да отурдылар.

Карабаштыҥ энези кöзин арчуулынын учыла арлап та турза,  jе кöстиҥ jажы токтобой турган.

Улустар торт ло кÿÿлежип, каткырыжып, кыйгырыжып, ыйлажып турдылар. Кохозтыҥ председатели куучынды сÿрекей узак айдып, кажы ла шÿÿлтезин «ура» кыйгыла божодып турды.

Митинг божой берерде, улустар таркабай, отурган ла jерине отурдылар. Ончолоры фронтовик уулдардыҥ ончо jуртка иле куучындарын катап уккылайт.

Койло энезиле кожо ойто айылы jаар jÿре берерде, Карабаш улустыҥ кöзине кöрÿнбеске, аркада койлоры  jаар барды. Оныҥ санаалары бажына торт ло батпай турган. Jе ончо санаалардыҥ ортозынаҥ jаҥыс ла санаа оныҥ меезин эреп турды: «Jуу токтогон, jуу токтогон… Адам jанбас…»

Качан адазы jуудаҥ jанып келзе, ол ÿренип барарга сананган… Эмди ÿренгедий öй jедип келген, jуу токтоп калган, jе оныҥ адазы качан да кайра келбес… Карабаш ÿренип барып болбос. Оны ÿренип алага энезиниҥ кÿчи jетпес…

Карабаш аркадагы агаш аразында кире берген койлорын jуунадып алала, санааркап, кайынныҥ тöзинде узак отурды. Кÿÿктер jеҥÿниҥ кÿнине сÿÿнгилеп тургандый, jарыш эдип эткилеп, анда-мында кожоҥдожып тургулайт:

- Ку-ку! Ку-ку!..

Канайып та сананза, Карабаштыҥ шÿÿлтелери туйук болгон. Кенетийин ол кöк öлöҥгö кöҥкöрö jадала, тыҥ ыйлай берди. Кабыруда jурген койлоры чочыгылап, бойыныҥ кичинек кÿдÿчизин тосток кöстöриле узак аjыктагылап турдылар. Карабаш дезе нени де сеспей, кирлÿ алакандарыла jÿзин jаба тудунып алала, ачу-ачу ыйлап, öкпöзин бадырып болбой jатты.

Ол эмди öскÿс болгон… Оныҥ учун ол бойыныҥ jÿрген кыскачак jÿрÿминде баштапкы ла катап мынайда ачу ыйлап, кичинек jÿрегинде ачу-коронын бадырып болбой jаткан…

Экинчи бöлÿк

Баштапкы бажалык

                                                          1

Кÿски тÿн. Кече таҥ эртедеҥ ле ала карлагаштар ÿÿрлежип, ончолоры учкулай берген. Кöпöгöш айас теҥериниҥ тÿбиле турналар комудалду-комудалду туркулдажып, тÿштÿк талалар jаар учкулай бергендер. Эртен олор база учар…

Карабаш кöзнöктиҥ алдында, тактаныҥ ÿстÿнде торт ло уйуктап болбой  jатты. Караҥуй кöзнöк öткÿре кайкылдажып учкулап бараткан кастардыҥ ÿни угулат. Олор нениҥ учун  jаҥыс ла тÿнде учкулайт не? Кöзнöктиҥ шилизине та не де араай шылырап согулат. Байла, арканыҥ эдегинеҥ учуп келген кургак бÿр болбой кайтсын. Ого мында не керек? Байла, сооктордоҥ качып келген болбой кайтсын. Öрö, сууныҥ ол jанында, караҥуй аркада каа-jаада ÿкÿ онтойт, ол, байла, оорып турган ÿкÿ болор…

Карабаш катап ла бажын араай öрö кöдÿрип, кöзнöктиҥ шилизи öткÿре аjыктап кöрöт, jе оныҥ кöзине не де кöрÿнбейт.

– Уйуктап болбой  jадыҥ ба? –деп, учында орыннаҥ база уйуктап болбой jаткан энезиниҥ ÿни угулды.

– Торт уйуктап болбой турум, эне…

– Алдырбас, албаданып кöр.

– Мен уйуктабазым, эне…

Энези орыннаҥ тÿжеле, jаан печкеге катап ла от салды. Кургак одын тырсылдап кÿйе берерде, тураныҥ ичи öмöлик   jарый берди. Койло печкениҥ ÿстÿнде туку качан уйуктап калган. Энези кичинек кööшко катап сÿт урала, оны печкеге сугуп айтты:

– Баргалагыҥда, сÿттеҥ jакшы ичип ал.

Карабаш эртен таҥ атса ла, ыраак, аймак jерге, школго ÿренип барар. Оныҥ учун эмдиге ле уйуктап болбой, кыйналып jатканы ол болгон. Энези тÿжиле картошко кайнадып, кайнагандарын кезип, оноҥ печкеге сугайры эдип кургадып, уулына азык jазап турган. Олор бу jуукта ла казып алган картошкозын потпойлого, орынныҥ алдына, кедери эки орого уруп салгандар. Койло энезиле кожо «аймак jерине ÿренип бараткан аказына» картошконыҥ jаанынаҥ талдап, кайнадып турган. Энези Карабаштыҥ эски кийимдерин ончозын jамап, ап-ару этире jунала, кургадып салган. Каарган картошко, курут, бир эмеш сарjу – ончозы толукта тургузып койгон таарда. Бир неме ундылбаган, ончозы бойыныҥ jеринде. Jе аный да болзо, нени-нени ундып ийбеске энези токунабай турган.

Алтай балдарга, адалары jууда öлгöн кöп öскÿс балдарга, алдынаҥ интернатту школ ачылып jат деп, бу jуукта аймактаҥ келген улустар айдыжып, ÿредÿге баратан балдардыҥ тоозын бичип jÿргендер. Олорды кажы ла айылда сÿрекей кÿндÿлÿ уткыгандар. Улустар балдарын бичип салала,  jеҥил ÿшкÿргилеп, мынайда айдыжып тургандар:

Jе карын, Собет jаҥ балдарыска килегени jакшы. Кату öйдö казнаныҥ ол до болушканына баш болзын, кудай…

Энези Карабашты эҥ баштап ийбеске турганын билеле, аймактаҥ келген кижи оныла эки кÿнге чыгара куучынашкан. Учында энези jöпсинип, jе некегендÿ айткан:

Jе ÿренерге турган болзо, ÿренгей ары… Тегин де бичикке jапсык бала эди. Бичикке ÿренип, чотобод болуп келзин. Чотобод болбозо, чортко ÿредетен бе оны?..

Оноҥ керектиҥ учурын jаҥыла оҥдоп, уулын шыйдып божобой барган. Уулын бар-jогыла jеткилдеп, jакып ла божобой турган:

– Матри, уул… город jерлерде jÿзÿн-jÿÿр жюйлик немелер бар. Кöзöр ойноор болзоҥ, кöзиҥди ойорым. Жюйликтерге бирикпей, шÿÿнип  jÿр. Каралдай деп немеге тÿҥей бололо, калыктыҥ алдына каткыга мени тÿжÿрдиҥ, калак. Карыганча ла ÿренген – ÿренген карманынаҥ колы чыкпас болгон, учында кардына да чыдабай, база берген эди…

Эмди энези сÿтти кайнадып отурала, каҥзазын камызып, Карабашты база ла jакып отурды:

– Ол кечеги он беш салковой акчаҥ кайда? Уурчыларга уурдадып ийдиҥ, калак. Кажы бейин бер, мен чамчанныҥ ич jанына  jаба кöктöп берейин...

Карабаш уужалыжы jедип калган он беш салковой акчазын jастыгыныҥ алдынаҥ кодороло, энезине экелип берди. Энези Карабаштыҥ чамчазын суурып, оныҥ ич jанына карман аайлу jамачы кöктöп, акчаны онор сугала, туй кöктöп берди.

– Кийиминди кирлендирбей, бойыҥ jунып алып jÿр. Суббот сайын улуска мылчага от саларга болужып, суу, одын тажып береле, jунунып алып jÿр… Болушту, jалакай jÿрзеҥ, сени кем де сÿрбес, кыйа кöрбöс.

Карабаш энезиниҥ jакылтазын jазап угуп, кайнадып берген амтанду сÿтти де ичип болбой отурды. Ол бу jÿрÿминде бойыныҥ jеринеҥ ыраак качан да барбаган, эмди ого таныш эмес, ыраак jерге барып, тааныш эмес улустыҥ ортозында jÿрерге келижер. Кандый jÿрÿм болотонын бойы да, энези де билбес болгон.

Jе андый да болзо, энези уулын jакшы jÿрзин деп, jастыра jолго кирбезин деп, оны барардын барганча ла jакып, бойыныҥ билери аайынча ÿредип турат.

Карабаш кайнаткан сÿтти энезиниҥ албаныла jÿк ле арайдаҥ ичеле, уйуктаарга тöжöгине катап jатты.

Энези jатпай, печкениҥ оозына узак-узак сананып отурды. Öчÿп брааткан оттыҥ калганчы чогынаҥ оныҥ тереҥ чырышту, jе кару чырайы öчöмик кызарып турат.

                                      

2

Эртен тура деремненеҥ чыккан jаан jолдо арказында jÿктенчикту балдар чуркуражып, боочы jаар чöйилдилер. Максаныҥ табыжы ончо балдардыҥ табыжынаҥ jаан болгон. Барамаш, Пейтке, чокол Пайскан ончолорынаҥ озо брааткылады.

Карабаш барарга меҥдебей турды. Кенетийин ого jантык jабулу туразы, тыйрык мÿÿстÿу jеерен уйы, карындажы ла энези коркушту ачу боло берди. Олорды артызып койорго, ого недеҥ де ачу боло берген.

Энезиниҥ калганчы jакылталары божой берерде, ол эжиктеҥ араай чыгала, jабыс öткÿÿлдиҥ jанына токтой тÿжÿп, эбиреде аjыктап турды. Бозуга туткан чеденин, энезине кезип берген одынын, кöзнöктин алдында отургузып койгон кичинек кайыҥын калганчы катап аjыктап кöрди. Jайдаҥ бери азырап алган кÿчÿгин сыймайла, jетире тудулбаган öткÿÿлдин тарысказын толгоп, быжулап туруп, jазап салала, jолго чыгып келди. Энези эжиктеҥ чыгып келеле, оны ээчий аjыктап,  оноҥ айтты:

– Калак, не-не ундылып калган болбозыҥ…

Койло кöзнöктöҥ аказыныҥ кийининеҥ ары аjыктап, кöстöри jашталып калган отурды.

– Сабет jаҥ мыны санаалу эдип алгай, та jок…– деп, энези айдат.

Карабаш нени де айтпай öзöкти тöмöн базып ийди.

– Балдарга jедижип алала, кожо бар!– деп, энези оныҥ кийининеҥ ары бойыныҥ калганчы ла jакылтазын кыйгырып айтты.

Карабаш, оныҥ сöзин укпай турган чылап, öзöкти тöмöн барган jолло барбай, агын сууны кечип алала, айылдардыҥ ÿсти jаныла, бойыныҥ койлор кабырып jÿретен jалаҥы jаар басты. Ол кобылардыҥ алдыла кечире базала, балдардыҥ барган jолына кирип, токтой тÿжеле, кайра кöрди.

Калганчы тöҥниҥ ÿстинеҥ ого кичинек деремнези иле кöрÿнип, бастыра ла кöзнöктöриле ол jаар кöрÿп алган турды. Карабаш бир эмеш турала, онон jÿгиниҥ буузын jазап алала, балдарга jедижерге алтамын тÿргендедип ийди. Эмди ого барарга эмеш jеҥил болгон…

Кызылгатту тöҥгö jедип келерде, кенетийин оныҥ кийин jанында Койлоныҥ багырып ыйлаган табыжы угулды. Карабаш чочыган бойынча, катап ла токтой тÿушти.

Койлоныҥ шалбак jÿзи кöзиниҥ jажына jунулуп калган, бойы тере штанын тизезине чыгара туруп алала, чамчазы jок кызаҥдап, оныҥ кийининеҥ jÿгÿрип клеетти.  Оныҥ калактаган кыйгы-кышкызы аркага  jаҥыланып клеетти. Ол jуукаларда сууны jылаҥаш буттарыла чачылтканча кечире jÿгÿрип, састыҥ тöҥöжöктöрине бÿдÿрилип, оноҥ ойто ло тура  секирип, Карабашка jаба jедижип келди.

– Койло, не болгон? – деп, Карабаш сурайла, байла, нени-нени ундып салгам, Койло jетирип келген болор деп, ичинде сананды.

– А-агы-ы!.. Кöзöр ойнобой, jакшы ÿре-ен jÿ-ÿ!..- деп, Койло огурып-огурып ыйлай берди... – Jазап ÿренип алзаҥ, чотобод болоры – ыҥ!..

– Канайып туруҥ, Койло? Мен кöзöр ойноордоҥ болгой, оны колыма да тутпагам, сен онызын билериҥ ине! – деп, Карабаш Койлоны токунадарга, тÿрген-тÿрген айдып турды.

– Андый да болзо-о!.. – деп, Койло токтодынып болбой, мööрöди. – Андый jерде кандый ла немелер ба-ар! Жюйлик немелерге-е…

Карабаш Койлоны jÿк ле арайдаҥ токунадып алала, оноҥ ары барардаҥ озо карындажына мынайда айтты:

– Алдырбас, Койло… мен ончолорынаҥ артык ÿренерге албаданарым… Ойто jанып келгедий болзом, сеге нени-нени экелерим, jÿ бе?..

Онойып айдала, ол ары басты. Бийик боочыныҥ тал ортозына ол чыгара басканча ла, Койлоныҥ бажы карарып бойы кобыныҥ алдында санааркап турды.

                                 Экинчи бажалык

1

Уулдардыҥ ÿренип баштаганынаҥ бери эки неделе öтти. Карабаш, чокол Пайскан, Макса jаҥыс класста отырдылар. Класс сÿрекей  jаан, ончо уулдар ла кыстар jууныҥ öйинде иштегилеп, эмди ÿренерге келгендери jарт болгон. Оныҥ учун бежинчи класста Кÿÿгейдий, Максадый уулдар ÿренгилеп турганында бир де кайкал jок. Jаан класстарда ÿренгилеп турган балдар сурекей ас болгон, ол ок öйдö jаҥыс ла беш класстар тöрт группадаҥ ажыра болгон. Некей тонду уулдар ла кыстар торт ло бадышпай барган. Jажы jедип калган уулдар ла кыстар ÿренгилеп болбой, кöп аразында ойто, колхозторы jаар качып тура берген. Олорго ÿренерге сÿрекей кÿч болгон…

Ого ÿзеери интернатта курсак база комой; jуу jаҥы ла токтогон, кату öйлöр болордо, кöп саба балдар чыдажып болбой, ÿредÿдеҥ качкылайтан. Районный  jурттаҥ ыраак эмес jаткан jурттыҥ балдары кажы ла суббот сайын  jангылап, ойто келгенде, азык-тÿлÿктÿ келгилеп туратан.

Карабаш бу öйдиҥ туркунына кöп уулдарла таныжып алган, эмди ого кунугарга да öй jок болгон. Ÿредÿниҥ кийининде олор кожо ойноп, кезик аразында согужып та туратан. Бир ле jаба бастырган уулчакты ончолоры базынып тура беретен учун, Карабаш согушчаҥ уулчактардыҥ алдына тÿшпеске тыҥ албаданып турган. Баштап тарый ого ÿренерге сÿрекей кÿч болгон: кÿнÿҥ ле сайын санаазынаҥ айылы, энези ле карындажы чыкпай туратан. Оноҥ табышту jÿрÿмге бир эмештеҥ тазыгып, ÿредÿдеҥ артпай, балдарла кожо теҥ ÿрене берген. Интернатта, алтай балдардаҥ öскö, кöп öскÿс орус балдар база бар болгон. Олор озо баштап балдардыҥ туразында  jаткандар, jе оноҥ jажы jеде бергендерин интернатка табыштырган, кезиктерин ондо дезе jадар jер jок дежип, база онор ийгилеген. Олордыҥ кöп сабазы кöп jерлерде, jаан городтордо болгон, кезиктери дезе улустыҥ айылы сайын jÿрÿп, jууныҥ öйлöринде кичинек тербезендер болуп jÿргендер. Эмди олор ончозы интернатта jаба jаткылап, орто ÿредÿлÿ орус школдо ÿренгилеп турган. Ол балдардыҥ кöп сабазы кылык-jанду, баштак, сöс укпас болгондор.

Jе олордыҥ ортозында jакшы кылыкту да кöп балдар бар болгон. Анчада ла сÿрекей арык, кöпöгöш тумчукту Галкин Николай деп уулчак Карабашка сÿрекей jарап туратан, Карабаш бир бичикти кычырып божойло, районныҥ тöс библиотеказына тöртинчи бичикке барып келетен. Ол сÿрекей  санаалу, кöп бичиктер кычырган уул болгон. Jе jууныҥ шакпыртынаҥ улам ол до ÿредÿдеҥ артып калала, эмди капшаай ла школды божодып, геологтордыҥ институдына ÿренип барарга амадап турган. Оныҥ jажы jедип те брааткан болзо, jе бойыныҥ кылык-jаҥыла торт ло jаш баладый. Олордыҥ база бир тыҥ сÿÿйтен немези – ол кинолор болгон. Акча олордо jок болгондо, олор отургуштардыҥ алдына jажынгылап алала, оноҥ, качан кино баштала бергенде, отургуштарга отурып алала, кöргÿлейтен. Киномеханиктер олорды туткулап алала, канайып та кулактарын чöйгилеп турза, jе олор торт чöкöбöс болгондор.

2

Карабаш школдоҥ jанып келеле, айылына письмо бичиди. Ол ÿредÿзи, jадын-jÿрÿми,  jаҥы наjылары керегинде сÿрекей узак бичип, öйдиҥ öткöнин де сеспей калды. Учында ÿч толуктап эткен письмозын оромныҥ ол jанында почтовый кайырчакка саларга барды. Тышкары чыгып келерде, уулчактар тебек тепкилеп, буттары мыйрыҥдажып турдылар. Карабашла кожо jаҥыс класста ÿренип турган шулмус кылыкту Куйрук деп уул тебек тееп, саназы бойында jок турды. Карабаштыҥ тебек тееп кöрöр кÿÿни база келерде, ол уулчактарга jууктап келеле, Куйруктыҥ тебекти jерге тÿжÿрбей туруп, бежен катап тепкенин  эбире уулдарла кожо тоолой берди. Ойын тегин эмес: эҥирде алатан паек калашка ойногон ойын болордо, Карабаш олордоҥ туура басты.  Кенетийин кайдаҥ да воспитательница Анна Михайловнаныҥ ÿни угулды:

– Слер токтоороор бо, jок по? Эмди ле – урокторго!..

Куйрук тебекти капшаай ла карманына сугуп ийеле, Пионер деп атту уулга мынайда айтты:

– Айла, эҥирде, сениҥ калажынныҥ jарымы мениҥ. Кÿjÿреп ийдиҥ!

Олор ончолоры комнаталар сайын jÿгÿре бердилер. Карабаш jолды кечире jÿгÿреле, письмозын кайырчакка салып, jолдыҥ ары jанында та нени де куучындашкылап турган кызычактарга тилин кöргÿзип ийеле, ойто кайра бурылды. Комнатазына кирип келеле, jаҥыс будыла секирип, Кÿÿгейге öткöнип айтты:

– Кÿÿгей, Кÿÿгей, сен, Кÿÿгей, чандырына кÿÿк эткей!

Кÿÿгейди оок уулдар кöрбöй, оныла jаантайын аҥдыжып туратан. Олордыҥ ортозында ол эҥ ле jаан уул болгон. Оныҥ учун оны олор, адарулар чылап, чагып, арадап туратандар. Кÿÿгей каныгып, олорды кыйнап та турза, уулчактардыҥ тили кычып, оны аҥдыгылап, торт ло амыр деп неме бергилебейтен.

Оныҥ учун Карабаштыҥ да кöкип турганы ол болгон. Ол jаҥыс бутла секирип, модорлоп турарда, Кÿÿгей кийини jанынаҥ öҥöлöп келеле, оныҥ талбак кулактарынаҥ тудала, öрö бийик кöдÿрип ийди. Карабаш калактай берди. Кÿÿгей оны jерге тÿжÿрбей, бир эмеш тударга сананган. Jе бу öйдö ончо ло jанынаҥ уулчактар Кÿÿгейле аҥдыжа бердилер.

Кÿÿгей ачынган бойынча Карабашты jерге божодып, бажына эки катап чертип ийеле, оок уулдардыҥ кийининеҥ сÿрÿшти. Уулчактар кыйгырыжып, коридорлор сайын качкылап, jажынгылай берди. Кÿÿгей олордыҥ кийининеҥ öлгöнчö лö сÿрÿжер эди, jе бу ла тушта алдындагы подвалдаҥ кÿзÿҥиниҥ табыжы угулды. Столовый алдындагы этажта, азыйда подвал болгон jерде, болгон. Кÿзÿҥиниҥ табыжы бежинчи класстыҥ уулчактарын ажанарга келзин деп кычырып турган. Оныҥ учун Кÿÿгей оок уулдардыҥ кийининеҥ jÿгÿрбей, барып амырынча ла ажанып алар деп шÿÿнди.