Людмила Яковлевна Кандаракова

Горно-Алтайск

2017г

 

Алена: Jакшылыкту кӱнле! Мен Кошева Алена Маратовна. Горно-Алтайск каланыҥ эл-университединиҥ 515 группаныҥ студентти алтаистика ла тюркология факультеттиҥ. Сӧӧгим кӧбӧк. Бӱгӱн jаан изӱ айдыҥ 9-чы кӱни 2017 j. Мен Турочак аймакта jадып турган Крачнакова Людмила Яковлевнанаҥ алып турум.

Мен Кандаракова  Людмила Яковлевна  болорым.  Jе алдында девичья  фамилиям  Крачнакова  болор.  Анаҥ дезе чыккан  jерим  Курмач-Байгол болгон. 1954 jылда чыккам, тӧрӧӧм  8 февральда.  Ол соок кÿн болгон  деп  jат тайнам.  Анаҥ  дезе анда  jе первый класска барган,  тогус классты  божоткон  анда  октябренок,  пионер  болгон.  Пионерды  особенно  тыҥ  башка  кишаан  галстукты  мында  туткан.  Галстукты  эмди  jакшы анаҥ  да  комсомол  болгон.  Оноҥ ÿредÿди  jе  база jакшы ÿренгем. Доска почета  бистиҥ  школдо болгон,  jе ӧскÿс  школдо,  бистиҥ  jакшы ÿредÿчилер  болгон.  Директор,  анаҥ  дезе  Анна  Макаровна  Пустогачева  эмди  Кандаракова  болор. Горно-Алтайскта  jадып  jат,  база амырап jат. Анаҥ  дезе  анда  jакшы ÿредÿчилер  бисти ÿреткен, оныҥ учун бис мындый ӧрӧ  барала  ÿреналган, бисти  ÿреналзын  деген  jакшы  ÿренип алзар,    jакшы  кижи  болалзар деп айтыран болгондор.   Аҥ ужын бис наверно  ÿренал  кеп.  Аҥ ужын jакшы ол  бистиҥ  jууларга ÿреткен ÿредÿчилерге . Анаҥ  дезе  первый  класста  мени Jинjикей  Ольга  Гавриловна  деп  кижи  ÿреткен,  ол  андый  ÿредÿчи  болгон,  бала  оҥдобозо  не знаю,  но старалась.  Вот  андый  ÿредÿчилер  ÿреткен учун кижи болуп jургенис. Анаҥ дезе бистиҥ ол    jайгыда  ол  школдыҥ  jанында  сад  болгон. Анда кайыҥ ӧскӧн, jодро ӧскӧн,  jодро чÿрбÿте jайылган цветоктар апааш болтон. Анаҥ дезе ол  чÿрбÿт   бышкан деревнениҥ ортозы   болгон. Алдында школ болордо ол анда дезе  олар кижи шикпас. Оноҥ башка олла не кагат кашиярлар. Аныҥ первый  сентябрьда барзаҥ ла сени линейкада  айдарлар  ол анда  jодрого  jÿрбÿтке  шык  jоргон деп  айдарлар.  Анаҥ дезе неге биолог болгон - Пустогачев  Николай Николаевич  база jакшы  ÿреткен бисти грядкалар тÿзедетен , анаҥ  дезе олло jайнала бис анда иштейтен, ол анда практика он  кÿн каждый  ла  ÿренчик анда jӧркӧп иштеп салатан. Эртен тура бар кӧрзӧ кечкеде оллан  эчий сен кайа сыганду чыккалтан. Анаҥ  дезе “ гидробон”  деп  неме  ол  тужында совхоз деп неме боларда гидробон деп неме отургысканыс,  jажыл  jÿбÿа. Jаш чыккан бозуларга  jаш ӧлӧҥ ӧстÿртен гидробон ол андый неме.  Фермада оны барып сугарар керек . Jети часта барып сугарзаҥ jакшы. Эмди  дезе бистиҥ ол неде jаҥы школ тудуп салгандар. Ол jер эмди вообще jок .  Площадка jаан болгон , анда  jайынала балдар волейбол ойноп jÿретен .  Бастыра деревнениҥ ортозында jе андый jакшы.

 Алена: Канча jыл слер иштегенер школдо?  

Людмила  Яковлевна:  Jе бастыра общий одус ÿч jыл стаж  болор. Jе   глава  болуп мен избираться эткем.  Анаҥ дезе глава болуп мен беш jыл  иштегем, jе оноҥ здоровьем болбый  турала  ойто jÿрергем. Jÿререримде   jерим jок болды,  кижи уже киркалган ары.  Мен дезе санандым, мен тен jерим сохранится. Оноҥ не болзын узак сананбай  уул кижини артырзалдым. Иштебей 2006-2007 jылда неге бардым  анда начальный класстыҥ jери  болгон , а мен педучилище божоткон кижи. Директор пожалуйста , кел деп  турарда ,мен Тулайга барала  бир jыл  иштедим, билемди чачала  jе канайда отурарыҥ ? Анда бир jыл иштейдим , билемди кожо барак анда кожо  иштерис менде jер бар деримде, мениҥ ӧбӧӧним  jок бойымныҥ jерим   барбазым дерде. Ойто бойымныҥ айылга  jанган ,  jе уже готовить эдер,  иштер керек болгон. 1991 – даҥ ол jылдар коркышту мениҥ балдарым ӧскӧн  кÿн,  бастыра ÿредÿ  акча бербей jыл болтурган. Бир кызымды ÿредалдым,  экинчизи эмди иштепjат. Jе бистиҥ 2000 jылда  jаҥыс ла jол ачылган, мен  анда глава болтурамда анда  jолды  Курмач- Байголго  jетире, ол тушта  ачкан Ого бийике jетире бис jӧйÿ бастыран болгоныс, кем атту баскан, кем  тракторлу. Конференцияга  бис тракторлу jÿрдис чанакка эдалган , бийике  jетире бисти отургызала, конференцияга трактор алjÿрди. Анда лужалар   jаан-jаан,  кезикте ол лужага тÿжÿп туртан ÿредÿчилер бар болгон.  Jе  канайдар база анайып иштеп ле jÿрдис.

Алена: А слерде кандый кайралдар бар?

Людмила  Яковлевна: Jе менде кӧп  балдарлу, Ветеран труда , беш  балалу кижиге медаль  берген.  Анаҥ дезе  jе  райононоҥ кайралдарым кӧп   менде, кажыла jыл бажынаҥ благодарственное письмо кыстар иштеп  турган,  jакшы кыс бичип берип турган. 

Алена : Анна Макаровна Кандаракова деп кижини билерер бе? 

Людмила  Яковлевна:  Эйе,  эйе  мениҥ ÿредÿчим  ол база,  алтай тилле ÿреткен кижи болор  ол. Коркышту бисти выступать  эдип,  драмкружок ӧткÿрер,  бис оныла выступать эдип, каждый  праздник ,  байрамдар  болзо бис анда выступать эдип турганыс. Jе бисте андый  ÿредÿчилер болгон учун, наверно, бис айjадым бис кижи болуп калганыс.  Анна Макаровна Кандаракова эмди  база  ору  jатjат,  мен кирjÿргем ого. Ой,  база алтай тилдиҥ ÿредÿчизи болгон,  jакшы ÿреткен, и вот айjадым Толбина   эмди, однако, Демчинова Мира Альчиновна  доска почетада турган, мен   jакшы билерим. Анаҥ Оҥдой аймактаҥ, ол Новосибирсктыҥ кыстары  jе  меге келгилеп , олорло куучындап  туратан болгон. Таванада бир jыл  городто таванала  чай  этирен. Тавана  а  бу  мыныла немени этиренер?  Новосибирсктыҥ кыстары сурады: Jайгыда  оны кургадып, кышкыда оны чай эдип jадыҥ. Jе эмди городто, баданда ӧзÿп jат, jайылган кандый jараш. А оны  кургап калганда бу ла сентябрь айда оны  jуур керек. Jууп алганда кургадып ийзе jунуп, кеп неге мында развесишь или мынайда jайала, кургадаланда ,  кыжына чай, ол даже целебный неге эмеш ичи ортурарда, недеҥ крутой эдип  кайнадалганда ол jакшы ичи орыбайjат, оныҥ jалбрактарынаҥ алтайлар,  чалкандулар бастыразы кожо.

 Алена: Ада-энегер керегинде нени куучындыйарар?

 Людмила  Яковлевна: Мениҥ адам Крачнаков Яков Байрамович   болгон. Берлинге   jеткен кижи болгон. 17  jаштуда мынаҥ барган.  Турочактаҥ  jӧйÿ Бийскийге барган.  Анаҥ  дезе  Берлинге  jеткен  кижи  болгон.  Белорусский  фронтто болгон.  1945  jылда  jуу  божордо  Берлинниҥ  рестактыҥ   jанында  болгон.  Анаҥ  оныҥ  кийнинде  1945  jылдаҥ  алала  1950  jылга   jетире  оны анда артырзып  салган,  корылалзын  деп ,  ол  анда  jÿрген.  1950  jылда  jанарда  энемди    алган,   энем   Крачнакова  Лидия  Гавриловна  база  адазын  апарарда ,  ол jаҥыс  энезиле  артып  калган.  Ары-бери  jÿртирен  дейле ,   андый улусты ишке  албас   болгон  деп  энем  куучындар  болгон.  Оныҥ  учун анда кӧралган,  мында  кӧралган  база  немени   алдында  кружева  нениҥ  койканыҥ  алдында  эдип турган.  Ак  анаҥ  кружевалар  болгон.  Оноҥ  кӧкчи  болгон,  кӧктӧр  немелерди  машинкала  да  анаҥ  дезе вышивать эдип туратан.  Андый  jакшы  неме  болгон,  кезик  немелер анда  jадып калган  экелбедим.  Капшай-капшай  jе мен случайно  айдып  jадым  орый береримде  мени  дезе  ноябрь  айда,  ой  вспоминать-то  трудно  больницага  экелген  анаҥ  мени  ары  jанбазын  вдруг  не  успеем  дерде,  мындала   артып  калгам.  А  тура  готовый  болды,  уулым  мында   бастыра  построил.  Анаҥ  дезе   jе  ары не  барарым  точно,  балдарда  чакпырап  jÿретен   мында.  Jе  не  барар?  Барбадым  анаҥ.

  Алена: Курмач-Байгол деп не адаган?

 Людмила Яковлевна: Байгол – ол суу, Курмач – корым  таштар анда  шогылып  калган,  оныҥ  учун  Курмач-Байгол  деп  адаган.  Байгол  бистиҥ  суу бай  болгон  кижилерди  ол   тужында  тыҥ  азыраган.  Jаан-jаан  кандый-кандый  лен деп   балыктар  шараандар,  ол  сӧӧкпӧш  jе  шабактар  сӧкпӧштӧр    отурушье  отуры  мольган   кандый  jакшы.  Олам   jаскыда  бистий  балдар  тушта   банканы   салган,  банкадаҥ   тудалган.  Алдында  дезе  бистиҥ   улуста   дезе морда  деп  неме  ортÿрен  болгон .  Jе  мындый  долинадаҥ  талынаҥ    агажынаҥ  чичке  чыбыктаҥ  морда  ортÿрен  болгондор,  оолар   тудатан.   Ол  тушта  ол  бистиҥ  суу  айjадылар    каргаан   улустар  оой  дезе  оолан  кургат  алган,  анда  дезе   тегин  кайнадар  оны , корбо  талдап  сÿттÿ  аш  эделе  ого саларда  кандый  амтамду.  Анаҥ  дезе   тегин  де  чайнап-чайнап  jийериҥ,  таматап  келерин   найлу  амтамду .  Оноҥ  дезе   ичине  раз-раз  мынайда  артап  алсын,  чыгарjадын   кургатjадын  оныҥ  ичинде  кичик-кичик  балыгаштар  одара  мольган  деп  адалып  jат.  Оой,  кӧп болгон, эмдиле   бистиҥ  суу  бажында  агаштарды  бийиктеп  jады ,  jессовхозтор  ол агаштарды  кесjат  кажы  ла  jыл.  Бис  кичинек  болтураста  ол  сууны  кечалбас   болгомыс .  Эмди  галошалу  де   кезикте  бу  изÿ  кÿндерде  кечалар.   Алдында  агаштар  jаан-jаан   Jе  эмдиде  балыгаштар  кичинек   бар  ла, но ас.  Алдында   ушкуш  jаан-jаан  лендер  адам  тудатан.  Jе  адам  1950  jылда  кижи  алган,  анаҥ  дезе  ол  алты   бала  азыраган.  Бастыразына  образование берген:  эки  ÿредÿчи  болгон,  бир  ветеринар.  Бирÿзи  начальник почты болуп  ÿренген,  аккам  сельхоз  институт  божоткон.  Администрацияда  узак  jылга   иштеген.  Эмди  дезе  база  амыралтыда.  Ол тороны  карганчала  адамныҥ  jуузы  болгон.  Морда  орÿп  болбый  барарда , качашка  сурап   алган, оны  тесталап   салар, ого чай кожо салар.  Онойдо  биске   алты  балага  образование  берген.  Начальник почты иштеген.  Эмди  бистиҥ   династия начальник  почты  jÿс  jылдаҥ  ажыра  кирип  калган.  Адам иштеген,  адамныҥ  кийнинде  сыйным  иштеген,  династия кирип калган.  Эмди  мениҥ  кызым   иштеп  jат.  Галя  сыйным  городто поликлиникада  иштеп  jат.  Алтан  jажы  бÿдÿп  калган,  нени  эдерим  мен иштерим ле  дейт.  Эки  сыйным  бар,  бирÿзи  ветеринар,  бирÿзи  ÿредÿчи Бийскте иштеген.   Jе  бис  тӧртÿ  артыс: мен,  аккам,   эки  сыйным  Галя ла  Валя.  Алдында  семьялар  бистиҥ  бастыразы  соседтер  болзо  беш,  алты  баладаҥ.  Кажы ла  биле  интересный  бирÿзин  обязательно  Галя  деп  адар. Андый  соседтер  бисте   Галя,  Оля, Валя,  Надя  распространенный  аттар.

 Алена: Эмди чалкандулардыҥ тозы канча?

 Людмила Яковлевна: Эмди эки jÿспе, вот бу ла  jукта уккам  эмди  айдалбазым мен, башта тоолор тудулбас, айjадым сӧстӧрди jаан –jаан ал-санаада jок оныҥ учун платокту, нелÿ jÿрjадым баш совсем агаркалан. 

Алена: Турочакский район керегинде нени куучындап ийерер? 

Людмила  Яковлевна: Jе район бистиҥ кандый деп айдар?  Агашту,  суулу, jилеги, кузугы кӧп , орус улус кӧп,  алтай  улус ас. Бу jукта скорый  келерде, алтыга  кӧрзӧм  алтай  уул  болтыр. А бу кажы jердин кижизи деп  айдарымда. Мен Сурусманов Юра Улаган аймактаҥ деди . Анаҥ дезе ясно  дедим. Бистиҥ мында jе Суранаш деревнедеҥ анаҥ  дезе недеҥ Курмач- Байголдоҥ келген эмди бистиҥ мында Турочакта карып калган карганактар  келип калганыс. Анда деревнелер бӧктӧл турарда. Суранаш темдектезе  деревнедеҥ ол балдарды  ÿредерге алдында же jол jок болгон. Эмди  Суранашка , Курмач- Байголго jетире jол jок, кышкыда ла артап  jат эмеш анда декабрь, январь, февраль, март. Марттыҥ учына jетире всё jол  jок. Ӱч-тӧрт ай jол бар. Оныҥ учун улус бери кӧчкӧн. Суранаштыҥ, Курмач- Байголдыҥ улустары мында. Оноҥ  башка Турочакта деревнелер сайын. Jе  вот Сурнаштыҥ балдарын ÿредерге келип калган, кезиктери бирге, экиге   кӧчкӧн балдар. А олор мында ÿреналган балдар уже ӧскӧ jерге барган. Вот анайда. 

Алена: Музейлер керегинде куучындап берзер? 

Людмила Яковлевна:  А вот музей база Курмач- Байголдыҥ  школында кичинек  музей  болгон. Ого бастыра мен бойым база алтай  тилдиҥ ÿредÿчизи болтурарымда ого стараться эттим. Бастыра немемди jууп,  анаҥ чалканду нелер болтурарда ого бастыразын кӧргÿзер керек болгон. Ого  кӧп jе бу фронтовиктерле jууган фотографияларды  jазаган. Анда тудунган  кабы немелерди машина jууган. Эмди анаҥ ары продолжать эдип jадылар, jе  бу jаҥы школ болордо, мен ары баргам, бӧктÿ болкалан. Экинчи катап  барала кӧрбӧдим анда неме арткалан. Эки-ÿч ор барала кир болбадым.

  Алена: Камень любви керегинде нени куучындыйарар? Jе оны  честно сказать мен тыҥ ла айлу билбезим. Алдында андый  jер болгон деп  билерим мен, ого балдар jÿртÿрган, jе достопримечательный наверно. Jе  эмди андый  jерлер кӧп болкалан.

  Алена: База кандый аҥылу достопримечательностьтар билерер? 

Людмила  Яковлевна: Чертово озеро бар Бийске jетпей бу мынаҥ  бартурарда сол jанын jары.Анаҥ дезе бери барза  Ленинниҥ тюркези узак эмес. Ленинниҥ нетсалган бир кижи Анастас та Ленинниҥ jанында бичип салган: “ Ленин жив” , “ Ленин  будет  жить” прямо анайда базылып салган.  Интересный jер, мынаҥ ыраак эмес барып кӧрӧр. Вот кандый  ответственность Каладаҥ тÿжеле веревкалу ол кижи оны эдип салган. Jе мында Турочак аймакта Алтын-Кӧль вот мен былтыр jайгыда jÿрдим,  бойымныҥ внучкам ла первый класс апарарда мен оныла кожо jÿргем. Jе  алдындагызынаҥ совсем башка эмтир. Корбу да эки катап болдым. Первый  раз барала кӧрдис, экинчи раз алты класста бойым jÿргем, анаҥ дезе эки раз   балдарла, анаҥ бу внучкам ла jÿрдим первый класста  Маша ла . Кажы ла jыл  сайын башкаланып jат. Jе бу мениҥ ӧбӧним эмеш метис, энези орус эмес  алтай, адазы чалканду кижи. Балдар база сары , бис экÿ кара ,мен кара ол кара.

Людмила Яковлевна: Анаҥ база нени куучындар?

  Алена: Билегерде канча кижи куучындазар? 

Людмила  Яковлевна:  Бис экÿ  анаҥ   дезе ,  jети  бала  беш  бойымныҥ ,  азранты эки бала.  Тогус  кижи  болорыс  биледе.  Эмди   ÿчÿ  артканыс  мында: уулым,   ӧбӧним  Миша,  мен  бойым.   Кыстар  бастыра  кижиге  барган.  Анда  jатjадылар   бойыныҥ   айлында  мында.   Ӱчÿ   jатjат   мында:  Женя,  Лиза,  Руслан  иштеп  jадылар  мында.  Света  Бийскийде ,  Анюта беш  балалу  Курмач-Байголдо   вот  оныҥ  балдары  мында.   Кезиктери   ÿренjат,  экÿзи альда.  Алдында  айjадым   энем   эмеен   энезине  айjадыс  энем  деп  jадыс бис. Энем  ле  кожо  jатканыс.  Ол  балдарымна  кӧргӧн,  бисте  детсад  jок  болгон  ол  тушта,   а  иштер  керек  обӧӧним  тракторист  ла  болуп  деревнеде  иштеди.  Пенсияга  база   барган   алтан   алты   jаштуда. 

Алена: Jуу ӧйиндеги jÿрÿм   керегинде куучындап ийзер?  

 

Людмила  Яковлевна:  Jе  оны  биске  адам  ла  куучындап   турган.   Канайда  jуулашканы,  jе  jуу ӧйинде  улустар  jе не деп айдар?  Адамды  армия  апарып  барарда   оныҥ  сыйны  кичинек  Ульяна,  оноҥ  дезе  кем  Семен  кичинек    карындажы   артып  каларда ,  jе  оны  jуу  ӧйинде  коомой   деп  айдар,   ары- бери  аштап   jÿртенис.  Ол  сыйны  ла  карындажы  куучындар  болгон.    Jуу  ӧйинде  одоро  деп  неме  болгон,  балыктап  jÿртен.   Анаҥ   дезе   ол  аказын  jуудаҥ  узак  сакыгандар.  Jе  jуу божогон,  аказы  келбий  jат  олор  дезе   канайдар  кичинек  балдар  анаҥ   дезе  келерде  Семен  аказы.   Jеҥем  болпарарда эмеш   jадын-jÿрÿм  оҥайлалган  деп  jат  jакшы  болпарган.  Мен  дезе  недеҥ Трусия   вот  оноҥ  сагыжыма   jакшы  кирет.  Адамныҥ   карындажы   калшовый  недеҥ  трусик  кийjÿрген  деп  айjат,  эмди   дезе  сатиннеҥ кичинек  совсем  jеҥил  деп  айтыран  болгон.  Мен  эмди   как-будто  даже  не  jок     jÿртирен  ошкош    болгон  деп  jат.   Вот .  Эмдиги  де  ӧйдӧ  jаан – jаан  щукалар,  шортондор  бар.  Jайыла  бис  ол  шортондорды  азырап  jакшы     Олор  ол   тужында  куу  ичийеле  jаткан  Шибишень   jерде  адам  jаткан.  Анда  дезе  куу  ижи jаан  болгон  суу  ” Лебедь”  анда  дезе  балыгы  кӧп  болгон.  Улустардыҥ   jадын- jÿрÿминде  эмеш  кыймыктар   болгон.  Мал- ажын  салатан  анаҥ  дезе  бистиҥ  неде  ӧстÿрен  эмеш ле  кӧрӧр  керек  морковь,  свекла,  картоп  особенно  кӧп  казалзаҥ,   оныла   чочко   азырарыҥ,  мал- ажын,   бойыҥда  jирин ,  jе  оны  мен  не  энем  база  кӧп  керткен  оныла  грендель  эдип.   Jуу  эдип,  картопты  тÿрткÿштеп   алала ,  анаҥ    дезе  всякий  немелер  этÿртан,    кулурга  коштуратан   болгон.   Алдындагы   ӧйдӧ   jе мен  болбодым  конечно.  Олордыҥ   куучыныла   билерим,  а  уже  jууныҥ  кийнинде  адам   келеле  айтуртан  1951  jылда  аккам  чыккан,  1954  jылда  мен  чыккан.  Анаҥ  дезе ол  бир   уже    мениҥ карындажым  кичинек  болтурарда  jада калган.   Анаҥ  дезе  мениҥ  кийнимде   тӧрт  карындажым  ÿрене  калган.  Jе  экÿзи  jок  эмди,  тӧртÿ  артып  калдыс.  Jуу  ӧйи  андый,  но адам ла неме болгон?  Адамныҥ  историязы   jаан  андый  куучындар  болгон  анекдоттар да кезикте бар,  jе оны  куучындар  ба  куучындабас  па?  Быjыл  бистиҥ  мында  коренной чалкандулардыҥ,  телеҥиттердиҥ  байрамы   болтурарда,  биске   кружкалар   бергендер,  кружкада  “ Шалганду  кижи  тыҥ”  деп  бичип   салган.

 Алена: Шалганду дегени не дегени?

 Людмила  Яковлевна:  Шалганду  кижи – тыҥ.  Немецты   тудаларда  оны  неттурарда  оой      

Алена:  Кандый   байрамдар  слерде   болтыран? 

Людмила  Яковлевна :  Алдында  вот  интересный  байа  совхозтор,   колхозтор  болтурарда   байрамдар  болгон.  Jе  похата,    ӧлӧҥ   божогон  кийнинде  ол  машина  колхозта  болуп  туртан,  ол анда  казандар  кайнап  jат,   пирогтар  этjат,  ол  казыдаҥ  аттыҥ , уйдыҥ  азынаҥ  бастыразы   казыны  кайнаткылар ,  анда тутпаш  эдер.  Вот  андый  вообще  байрамдар  кичинек  нелерде  помню,  ÿзе   божогон  бастыра  малды суккан.  Казандар  кайнап  турарда  биске  же интересно. 

Алена:  Национальный  ойындар  болтыран  ба? 

Людмила  Яковлевна:  Ийе,  олор  анда  ойноп:   кем  биjелер,   кем  концерт  кӧргÿзер.  Ол  тужында  бис  кичинек  болгоныс.  Анаҥ  дезе  совхозты  кӧчÿрген,  анаҥ   бӧктӧгӧн  совхозты   jок  этире.   Jÿрÿк  байрамдарынаҥ  эмди  коренной   малочисленных  jаба  эдийген.  Анаҥ   дезе  андый  байрамдар  тыҥ  ла  болбой  jат.  Алдында  толи  бис   кишинек  болгомыс ,  танда  айнак  болгон.  Интересно  болгон  айнак , а эмди ондобойтон.    Кижилерге,  кишинек  балдарга  также   кажется  наверно.  Бистиҥ  школдыҥ  эжигинде  балдар   jуулалган  тебинчек  деп  ойындар  ойнойтон  болгоныс.  Тебинчек,  каруулаш  мячик  ла  jаан-jаан  тӧртӧн  jашту  эмди  сананзам  карганак  бисле  ойноп  jатса,  jе  сананза  ууу ,  эмди бис алтан  jашты  ашкалан  карганактар .  Jадын-jÿрÿм  интересный  так-то.  Шокшаа  Курмач- Байголдо  деревне  кишинек,  анаҥ  Ӧткÿш деревне болды.  Бистиҥ  деревне  бастыразы  соревнованиялар  ӧткӧн,  ол  анда   туштажу, премиялар  берип  туратан.  Бу  бистиҥ  неде  база  интересный  случай   болгон.  Галя  мениҥ  сыйнымды  кожо  суранган   ошкош  бир  неге собранияга  бара.  Собраниеге  барарда  отуртурарда   кижилерге  бастыра  колхозниктер,  совхозниктер.  Мениҥ  адам  ол  тужында  иштеп  турган.  Анаҥ  дезе  сыйным айjат: jе барактар колынаҥ  алкеп,   jанактар деп  jат  айнак  анда  акча  кӧп  дейт.  Кижилер  акча  берер,  jе  премия ол  тушта  акча ла  болуп  jат.  Jанактар,  бисте  акча  бар  дейт.  Адазына  премия  бербий турган,  jаман  болгон  ушкуш.  Колхозниктерге  берип  турарда,  вот  андый случайлар.  Ой,  случайлар  кӧп  болгон.  Между  прочим  алдында   бистиҥ  ле  район  эмеш  андый  болгон.  Кезик  райондор  бастыразы  алтайлап,  Шебалиного  да  барамда  бастыразы  орустап  jат.  Племянницам  анда кижиге барган,  эки  балалу  анда.  Бастыразы  jе  кÿйÿ  кижи  база  Эдик звонить  эдеримде  туку  Усть-Кан ийген  деп  айдып  jат. Одус  сегис  jажы  бÿткен .  Ол  ветеринар болгон .  Эмди  иш  jок. 

Алена:  Кандый  улус  албатыда? 

Людмила Яковлевна:   Мынайдала  бой-бойына эмеш  нетпий jатса.

Людмила  Яковлевна :  Турочак та  или кайда? 

Алена:  Ийе, ийе.  Алдында  эмеш еще  jуук  болгоныс,  то ли  андый  одинаковый  кандый  деер,  бир  ле  jӧптÿ,  бой- бойына кирип  jÿрер.  Айылдаш  праздниктар  сайын  ол  седьмой  ноябрь,  бир  алдында  Новый год  капшай  тӧрӧӧндӧрдӧн  jÿгÿр  jадылар.  Баштап  эмеш  калаҥай  болгончо  ончо  кижилерди  айдар ,  эмди  андый  неме jок.  Кажы ла кижи  бойынныҥ jанында.  Тогус  май  jакшы  бисте  болтыран  болгон.   Фронтовикттерди  нетjадыс   байрам  божозо,  вступление  божоды  неге  барган  приглашать  эткен  ÿредÿчилер  бартыран  болгон.  Адам  мениҥ   фронтовик  болтурарда  ол  тогус  майды  jакшы  ӧткÿретен.  Кажы  ла  jыл  анда  концерттер,  анаҥ дезе  улустар  келгенче   таҥыртан  приготовимся.  Капшай  анайда  готовить  эдип  турар.  Эҥирдеҥ ле  сайын  туку сегис- тогус майда бис  бастырагыс стряпаем.  Торт,  печенюшка    Оныҥ  энези  анаҥ  артык болгон,  тайнам кижи  мениҥ.  Мен  олордоҥ  база  эмеш   наверно  алгам,  база  люблю  готовить .    Эмди  маленько здоровье не  позволяет.  Jе  бери  кӧчӧлӧ   калаш  стряпать этирем.   Ач салган,  тестоны ач салган.  Балдарыма  ач салган.  Бÿгÿн  турала  тесто тургузар  деп  сананган,  совсем ундып  салгам.  Ары-бери  базып  jÿргем.  А  деревнениҥ  улустары   эмди  оруска  кӧчкалган, орустап  jат  кичинек.  Деревнениҥ  улустары  дружно  jатса jакшы. 

Алена:  Обычайлар  керегинде   нени  айдып  берер?

Людмила  Яковлевна:  Jе  обычайлар  бистиҥ  бир эмеш ундылып калган, оруска  кӧчÿп  турала.  Jе  алдында  кижиге  барарымда,  чачымды  узун  чач  болгон.  Эки  бӧлÿп  алала,    эки  кижи  jок  ӧрбӧс  деримде  чӧрбÿш  ӧргӧндӧр  эки  jанынаҥ  эки  кыс.  Бала  болзо  керек.  Вот.   Чӧрбÿш  ӧрÿп  тургандар,  эки jанынаҥ.  Анаҥ  дезе  бежик  этсе  кандый  кÿч этирен болгон?  Бежикке  баланы  jатырызып  салтан.  Тоже  кандый  да  кижи  болгон.  Баланы  экелзе  вот   мен  например,   неге  барар  керек  болгон.   Куру колду   кирбес.  Мен  балалу  например,  менеҥ  jаан  кижизине  барзам  оныҥда   незине  нени- нени апарар  керек.  Аракыдаҥ  учурал  болгон,  ол недеҥ чегеннеҥ  урала  апаратан .  Jе  тегин  кирбес  кижизи  ары  тӧрӧӧн- туган  сары.  Вот  андый  да  эске  алынып  jадым.  Jакшы  сананалар  керек. Бежикти  тӧр  бажына  этирен,  бежик- ол   кабай.  Кабайды  чÿрбÿт  агаштаҥ  эдер  болгон.   Кийим  jанынча  jуу   болорон.   Алдында  ӧтӧкти   тередеҥ  эдетен,  jе  ол  пользоваться  эткен  немелериннеҥ  jуу эдер.   Адам  дезе  ол   jуузына  аҥдап  барзала,  ойоҥоттоҥ  ( закаттаҥ)  ӧтӧкти  мынаҥ  jуйалар.  Тÿжине  jÿрзе  ол  анда    буды  ла   ошкош  арткалар,  бис  оны  чечип  ийеле,  анаҥ  ол  оны  кургадып  салар.   Эртен  барза  jе  база  ла  ойоҥот  оролып коркалап  калтан.   Алдында  ойоҥот  дезе   jууны  тутпас,  аҥ-ужын  олла  не  jуу этирен  болгондор,  баланыҥ  кардында  этирен  болгондор.  Бис  пока  оныла  тузаланып  этпий  турганыс,  эмди  магазиннаҥ  барып  садып  алып туратаныс.

Алена: Jе анайып бистиҥ интервью учына jетти. Jаан jаш jажагар, ондый ла jакшы ла jалакай болыгар.

Людмила Яковлевна: Айткан сӧзигер jетсин.