Кучукова Августа Софроновна

Айабас: Jакшылар! Мен Айабас Конгинов, алтаистика ла тюркология факультединиҥ экинчи курсыныҥ студенти. Бÿгÿн, јаан изÿ айдыҥ бежинчи кÿнинде, мен Августа Сафроновнанаҥ интервью алып турум. Слерге сöс.

Августа Сафроновна: Мениҥ адым Августа Сафроновна. Öскöн-тилен јерим мениҥ Турочак аймак, Пыжы јер. Jе, тöрöл јерим мениҥ Суучак, агаш јуудатан јер болон, анда агаш белетенер. Аҥызун дезе, агаш божоп каларда дезе бистиҥ улустар кöдÿре ле  канай-канай кöчкилеген. Бистиҥ айыл, бистиҥ кöч јерге кöчкöн, Пыжы јерге. Алында бистиҥ родтыҥ улустары, бистиҥ сööктиҥ улустары - тоустар бис. Оларанда јатканар. Аужин дезе мениҥ анам ол Пыжы јерге кöчкенер. Мен анда школго барам, анда ÿч класс школалында болон, алтай школ болон. Jе, мен уже школ барарымда алтай тилине анда ÿреткен йоқ улустарга, јаҥыс ла казақ тил болон. Мен уже казақ тилле ÿреним анда. Ӱч классты божотком мен анда, аҥызун дезе менjевеме барам. Авом мени бойыныҥ эҗезинге јевейе, jе, агаш јевейе ийийен. Тöрт классты мен анда ÿренем, эҗемде јаткам, аузындезе бежинчи класска кöҗöримде мени jеҥем Кебезенге ийийендер, Кебезенде мен ÿренем, анда он класс божотком. Jе, аҥузын мед.училищеде ÿренем, мед.училищени  божодоло бу калада иштептим, бала табар јерде иштептим. Эмди јетире мен анда ла иштептим. Мениҥ айлымда бир ле бала - оол. Уулым дезе, он биринчи классты Плакасстын гимназиязында божоткон. Эмди дезе ол Томск ÿренерге салган, анда юридический факультетке кириван – Томский университетте. Эмди мен јаҥыскан ÿшиптим мен мында.

Jе, бойымныҥ керегинде слерге айтпем, эмди база неме айдып берейин?

Айабас: Про разницу алфавита.

Августа Сафроновна: Jе, алтай тил дезе тöрт јевелер, буква, темдектер по-моему говорят, а бистиҥ дезе тилде, бис, например айттыс: алтай тилде «jаан» - деп айдар, «большой», а бистиҥ «њааҥ» - деп айдар. Аҥызун дезе, је даже бу алтайлап «јылу» - деп айдар, а бис дезе «йыљу». Аҥызун алтайлап «карлагаш», бистиҥ айдып йадар «карлааӌ». Вот «ӌ», jе алтай тилде андый jеве јоқ. Аҥызун дезе алтай тилде, вот, алтай тилде айдып йадар «бычак», а бис айттыс «пиҗак» - деп айттыс. Аҥызун бисте еще бу јеве бар «љ», например, «қаљҗа» - андый јеве бар, эрвек. База кандый, је «ј» бисте бар. Вот, например, «јакшы», «јакшы» бис айттыс. Аҥызун дезе «ҥ» и алтай тилде, и бистиҥ тилде база бар. «ö», «ÿ» алтай тилде, бистиҥ тилде база бар. А вообще вот «җ», «њ», «љ», аҥызун је бу «ӌ» алтай тилде «ч» твердо айдылар, а бисте дезе јымжак. А вот, «јымжак» - это алтайлап «jымжак», а тубалап айтса «нимжақ» болор. Эрвек бир ле, а бис оны дезе айттыс башка, если алтайлап «јымжак», а тубалап «нимжақ». Jе, вообще кöп анда эрвектер бисте бар. Вроде, или бис «ӌ» бисте «њ» барып јат, јымжак «њ», «љ» вот ондый, андый неме. «ч» бисте «җ» барып јат. Вот, андый. База кандый ÿредÿ? Jе, кöп андый эрвектер бар. Например, алтайлап «ајыктап» - внимательно, да? Ајыктап, а бисте дезе айдып јадар «аҗиктап» - деп айдар бисте. База неме айдып берейин? Jе, так то анда кöп эрвектер бар. Еще примерно, но бисте еще алтайлап «јакшы», а вообще бистиҥ караан улустар, анам јÿрен мениҥ тайнам, олар дезе ни «јакшы» деп айтканар, олар «йақши». Потом, алтайлап «јок», а бис дезе айттыс «йоқ» и даже это, бу мен «јоқ» дептрам, потому что иш алтай тилле неткем, а бистиҥ караан улустар, совсем караан тайнам мениҥ «јоқ» деп айткан јоқ «йоқ» деп айтран по-моему. А эмди в основном уже «йоқ» - деп айтпайтран, а «јоқ» - деп айдар. А баштапкы олар айтран болон «йоқ». База кандый башкалар? Jе, вот ол ло наверно основной башкалары.Jе, эрмектер ле база башка бар, например, алтайлап «биде» дер, а тубалап «öскö». Например, је «орус» кижини, русский, «орус» - деп айдар алтайлар, а бистиҥ улус «казақ» деп айдат.

Айабас: Казах кижи.

Августа Сафроновна: Не казахи, а казақ. А казақ, почему? Нениҥ, јууныҥ учына айдыптар, а вот «нениҥ», да (по-алтайски)? А бистиҥ дезе «јууныҥ» было. А самый озо тушта дезе казаки орустарлар келелер. Самый первый је ол орус улустар дезе казаки у нас были, аужин казаки, казаки аужин дезе ол. Jе, эми бистиҥ туба улустар уже база ла орус деп айдар. А алында бистиҥ јевестиҥ, бистиҥ айылда улус орус деп айткан йоқтор каҗанда. Раз ла казақтар, казақтар, бисти биде кижи иште орусты корондоптон болонор. Неме казақ келеле сени алалар, баштактанба, нетпе деп. Именно казақ келеле сени алалар – айдып бисти коркытканар. Эмди база еще. Jе, сурактар мага айтсар, мен слерге айдарым.

Таблица 1.

Алтайский

Русский

Тубаларский

Јаан

Большой

Њааҥ

Јылу

Тепло

Јыљу

Карлагаш

Птица

Карлааӌ

бычак                  

Нож

Пиҗьак

 

 

Каљҗа

Јакшы

Хорошо

Йақши

Јымжак

Мягкий

Нимҗақ

Ајыктап

Внимательно оглядываться по сторонам

Аҗиқтап

Јок

Нет

Йоқ

Орус

Русский

Қазақ

Темдектезе: Қазақ келеле сени алалар, баштактанбай отур.

 

Августа Сафроновна: Таак, је еще…Jе, ладно слерге база бир ӌöрӌöқ айдып берерим. Jе, ол ӌöрӌöкти кöдÿре улус оҥдопчат.Jее, «Алтын-Кöлдиҥ кереинде». Озо-озо баш јылдарда дезе бир кижи њааҥ таш таван. Ол алтын. Ол њааҥ алтын болон. Эмди дезе айдып јат: «Кандый мен паай кижи, менде кандый њааҥ алтын бар», деп улустарга мактанып. Аҥузын дезе бир јыл аҗиҥалу јыл болон. Аҗиҥалу јыл болордо дезе улустар кöдÿреле торолоп, аш йоқ, аштаҥ öлÿп, ӌыралап, бойлорында аш да јок. Аҥ дезе айылдап база, аш божогон, ун божогон, арбын јöп кöдÿре божогон. Ол дезе ол јерине ташты алалып баран улустардыҥ хоть ол таш берийеле, алтын ташты берийеле аш алываларга. Аҥ бир айылга кирзе, улус айдып јат: «Бистиҥ бойыста да аш једишпейт, сен алтыныҥ биске керек де йоқ». Öскö айылга кирзе, анда база айдып јадар: «Йоқ, биске алтын таш керек йоқ, биске аш керек. Бойыс торолоптыс» - деп. Кажы ла јорон кöдÿре ле айыларда ла бир де аш бербей саланар ол алтын керек йоқ деп. Аҥызун дезе ол караанныҥ куранес ол алтын ташты јевейе Алтын-Кöлгö таштып ийен, шывалап ийен анар. Айдып јат: «Сенде бир де туза йоқ» - деп. Аужин мага да керек йоқ, кемге де керек йоқ, аш ордына болбойтон јÿредетен сенде, деп. Аужин дезе эмди айдыптыр Алтын-Кöлине деп, Алты-Кöл деп анай адапсан. Вот андый ӌöрӌöк слерге.

Августа Сафроновна: Мениҥ öскöн јерим Пыжы јер. Пыжы јер, анда дезе тöзöнöр мениҥ, бистиҥ сööктиҥулустары – тоустар.  Олар тöрт карындаш, Эликманардаҥ кöҗÿп келенер, ол Пыжы јерге. …Анда дезе кошту пай јер болон. Сууда дезе толо палыктар, јетен-јетен палыктар, ҷаран, толы, педер коркышту кöп палық болон. Бистиҥ улустар палыкты калвақ ла йоқ эделе, колыла раз тудувалып, јетен-јетен палыктарды. Тайаазы уксаҥ, тайаа дезе толо аҥ-куш, кузук пай јер болон. Öлöҥ ӌығатан бу ло јерлер, пиҗан бу ла јанында. Бистиҥ Пыжы јерде дезе мен айттым је ÿҷ суу – Пыжы алып јат, и Кара суу алып јат. Пыжы њааҥ суу, кылыкту Пыжы суу. Ол дезе јаскыда суу кирзе ол кöдÿрилеле… Бир йыл, бир йолло барып йат, öскö йолдо саҥ башка … барып йат. Пыжы деп ады орустап айтса «буйный». Је ӌын да болзо, ол коркышту андый кылыкту суу бистиҥ. Бир йыл кöдÿреле пижаны алып апарар  öскö јерди совсем алып јат. Аужин дезе ол. Је бистиҥ анда, мениҥ дезе ол таайларым болор, анда йатканар, таайларым и јеҥелерим. Тöрт карындаш анда йаткан.

Августа Сафроновна: Бистиҥ сööктиҥ улустары саат јадыптар тоузон алты öй. Мен дезе бир оол јеве аш јÿс он йааш јажаан. Мениҥ тайнаам, тайнаа – ол дезе  «бабушка со стороны матери», бисте дезе тайнаа дезе – это со стороны бабушки, ой со стороны матери тайнаа, тайда, а со стороны отца аво дептис бис, авомныҥ јанынаҥ дезе бис айттыс бабушка болзо ол же карнаа болор, а дед, дезе карнок болор. Вот андый бисте. Алтайларда бир ле тайда дер, тайдак или карган эне.

Айабас: «Тайдак». «Уулдак, тайдак».

Августа Сафроновна: «Jе, Кан-Оозыныҥ улустары карган эне», деп туран.

Айабас: «Бисте Кош-Агашта, адазы јанынаҥ – «уулдак», «наайнак», а энези јанынаҥ – «тайдак, тайнак».

Августа Сафроновна: «Jе, как и бистиҥ оказывается. Аа, анда дезе, теленгиттер же Кош-Агашта јадыптар. А вот олардыҥ тили бистиҥ тилле јÿзÿнеш, туба тилдиҥ и олар јÿзÿнеш. Вот. Мениҥ дезе ÿрен болон јеве ол јеве – Улаганныҥ. Бистиҥ тиллер эмеш јÿзÿнеш».А так бидеде айтса, је, бис тюркский язык болор jе аужин дезе бистиҥ тазылы бир болуп йат. Jаҥыс ла прибавление башка-башка болуп йат. Каждый тил бойыныҥ јолыла барган аужин, андый. Jе, бистиҥ улустар ол Пыжы јерде јаткан анда. Бистиҥ улус је пай јер болгон, аужин торолоп јÿредип јаткан јоқтор, мал тутканар, је бисте кööп мал тудуп болбозыҥ анда кышкыда кар кööп, њааҥ кар тÿжÿп калат. Аужин бисте тыҥ кöп мал тутпасыҥ, оны азырар кереқ, олар то октябрь айдаҥ ала туку майга јетире ӌеденде турар, анаҥ азырар кереқ. Аужин öлöҥ кöп тургузар кереқ, аужин бистиҥ улус кöп мал тутпийт. Jе, бистиҥ улустар дезе тайада аҥ адып, тийиҥ адып оны канду ла куш ӌай кÿндер адып јеткен деп айдып јатканар.Jе аҥызун кызылар келер, аҥызун дезе бу гражданский јал болон, анда кызылар да, актар да бой-бойлорын јалажып бистиҥ тоустардыҥ кожалала јалашка да кийдирип.Jе, бистиҥ улустар јевейе качклаган алтай тайнагым айтан болон.Њааҥ ээрлер кöдÿреле тайгажыган, а јеведе йаҥыс ла артыганар айыл, депкату улустар ла кем балдар. Кызылар келеле айтчадар: «Jе, слер барып айтсар, ээрлер кöдÿре јансын, бис барала бир јер этпесис, њаҥзынар», деп. Кезиктери њаҥгенер тайагым тÿшклегенер аларым кöдÿре ле адып салар. А мен дезе је тöрöлöрим ол бистиҥ аайтчат јиве: «Адышпан олор кызыларла је одын адышпан-адышпан. И, пока патроны ончо адышып-адышып барала патроноры божоп каларда …». Ада-энем айдып мага, куучындап айткан. Jе, база бистиҥ Пыжы јер њааҥ эмес анда алында дезе мен јадарымда анда бистиҥ каждый айылда он бала, тоус бала, сеис бала.Jе, айылда кöп балдар болон.Jе, совхоз тушта анда мал азыранар, а эми дезе школ је ÿч класс болон, а эмди дезе анда бир он ай артыган, совсем ас улус је јадыптыр ас улус. Кöдÿреле улус анда кöчкилаган иш јок јуу јок аужин кöдÿре улус анай салдаган јадатан кижи де јок, ас анда јадыптар. Jе, олар база мал тудуптар, тайадаҥ кузук экелиптар.Jе, тайада аҥ ас, айула аҥдалар эвеш, је аҥдар база бар эвеш, киш бар.Анай аҥдап ол кишти тавыштырлар анайда јадыптар айдып. Jе, ас улус. А бистиҥ дезе улустар кöдÿреле канай-канай салдыганар. Бистиҥ улустар, бистиҥ айылдыҥ улустары Санкт-Петербургта јадыптар, Москвада јадыптар, Новосибирск ол јеверде, Бийск, Барнаул кайда ла. Jе, городто база јадат, Горно-Алтайскта јадыптар.Jе, база кайда-кайда јадыптар. Эмди дезе саат болзо кем анда јадар бистиҥ јерис совсем наверно јоголып јоқ болор.Jе, может быть болор вообще-то. А вообще болор наверно ол анда јерлерин кöдÿреле… кандуу улус келип алыптар анда јерин Пыжыныҥ јанында јерин кööп анда алалар… Пыжы сууныҥ бистиҥ немениҥ кылыгына…

Бистиҥ айылда јети бала полон – беш кыс, эки оол полгон. Эмди олар Турочакта јадыптар, мен кишее иш барамда јеведе Санкт-Петербургта јадып, акам пенсия ӌыгала Пыжы јерге кöҗÿп анда јадып, мал тудуп и јеҥелерине аҥнап, палыктап, палык карвактап, је палык аас. Авом алында айткан: «Ооо, палық кöп полон», деп. Эмди палық та јоқ, тайада аҥ да јоқ, кузук та јоқ полон учкуш. Jурукты кöдÿреле кезиптер, јурукты болбос учкуш ундуп, билип, кезип турза. Бистиҥ, эмди дезе јадатан јеристи вот айдып, иштеп, божодыптар. Бистиҥ улуска канай барып баштаган, канай суу алып оҥдобойтом. Jуу болор бистиҥ улустарла. Эмди канҗа анда ҷийванс ?

Бис… Бистиҥ сööк – тоус. Тоус аҥызун дезе бис киренис је јилгир, бис ӌатар и тоустар – ол јилгир. Jилгир бистиҥ њааҥы болон јиргиш сööк. Аҥузын бис олардын бöлÿги деп наверно айдар. Бистиҥ тоустар јиве кайдан кенер? Бис оҥдобойтоныс кайдаҥ кенис, јаҥыс ла тайнам айтчат јиве деп бис тоо каҗанныҥ укту тоустар. Бис јакшы јатканыс, öткöнис. А кайдаҥ келемис ол айткан йоқ, а авом айтран, авом айткан бис јеведиҥ деп. Jеве бистиҥ кижи дезе јалдыҥ каҗып бир баланы јÿктевалып кайдöндö каҗып келен депјавдын. А, мен сананзам канду јалду болон ол каҗып келен. Ол бистиҥ последний јалашканы је ол наверно кыдаттарлар наверно ол джунгарское ханство когда громили. Jе, мен сананзам ол наверно, оларга туштап. Ол дезе бир балазын јÿктевалып бери келен деп јадын каҗып, и кайдон келен јадын ла каҗып келен депыт и бу мында бис јадып баштаныс. Бистиҥ ол јевелер, бистиҥ ол тоустар. Бисте еще карындаш бар – саҥмай. Саҥмайлар ла тоустар алышпас кереқ, карындаш сööк. Эм дезе бу тушта бу јиви јаш саҥмайлар айтчатлар: «Бис саҥмай тоус» - деп. А, мен де оҥдоптым олор саҥмай тоус эмес, олор саҥмайлар, јаҥыс ла бистиҥ карындаштар, биске алышпас кереқ деп айдыптар саҥмайлар. А, авом айткан јеве деп. Вот авома биде айткан јиве деп саҥмайлар дезе бистиҥ озо тушта бистиҥ јевелер болон, пленниктар болон деп, и озо тушта бистиҥ кул улус полкалан, кул улус. Аҥузын дезе јеве карындаш сööк полган. А, öскö улус айдыптар је јеве деп саҥмайлар анда дезе кыс тоус, кыс тöрöдöван аҥуҗин дезе сурас и ол дезе сурас тоус кысты тöрöдöван сурасты деп сööк саҥмай бÿдетен деп. Вот, эки андый башка версия бистиҥ саҥмайларын. А, тоустар – ол андыйла айдыптар бис кайдöнгö келгенис бери јаҥдаҥ каҗып, и бу мында јадып баштаганыс деп тоустар айдып. Аҥÿҗин јеве деп бис бери келенис, деп бистиҥ сööк кайдöннöҥ бери келен, деп анайда айдыптыр. Jе, тоустар кöп эмди дезе мен даже оҥдобойтом эмди тоустар кöп айтчадар кара тоус деп айдар, је мен оҥдобойтрум кара тоус бистиҥ айылда кара тоус, сары тоус андый эрвек айткан йоқ каҗанда. Айтканар јеве деп тоустар и все. Аҥузын дезе јаҥыс ла укту тоустар деп тайнам айткан укту тоустар деп. Бис алындынаҥ ала укту тоустар деп. А, кара тоус укам йоқ, эмди кезиқ тоустар дезе кара тоус деп айдар. Jе, оны оҥдобойтом кайдан олар алалар кара тоус, је кара тоус. Мен бойым да угар болом бистиҥ улустардыҥ …  оны мен база … , и бир кижи дезе айтчат: «Мен тоус, кара тоус» - деп. Jе, мен кара тоусты оҥдобойтрам. Мен јаҥыс ла тоустарды оҥдоптым. Бистиҥ сööктöр, тубалардыҥ сööктöри самый њааҥ сööктöр – ол ӌаааттар, аҥузын дезе тоустар, аҥузын дезе саҥма, је саҥма,  је саҥмайлар ас, саҥмайлар бу … јерде,  јÿстер, јарық, јети тас, аҥызун јивир, бу јивирлер база ла … Туроҗакта јадыптар, је, бу аймакта Туроҗак аймакта ӌааттар, җиверлер, тоустар, а бу јÿс, јарық былар дезе … јерде јадыптар. База кандый сööктöр бисте бар? Jе, ӌааттар ла бар, кара ӌаат, сары ӌаат, комноштор, комноштор база ла балан комнош, аҥузын кÿбÿрчи комнош бар. Оларда кöп кандый комноштор база бöлÿп јадар. Jе, мен кÿбÿрчи да јеверлерине балыкчы комнош бар вот ундуптым, база ол неме. Аҥузын кандый сööктöр бар ? Кöљӌаат бар, је ӌааттар бисте кöп. Вот, олар кара ӌаат, кöл ӌаат, сары ӌаат. Кöль ӌааттар кöп. Кöль ӌааттар наверно кöлдиҥ јанында јаткан аҥуҗин кöль ӌаат учкуш. База кандый сööктöр бисте бар?  Санаама кирбейт.

Августа Сафроновна: Бисте байрамдар… Jе тайнам, ойто ло мага тайнам айдар болгон јеве јылайак байрам бисте болан. Алында јылайак – ол дезе ол мусульманский јерлерде, это «день весеннего равноденствия», наверно. Бисте наверно мен санаанзам ол ло байрам јаҥыс ол јылайак болан. Jе, јылайак байрам как кöдÿре ле байрамдар јаш улустар аттарын … аттарыла маҥтадып онызын дезе јиве, је база ла кандый ла байрам болзо оойын, аш-курсак белетеп, јаш оолар ла кыстар атка минивалып маҥдадып јÿретен ол ло байрам јылайак болан. А, эмди дезе ол оны тайнам айтан болан, тайнам тоузон алты јааш јажаан. А, эмди дезе улустардаҥ суразаҥ байрам да јоқ  деп айдар бисте. Jаҥыс ла кызыл њымыртканыҥ байрамы öдöт.Jе, кызыл њымыртканыҥбайрамы – ол дезе «пасха».Jе, алтайлап «јымыртка» … Кызыл њымыртканы – ол пасха. Мен кишиге иш туштап болорымда бистиҥ Пыжы јерде ол кызыл байрамныҥ байрамына јаҥыс ла … Бис, ол улааныҥ ортозында … Айлына кирзеҥ обязательно сага оорбок берер уулдар. Jе, кызыл њымыртка деп айдар … Бис бала улус ол бир альдыҥ öскöн … Jааш оолор ло кыстар кырге кыра ӌÿÿп анда байрамдаптран болон.  Ойноп, бийелеп, кожоҥдоп. … бисте анда кыр бар … деп адаган. Анда дезе эрте кар кайылчат и ол кар … Бисте еще је «Троица»  - ол база церковный байрам … База кандый байрам?  Jе, «Jаҥы јыл».Jе, кöдÿре ле бу советский туштыҥ јевелериниҥ байрамы, јаҥыс ла ол.  Је  «јылайак» и то бистиҥ мен öзöримде ол јылайакты је байрам уже јоқ болон. Ол јылайак байрамныҥ уҗы дезе је тайнам айтар полан мага. А, эмди дезе бу возрождение иште болордо дезе бисте Кебезенде јылайакты је эмди байрамдаптар. Анда кожоҥдоп, јÿредип улустар јылыжып байрамдаптар. Кебезен јуртта база ла андый байрам эдиптир. Кереқ болзо баркелер. Анда … возрождение эдип байрамды эдиптир. Бистиҥ туба курсак, је бисте курсакты алтайлап, је аш белетептар, бийелептер, кожаҥдаптар, је öдÿп туран байрам.

Айабас: Мынайып бистиҥ интервью божоды. Слерге јаан быйан.