П.В. Кучияк

 

Jаҥы Алтай

Jаскыда öскöн чечектий,

Jаш jÿрÿмис чечектейт.

Jараш чаҥкыр Алтайда

Караҥуй jоголот.

Jаан jалбышту одудый

Таҥдак ойноп кöрÿнет.

Бистиҥ айткан сöстöрдö

Чечектÿ Алтай макталат.

Jыраада куштар кожоҥдоп,

Jажына уйа ол тартат.

Jаҥы Алтай чÿмдеген

Ырысту кожоҥдор чöйилет.

 

Радио кожоҥы

Бийик тууларды ажыра

Биjелеп келген сен эдиҥ,

Салкын, булутты öткÿре

Солун куучындар экелдиҥ.

 Кышкы кÿнниҥ соогына

Тоҥуп билбес сен бойыҥ.

Jайгыдагы jаҥмырга

Öдÿп болбос сен бойыҥ.

 

Икилимниҥ коо ÿнин

Кобы-jиктерге апарзаҥ.

Кожоҥдоп айткан сöзимди

Колхозторго jетирзеҥ.

 

Jажына сÿÿген искусство

Сениҥ jÿзин башка öҥдÿ,

Адыҥды ончозын тоолоп болбос.

Сени кижи jилбиркеп кöрöлö,

Сÿÿген соҥында айрылып болбос.

Албаты сени узак jылдарга бÿдÿрген,

Jылыйтпаска jÿрегинде бек туткан,

Канча ÿйени öткÿре сени

Эрке балазындый чеберлеп экелген.

Сени кöргöндöрдиҥ jÿректери ойнойт,

Чöрчöк jеринде jÿргендий бодойт.

Сен – кунуккан jÿректердиҥ эмчизи,

Сен – куучын баштайтан озочыл.

Каргандарды оморкодып турадыҥ,

Jииттер jÿрÿмин чечекле оройдыҥ,

Качан да билишпеген улусты

Бойыҥ ажыра таныштырадыҥ.

Сен мени база бактырдыҥ,

Бойыҥды ээчип jÿрер эттиҥ.

Бис экÿ туркары кожо болуп,

Санаабысты экÿниҥ jаҥыс эттиҥ.

Айас теҥерини тÿнде кöргöндö,

Каткырышкан jылдыстарла jилбиркейдис.

Агын сууны кемеле кечкенде,

Кайыкты экÿлеп бирге эжедис.

Темир кушка экÿ отурып,

Булутты jеҥил кезип jÿредис.

Болот кара айгырга минип,

Городтоҥ городко айылдап jÿредис.

Бутты тудар сары балкашты

Буудак jогынаҥ öдÿп турадыс.

Каскак ташту бийик кырларды

Канатту куштый ажыра учадыс.

Бисте jажырар неме jок, нöкöр,

Сÿÿшкенисти ончо улус билер.

Бис экÿниҥ нак болгонысты, нöкöр,

Албатыбыс качан да ундыбай jÿрер.

Сениҥ jажыҥ – элбек алтамда.

Оҥбос чечектериҥ там jаранат.

Мениҥ jажым jаанаганда

Чечегим каран оҥгоны билдирет…

Мениҥ jÿрегим уйуктаар тушта

Сенле айрылыжар туш болор.

Jараш колыҥды меге сунуп,

Jакшылажатан öй келер.

«Jакшы болзын, кару искусство!

Jаранып jÿзÿн чечекте,

Мени наjыҥды сен ундыба,

Бистиҥ кÿндÿни сен таштаба…

Мен сенеҥ айрылбазым

Ÿргÿлjиге кожобысты билерим!» –

Омок ÿнимле мен тыҥ айдарым,

Jÿрегиме уйуктаарга бербезим.

 

 

Адыjок

(Автор бойыныҥ бала тужын бичигенинеҥ)

Кызу темирдий jаркындалган кÿн бийик тууныҥ бажындагы ÿч мöштиҥ ары jанына jуукта ла кулактанып jажынган. Ол бойыныҥ эртен ойто келерин керелеп тургандый, jукачак булутты кызыл-сары будукла будуп ийди.

Кааза айылдыҥ эжиги такталып калган карга jыжыларда, кар кÿскиде арып калган сыгын эткендий, чöйö тартып кыjырай берди. Ол эжикти комыдалду кыjыратканы Адыjоктыҥ энези тышкартыдаҥ одын кучактанып киргени болгон.

Ол кирген бойынча, одынды jерге таштайла, эки колын оттыҥ jалбыжына тÿрген сугуп ийди. Ус сабарындагы jес jÿстÿги озо баштап кырутыйла, ойто терлей берерде, Адыjок чыдажып болбой айтты:

– Колыҥ кÿйди, эне!

– Алдырбас, мениҥ колым бек эмей. Кÿйбес – деп, чамчазы jок, кой терези тонын jабынып, чарбак ичин отко изидип отурган уулына каруузын береле, энези оноҥ ары эрмектенди: – Соок там ла тыҥыйтан туру: бÿгÿн кÿн кулактанып ашты.

– Кÿн ажарда кулактанар болзо, jылу болор: соокты кÿн тудуп алала, апарып jатканы ол. Чыгарда кулактанза, соок болор: ол тушта соокты кÿн биске экелип jат, – Адыjоктыҥ адазы бойыныҥ шÿÿлтезин jаспазына иженип тургандый айдала, öрö тÿнÿк jаар кöрди.

– Оны кайдаҥ билеригер – Адыjок улустыҥ куучынына jара кирди. Jе ада-энези бирÿзи де оныла эрмектешпей, отты кезе кöргилеп отургылады.

Уулчагыныҥ сурагын уккулабай калган ба айса оны кижиге бодобой, эрмектешпеске санангандар ба? Айса болзо, соокты сананып, база Адыjоктый ок, санааркап отурган улус болбос по?

Jе Адыjокко олордыҥ нени сананып отургандары керек jок. Оныҥ бойында башка сагыш болгон: ол бойыныҥ öштÿзин сананып отурган. Оныҥ öштÿзи – соок.

«Соок меге керек jок. Ол качан да jок болзын» – деп, Адыjок бойында айдатан. Соок кöскö кöрÿнетен, колго тудулатан болзо, ол эмди де согужарга белен болгон. «Jылаҥаш jыргап jÿрген мениҥ jайымды ойто тутканча бер!» – деп айдарга белен болды.

Ада-энези оныла эрмектешпесте, чала тарынала, ол айылдыҥ караҥуй ичин нениҥ де учун кайра аjыктады. Караҥуйдыҥ ортозынаҥ адазыныҥ тÿҥÿриниҥ кызыл jес кöзи, Адыjокты чип-чике, кезе ширтеп тургандый, оттыҥ jаркынына сурлап турды.

«Менде оныҥ не кереги бар учун аjыктап jат?» – Адыjок тарынгандый бойында айдала, бурылды.

«Тÿҥÿр  ÿйде турар болзо, айылга кандый ла кöрмöс кирип болбос» – деп, адазыныҥ айтканын Адыjок бир тушта эске алынала, оноҥ сураган:

– Кöрмöстиҥ бÿдÿжи кандый?

– Карган кижи ошкош чырайы бырыҥкый, jÿзиниҥ чырыжы ээрдиҥ чийÿзи ошкош болор.

Оноҥ улам Адыjок кöп карган улусты кöрмöскö тÿҥей деп кöрöтöн болгон.

Бир катап Адыjок айылдыҥ эжигинде jаҥыскан ойноп отурган.

– Jакшы ба, балам, улустарыҥ ÿйде бе? – кийин jанынаҥ кенетийин ÿн угулган.

Бу тушта Адыjок кайра кöрзö, чын ла кöрмöстиҥ бойы jаба jедип келиптир. Адазы айткан чын кÿлÿк келген эмтир… Адыjок кöп сананбаган, айылга jÿгÿргенче келип кирди. Анда тÿҥÿр бар, кöрмöс оноҥ коркып, кирип болбос. Jе оныҥ ижемjизи неме болбоды.

– Улустарыҥ кайдаар барган? – оныҥ кийнинеҥ кирген карган öбöгöн сураган.

Адыjок ого каруу айдар ордына, кöзинде толтыра jашту, тÿҥÿр jаар кöрÿп: «Бу кöрмöсти мынаҥ ары кедери сÿрзеҥ!» – деп, бойында айдынды. Ол ок тарыйында кой терези тонло бÿркенеле, кöзин jумуп, jада берген.

Ол кÿн кем келип jÿргенин Адыjок бойыныҥ улустарынаҥ кийнинде уккан. Ол келген кижи кöрмöс тö эмес, оныҥ энезиниҥ чöрчöкчи таайы болгон эмтир.

Кышкы тÿн койылды. Аттыҥ тус jок эдин jийле (озодо алтай улус этти тус jок, чайды тусту ичетен), уйуктаган. Ада-энези эки балазын оттоҥ ыраак jок уйуктаткан. Бу тужы сыраҥай ла кÿч. Алтын да берейин дезе, оттоҥ ырабас керек. Эмди Адыjокты соок тöжöк сакып jат. Оныҥ ÿстине отко изиткен, буузы бурлап турган кой терези jууркан jабылар. Алдынаҥ – тöжöктиҥ соок тыныжы, ÿстинеҥ – jуурканныҥ jылу тыныжы. Олордыҥ ортозында энедеҥ чыккалы оҥ кулагында ийт тÿги сыргалу, эки тизези ээгине тийип калган, тиштери кендиреш куургандый тазыражып, Адыjок jадыры. Ол тÿнде соокко тоҥзо, jуурканды отко кийдире теппес, нениҥ учун дезе олордыҥ jаткан jерин бир сööмнöҥ тереҥ казып койгон.

Тиштиҥ тазыражы токтогон. Тöжöк лö jууркан ортозы jылыган..

Адыjок уйуктады.

Бÿгÿн база андый ок кöп jокту алтай улустыҥ балдары калтыражып уйуктадылар. Олорды ончозын jаҥыс jерге jууп кондырган болзо, тиштериниҥ табыштары чибизи койу jерде öрт кÿйÿп тургандый болор эди.

Адыjок уйуктаган бойынча тÿженди. Тÿш jеринде кöрзö, кажык ойноп, карга jылаҥаш jÿгÿрип jÿрген эмтир. Оны кöргöн база öдÿк jок балдар оны öчöштирип, кыйгыргылап тургулады:

– Элек, элек! Адыjок тереҥ карга базарга коркып jат… Уйа-ат…

Андый аҥдышты уккан Адыjк бойыныҥ ийдезин кöргÿзерге оноҥ тереҥ карга чурап ийди. Jе кöп öй öткöлöктö, кар алдынаҥ оныҥ будын курч тиштÿ эки боро кÿчÿк тиштеди. Ол будын айрып аларга удаан турушкан. Jе эки боро кÿчÿк там ла тыҥыда тудар болды.

Ол эмди оҥдонып jатса, айылда тöжöктö jадыры. Кÿчÿктер оны тутканча эмтир. «Сен, балам, тÿште jалаҥга да jÿрзеҥ, тÿнде тÿжензеҥ де, кандый да буудакка учурашсан – «Ак-jайыгым, Адыган тайгам, аза-jеткердеҥ, ачу öлÿмнеҥ айрыгар!» – деп кыйгыр. Ол тушта кандый да кызалаҥнаҥ айрыларыҥ» – деп, энезиниҥ качан да айтканы бу тушта кенетийин сагыжына кирди.

– А-а-а…А-а-аак-jайык!.. – деп, Адыjок кыйгырган бойынча кöзин jаан кöрÿп ийди. Отты4 ортозында кос алтын топчыдый сурлап jатты. Оноҥ öскö бир де неме кöрÿнбейт. Адазыныҥ тÿҥÿриниҥ кöзи де сурлабайт. Бала, уйуктап jаткан болбой кайтсын.

Адыjок будыныҥ jанындагы кÿчÿктерди сыймап кöрди. Кÿчÿктердиҥ ордына соокко тоҥуп калган буды тудулды. Ол кенетийин коркыды. «Бу öскö кижиниҥ буды болбой? Адамды кыйгырайын ба? Jок!» – деп сананды.

Ол кыйгырбай, бойын токтотконы jолду. Адазы оны ошкош ок койнына албас: оныҥ койнында эҥ кичÿ балазы. Унчукпас керек, jе боро кÿчÿктер база келип тудардаҥ маат jок. Айса, эмди келзе, оны öлтÿре тудар. Эртен эне-адазы туруп келеле: «Кайран уулыбыс кыйгырган ок болбой кайсын, бис дезе укпаганыс. Эмди мындый уулды канайып азырап аларыбыс? Кандый шулмус болгон! Кече эҥирде эрмек сураарда, каруузын нениҥ учун айтпадыбыс болбогой?» – деп айдыжып, ыйлажар.

Адыjок мынайда сананып jадала, «Ада! – деп кыйгыргын бойы да билбей калды. – Ада, слер ойгу ба?»

– Не болды, балам, соокко тоҥдыҥ ба? – уулына энезиниҥ карузыган ÿни угулды.

Удаган jоктоҥ айылдыҥ ичи jарый берди. Кайыҥныҥ тозы, jылкыныҥ казызы чылап, тыркырап кÿйе берди. Айылдыҥ ичинде кара бырлар кажайа кырутып, боро койдыҥ терезиле jазагандый болды.

Адыjоктыҥ энези колын отко jылыдып, ол jылуны уулыныҥ будына берип тургандый, эки колыла элип-селип, балазыныҥ будын сыймап тудуп, jылыдып ийди.

Чындап та, энези тыт одынныҥ jылузын кöдÿрезин уулына колло ууштап бергендий болды. Энези ойто орынга jаткан соҥында Адыjок удаан уйуктап болбой jатты. Эмди ого угулганы – айылдыҥ jанында тышкары jаш агаштар соокко, пистон jарылгандый, тарс эдип jарылып турганы. Ол табышка коштой уйлардын туйгактары, кыjырууш сопокту немедий, карга кыjырап, айылды айланыжып турдылар.

«Уйлар, байла, соокко тоҥгон», – Адыjок бойында анайда сананды. Уйлар кандый кажаганда jатканын ол jакшы билетен: тöрт бакана, оныҥ ÿстине сойгон кендирдиҥ сööги ле карагайдыҥ будактары, айландыра стене jок, оныҥ учун салкын кажы ла келтегейинеҥ кирейин дезе, кирер.

Андый да болзо, Адыjок таҥ алдында тереҥ уйуктай берген.

– Балам, кöчö ичерге тур – деп, энези ойгозордо, Адыjок ойгонгон. Ол ÿстиндеги jуурканын колло бойынаҥ öрö кöдÿрерде, jудуруктый кырутыган кар jÿзине келип тÿшти.

Jас

«Узун мойынду кыш божоды,

                                  Улу jыргалду jас келди».

(Албатыныҥ ÿлгери).

Алтай улус jайлуны кары эрте кайылар, кöк öзöр, jылу ичпек jерге тудар. Кыштуны дезе одыны, эткен öлöҥи jуугаш, кышкыда салкын кирбес арка jерлерге тудатан. Кöк бачым öспöс кыштудаҥ jайлуга кöчöтöн öйди уйлар ээзинеҥ артык билип, jас келип, кар кайылза ла, тыҥ мööрöжö беретен.

– Jайлузын санангылаган. Анда кöктиҥ jаан öскöнин соок тумчуктарыла jытап ийгилеген – деп, уйлар мööрöшкöндö, Адыjоктыҥ ада-энези айдыжып отургулайтан.

Эмди jастыҥ келгенине jаҥыс ла Адыjок сÿÿнип, кÿнÿҥ сайын ÿйде отурбай, базып турган эмес, jе ачу-корон соокко кажаганы jок, öлöҥи jетпей кыйналган уйлар да jердеҥ öзÿп jаткан jажыл кöк олордыҥ буттарына ийде-кÿч берерин билгилеп, сÿÿнип тургулады. Былтыр олор jайлаган jерде, айса, мындый короонду соок болбогон, мындый соок jерге олорды, айса, кичеҥкейи jок ээзи öнöтийин кыйнаарга экелген? Jок, jажына jай турар jерге тÿрген ле барар керек деп санангылап турды.

Адыjок то анайда меҥдеп турды. Анаар барар болзо, jымжак jерлердеҥ барбайыжып келген чечектÿ кандыктар ла алтын сыргалу чомырлар казар. Энези сÿтке чомыр кайнадып, кандыкты отко быжырала, кайнаткан сÿттиҥ каймагына кожуп булгап, балдарын азыраар. Оноҥ амтанду курсакты таппас! Анайып jÿргенче каргаалар уйа тартып, jымыртказын салып, балдарын jарып алала, азыраар. Адыjок олордыҥ уйазын чачарга, балдарын öлтÿрерге сÿрекей тыҥ туружар, нениҥ учун дезе каргаа jаман куш деп, карган алтай улус айдыжатан. Бир jаманы – оок кушкаштардыҥ балдарын тебер, уйаларында jымырткаларын уурдар, азыраган такаалардыҥ jымыртказын уурдап, балдарын тееп апарар. Экинчи jаманы дезе – jас болзын, кÿс болзын, каактап туруп, кар jаадырар. Оны уккан Адыjок каргааны кöрбöзи ол болгон.

Андый jыргалду jайлуга тÿрген барарга канайда сананбас! Уйларды эмди тургуза jайлуга божотпостыҥ керегинде (тошторын сууга jыра jидирген öзöктöр бар, арайдаҥ базып jÿрген уйлар эрмек jоктоҥ тоголонор каскак jерлер бар) Адыjокты улустары эртен тура уйларла кожо кÿдÿчиге бодолду ийип тургулады.

Баштап тарыйында уйларды ол чын кÿдÿчидий кичееген. Керек дезе кендирдеҥ энезине камчы öрдирип алган; адазы ак кайыштаҥ кыйа кезеле, оныҥ учына буулап берген. Эмди бÿри öспöгöн агаштыҥ ортозына киреле, согордо, агаштар калактажып тургандый jынырай берет.

Бу тушта Адыjокты эзиртип турганы канча кобыларды тöмöн кырдыҥ бажынаҥ ойложып jаткан кардыҥ суулары болгон. Jадыкка келип тÿÿлген боро кöбÿктерди, койлор кебелген болор деп, ол кöп катап келип, аjыктап туратан, jе уйларын ол ыраак божотпойтон эди.

Ончо ло кÿндер ого ырысту болбоды. Бир катап Адыjок беш тын уй малын оок-jааныла айдап алып барган. Ончозыныҥ алдынаҥ jаан ичтÿ, оҥ мÿÿзи удура келген тындуны чике сÿзерге öнöтийин бÿткендий, ак бöс курчанып алгандый öлö уй бараткан. Оныҥ ичи jаан болгон учун оны «Кошту» деп адайтандар. Оны Адыjоктыҥ энези айылду бололо, бойыныҥ адазынаҥ онынчы jылында торбок тужунда энчиге бодоп алыптыр. Оноҥ озо аларга адазында артыкту торбок jок болгон. Оны ээчий бараткандары Коштуныҥ кыстары, кыстарыныҥ балдары болгон.

Коштуныҥ эҥ кичÿ балазы ла оныҥ кыстарыныҥ эҥ кичÿ балдары айылда артып калгылаган. Олор энелериниҥ jаш кöктиҥ jыды öдÿп калган сÿдин эмерге сакып  jадылар.

Кошту jайлуга баратан jолло балдарын баштап алган, jердеҥ чыгып келген кöкти тÿрмÿлÿ тилиле jалмай тартып jип, уур кошту ат ошкош, jайканып баратты.

Адыjоктыҥ кöзине кичÿ-кичÿ бÿктерде кандыктардыҥ jайылган чечектари каткырыжып тургандый кöрÿнди. Олорды jуулаштырар керек. Калак, сени, база бир нöкöр кожо jок! «Jе алдырбас, jаҥыскан да болзо, олорды эмеш jуулаштырар.Ончозын jеҥдеген jуучылды айылга апарар. Эртен Октула jуулаштырар!» – бу Адыjоктыҥ кату шÿÿлтези болгон.

Адыjок бÿгичекке отурала, кандыктыҥ кеен баштарын ÿзÿп, бурт этире чачып турды. Кандыктарды4 чечектери тоозы jок черÿлерге бодолды. Jаҥыс ла ол олордыҥ jÿрÿмин колго тудуп туру деп, Адыjок сананып турган. Кандыктардыҥ мойын ÿзÿжине каныккан бойынча, билинбей калыптыр.

– Ой! Кÿн кайдаар барган? – деп, Адыjок оҥдонып кыйгырала, кöрзö: оныҥ jанында бир де уй jок болды.

Эҥирде уйлар Коштуга баштадып, Адыjок jогына чике-чике jолло ого кöрÿнбей, айлына ойто jангылаган. Адыjок бир кезекке олорды истеп jÿреле, таппай калган.

Качан уйлар jанарда, Коштуныҥ тöрт jашту кызыл-чоокыр балазы jок болды. Каскак кырдаҥ тоголоноло, jадыкка кептелип, öлÿп калган уйды ол ок кÿн, тÿн кирип турарда, тапкылаган. Оныҥ керегинде адазы Адыjокты сокпоско сананган, jе энези, ыйлап туруп, айтты:

– Сой, сой! Эркелеп азыраза, jаҥыстаҥ тогус качан да болбос! Сой!..

Адазы уулын неле соготонын баштап таарыйында оҥдобогон. Айылдыҥ ичин айландыра кöрöлö, тыҥ сурады:

– Уйларды не керек коомой кабырдыҥ? Сен кайда болдыҥ? Нениҥ учун унчукпай туруҥ, тÿрген айт! Айтпас болзоҥ, ÿч jердеҥ ÿзе тартарым.

– Кандыктар jуулаштырып ойногом, – Адыjок ый öткÿре айтты. – Кандыктар сÿрекей кöп болгон… Олордыҥ эҥ артык jуучылын табарга санангам…

– Мö-ö, – кенетийин jаш бозуныҥ мööрöжи Адыjоктыҥ эрмегин ÿзе сокты.

– Ол бозуныҥ ыйын уктыҥ ба?! – адазы кыйгырган бойынча, айылдыҥ аланчыгына кыстап койгон кол киреечекти алала, айтты: – Ийтти сени мен тогус jердеҥ кезерим!

Уулын jапшыра базып, кол кирени öрö кöдÿрерде ле, Адыjок билинбей калыптыр. Качан оҥдонып келеле, кöрзö: колынаҥ кан агып jат, база öскö дö jеринде оорыҥкайлап турды. Такаа балдарын канадыла jаап, карчагадаҥ бектеп тургандый, энези уулын адазына соктырбаска тоныныҥ эдегиле jаап алган отурды.

– Тенек кижиниҥ согужы да тенек, – коркыган ÿниле энези адазына адылып турды. – Кижи агашты кирееле кезетен эди… Кижини кезетен улусты кöрбöдим. Jаҥыс уулыҥды öлтÿрип алзаҥ, сÿрекей болтон эмтириҥ…

– Анайдарда, «сой ло сой!» деп бойыҥ нениҥ учун сурадыҥ! – адазы тыҥ айдала, кол кирезин улаа jаар чачып ийеле, бойыныҥ кылыгына уйалгандый, jÿзи кызарып, чыга берди.

Адыjокты адазы баштапкы ла калганчы катап сокконы бу болгон. Оныҥ кийнинде ол уулын тыҥ сокпогон. Адыjок оноҥ улам бир неделе оорып jаткан. Эмди ол адазыныҥ сокконынаҥ да оорып jаткан эмес, айылдыҥ ичинде эки кулагы кызыл ак бозуныҥ ачымчылу мööрöжи оны тыҥ ыйладып турды. Кызыл кулак мööрöзö лö, Адыjоктыҥ кöзиниҥ jажы кожо тöгÿлип келетен болды. Оныҥ санаазында бозу оноҥ эки кöзин албай тургандый. «Мениҥ энемди сен нениҥ учун кырдаҥ тоголондырдыҥ!» – деп, сурап тургандый болды.

«Сениҥ кунукчыл кöзиҥди кöргöнчö, ач-öткÿн ÿниҥди укканча, адам киреелеп койгон болзо, торт болор эди. Мен эмди эр jажына сениҥ алдында бурулу», – Адыjок бойында анайда айдынып, кородоп туратан болды. Ол бойын бурулуга бодойло, оноҥ ары бозуга тыҥ карузып, неле де болзо, бир кичÿ ого jакшы эдип койорго jаантайын кÿÿнзеп турды. Адыjоктыҥ энези уйдыҥ öлгöн экинчи кÿнинде ол бозуга «Öскÿзек» деп ат адап берди.

 

Jайлуга кöчкöни

Jайлуга кöчöтöн öй jеткен. Jаҥыс ла кÿÿк айдыҥ ак толуны jеткелек. Бÿгÿн эҥирде айдыҥ ак толуны кöрÿнзе, эртен тура кöчöр керек. «Айдыҥ ак толуны бистиҥ jайлуга кöчÿп келгенисти кöрзин» – деп, алтай улус айдыжатан.

Учында кöчöр кÿн jеткен.

– Бис эртен слердеҥ озо кöчöрис! – деп, Адыjок Октуга ажындыра мактанган.

– Бис слердеҥ соҥдоор деп туруҥ ба? Эртен бис ончозынаҥ озо барарыс деп, адам айткан, эртен сен кöзиҥ ачкалагында, бис jайлуда болорыс! – Адыjоктыҥ мактанып айтканын Окту jаратпай, каруузын омок берди.

Окту Адыjокло jажыт болгон. Октуныҥ адазы jабыс сынду, кÿреҥ-сары чырайлу, кöп эрмек айтпас ээр эдетен ус кижи. Энези дезе байларга тере ийлеер, тон кöктöйтöн ус болгон. Ада-энези анайда иштеп, алты балазын азырагандар. Окту олордыҥ, jаанынаҥ тöмöн тоолозо, тöртинчи балазы болгон. Öскö балдары ончозы унчукпас, jобош болуп адазын тöзöгилеерде, jаҥыс Окту энезиниҥн ак чырайын, кара чачын алган. Ÿни де энезиниҥ ÿниндий омок, тыҥ болгон. Бойыныҥ бÿдÿми: колы-будыныҥ балтырлары кайыҥныҥ урыдый кату, бек jарынду уулчак болгон.

– Ол Бакаашты[1]… улу таадазын тöзöгöн. Андый ок jаан бöкö болор – деп, Октуны кöп улус айдышкан.

Ол чын ла ачынза, бойыныҥ jаан карындаштарын сабап ийетен болгон. Мерге адар болзо, чикечили чечен мылтыктый. Анайдарда, Адыjок оноҥ турказы коркып, оны тарындыра айтпай jÿрерге кичеенип турган. Оныҥ учун Окту каруузын кату да айдарда, Адыjок ого тарынганын билдиртпеске jымжак айтты:

– Бис экÿниҥ сööгибис чапты. Кандый макалу, бис карындаштар!

– Мында немези макалу? – Окту база ла кату сыркынду сурады.

– Бисти, эки карындашты, Балчактыҥ уулы Манзу согуп болбос.

– Оноҥ jаҥыс сен ле коркы! Мен оныҥ маҥдайына тутканча ла мÿÿс öскÿрип ийерим! – деп, Окту, jаан кижи чилеп, айтты. Адыjок катап оныла беришпей, токтой берген.

Кÿÿк айдыҥ он тöртинчи jаҥызы öткöн тÿн болгон. Эртен тура ийттер ÿрÿжип, уйлар мööрöжип, аттар киштежип, казан-айактар калыражып турды.

Адыjок ойгонгон ло бойынча, тышкары jÿгÿрди. Уйкузы эмеш чыгып, озо ло баштап Октуныҥ адазыныҥ айылы jаар кöрди. Ол кöчÿп бараткан эмтир. Jаҥыс кÿреҥ адына ончо немезин артып, ÿч балазын атка учкаштырып, бир балазын бойы jÿктенип, эмчек балазын ÿйи кучактанып, Окту дезе jаҥыс уйын айдап алган, кышту айлынаҥ ырай бергилептир.

– Ада! Бис нениҥ учун удаан уйуктаганыс? – айылга кирген бойынча, Адыjок тыҥ кыйгырып ийди. – Октуныҥ адазы кöчÿп барадыры!

– Баргылагай ла. Бис олорло тудуш эмес. «Аш ичкенче, меҥдебе, атка минзе, токтобо» деп сöсти ундыба, уулым, – адазы тусту чайды чöйö тартып ичеле, уулы jаар кöрбöй, айтты.

«Jаан улусла сöс блаашпай jÿр» – деп, улустары айдатан учун, Адыjок jаҥыс ла jаштанып келген кöзиле адазын кезе аjыктап, унчукпады. Адазыныҥ табыланып турганын кöргöндö, ол бу jыл кöчöргö сананбай тургандый билдирди. Jаҥыс энези казан-айакты капка салып, меҥдеп турган.

Олор ончозыныҥ кийнинеҥ кöчÿп атанган. Адазы ла энези улустыҥ кийнинеҥ кöчÿп баратканына бир де эмеш комыдап тургандары кöрÿнбейт. Олордыҥ керек дезе меҥдеп те турганы билдирбейт.

Кошту деп öлö уй ончозыныҥ алдынаҥ, оныҥ кийнинеҥ кыстары ла кыстарыныҥ балдары барадылар. Узун кыштыҥ соогына öзöгинеҥ öткÿре соктырган уйлар, калаҥызы jаан кижидий, бутары   чалыжаҥдап, эмеш ле тыҥ салкын соксо, тура jыгылгадый бараткылады. Jе олор jердеҥ öзÿп келген  кöкти тÿрмÿлÿ тилиле jалмай тартып тургулады.

Эбиреде агаштарда jайдыҥ кушкаштары келип jаткан jайды ончолоры бойлорыныҥ тилиле уткып кожоҥдожот. Ол кушкаштардыҥ ортодо jаҥыс ла баарчыктардыҥ ÿни комыдалду, чочыҥкай угулып турды. Олор ачап каргааны кöргилеп ийеле, бойлорыныҥ балдарын корыгылап jат. Токулдамалар шыҥкылдууш ÿниле кожоҥдожып, бийиктеҥ тöмöн jерге тÿжÿп тургулады.

Jол ортозына jеткилеп, jаан öзöкти тöмöн келеле, сол jанынаҥ тÿшкен кайыр кырдыҥ меезинче туура ажар керек болды. Кырдыҥ учына jууктап келеле, Адыjоктыҥ адазы теҥери jаар кöрÿп, нени де бойында алкана берди.

Адыjок оныҥ сöзин угарга адазына jууктап келеле, кöрзö: оныҥ чырайы коркыган кижиниҥ чырайындый эмтир. Айдып турган сöстöринеҥ Адыjокко угулганы:

Агын суу болгожын,

Тайыс кечÿ ол берзин!

Бийик туу болгожын,

Jабыс ажу ол берзин!

– Уйларды чого айдаба, бойлорыныҥ табыла баргылазын, – алкыжын айдып божодоло, адазы уулына айтты.

Кошту уйларды баштап алала, кырды öрö аттыҥ чичкечек jолыла баратты. Оныҥ чарбак ичи jолдыҥ jанында оогожок тегенектерди jыга базып баратты, оныҥ jеерен ле апагаш тÿги тегенектерге бир эмештеҥ артып турды. Меесте кÿнге удура каткырыжып кöк öзÿп jатты. Кÿн бойыныҥ изÿзин олорго кысканбай берип турды.

Jолдыҥ алтыгы jанында беш агаштыҥ сынындый бийик каскак. Ол каскактыҥ алдында Кыралайдыҥ суузы кардыҥ суузын бойына кожуп алала, агаш-ташка согулып jÿс башка кожоҥдоп, алтан башка кыйгырып jатты.

Адыjок адазына кайра кöрзö, оныҥ jÿзи кан jок, куп-куу болуп соой бертир. Оны кöргöн Адыjоктыҥ таманынаҥ башталган соок jалкыннаҥ тÿрген öдÿп, чачын öрö атрайтып ийерде, бöрÿги тÿшпезин деп санангандый, ол бажын ала койды.

«Баштапкы катап бараткан эмес, ол неге коркып jат?» – деп, Адыjок бойында айдынды.

Оныҥ эки кöзи Öскÿзекти ле кöрÿп турды. «Бу бийик каскактаҥ ол ло ашпаза, jакшы болор эди» – деп сананып баратты.

Jе Öскÿзек бир де эмеш коркып турганы jок, карын ÿзеери чичке jолдоҥ туура базып, койу öлöҥдöрди ÿзе тартып, чайнап баратты. Оны кöргöн Адыjоктыҥ коркыыры чала токтоды. «Мен Öскÿзектеҥ коомой бо?» – деп, ол бойында сананды.

Каскакты öткöн соҥында Адыjоктыҥ адазыныҥ чырайына кан ойто тартылып келди.

Jе анча-мынча болголокто, ол сууныҥ табыжы ла куштардыҥ кожоҥыныҥ ортозында кандый да кижиниҥ комыдалду кыйгызы угулды.

– Эзирик кижи кыйгырат па?

– Эзирик кижи кайдаҥ келетен? – адазы Адыjокко каруузын берди.

Удабай Адыjок саҥ башка неме кöрди: олордоҥ тыҥ ыраак эмес jаткан Малчы деп jокту кижи, уйы jолдыҥ алтыгы jанында тыт jадыкка арказы тöмöн болуп кебелип каларда, оныҥ мÿÿзинеҥ тудуп алган, улусты болушка кычырып, кыйгырып турды. Оныҥ ÿч балазы ыйлашкылап тургулады. Ÿйи дезе jадыкты малтала кезип, кара тери jÿзин jолдоп агып турды. Сары кöстÿктÿ кара ийдичек кебелген уйды кезе аjыктап, тилин jаланып отурды.

– Кайран öрöкöн, мениҥ тÿбегиме болужыгар! – деп, Малчы Адыjоктыҥ адазын кöргöн бойынча, тыҥ кыйгырды.

– Бу тÿс jерге уй канайып jыгылды? – деп, Адыjоктыҥ адазы сурады.

– Балчактыҥ уулы Манзу бистиҥ кийнибистен jаба jеделе, уйдыҥ ÿсти jанынаҥ коштой öдöрдö, уй jыгылган. Канайып туруҥ дезем, каткырала, маҥтада берген… Jе тÿрген болужыгар, кудай слерди алказын! – Малчы, jÿзиндеги терин кой терези эски тоныныҥ jеҥиле арчып, сурады. Оныҥ эки тизези тÿрген суудагы тал ошкош тырлап турды. Кара кöзиниҥ ичи толтыра jашту эмтир.

Адыjок адазынаҥ озо уйга jÿгÿрип келеле, мÿÿзинеҥ ала койды. Ак-чоокыр уй öчöмик jажыл кöзиле кылчайып кöрди. «Э-э, балам, мени öлÿмнеҥ сен канайып айрып алатан эдиҥ?» – деп айдып jаткандый болды.

– Ада! – Адыjок тыҥ ÿнденип айтты. – Тÿрген келип, уйды öрö тургузарга болуш!

Jе адазы тыҥ меҥдеп турганы билдирбей, нени де шымыранып, оноҥ уйга араай базып келди…

Качан Малчыныҥ jаҥыс уйы jолго туруп, бажын булгап, эдирмендÿ тилин jаланып турарда, ÿч балазы кöстиҥ jажын öткÿре каткырынып, уйдыҥ соок тумчугын окшогылап, кабыргазына jöлöнгилеп, тÿктерин бойлорына jапшыргылап тургулады. Чоокыр уйдыҥ бозузы куйругын сÿÿнчилÿ шыйманып, энезин эмип турды.

Бу тушта Адыjоктыҥ сагыжына Öскÿзектиҥ энези кирди. «Эх, сени, бистиҥ уй тоголонор тушта адам ла Малчы анда болгон болзо, база мынайда öлтÿрбей айрып алар эди» – Адыjок кородоп сананды. Ол эрик jокто Малчыныҥ балдарыныҥ сÿÿнижиле кожо сÿÿнип турды. Эмди Адыjок кöрÿп турза, байагы ла бойынча сÿÿнбей отурганы сары кöстÿктÿ кара ийт болды. Ол керек дезе уйдын jаткан jерин барып jытап, уйдыҥ öлбöгöнине кородоп тургандый болды.

– Слер ол Манзуга чыдап болбодыгар ба? – Адыjок, чыдап болбой, Малчыдаҥ сурады.

– Мен ого канайып чыдайтан эдим, балам.

– Бис Октула экÿ оноҥ бир де эмеш коркыбас эдибис!

– Балчактаҥ база коркыбас бедигер? – Адыjоктыҥ адазы jара киришти.

– Jаанап келзебис, оноҥ коркыбазыс!

– Сокпостыҥ токпогы jаан, – адазы, туура кöрÿп, айдала, ичкери басты.

Адыjок адазыныҥ айткан сöзин аайлабады, jе Манзуны jаман кöрöтöни оноҥ тыҥ öзÿп, «Бу керекти мен ончозын Октуга айдып берерим» – деп, ол бойында бек сананып алды. Оноҥ ары кöндÿгерде, Малчыныҥ ÿйи уйын jединип алды. Эки балазы эки jанынча, бир балазы кийнинде, уйды эбиреде курчап алган баскылады.

– Jаҥыс уйыма сÿт тÿшсе, мен слердиҥ болушты ундыбазым, öрöкöн, бир тажуур аракы быжу болор! – Малчы Адыjоктыҥ адазына сÿÿнчилÿ кöзиле кöрÿп, айтты.

– Сениҥ сöзине кудай керечи болзын, - Адыjоктыҥ адазы, теҥери тÿбине кöрÿп, айдала, ичкери кöндÿкти.

Тууныҥ эдегинде jараш чечектÿ агычак олорды сÿÿнчилÿ уткып jатты…

Jайлуга jеткиледи. Олордыҥ jайлузы эки сууныҥ белтиринде болгон. Таштаҥ ташка согулып турган сууныҥ табыжы, кушкаштардыҥ кожоҥы, jердеҥ öзÿп jаткан чечектердиҥ jараш jыды Адыjокты эзиртип турды. Ол эмди ле jердиҥ а4ындый таштаҥ ташка, кырдаҥ кырга jÿгÿре берерге турды, jе адазы болдыртпай jакыган:

– Jаҥы jерге келгенде, кудайга бажыратан jаҥду. Сен ыраак jÿгÿрбе.

Айылда от jаранып кÿйген соҥында Адыjоктыҥ адазы балдарына ончозына арчыннаҥ туттурала, бойы база алып, араай алкап баштады:

                                          Ак-сары атту от эне!

                                          Алтын тонду ак jалкын

Чийди болзо быжырган сен,

Тоҥды болзо эргискен сен.

Талкан кÿлиҥ чокту jатсын.

Таш очогыҥ кызу турзын.

Алкап божойло, арчыннаҥ бойы озо отко таштаарда, билези оны ээчий таштагылады.

Наброскалар

Адыjок таадазынаҥ уккан чöрчöктöр аайынча бойын баатырларга бодоп, туркаары ок-саадакты бойынаҥ айрыбайтан. Бийик кырларга чыгып келгенде, оҥ колыныҥ сабарын öрö уулап, теҥериниҥ тÿбине jол чийе тартып тургандый, туманды чийе тартып jÿретен. Кезикте ол бойыныҥ сынын карагайдый  кöрÿп сананатан.

Кайыҥныҥ будагында отурган боро кучкаштарды jаҥыс окло тизе адып аларга албаданып jÿретен. Оныҥ санаазында jаҥыс окло аткан алуны бойы кöдÿрип болбой салза, адазын барып айбылаар, адазы келеле: «Сен торт ло чын баатыр кижи болдыҥ» – деп мактаар. Мындый сагышты Адыjок jаҥыс ла уйкуда ундыйтан. Эртен тура тÿндÿкке келип отурган кучкаштыҥ табыжына Адыjок ойгоноло, jанында jаткан ок-jааны ала койып, олорды адып туратан. Баатыр кептÿ аҥдаш эртен турадаҥ эҥирге jетире болотон. Мындый аҥдаштаҥ Адыjок торт тыҥ эзирик кижидий jÿретен.

Jеткер

Чынын айдар болзо, Адыjок öскö балдар чылап, аҥ керегин тыҥ кичеебейтен. Jе ондый да болзо, jаан улус кÿскиде аҥдап атанарга шыйдынар тушта, оныҥ jÿреги база токынабай туратан. Черткени, чактырманы тÿн-тÿш эдетен. Öскö улустыҥ эткенин jаратпас, бойыныҥ ла эткени jакшы, ол эмезе адазыныҥ кичÿ карындажыныҥ эткенин jарадатан. Ол анчада ла jааны сÿрекей jакшы эдет. Тегенниҥ кургак будагынаҥ курч эдип саптап салза, эликти де jыга адардаҥ маат jок.

Адыjок тирÿ эликти jуугынаҥ качан да кöрбöгöн, аткан эликти кöп кöргöн. Эликтиҥ jажыл öлÿмтик кöзин, кара тумчугын, jымжак jайылчаҥ тÿгин, талбак кулагын, чичке-сары буды-колын, курч болоттон эткендий туйгактарын Адыjок эрке кöрÿп, ачынып туратан: «Мындый jакшы, jараш аҥды нениҥ учун öлтÿрген, мен болзом, ончозын колло сыймап кöрöлö, бойыҥныҥ jыргап jÿрген алтайына бар, – деп айдар эдим». Jе ондый да болзо, эликтиҥ эдин Адыjок сÿÿп jийтен.

Аҥчылар jыштаҥ тийиҥ, киш öлтÿрерге атанды. Адыjок кыштуныҥ кендирине jуулган кучкаштарды аҥдаарга чактырмазыныҥ jаазын онтоп туруп тартты. Болчок башту саадагын октоды. Кучкашты ол сÿÿри башту окло атпайтан: кучкаш öлö берер. Болчок баштула адар болзо кучкаш талар. Оны оҥдолтып алала, азыраарга кем jок.

Айылга чактырмазын куруп ла аларда, тÿнÿкте боро кучкаштар кожоҥдожо бергиледи. Адыjок оноор кöрзö: кучкаштар толтыра отурылар. Ол сÿÿнди: «Ырысту аҥчыга аҥ бойы келетен эмтир».

Jаазын тартып алган чактырманы öрö кöдÿрип ле келеткенде, кириш божонды. Ок эпши jанында турган jааназы jаар ууланды.

– Jо-оо! – деп, ол тыҥ ÿнденеле, jыгылды.

– Кижиниҥ бажы ойылды!.. Jааназын öлтÿрди! – туш талазынаҥ кыйгы угулды.

Адыjок бир де эмеш сананбай, чактырманы таштайла, айылдаҥ чыгара jÿгÿрди.

– Туда-ар оны, ол jааназын öлтÿре аткан!..

– Кийнинеҥ jÿгÿреер!..

– Ол jааназын чын ла öлтÿрген бе? Мен оны! – Бу калганчы кыйгы Адыjоктыҥ адазыныҥ кыйгызы болгон.

Адазы ого карузып, сокпойтон керегинде ол бир кезекке токтойло, кайра кöрди. Jок, ичи ачык чамчалу адазы колында тал чыбыкту келеткен эмтир. Оны кöргöн Адыjоктыҥ буды jердеҥ öрö кöдÿриле бергендий болды. Сыртында билдирткен соок jÿрегиниҥ одожында келди. Оныҥ кийнинеҥ jаҥыс та кару адазы эмес, jе тоозы jок улус оны сÿрÿжип келип jат деп сананды. Ол эмди кайра кöрбöй барады. Незин кöрöр? Оныҥ кару адазы колында чыбыкту сÿрÿжип келеткенде, ол улуста ого килеер бир де кижи jок. Öскö керек эткен болзо, jааназы ок болужар эди, jааназы эмди jок, – ол байла, оттыҥ jанында jыгылып, каны да ÿзе агып jатакан болбой кайсын. Адыjок онойдо сананып, там ла jÿгÿрди. Бу сагыштыҥ ортодо ол jааназыныҥ учун бойы да ыйлагадый кирелÿ болды. Öскö кижи jааназын онойдо аткан болзо, Адыjок оныҥ öчин тутканча ла алар эди. Оныҥ буды jÿгÿргенинеҥ чагы чыкты. Кийниндеги улустыҥ табыжы угулбайт. Онойдордо, ол айлынаҥ ыраган туру… Кÿн ажа бериптир. Удабас тÿн кирер. Адыjок айлынаҥ ыраак jаҥыскан качан да jÿрбейтен. «Эҥир кирзе ле тууныҥ, сууныҥ ээлери öрö-тöмöн баскылайтан» деп, jаан улустын айдыжып туратанын ол кöп угуп jÿрген. Канайдатан болотон? Олордоҥ канайып айрылатан?

Тазылыла кодорылып, jыгылган ÿч кучак болгодый тыт jадыктыҥ алдына киреле, jатты. Энезиниҥ ÿреткенин эске алынала шымыранды:

«Адыган тайгам, Ак-jайыгым, jеткердеҥ мени аргадагар».

Ол ок тарыйын бойында сананды: «Кижи öлтÿрген учун олор карын мени бойымды бурулайтан болбозын».

Тÿн киргелекте, jанарга сананды. Jадыктыҥ алдынаҥ бажын чыгарып кöрди. Кöп таандар конотон jерлерине быjыктажып, öзöкти öрö учуп бараттылар. Ÿч-тöрт кире каргаа олордыҥ кийнинеҥ: «бисти таштабагар, кожо конолдор» дежип тургандый калактажып, учуп бараткылады. Олор эмди койу будакту jышка барып, jаҥыс jерге кожо конор. Кандый макалу!

Адыjок дезе jаҥыскан.

Чын ла jанатан ба? Кайдатан?

Jок, ол jанбас. Не де болзо, ол мында ла артар.

Улус оны кижи öлтÿреечи деп айдыжадылар. Чынын алза, ол бурулу эмес. Кучкаштар ла адазы бурулу ине: чактырманыҥ jаазын адазы jазаган, кучкаштарды да тÿнÿкке кем кычырган? Бойлоры келип отургандар.

Айса, jааназы алдырбаган? Ол окты кöрöлö, бажына тийер болор деп коркыйла, jыгылган эмес пе? Айса ол тегин jерге jÿгÿрген, jÿгÿрбес керек болгон.

Кÿски караҥуй эҥир jабылып келди. Адыjоктыҥ эки келтейинеҥ jыбар jаба эреп келгендий болды. Бирде эди оттый изип келет, удабай ойто соой берет.

Эмди ле ойто jÿгÿргенче, айлына jанар керек. Кемге барар? Адазы оны кöрöр кÿÿни jок, нениҥ учун дезе, ол адазыныҥ кару энезин öлтÿре аткан. Ого ÿзеери Адыjоктыҥ качып jÿгÿргенин кöп  балдар кöргöн. Ондо оныҥ öштÿлери де, наjылары да бар болгон. Олор эмди де айлына киргилебеген: Адыjоктыҥ ойто келерин сакып тургулаганы jарт. Анчада ла бай Балчактыҥ кöзи кылчыр Манзу деп jакшыркак уулы Адыjоктыҥ коркыйла, ойто келгенин кöрзö, сÿрекей сÿÿнер. Ончо улуска угуза кыйгырар:

– Адыjок коркынча-ак,  Адыjок койон, Адыjок куш jÿректÿ,  Адыjок кады-ыт.

«Jок, торт бу jадыктыҥ алдына, сууныҥ ээлерине öлтÿртейин. Ойто барыш jок!..» – деп, Адыjок сананып jатты.

Ол кöзин jумуп алды. Эки кулагы шуулап, jÿреги тÿрген согулып турды. Оныҥ тынын аларга кандый да коркушту не де келзе, кöзин ачпаска бек сананды. Оныҥ чырайына кöрбöс, ол öлгöн кижи болуп jадар. Айса, келген кöрмöс керексибей, кöндÿре öдö берердеҥ маат jок. Ол тушта эртен тура Адыjок эки мыкынын тайанып алала, айылдардыҥ ортозына базып барар. Оныҥ jерге конуп келгенине ончозы кайкажар:

«Jети jашту бала jерге, коркыбай, канайып конгон?»

Оныҥ ады-чуузы Алтай ичине jар болор. Ол тушта оныҥ наjылары да, öштÿлери де ончозы кайкажар. Адыjокко туштаарга ыраактаҥ кöп улус келер. Jааназы öлбöгöн болзо, эртен Адыjокты ыйлап туруп окшоор:

«Кайран балам, jерге jаҥыскан канайып кондыҥ? Мен дезе сени тÿниле бедиреп, таппагам. Сен коркыбас кÿлÿк кижи эмтириҥ…»

Соок тÿжÿп, тÿн кирди. Jок эртенге jетире, байла jадып болбос болор. Кандый да кара барыҥкый немелер оноор jууктап келеткен ошкош. Кайда да тÿҥÿрдиҥ табыжындый неме тÿҥкÿлдейт. Айса болзо, адазы камды камдадып, бедиреп келеткен болбос по? Jок, бу бойыныҥ jÿрегиниҥ табыжы эмтир.

Кандый бир тÿбек болзо, кижи ыйлап алганда, jÿрегине jеҥил боло берет деп, jааназы айдатан. Ыйлаза кайдар?

Jок, эмди ыйлаарга jарабас. Айса, бир не-неме оны таппастаҥ маат jок. Ого ÿзеери энези айдатан: «Эр кижи ыйлабайтан, кыс эмес» .

Кыс болорго Адыjок качан да jöпсинер кÿÿни jок болгон.

Айдарда кайдар?

Байла, öлÿмнеҥ jастыгар арга jок туру. Адыjок эмди торт сананды: «Мен бÿгÿн бу jадыктыҥ алдына öлöрим. Мениҥ мында jатканымды бачым таап болбостор. Кöп улус jуулар, ончозы jадыктардыҥ алдынаҥ, jыраалардаҥ бедреерлер, оны таппастар. Адазы ыйлаар:

«Кайран jаҥыс уулымды коркытпазам кайдат. Эмди ондый уулды кайдаҥ аларым».

Jааназы айдар: «Адыjок балам öлгöнчö, карган мен öлзöм кайдар? Jааны-jажыла кайткан улус, баланы ондый тыҥ коркыткан?»

Бу сагышты Адыjок сананарда, ого улус онойдо ачынып турганына маказы канып jатты.

– Адыjо-ок! Балам!.. – кенетийин кайда да чöйö тарткан jымжак ÿн угулды.

Адыjок тургуза ла адазыныҥ ÿнин таныды. Jе ол унчукпай, кöзин ачпай, уйуктап jаткан кижи болуп jатты.

– Балам, jаналы. Jаанаҥ алдырган jок, «баламды неге коркыттаар» деп, бисти чугулдап jат. Тур, jаналы! – адазы кычырды.

Бу сöсти ээчий оныҥ колынаҥ jымжак, jылу колду кижи келип туткан.

Качан Адыjок кöрÿп ийерде, адазы оныҥ колынаҥ тудуп алган кÿлÿмзиренип турды.

 

Ч.И. Енчинов

Аргымак

 

Тÿнде мениҥ нöкöрим,

Тÿште мениҥ канадым,

Jÿгÿрÿк адым аргымак,

Jуу jерине баралык.

 

Öштöп келген öштÿни

Öлтÿре тепсей базалык,

Ырысту тöрöл jеристи

Ылтам корып алалык.

 

Канду jуудаҥ чыгала,

Сениҥ сыныҥ сергизин.

Калапту баатыр бололо,

Мениҥ jÿрÿм jаранзын.

 

Ай канатту шоҥкорым

Ай канатту шоҥкорым,

Кайда учуп барадыҥ?

Айдар мениҥ сöзимди

Кайа кöрÿп тыҥдазан.

 

Кöк теҥери тÿбиле,

Ак булуттыҥ ÿстиле

Кöргöн jаҥыс эжиме

Кожоҥымды jетирзеҥ.

 

Канду jууга киргенде,

Кайра ойто кöрбöзин.

Öштÿлерди кырганда,

Öлöрин ол билбезин.

 

Фашисттерди jоголтып,

Ады чыккан эр болзын.

Айлы-jуртын сананып,

Амыр jанып, ол келзин.

 

Ай канатту шоҥкорым,

Jуу jерине сен учсаҥ.

Анда jÿрген эжиме

Бу сöстöрим jетирзеҥ.

 

Алтай баатырлар

Бис jуучыл алтайлар,

                    алтайлар,

Ады чыккан баатырлар

                     баатырлар.

Кайран тöрöл jер учун,

                       jер учун,

Каныбысты кысканбас,

                   кысканбас.

Кайран Совет jаҥ учун,

                      Jаҥ учун,      

Тыныбысты кысканбас,

                 кысканбас.

Минген бистиҥ аттарыс,

                         аттарыс

Салкын кептÿ маҥтады,

                      маҥтады.   

Колдо бистиҥ ÿлдÿбис,

                        ÿлдÿбис,

Jалкын болуп, чагылды,

                    чагылды.

Шуурмакту сууларды,

                    сууларды

Кече шуҥуп барарыс,

                     барарыс.        

Шуурганду чöлдöрди,

                Чöлдöрди

Öдö jелип барарыс,

                 барарыс.

Бис jуучыл алтайлар,

                  алтайлар,

Ады чыккан баатырлар

                  баатырлар.

Кайран тöрöл jер учун,

                      Jер учун

Каныбысты кысканбас,

                    кысканбас.

Кайран Совет jаҥ учун,

                      jаҥ учун                                

Тыныбысты кысканбас,

                     кысканбас!

 



[1] Кадын ичинде Эликманар аймагында jаткан маймалар ла чаптыларда Кукаш-майман, Бакааш-майман эки бöкö бар болгон деп эрмек бар. (Автор).

П.В.Кучияк

(Алтай легенда). 

АЛТАЙДЫҤ ТУУЛАРЫНДА КЫШ

ХУДОЖЕСТЕННЫЙ ПРОИЗВЕДЕНИЕЛЕРДИҤ JУУНТЫЗЫ

 

АЛТЫН ТАҤДАК JАДЫРЫ

 


Мо
ҥӱн суудый јылдыстарлу 
К
ӧк-чаҥкыр теҥери алдында,
Ј
ӱзӱн јараш тӱмен чечектӱ 
Кеен б
ӱткен Алтайда 
Јокту А
ҥчы шыралап јуртады. 
Ја
ҥыс боро атту болгон,
Ја
ҥыс кӧк уй сааган. 
Јардында кийип ј
ӱргени 
Јабага терези к
ӱрмек тон,
Будына кийип ј
ӱргени 
Булгуш ошкош эски
ӧдӱк. 
Ондый да болзо, а
ҥчы кижини
Чечен мылтыгы азырайтан. 
А
ҥдап јӱрӱп аай болгондо, 
Элде
ҥ алган кару ӱйин, 
Эки јакшы арке балазын. 
А
ҥ-куш эдиле азырады.
Артканыла байга алым т
ӧлӧп,
Јайза
ҥга калан, камга тарту

Тутагы јоктоҥ тӧлӧп јӱрди, 

Торо карындарын толтырып турды.


Бир катап јокту а
ҥчы
Соок кышта а
ҥдап барды. 
Айга јуук а
ҥдап јӱреле, 
Алты тийи
ҥ адып алды. 
Айылына кунукчыл ойто келип, 
Ачу короны бадышпай келди,
-Айылдаштарыма јетиреле, 
Ашка толуп алгайым-деди.
Айылыны
ҥ бозогозын алтап јадала:
ӧзим не керек јоголбогон?-деди.
Торко тонду Торјын бай 
От јанында отурды: 
-Кулагым с
ӱгӱнзин, Аҥчы, 
Канчаны таап, јанды
ҥ сен? 
Јажырбай, меге айдып бер; 
Јаман неме болбос,-деди. 
Сарју чылап кайылып', 
Са
ҥыс ошкош јапшынып келди,
Агаш‚ ташту Алтайга 
Айга јуук а
ҥдап јӱрдим, 
Азык-т
ӱлӱк божогондо, 
Алты ла тийи
ҥ адып јандым, 
Артык неме таппадым‚-деп 
А
ҥчы араай онойдо айдып, 
Эки тизези тырлажа берди...
Ай-ай-ай! Ас ок эмтир, 
Је, алтыны да атканы
ҥ јакшы. 
Алымлы неле т
ӧлӧӧр эдиҥ
База да баратан јерим к
ӧп, 
Узатпай, тийи
ҥдериҥ алып бер.
Торко тонду Торјын бай 
Калганчызын а
ҥчыга айдып
Торко тоныны
ҥ эдегин тӱзедип,

Каткырганча ӧрӧ турды. 
Арга јокто јокту А
ҥчы 
Арчымагына колын сунды, 
Алты тийи
ҥин чыгара тартала, 
Ачап байга берип, айтты: 
-Алыгар... турганы алты эди...-
Адам, тий
ҥдерди не бердиҥ? -
К
ӧстӧриниҥ јаштары мӧлтӱрежип,

Балдары адазынаҥ сурагылады.
-Не керек... Јааназагар, билеригер!-
Адазы балдарына карузын берди
Аргазы јокто
ҥ тӧмӧн кӧрди... 
Экинчизин А
ҥчы аҥдап атанды. 
Эки айды тайгада
ӧткӱрди. 
"Јокты
ҥ јолы ол айас барар“-деген 
Албатыны
ҥ кеп сӧзине 
А
ҥчыныҥ јӱрӱми база келишти. 
Турганы јаныс киш
ӧлтирип, 
Ойто А
ҥчы кунукчыл јанды. 
Адына
ҥ тӱжерге јеткелекте,
Ачап темичи једип келди; 
К
ӧпти кыйнаган Кӧкшин темичи 
А
ҥчыны кӧрӱп, мынайда айтты:
-Јайзанга калан т
ӧлӧйтӧни 
Јажына учурлу неме эди. 
Канчаны таап, айылы
ҥа јандыҥ
Јажырбай, меге айдып бер?
-Алтан к
ӱн аҥдаган эдим, 
Ја
ҥыс кишти ӧлтирип јандым, 
Артык неме таппадым‚-деп 
Арайда
ҥла Аҥчы карузын берин, 
Адына
ҥ кунукчылду тӱшти. 
Торсук учуктары
ӱзӱлгендий,
Эки буды божой берди, 
Соокко ты
ҥ тоҥгондый, 
Эки јаагы копулдай берди:
-Ол до тапканы
ҥ јакшы эмей, 
Каланды неле т
ӧлӧӧрр эдиҥ
Кишти бери алып бер.

Каланга бодоп алайын.
-Бербек эрдин јаланып, 
К
ӧкшин темичи онойдо айтты. 
Аргазы јок јокту А
ҥчы
Ары к
ӧрӱп ыйлап ийди. 
Койынындагы кара кижин
К
ӧкшин темичиге алып берди. 
Катуланган чугулду к
ӧзиле 
К
ӧкшин темичини ӱйдежип ийеле, 
Карык санаалу А
ҥчы бойы. 
Айылына киреле, мынайда айтты: 
"Мындый ј
ӱрӱмнеҥӧлӧтӧнис маат јок!

Эки балабыс ӧскÿс калар!"
-Адабыс келди, -деп балдары айтты.
Öрö турарга кÿчтери јетпеди.
-Балдарыбыс озо
öлöргö туры...
Олорло кожо мени к
öмöрзиҥ...
-Јок, олор
öлбöс!
-Эмдеер арга бар ба? Бедирезе
ҥ!
Кайралду камна
ҥ барып. 
Алкыш быйанды сураза
ҥ, -
А
ҥчыныҥ эмегени онойдо айдып, 
Ачуун бадыштырбай ыйлай берди.
А
ҥчы аргазын таппай туруп, 
Айылдарда
ҥ аракы сурап алды.
Камны
ҥ айылына кирип келип,
Чöг
öдöп отурып, јайнады. 
Кам А
ҥчыга кылчайып кöрÿп, 
Ачу аракыда
ҥ амзап ичти.
Кабагын т
öмöн јемире кöрöп, 
Эки катап эстеп ийди: 
-Је болды, ты
ҥ кыйгырба! 
Эки бала
ҥды јазайын дезеҥ
Эки малды тайарга керек. 
Оны
ҥ аргазын табарыҥба?
Эки кижини јасканы учун 
Тартуны колго берери
ҥ бе ?-
А
ҥчыдаҥ кам онойдо сурады.
-Эки балам
öлбöйтöн болзо, 
Ја
ҥыс уйымды тайдырарым, 
Адымды да тартуга берерим! 
Айбымды турген угыгар‚-деп 
А
ҥчы калганчыда тыҥ айдып,
Јерге јетире бажырды. 
А
ҥчы онойдо уйдаҥ айырылып,
Ја
ҥыс адын тартуга берди.
Јети к
ÿн öтпöй туруп,
Эки балазы
öлö берди.
Öрткö кÿйген аштый
А
ҥчы јаҥыскан артып калды.
Учы јок ачуга т
ÿжÿп,
Комудалду кыйгырып ийди:
"Койу с
ÿдиле азыраган уйым, 
Койынданып эркелеген балдарым кайда? 
Аркада
ҥ тайгага чыгатан
Ја
ҥыс адым мениҥ кайда?
Улус та т
öгÿндейт"

Кудай да тöгÿндейт!.."
А
ҥчы сагышка тÿже берди,
Айландыра јонно
ҥ болуш бедиреди.
Алымы база да
öзÿп јатты, 
Каланы катапла к
öптöди.
Кара булутка б
ӱркеткендий 
Кара б
ӱрӱҥге тӱже берди. 
Торјын байды
ҥ кара јоргозы 
А
ҥчыныҥ чакызында турар болды.

"Алым учун ӱйиҥ бер‚“-деп 
А
ҥчыны Торјын электеер болды.
Калганчыда А
ҥчы ӱйине айтты: 
(Онын с
ӧзи онту болды.)
„Јокту улуска ырыс јок, 
Нени
ҥ учун јадар іаҥду?
Кижини кижи јийтен 
Учур кайда
ҥ келген болгон?
Алтай
ӱстин алты айланып, 
Албаты јонго мен ј
ӱредим. 
Алтай
ӱстинде јуртаган 
Алтн албатыда
ҥ барып угадым, 
Јер
ӱстинде јуртаган 
Јетен јонно
ҥ мен сурайдым: 
Јарык к
ӱнниҥ алдында 
Јайза
ҥды коркыдар ийде бар ба?

Бастыра јердин ӱстинде 
Байды јоксырадар неме бар ба?

Јоктуныҥ јаҥызын јиген 
Камды мекелеер с
ӱме бар ба?

Караҥуйды јарыдар кӱн бар ба?
Оны билер ойгорды таппаганча, 
Ойто айылыма јанбазым. 
Бис эк
ӱ база катап, 
Бу айылыбыска тушташпазыбыс...

"-Аҥчы ӱйине онойдо айтты,
Оно
ҥ колынаҥ эзендежеле, 
Кунукчылду айылына
ҥ чыкты, 
Је
ҥил базып јӱре берди... 
Алтайды
ҥӱстин алты айланды,

Алтайдыҥ јолдорына ӱзе басты.
Јерди
ҥӱстин јети эбирди, 
Узун јолдорды је
ҥдеп чыкты! 
Је, јайза
ҥдарды јеҥдейтен 
Ийде к
ӱч кӧрӱнбейт.

Байлардыҥ эрдин кургадатан 
Башка с
ӱме табылбайт. 
Калју камды колго тудатан 
Ойгор с
ӱме јолыкпайт... 
Ч
ӧп чӧлкӧлӧ ажанып,
Јер болгонына амырап ј
ӱрди. 
База, база келерде‚ 
Эки таманы уладай берди. 
Сурай, сурай ј
ӱрерде
Эрмек-тили арый берди. 
Бу тушта а
ҥчыга сезилип,
Ӧлӱмниҥ орозы кӧрӱнип јадат.

Јаркынду кӱн кӧрӱнбей турат!
Јатса, ойто турбагадый болот.
Ј
ӱк арайдаҥ эҥмектеп, Аҥчы
Бийик тууга чыгып келди. 
Арып калган к
ӧстӧриле 
Айландыра ши
ҥдеп кӧрди. 
ӧс кабайдаҥ ала
Шыралап
ӧскӧн бойыма, 
Јонны
ҥ ачу ыжына 
Јидирип салган к
ӧзиме
Јаркынду к
ӱн кайдаҥ кӧрӱнер?
Јакшы ырысты кем берер? 
Ачанада
ҥ мени ӧлтирбей алар, 
Алып баатыр кайда бар?“

Аҥчы јокту кӧӧркий 
Ачуун тартынып кыйгырды. 
Ары к
ӧрӧлӧ, ойто кӧргӧлӧктӧ,
Кыйгы ја
ҥылгазы јылыйгалакта, 
Јер те
ҥери силкине берди. 
Алтай
ӱстин јарыдып, 
Ачулу јерди к
ӧстӧп, 
А
ҥчыныҥ кыйгызын уккандый 
Ак булут к
ӧчӱп келди.
Айды
ҥ‚ кӱнниҥ чыгыш јанында 
Алтын та
ҥдак јарый берди. 
К
ӱнниҥ јараш јаркынына 
Айдын јарныны коштой турды.
А
ҥчы эмди кӧрӱп турза: 
Карлагаштый албаты баштаган, 
Ја
ҥыс сӧзинеҥ јер торгылган, 
Эр
ӱ јакшы чырайлу бӱткен,

Эрдеҥ артык ийделӱ бӱткен,
Бир баатыр келбей кайтты.
Кабактары оны
ҥ кырлардый!
Эки к
ӧзи от јалбышту!
Телекейге јаркыны јайылган,
Чокум кызыл мааны к
ӧдӱргён , 
О
ҥ колына кӱн чалыткан,

Сол колына ай чалыткан,
Айткан с
ӧзи кӱкӱрт кептӱ
Алтай
ӱстине јаҥылына берген,
А
ҥчыдаҥ ол мынайда сурады:
ӱнге, тӱшке ыйлап јӱрер, 
Кайда
ҥ келген кижи эдиҥ?-
Оны уккан јокту А
ҥчы
Ойто карузын мынайда айтты:
-Балада
ҥ ала байларга иштегем,
Канча к
ӱчимди тегин бергем. 
Арт учында келеримде, 
Јардыма кийер кийимим јок, 
Аштаганым тойгузар курсагым јок.

Аҥдап јӱрӱп тапканымды 
Алым деп байлар алат, 
Калан деп јайза
ҥдар алат, 
Тарту деп камдар алат, 
Кара кускундый, кетешкилеп тургылайт,

Колыбыстаҥ былаап алгылайт,
Конорго амыр бергилебейт.
Мени
ҥ комудалым угарыгар ба? 
Мендий јоктуларга болужарыгар ба?-
Комудап ј
ӱрген аҥчы, бери ук:
- Мени
ҥ ийделу табарумнаҥ 
Јайза
ҥныҥ јаҥы јажына јоголды, 
Байларды
ҥ тиштери оодылды, 
Тойбос оосторы кургады. 
Камдарды
ҥ кара мекези 
Кара тозындый ташталды.
Јоктуларды
ҥ колыныҥ кӱчи 
Ойто бойлорына айланып јанар, 
Аткан а
ҥыгар бойыгарда артар,

Азыраган малыгар амыр турар, 
Јадын-ј
ӱрӱмигер ӧҥжӱп, 
Ја
ҥыс биледий ӧмӧлӱ болор! -

От јалкынду ол баатыр 
А
ҥчыга онойдо айдып берди. 
Ондо турган албаты-јон 
Оны
ҥ сӧзин керелеп ийди: 
-Айы јок бойыбыска 
Јаркынду айды к
ӧргӱскен! 
К
ӱни јок бойыбыска 
Из
ӱ кӱнди јарыткан! 
Албатыны
ӧлӱмнеҥ айырыган,
Ады-јолыгар слерди
ҥ кем? 
Ада-т
ӧрӧлигер кайда болор? 
Оны мен угуп алала, 
Ончо јонго јарлап барайын.
Јокту албатыга айдып, 
Канча
ӱйеге адап јӱрейин,-
Анчыга такып база сурады, 
Келер каруны сакый берди. 
Баатырды курчаган канча албаты

Аҥчыга мынайда карузын берди:
-Булутту те
ҥеридеҥ тӱшпеди ол,
Јер алдына
ҥ чыкпаган ол, 
Албатыда
ҥ ол бӱткен эди, 
Албатыда
ҥ ийдени алган эди. 
Эр јажына јана баспай, 
Ӧштӱлерле јеҥижип келген. 
Атакы учында келе пе,
Ӧштӱлерин јеҥдеп чыккан. 
Ийде-к
ӱчи тӱгенбес оныҥ
От јалбыжы
ӧчпӧс оныҥ,
Баатыр б
ӱткен ол эди. 
Мактулу ады-Ленин эди!
Албатыны
ҥ Улузы ол эди.-
Каруны айдып божойло, 
Карлагаштый койу албаты
Ленинди курчап ийдилер. 
Јаскы к
ӱнди уткып тургандый . 
Ј
ӱстери ончо кӱлӱмдӱ турды.
Оны уккан а
ҥчыга 
Айга коштой ай тийди; 
К
ӱнге ӱзери кӱн чалыды. 
Арып калган а
ҥчыныҥ бойына 
Тынду ийде урулып келди, 
Аштаган бойы тойо берди.

Јӱрӱм ойто келип јат ошкош,
Ј
ӱреги чечектеп ойноп чыкты.
Баатыр ийдел
ӱ боло берди. 
К
ӧстӧриниҥ јажы кургаганда, 
Кара
ҥуй јӱрум јарыганда, 
Кату ј
ӱрӱмди кӧргӧндӧр 
Ленинди мактап айттылар: 
-Сени
ҥ берген кайкалыҥды 
Мактап кожо
ҥдоорыбыс, Ленин!

Баланыҥ балазына болгожын, 
Ойгор с
ӧзиҥ ундылбас, Ленин!

Албатыныҥ кожоҥы 
Ӱргӱлјиге токтобос.
Алтайды
ҥ јараш куштары,
Коркурап аккан суулары
Слерди
ҥ адыгарды угала,
Ӱргӱлјиге бастыра сӱӱп,

База кожоҥдоор, Ленин!

 

 

 

 

Тушташ

Буулдый тӧстӧктиҥӱстинде ол 
К
ӱлер кеберлӱ омок турды. 
Бек тайагына шиденип,
Курч к
ӧзиле айландыра кӧрди. 

Оно
ҥ бажы бийик тудулган, 
Телекей
ӱстин ајыктагандый болды.

Оныҥ тереҥ санаазы дезе-
Ончоны
ӧткӱре билгендий турды.


Оны айландыра јажыл јала
ҥ
Чирей тепкен, с
ӱгӱнчилу јадат.
Јажыл јала
ҥӱстинде 
Ак ортолыктый койлор јылыжат. 

Ак јала
ҥды чӱмдеген,
Чечектер к
ӧбизи кандый,
К
ӱнниҥ јылу тыныжын олор 
К
ӧксине толо тартынган. 

Бирде из
ӱ салкын согот, 
Кайда да к
ӱӱк койу кожоҥдойт, 
Ј
ӱзӱн-башка јараш јыт 
Алтайды
ҥ кӧксин арутайт.

 

Оны айландыра койу агаштар 
Тойго јазангандый турдылар, 
Ондо тал, јодро, кайы
ҥдар, 
Тату эмилд
ӱ мӧштӧр дӧ бар 

Олор јажытту шымыраныжат
Ару кейле омок тынадылар.
Олорды
ҥ койу будактарында
Ј
ӱзӱн куштар кожоҥдожодылар‚ 

Јала
ҥ учындагы кырдаҥ 
Ойноп суучак агат, 
Оны
ҥ токтобос табыжын 
Агаштар јалбырагы такып айдат.

Олор ончозы, мен бодозом,
Ол кижи јаар к
ӧргилейт, 
Ј
ӱзӱн-јараш кожоҥдорын 
Оны мактап ийгилейт. 

Ол бу кожо
ҥды тыҥдап, 
Бастыра кобыны текши ајыктады,

Олорго јандыра кару бергендий

Комыстыҥӱниле кожоҥдоды. 

Учына іетире коожо
ҥды уккам,

Кунукчыл сӧстӧр ондо јок. 
С
ӱгӱнчилӱ кожоҥныҥ јаҥылгазы 
Алтын суудый кобыла јайылган.


Пастухты
ҥ јараш кожоҥы 
Ырысту ј
ӱмин чӱмдейт. 
Јажыл торко јала
ҥда јӱрген 
Ак ортолыктый койлорын мактайт. 

Мен ого уткуулду јууктадым, 
Эки ийди удурура
ӱрдилер,
-Токтогор! -деп кожо
ҥчы айдарда,

Ийттери уйалгандый туура бастылар.

Мен сурадым:- Јакшы ба? 
-Јакшы! Слерде јакшы ба?
К
ӱлердий оныҥ јӱзине
Јалбыштый к
ӱлӱмзирӱ јайылды.

Ол мениҥ не јӱргенимди
Ончозын шылап укты,
Јылдыстый к
ӧстӧри суркурап,
Суйук сагалын сыймай тутты.
Ме
ҥдебей најызыла чылап 
Мениле ол куучын баштады. 
Озогы ј
ӱрӱмин сураарымда
Турала, ол мынайда айтты: 
-Озодо байга ј
ӱреримде‚ 
Кижиге мени бодобойтондор‚ 
Куучын-эрмек ордына
Сыртымды камчыла јолдойгондор
Эмди колхозто болорымда.
Эрчимду ижим ырыс экелет. 
Озогы ј
ӱрӱмди билерге, 
Улус бойы меге келет. 
Сен, поэт, мени ундыбай ј
ӱр, 
Айдар с
ӧзим база да кӧп. 
Койлорым таркаарга турылар-
Јакшы болзын, кару айылчым!
Поэт ле пастухты
ҥ куучыны- 
С
ӱрекей ырысту тушташ! 
Мени
ҥ колымды тыҥ тудала, 
Ижемјил
ӱ пастух ары бастты. 
Койлор дезе ончолоры 
Карузып, оноор к
ӧргиледи. 

Ойтоло ј
ӱзӱн кожоҥдор 
Јажыл јала
ҥды толтырды. 
Колхоз пастугыны
ҥ јӱрӱми-
Ырыста
ҥ ырыска кӧндӱкти.

 

Алтын-Кöл

 

Мен базала сениҥ јарадыҥда,
Айылдап келген ајыктап турым,

Тереҥиҥде јӱзӱн јаражыҥды
Ончозын к
ӧрӧргӧ кӱӱнзедим. 

Баштап сени к
ӧрӧримде,
Сени
ҥ кеенниҥе јӱрегим ойногон!
Он јылды
ҥ туркунына дезе 
Јаражы
ҥ сениҥ кӧзиме толгон. 
Сени кижи канайда с
ӱӱбес?
Сен Алтайды
ҥ сууларыныҥ кӱскӱзи...

Тӱрген канатту суулардыҥ келип,

Амырап алатан энчӱлӱ турлузы. 

Кышкы кӱндер келгежин, 
Те
ҥеридий кӱркӱреп јадазыҥ.
Јажыл торко јай келгежин,
Кайнап тургандый чайбалазы
ҥ.

Бийдиҥ суузын сен бойыҥ
Кысты
ҥ чачындый јайылттыҥ.

Јок! Сеге тӱҥейди кӧрбӧдим! 
Эмди де сене
ҥ кӧрӧрим кӧп,

Мениҥ кӧзим озолодо кӧрӧт:
Сени
ҥ кеен јалбак ӱстиҥде 
Јымжак јорыкту керептер ј
ӱри.

Јарады
ҥда јаткап деремнелерде

Јаркынду јылдыстар јарыды, 
Ол ийде
ҥди ончозын кӧрӱп, 
Ырысту албаты сеге айдат: 

-Туза
ҥ биске јеткен учун, 
Алкыш болзын сеге, Алтын-К
ӧл!

А сен бойы
ҥды кӧкӱтпей, 
Ойто каруны мынайда айтты
ҥ
ӱчигер слердиҥ јеткедий болзо,
Мени
ҥ ийдем качанда тӱгенбес.

Алтайда
ӧскӧн агаштарга 
Бирде
ҥ јылдысты кӱӱнзеп берерим,

Албаты аргалу јадарына

Алтынду кабымды ачарым!.. 

Ј
ӱректен айдылган бу эрмек 
Поээтти
ҥ јараш сӧзи эмес. 
Советте албатыны
ҥ бӱдӱрген иштери

Телекейге иле, табыскак эмес. 

Бу сениле, Алтын-К
ӧл, 
Калганчы куучын эмес, билип ал!

Мендий ок, ондор-јӱстердиҥӱндери

Сени мактап кожоҥдоорлор.

Му
ҥнаҥ колдор сен јаар улалып,

Кӱӱнзеп сениле эзендежер. 
Олорло кожо бисти
ҥ Тӧрӧлибис,

Кӱлӱмзиренип сени уткып келер.

А. КОПТЕЛ0В

 


 

Алтай колхоз ак jалду Тÿрген-Сууныҥ jараттарына кöчкöнинеҥ ала удаган jокто, землемерлер ол участок jерди, ондо келер öйдö тöзöлöтöн jурттыҥ jери эдип, столболоп салдылар. Алтай улустыҥ токунап jадар тöс jерине кöчÿп келерине турган jурт Советке керектÿ болгон эки кып тура тургузарына. Агаштаҥ плотниктердиҥ ле каменщиктердиҥ артельдери келгиледи. Койу чибилердиҥ jаказында, сууныҥ jарадына jууктай бу райондо алтай школдордыҥ эҥле баштапкы школы болотон jаан тураныҥтӧзӧлгöзин салдылар. Тÿрген-Сууныҥ келип кирген Каракол деп ӧзöктиҥ тал ортозында сарjу завод тургузып тургандар.

Десятник тилмештÿ бир айылдаҥ база бирÿзине кирип, базып jÿрди.Олор алтай улусты ишке кычыргылап, олорго кара кирпич чай, jалбыракту таҥкы ла сÿрекей jакшы бöс берерибис деп, молjонгылап турдылар. Айыл-jурттыҥ ээлери талканду чайды бир эмештеҥ араай ичкилеп, качанда иштебеген ишти барып иштеер бе, айла иштебес пе деп, кере тÿжине санангылап отурып, карузын jÿкле эртенгизинде беретендер.

Эҥ озо öмöликтиҥ члендери jалдандылар. Олор эки бригада болды: бирузи коп-коо тÿс тыттар jыгып турды, экинчизи дезе тураны тургузып турган jерге тоголокторды армакчыла сÿÿртегилеп экелетендер. Айылдар кулурлу боло берди. Эмди алтай ӱй улус эҥирде курсак ичерине jаҥысла эт кайнадар эмес болгон, jе тестедеҥ теертпектер эдип, кÿлге быжыратандар.

Борлай Токушев озогыла аайынча ончозынаҥ эрте турар болды. Кÿн чыккалакта барып, айылына кургак одын экелип, (эки-ӱч тыт тоормоштор сӱӱртеп экелип), олорды айылыныҥ jанына чого салып турды. Оныҥ соҥында одын кезип турар болды.

-Ӱйине килейт: одынла бойы берижет... Шакла ондый килемкей учун, балдарды jыл тоозына да тапса кем jок — деп айылдаштары кÿйÿнгилеп туратандар.

Карамчы бир будынаҥ база бирÿзине уур jайкана базып, одын аларга айылдаҥ тышкары чыгатан, jе одынды да Токушев бойы айыл ичине апарып, отты бойы ок салатан. Чай ичип отурзала, ӱйи jаар кöрӱп, сананды:

„Удабас айыл ичинде кабай турар. Эки jылдыҥ бажында дезе отты айландыра тӧрт айак тура берер... jакшы!“

Эртен тура курсактанып алып, школ тургызып турган постройкого барып, ондо обедке jетире артатан. Кажы бир толыкта тоголокты ӧрӧ кöдÿрерине, эмезе косяк тударына болушсын деп, кемди-кемди плотник сураар болзо, Борлай кандыйла бир jаҥы неме кӧрӱп аларга, оноорjÿгÿретен. Ол соҥында базала онойып иштеерине, тураныҥ толыктарын анайда ок шулмус, чыйрак эптÿ кезерине, плахаларды кезип, тоолыктарды онойдо ок эптӱ кезе чаап, косяктар тургузып турарына кÿÿнзеп, плотниктиҥ кандыйла ижин, базыдын, эпчилин кичееп кöрÿп аларына албаданатан. Бойына бир тура тургузарын ол удааннаҥ бери сананып jÿрген. Теҥери бӱркелип, таштарда jарылзасоокторго тыркыражып отурарга эмди о,о болор! Эҥ озо ол ачыткан калаш быжыргадый jаан печкелӱ тура тургузар. Партияныҥ аймачный комитедине калганчы jорыкташ тужында райкомныҥ качызы Копосов бойы элдеҥ озо строительство керегинде куучындады:

-Коммунисттер бойлорына тура тургызып турылар ба? Jок? Нениҥ учун? Билбей турылар дейдиҥ бе? Ӱренер керек.

-Мен кичинек тура тургузып аларым,—деп Борлай айтты.

Ол ас, ондый ок тураларды öскöлöри де тургузып аларына

сен болужарыҥ .

-Кем jок...

-Кем jок эмес, эдер керек. Кыш келзе, jылу тураларда болор керек. Онызы jогына jаҥыс jерде чок jадыш та jок болор.

Ол кӱн Борлай озогызын эске алып, сананып турды. Оныҥ санаа-шÿӱлтезинде кӧчӱштиҥ jакшызы билдиртпезинеҥ бозомтый бергенин ол кенетийин сезип ийди. Эмди jаҥы jерге кöчöрдöҥ болгой, ол керегинде сананбайтда, адаларыбыс латаадактарыбыска да тÿш jеринде кöрÿнбегендий эдип, токунап отурар керек.

Бир тушта Бабинас Собонов, бойыныҥ алаҥзу чочыганын jа- жырбай, ого айтты:

Алтай улусты соседлать эдер закон чыккан деп, орус плотниктер айдыжат... Канайып,аттардыҥ ордына ба?

Токушев токтодынып болбой, каткыра берди:

Онызы, бир jерге чок jуулыжып, деремнеле jадатаны оседлость деп адалат.

Собонов озо баштапоноҥ туура кöрÿп турала, соҥында ол бойыныҥ сагыжыла айдып туры ба деп, оны шиҥдеп кöрÿп тургандый кöзи jаар кöрди:

-Деревнеле? Алтай кижи деревнеле jадып болбос.

-Деревнелеп jуртаары сÿрекей jакшы деп, Совет jаҥы айдып jат.

-Тенексÿ!—деп Собонов öкпöлöнип турды.—Айылда алтай кижи тыттый бек, су-кадык jуртап jат, турада дезе оорыыр. Кÿн алдында öлöҥ кандый jап-jажыл, jулукту ӧзÿп турганын кöргӧн, кижи jатпай турган айыл ичинде öзÿп турганын кöрзӧҥ, куп куу, чичкечек.

-Је сен кöрзöҥ, бастыра тöрöгöндöриҥниҥ тизелери кыjыражып, чаҥчактары оорыйт,—деп Борлай ого öткöнип айтты. — Ол недеҥ улам ондый болот? Кыштыҥ корон соогы бистиҥ улусты кичÿ jаштудаҥ ала кемиретен.

-Бир орус ученый кижи Каракол öзöккö келип jÿреле, алтай кижи турада jадар болзо, оорыйла, öлÿп калар деп айтканын мен эмди де эеке алынадым.

-Мынызы ӧштÿниҥ куучыны, буржуйлардыҥ. Сен барып агаш кескен болзоҥ, jакшы болор эди: öмöликтиҥ члендери тураларда кыштаар учурлу.

Тура тургузып ал деп, албадаар болзоҥ, мен тортло барарым, единоличник болуп jадарым.

Сени бир де кижи албадабайт... Сеге jöп бередик...

Јебрен айылдаҥ чыгып барбазына албадангылап, алтай ÿй улустар эҥирле сайын айыл ичинде отургыла, ыйлашкылайтандар.

2

Узаак кÿндерлÿ эҥ ле jаан июль ай келди,—каjу jерлер ле öзöктӧр бастыразы чÿмделе чечектей берди: бийик тууларда агарып јаткан карла коштой тÿÿлген суулардыҥ кöпöгöш jаан jалаҥдары јадат, олордоҥ эмеш jабыстай дезе—сÿгÿнчилÿ кÿн чечектердиҥ јалбыштый jолдоры, оноҥ jабыстай — туулардыҥ сап-сары мак чечеги,агаштардыҥ  jажарган саптарында бийик борщевник

бойыныҥ ап-апагаш ногондый зонтын jайып, толтырала мёдтÿ болуп туры, чыкту jерлерде агаш jиилек иван-чай jалбырап чыгып, алтындый лилия чечектер чичкечек сабында туруп, араай jайканыжып турдылар. Туулар ла öзöктöр чечектеп турды.

Караколдыҥ jараттарында, сугарылып турган jерлерде койу ла jымжак öлöҥдöр кöдÿрилип чыкты. Озо Сапогтыҥ адазы- Тыдык былаап алып, ээлеп туратан эҥ артык jерлерди землемерлер öмöликтиҥ jерине jаба кезип бергендер. Ол jер jаар эмди таҥ атту улус барып jатты. Олор jап-jаҥы чалгыларды маанылар чылап апаргылап тургандар: чалгылардыҥ саптары эҥзелеринде jаткылап, болот чалгылар дезекÿнге мöҥÿндий jалтырап тургандар. Ишке чыгар кÿн алдында öмöликтиҥ jуунында бир канча час öйдиҥ туркунына тартыжу болды. Токушевтер эртенгиле кӱннеҥ ала öлöҥ чабар ишти баштаар керек деп, кичеегилеп тургандар. Jе олорго кару берип, öлöҥ ол тирÿ неме, оны бойы кургабаганча чабарга jарабас: качан чечектеп турар тушта чаба- рын баштаар болзо, шакла ондый öлöҥнöҥмал ÿзе öлÿп; кырылып калар деп, айдыжатандар. Ол кÿрÿмдерди öртööрдö, оны база бу мынайда ок коркыткандар, ондыйда болзо, оноҥ бери о л бойы да, оныҥ ÿйи де бир де катап оорыбадылар, — айдарда кандыйда тынду салым jок болгоны jарт, Öлöҥ чабарына шыйдыныжып турар тушта, кöбизи шымыраныжып тургандар:

-Öлöҥ, сени мен чаппаска санагам, jе мени албадайдылар.

Бÿк jерде бир кезек сурекей бийик тыттар тургандар, ол тыттар керегинде, олор бойлорыныҥ кÿчтÿ ле бийик баштарыла кÿкӱрттÿ кара булуттарды тиргиштеп турылар деп öзöктö бастыралары айдышкандар. Ол тыттар нениҥ учун эмдиге jетире озогыла бойынча öзӱп турган дезе, олордыҥ будактарына öлöҥ илгендер, Сапог кажыла jыл сайын мындый кÿнде jайзаҥныҥ кÿни болор деп, текши jарлаарга, кажыла öзöктöр сайын атту элчилер ийетен. Тургузылган öйдö бӱкке бастыра мундустар jуулыжатандар. Озогы тужында öлöҥди ÿй улустар колло jулатан, jуу алдындагы калганчы öйлöрдö дезе öлöҥди кичинек чалгычактарла чабатандар. Эр улус дезе öлöҥди колло jууп, узун толгокторго таҥып, оноҥ олорды тыттыҥ будактарына илетендер. Тоого до онойып ок алынатан:

-Јети тыт öлöҥ... он тыт öлöҥ...

Jуу алдында Сапог öлöҥ jуур ат тырмууш садып алган, jе ондый да болзо, олор иште бир де катап ченелип кöрӱлбей, тегинле туратан.

Öлöҥ чабачылар келип, баштапкыла учураган тыт алдына тÿжÿп, аттарыныҥ ээрлерин алып, армакчыларын чого салып койдылар. Бир каҥзадаҥ таҥкы тарткылап алып, öрöги турган манга jетире ээчий-теечий баргылайтан. Jедер jерине jеткилеп, бир аай коштой-коштой тургылап алдылар.

— Шакла мынайып, сууга jетире чаап барарыбыстар. Борлай чалгыларды канайда jаҥып курчыдып алатанын ÿй улуска кöргÿзип, баштапкы прокосты бойы баштады.

Ол бар кÿчиле элбеде чаапаларына сÿрекей jаан талайып турды, jе чалгызы öлöҥди кырка кезе чаппай, jыга согор болды. Мынайып деревнелерде уулчактар чалканды ла агашла кезе чабатан эди. Токушев токтой тÿжÿп, чалгыныҥ мизин jымжак ӧлöҥлö арчыйла, брусла кичеемелдÿ курчыдып турды, jе андый да болзо, ол ас болуш jетирип турды. Ол тушта чалгыны прокоско чачып, кийининде кезилбей арткан кажыбир öлöҥдöрди колло ÿзе jулуп турды. Тонын чече таштап салды, чамчазы эдине jаба терле jапшынып калган, оныҥ кӱлер öҥдÿ маҥдайында дезе чобыргазын сойуп салган тытта саҥыс агып тургандый болуп, тери тортло агып турды. Борлай алаканына тÿкÿрип,бар jок кӱчиле катапла талайып, койу öлöҥди чаап турды. Öскö улус оноҥ ыраак кийининде артып турдылар, керек дезе Утишка да ого jедижип болбой турды. Эр улус курларын тыҥыда курчанып алала, тондорын белдестенип алгандар, jеҥдери салактап, буттарына чаптык эдип, ары-бери согулыжып турды. Изиде чалып турганкÿнниҥ чогы кÿреҥзиде кызып калган эҥзелерин тамла кызыдып турды. Ӱй улус дезе эҥчейижип алган, öлöҥ чаап турдылар, чегедектериниҥ öмӱрлери ле эдектери сÿÿртелип турды. Алтай ÿй улус бойлорыныҥ эдектерине сÿрнÿге базып, öлöҥ jаар кöҥкöрö jыгылып турдыдар. Собоновтыҥ ÿйи дезе баштапкы ок прокосто колын чалгыла кезип алала, ыйлай, ыйлай öмöликти каргап, тыт алдына jÿре берда. Ондо ол тыттыҥ саҥызын таап алып, оны jымжада чайнайла, кезилген шырказына jаба салып ийеле, таҥып алды.

Борлай öлöҥди чалгыныҥ бажыла кезе чабарын ченеди, jе ол тушта прокос сÿрекей чичке болуп, чалгы дезе jерге кадалып турар болды. Айдарда ол чалгыныҥ тöзöгöзиле кезе чабарга албаданды чалгы öлöҥди кеспей, öрö кÿнге jалт эдип, каласла ташталып турды.

Баштапкы прокосты ол бир де тыштанбай, jӱк арайдаҥла учына jетире чаап чыкты. Талдардыҥ ары jанындагы шаркырада агып турган суу оны сÿгÿндирди. Ол ары-бери jайкана базып,суу јаар тӱжÿп, jунунып алала, торсоп калган колын кöрÿп турды. Чалгыны бойыныҥ алдында тудуп, ары-бери айландырып,ајыктап кöрÿп, болотчалгыны агаш сапка саптаарда, нени jастыра эткенин билбей турды.

Утишка дезе бойыныҥ прокозын учына чыгара чаап божотпой, чалгызын тудынганча, Борлай jаар базып келди:

- Тутказын сÿрекей бийик таҥып алгаҥ. Чалгыныҥ тутказын киндикке тÿҥейлеп тудала, таҥып алар керек. Орус улус шакла анайып эдетенин мен билетем.

Чалгыны ол бойыныҥ алдында тöзöгиле jерге тургызып алып,ичин сыймап турды. Олöҥ чабачылар ончозы кемjии, туткаларды öскö jерге кондыра таҥып турдылар, jе ондыйда болзо, кийниндеги улустыҥ чалгылары öлöҥди коомой чабар болды.

Jергелей турган öлöн чабачылар' баш та л кы ок прокосто jайрала берди. Бастыразы нак. кöдÿриҥилÿ бÿдетен ижи бÿтпей калды деп, Борлай коп катап сананган. Уй улус бир канча кирези барала, прокостыҥ чаап салган öлöҥдöрине отурып, амырап турдылар. Олордыҥ jанынча Токушев öдÿп браадала, арбанып турды:

            Öлöҥ чабар керек... Слер дезе айылдарыгарда отурган чылап отурадыгар.

            Jе сен биске не адылып турын?—Айдаштыҥ ÿйи кимиренди — Бистерде бойыбыстыҥ öбöгöндöрибис бар...

Айдаш суудаҥ öрö кöдÿрилипалала, ÿйине кату кыйгырып ийди, онызы сöс то айтпай, öрö туруп, чалгызын барып алды. Оны ээчий арткандары öрö турдылар. Эр улус jаар олор кылчас кöрÿп, узак арбанып турдылар. Олор баштапкы прокосты чаап турганча, ÿстиги манныҥ jанындагы олордыҥ чапкан öлöҥи чалдыгып, кургай берди. Сууныҥ jанынаҥ öлöн чике тыт jаар бары и, ондо от сальш алдылар. Эр улус экинчи прокостоҥ чаап божодоло, оноор ок меҥдедилер.

Борлай тортло кÿÿн-кÿч jок болуп келди. Öлöҥ ижи сÿрекей ÿсгÿмчилÿ ле jеҥил иш деп, кече сананып турган, бÿгÿн дезе санааркап калган öлöҥ чзбачыларды кöрöлö, оу иш тортло уур, кижинин ал чагын чыгарар иш деп бододы.

„Öлöҥди колло jулуп, толгоктор этсе артык болор эмеш пе? Ол иш биске таныш, куучын да ас болор.

Чайды оттынjанында ичкиледилер. Алтай ÿй улус талканды ууштап алып, чайга салып турдылар.

3

Агып турган сууларды тÿгезе ичип саларына ла таштарды кайылтарына белен болуп турган аайы-бажы jок ийделÿ кӱн туулардыҥ бажына бийик öксöп чыкты.

Öлöҥ иштеерге тортло jакшынак öй,— чапкан öлöҥди кÿнниҥ бажында jараш jытту öлöҥ боло берер. Jе Караколдын jараттарыныҥ jанында чалгылардыҥ табыжы да, улустыҥ да ÿндери угÿлбай турды.

Эртен тура Борлай чакыга илип салган казанныҥ бир jартык оодыгына малтаныҥ тöбöзиле jаттырада узак согуп турды, jе аттарын ээртеерге айылдарынаҥ бир де кижи чыкпады. Айдарда айылдаҥ айылга ол бойы барып, уйуктап турган эр улусты öрö тургузып, ÿй улуска айдып турды:

Покоско шыйдын..:

-Бойынныҥ ÿйинди айда,—Бабинастыҥ ÿйи арбанды, —Менин öбöгöним бар, мени ол башкарар.

Собонов оныҥ адаанын алды.

-Ондый чалгыларла чабарга болбос. Мен бойым да колдорымды торсодып алдым.

-Чалгылар кем jок, jакшы, jаҥысла бис бойыс чаап билбеи турубыс, ÿренер керек,—Борлай кичеенип айдып турды, jе андый да болзо, Агашский потрепобществодо оны мекелеп салгандар, онооры барып, коомой чалгыларды jакшыларына толып алар керек деп, Борлай боны да кечеги кÿнде шуÿнип турган.

Чалгыларды ол бойы курчмистÿ тöжилерге jукарта таптап салган деп, колхозчыларды ижендирип айдып турды. Айыл сайын ол эки катап jÿрÿп, улусты jÿк арайдаҥла тал-тÿште jууп длды. Урматтаҥ башка ÿй улус ончозы айылдарында артып калдылар.

Бÿкте öлöҥ чабачы улус ойтоло jуулышты. Олор чалгыла öлöҥди бар jок кÿчтериле jыга согуп турдылар, jе прокос ару болзын деп, олор озогыла бойынча кезилбей арткан öлöҥдöрди колло jулуп турдылар. Борлайдыҥ саптаган сабынаҥ бир кижи уштыла чачылбаган болзо, ол иш андыйлаболуп, öдÿп турар эди. Jаны чиишти кондырарда, чалгыныҥ тозöгöзин чыгара базып ийерде, чалгы ичпек боло берди. Ремонтоорын божодып, Борлай озогыла бойынча алаканына тÿкÿрÿп алып, кайра тыҥ талайып чаап турарын баштан берди. Чалгы куштыҥ jумыдый jенил болуп, jаш öлöҥ орто кылырт эдип кире конуп, оны jыҥырада кезе согуп, бир канча кучак öлöҥди öрö кöдÿрип, таштаа турды. Борлай токтоп, чалгызы jаар, оны кем де билдирбезинеҥ солып койгон чылап кайкап кöрÿптурды. Сÿгÿнчилÿ каткырып, чалгызыла тÿрген, тÿрген чаба берди, öлöн тÿрÿлип, туура ташталып турды —прокос эки катап элбей берди.

Олöҥ чабачы улус оны ээчий jÿгÿришкилеп, прокос кандый ару болгонын кайкажып турдылар.

Борлай jаҥысла сууныҥ jарадына jедип токтоды.

-Чиишти шакла анайда селип алыгар... Бис тенектер ле база, кече ого сагыжыбыс jетпеген...

Улус чалгылары jаар ÿгÿрдилер. Сууныҥ jарадында олор чал- гыларынын саптарына öскö чииштер кондырдылар. Чалгылар тургузала öскöлöнö берди: прокосторы тамла элбеп турды.

Öлöҥ чабачылардын терлеп калган jÿстери тургузала сÿгÿнчилÿ боло берди. Прокосторды, алдындагызына кöрö, учына чыгара тöрт катаптан тÿрген чаап чыгып, кечегизиндий кÿчтери чыкпай турды. Эмди олордыҥ кийининде тÿп-тÿс, элбек, керек дезе коштой турган ÿч таҥ аттуларда jортуп барар аргалу про- костор артып турды. Чалгылар чичкечек ÿнле jыҥырайт, улустыҥ ижин кöрÿп, Борлай сÿгÿнип турды. Алдында брааткан кижиге jедижерге, эмезе оныҥ кийининеҥ jедиже сурÿп клееткен кижидеҥ тÿрген ырап барарына кичееп, прокос прокосты ээчий канайда чабылып турганын ол болгообой до турды. Суунып jарадында чалгыныҥ сабын jерге кадап,—чалгызы дезе куунын канадындый ару кейде кÿнге jалтырап турды,—бойы дезе кижиниҥ эдине jакшынак серÿÿн jетирип, таштарга jада тужÿп, туулардыҥ агару, амтанду суузын кöптöҥ-кöптöҥ ууртап, ачаптанып ичип тургандый болды. Тÿрген агып турган суу оныҥ jаагына jаба согулып, тумчугына киргендий болды. Борлай öрö туруп, бир эмеш чÿчкÿрип алала, чыкту ташка базала катап ойто jада тÿжÿп турды. Чылаганы тÿрчеле jоголып, оны Тÿрген-Суу кожо агыза апаргандый болды. Баладый jеҥил öрö ол тура конуп, чалгызын эҥзезине салала, öрöги ман jаар jаан-jаан база быжулада алтап, барып турды. Бÿк эмди jаан кÖлдий кöрÿнип турар болды, салкын дезе jаҥыла чапкан прокостордогы öлöҥди кыймыктадып, Борлайдыҥ ла кöзинче олор кöлдöрдин толкулары чылап öрö-тöмöн кöдÿрилип турдылар. Манныҥ ары jанында Тыдыков Сапогтыҥ койлоры jÿрген. Олор канча кöп болгондор? Ээзи бойы да тоозын jарт билбей турган деп, айдыжадылар. Ол тегинеҥле болгон змес деп айдыдылар: карыгандардыҥ айдыжып турганыла болзо, малды тоолозо, олор олтуштаоорып öлöр, эмезе бöрÿлерге jидиртер. Борлай оны сагыжына алынып, бир эмеш кÿлÿмзи- рене каткырып, сананды:

„Бис тоолоп аларыс...бу бÿк бастыра ондогы ÿÿр малыла кожо бистин болор..."

Оноҥ манга jедип келип, Утишканы ээчий бойыныҥ jерине туруп, öлöҥди чабарын базала баштай берди.

Оныҥ прокозы озогыла бойынча jалбак болуп турды, jе öлöҥ jаныс бир аай чук jатпай турды. Одоштой чаап брааткан кижинин прокозы jаар чалгы коркудулу чыга конуп турды. Утишка чалгызыла тÿрген, меҥдей-шиҥдей чаап арбанып турды, jе андый да болзо, Борлайдаҥ ырап барып болбой турды, Бор- лай дезе бойыныҥ тереҥ санаганыла одоштой кижиге кандын коркуду болуп турганын билбей турды.

Качан чалгы субак jаар тöмöндöй тÿжÿп турарда, Борлай са- нааркаганынаҥ, ойгонып келгендий чочып, кайыр jерлерди чалгыныҥ бажыла ол нмезе тöзöгöзиле чаап турар болды. Jе эмди ол тÿп-тÿс jерге чыгып турды, —ойтоло тереҥ санаага кирди:

„Öмöликте нак болоры öзÿп jат, ончолоры текши керекти бой- лорындыйы чылап кичеерлер."

Ол кайра кöргöн тарый тöн öзöккö сÿрнÿгип, чалгызын озолодо салып ийди, одоштой чаап брааткан кижи ойтоло öлöҥди кезе чабарына чалгызын кайра талайып аларда, Борлайдыҥ чалгызы келип Утишканыҥ чалгызыныҥ сабына кадала берди. Онызы чалгызын колынаҥ божодып, кыйгырды:

-Араай! Сен мени мешке чилеп кезип ийдиҥ.

Борлай чочый берди, чалгызын öлöҥлö арчып алала, брусла курчуда jаҥып тура берди.

-Уйуктап тургандый чабадыҥ —Утишка арбанып турды.

-Кем уйуктайт? Мен бе?Мен сенеҥ эмдиле озолой берерим. Брусты кончы jаар суга салып, буттарын талтайта тургузып алып, бир эмеш ичкери эҥчейип алала, ол кирези качанда тÿрген чаппагандый еÿрекей тÿрген чаап тура берди. Чалгы кажыла тушта öлöҥди бир сӧöм кирези элбеде кезип jыҥырай берди. Утишка дезе прокозын чичкертип, бар jок кÿчиле албаданып, ичкерилеп турды. Öлöҥ чабачылар суудаҥ клеедип, каткырыштылар.

-Jаҥы jеҥÿ бу!

-Утишка алдыртпа!

-Борлай, озолодо акала! Ого öлöҥниҥ тилин артызып бер.

Ончолоры öлöҥ чабарын таштайла, олор jаар кӧрÿп турдылар.

Субактыҥ ары jанында Токушев Бакчыбаевти акалай брааты, jе jаҥысла ого кижиниҥ сынына тÿҥей койу öлöҥдÿ бир тöс jыраа учурады. Бу тöс jырааны айландыра чаап божобогончо, алдындагы брааткан кижи ичкери бир кулаш кирези ырай берди. Борлай там эҥчейип алды, оныҥ алдында чалгы jалтырап турды. Удабай Утишкага jедижер эди, jе оныҥ jолында таш учураган: чалгы ташка табарып, кижиниҥ куйказы jымырагадый табыш угулды, чалгыныҥ учы jерге кадалды, сынганы кÿнге jалтырап, öлöҥ ÿстине кöдÿрилди.

-Сындырып ийди, председатель болгоныҥды!—Утишка ма- катып айтты.

Борлай тÿкÿреле, чалгы сабын таштайла, от jаар jÿгÿрди. Бакчыбаев ого ээчий кыйгырды:

-Сен мени качанда озолоп болбозыҥ. — Айландыра турган ча- бачыларга бурулып айтты:

-Председатель чалгызын чеберлеер учурлу, ол дезе сын- дырат...

-Бу куучын узун jайга болор. Кимиренип jÿрерлер: „Председатель сындырып турганда, биске не болзын,—Борлай сананды.—Кöрмöс оныла мени бериштирди."

Öзöк jерде кÿн jаркыны jоголгон кийининде, ол jаҥы чалгылу келди, чабачылар аттарын ээртеп алтырлар.

-База эмеш чабалдар,—деп Борлай айтты,—эмди jакшы, серÿÿн...

-Ийиним оорыйт: чыладым,—деп Бабинас: jарбынды.

Оныҥ айтканын jараттылар:

-Jайдыҥ кыска тÿни—ишке эмес, уйкуга.

-Амырап, аракы ичип алар керек...

Jаҥыс Собонов Токна адын чеденге булайла, председательди ээчий басты. Борлай санаазында öлöҥ чабачыларды арбап, бойын электеди:

„Улусты jууп болбогоҥ. Чыдабагаҥ. Öмöликтиҥ бастыра члендери сени ээчизин деп эдер керек. Колхоз jаныс биле, адазы — председатель. Jакшы биледе адазыныҥ сöзин угатан учурлу."

Ого jедижип, Токна jарт ӱниле кыйгырды:

-Бугÿн кечегизинеҥ тöрт катап кӧп чабылган! Эртен оноҥ кöп чабарыбыс! Чын ба?

Каракол ÿстинде jеҥил туман кöдÿрилди. Öзöк jер уйкуга кирерин баштады.

„Тыт бÿри jоткон алдында кыймыктанбайтан, андый тым ту- ратан,—Борлай сананып турды,— эртен салкын болор: булуттар кÿйген. Агаштар тазылынаҥ кодорылар.“

Тöкнаны кöрÿп, ол калганчы сöстöрин угуза айтты. Айтканын уул оҥдойло, Сапог jуртты карарып jатканын кöстöп кöрöлö, jöпсинди:

-Болор...

4.

Кыр ары jанынаҥ олöҥ чабачыларды ай аjыктап турды. Тымык тÿндерди чечектеп турган öлöҥдöр аҥылу jараш jыдыла айды уткыйтанын Борлай сÿÿйтен. База бир кезек прокосторды öдöлö, тоҥыл тыттыҥ тöзине öлöҥнöҥ тöжöйлö, jымжак тöжöккö уйуктаарга сананды, jесакыбаган jанынаҥ санаазы айылына кöчти:

«Байла, уул чыккан... Уйимди чайладар керек..."

Ол прокосто арткан Токнага кыйгырала, адына барды.

Айыл тÿндÿгинеҥ чедирген кÿскиде jылдыс тÿшкендий чöйилип чыкты: jуртта сÿгÿмчилÿ öй, jарык от салынган. Борлай адын jелдирип ийди.

Айылдыҥ ичи тÿшке тÿҥей jарык болды. Эр jанында карыган эмегенектер jаҥы чыккан баланы сарjула сÿркÿштеп, jажытту шымыранып турдылар:

-               Jаактуга айттырба, jарындуга jеҥдиртпе, колдуга туттырба...

Бирӱзи бала тапкан кижи jаар бурулала:

Уул! Чачтары узун, эмди де кеjеге öргöдий; jÿрÿмди сарјула ӧткӧндий öдöр.

й канатту кас чылап чаҥкыр теҥериниҥ тÿбиле учар,—экинчизи айтты:

Соок кӧстӱ улуска кöрöргö бербе, колы соокторына тударга бербе,-деп  ӱчинчизи jöптöди.

Бу ӧйдӧ Борлай айыл эжигин ачты, кӧксинеҥ сӱгӱнген ӱн угулды:

-Уул!.. Уул чыккан!..

Ол чеберлеп эпши јанындагы кожöгöни кöдÿрди. Эмегениниҥÿÿрейген чырайы терлÿ, арыганынаҥ кöстöрин jумуп алган, амыр тынып jатты. Борлай эдер немезин таппай, айыл ичинде ары-бери тескинип турды. Карыган эмегендерге бир чööчöйдöҥ аракы да уруп берди, jе олöрдыҥ айтканыла болзо, мынызын ол эрте баштаган.

Балада кабай jок болгоны санаазына кирерде, малта алып, айылдаҥ чыгара jÿгÿрди, атты чакыдаҥ чечип, минеле агаш аразына кöстöп маҥтатты. Бу кÿнге jетире кöп катап балага кабай эдерге сананган, jе тудушла оныҥ санаазына албатыныҥ кеп сöзи киретен болгон:—Чыкпаган балага кабай этпе.

Карыган эмегендердиҥ бирÿзи баланы оромыштаарга, торкодый кургак ойоҥот экелди. Экинчизи оны токтотты:

-Чамча кийдирзин деп, энези айткан: адазыныҥ кÿÿни андый.

Олор, Борлайдыҥ эски ситса бöс чамчазынаҥ балага кöктöгöн; чамча таап алгылайла, ого кийдиргиледи, оноҥ кой терезине ороп, айылдыҥ эр jанында оттыҥ jанына jатыргыскылады. Бала ыйлап турарда, учукка буулаган койдыҥ jуузыла оны умчыладылар.

-Эм, эм!—карыган ла дегени, Тÿктенниҥ эмегени айтты,— ӱч кÿнниҥ бажында энеҥ сени эмизер.

Борлай каазалу ла jаш кайыҥду келди. Каазадаҥ кабай эделе, эпши jанындагы орынныҥ jанына илмекке кабайды илди. Кайыҥ оныҥ сÿÿген агажы болгон. Jаш кайыҥашты уулына баштапкы сый эдип, кабайдыҥ ÿстине буулады.

Эмегендерге бир чööчöйдöҥаракы берди. Олор баланы агаш jытанган кабайга кабайлайла, от jаказына отурып, каҥзаларын камызып, таҥкыладылар.

Адазы уулы керегинде сананды, ада энези балазына ат адабазына комудады. Ол уулын кÿч ле ийде бириккен jерле — Город деп тегинле сöслö адаар эди. Айылдаштары jаман айдышпазын деп, баштапкы айылчыны сакый берди.

Койлоры ас болгонына Борлай бир кезек ачурканды. Эмди семис ле деген кучаны сойуп, бир кöнöк аракыла айылдаштарын кÿндÿлезе кайдар, уулым чыкканына сÿгÿнзиндер. Мынаҥ артык неме болотон беди? Уулым öзöт! Беш jылдыҥ бажында ат jалынаҥ тудунар, база беш jылдыҥ бажында окту мылтыктаҥ тийиҥниҥкöзине адар адучы болор, база алты-jети jылдыҥ бажында башка туралу болор туштаган улус айдыжар:

Борлайдыҥ атту-чуулу аҥчы уулы ол клеедири...

Кабайга jууктайла, кой терезине орогон кичинек баланыҥ jÿзин ајыктады. Уулыныҥ jалбак кабагын, бек бÿткен ээгин кöрӧлӧ,уулым меге jÿзÿндеш деп, Токушев сананды, —тымык кöлдӧ кӧрӱнген ай чындык айга тÿҥейиндий. Кÿлÿмзирениптурды. Кабайды кöдÿрип, кокырлап айтты:

Нениҥ  де учунсен jеҥилчек. Тÿрген öс. Пионер болорыҥ.

Соргон jуузын ычкынала, бала ойгонды. Адазы уулын алала, Карамчыныҥ койнына салды. Энезиниҥ кöстöриниҥ jыкпыгы араай ачылды. Борлай кöрзö, ÿйиниҥ кöстöри айландыра кöлöткöлÿ болуп, чырайы саргара бериптир, jе бастыра бойы амыр энчÿ, jымжак кöргöнинде—öбöгöни оны аjарып jакшы кöрÿп турганы учун быйан болды. —„Меге эмди амыраар керек,“ —деп эмегениниҥ кöстöри айдат.

Таҥ эртедеги jаркын тÿндÿктеги тыт чобырганы алтын отло jарытты. Борлай отко турундар кошты. Тактачакта турган чöйгöнди алып, чай асты. Чай кайнаган кийининде, эмегенине jаҥы айакка чай урала, орынгатургызып, каймак курутты таап салды. Карамчы чеберленип öрö кöдÿрилди. Борлай куучындажар кÿÿндÿ болды, jе айдар сöзин таппай, кÿлӱмзиренип турды. Карамчы оныҥ сÿгÿнгенин кöрÿп, карузына бойыныҥ от jалбышту јӱрегинеҥ удура кÿч jсж кÿлÿмзиренип отурды.

Баштапкы айылчы Тÿктен болды. Ол бозогодоҥ сурады:

-Бÿгÿн не jарлабай турыҥ? Öлöҥ чабарга шыйдынбайдыҥ ба?

Борлай öбöгöнди сурады:

-Сен бÿгÿн jарла... Бастыраларын jуу.

Тÿктен кабайды кöрӧлӧ, ичкеери басты, от бажына отурды. Балага ат адабаганын билип алала, калыҥ эрдин jаланып, аракы сакый берди.

Борлай айылчыга чӧöчӧйгö толо аракы берип, айтты:

-Аҥ болзо, тÿктÿ болор, кижи болзо, атту болор.

Jаҥы чыккан баланыҥ энези эр улусты ширтеп кöрÿп турды. Öбöгöнди балага jаман ат адабазын деп сураарга турала, jÿк ар- айдаҥла санаазынаҥ кыйды.

Тÿктен Борлайдыҥ колынаҥ чӧöчӧйди алып, от ÿстине кöдÿреле, jарлады:

-Аҥчы!

Борлай орын jаар бурулала, такып айтты:

-Аҥчы!

Öбöгöн аракыны ууртап, эрдин jаланала, алтай jаҥы аайынча бала jаар бурулып алкады:

Јуртыҥ сениҥ

Тÿрген-Суу jаказында тöзöлзин,

Јÿрÿмиҥ  сениҥ

Чокту от jанында öтсин.

Агын суудый кÿчтÿ бол.

Бешке туттырба, алтыны jеҥип чык.

Айыл ээзи Тÿктенге экинчи чööчöйди берди. Öбöгöн алдындагызындый ачаптанып, ичип ийеле, баланыҥ адазын кöрÿп кожоҥдоды:

Оныҥ тонын мал jалазын!

Тон эдегин балдар тепсезин!

Jылдыктарга тыт кеберлÿ jÿрзин,

Кардый ак тиштери качанда саргарбазын!

 

База кубаар болорын Тÿктен ижемчилӱ сакыпотурды, jе айыл ээзи ÿйген-ээрин алып, айылдаҥ чыкты. Öбöгöн ээчий чыгала, чакыга илген казанныҥ сыныгы jаар басты.

Уулына чамчага бöс аларга, Борлай jуук ла деген кооперативке атанды.

5

Тӱктен бар jок кÿчиле казанныҥ сыныгын талырада согуп турды. Эр улустар казан сыныгын кем сокконын кöрöргö, айыл эжигин кöдÿрип, ойто каҥзазын тартарга, аракы ичерге от jанына отургылады. Öбöгöнгö бастыра jуртты айландыра базарга келишти. Кирген ле айылда сурайдылар:

-Борлай кайда? Jÿре берди бе? Jакшы, бÿгÿн амырап аларыбыс.

-Айтканынча болзо, покоско бастыразын jуу деген. Баралдар,— деп Тÿктен тартыжып турды.

Бир айылда ого мынайда айткандар:

-Ол эмегенине сый садып аларга jÿрер, бис дезе öлöҥ чабарыбыс. Мен jӧп эмес.

Коштой jуртка аракылаарга шыйдынып алган Бабинас колыла jаҥып ийди.

-Jай эмдиде удаан, öлöҥди чабарына оройтыбазыбыс. Покоско баргандардаҥ Тÿктеннеҥ башка, Суÿнÿш ле Утишка болгондор,jе олор до тÿшке jетире иштегендер.

-Иштеерге олор jок, öлöҥ ÿлежерге келерлер,—деп Бакчыбаев кимиренип турды.

-Бойы бойыныҥ чачын jуларлар... jöплö ӱлежип болбостор,—тереҥ тынып, Тÿктен бажын jайкап турды.

-Кем канча кӱн иштегенин – бичиир керек,—деп Суÿнуш айдып ийди.

-Кӱӱниҥ бар болзо, бичи. Кижи кижиге туҥей эмезин ундыба: мениҥ jарым тÿшке чапканымды Тӱктен беш кÿн чабар.

-Кем канчаны иштегенин бичизе, бу кандый аайлу öмöлик болотон,—деп Тӱктен кимиренди. —Öмöликте бастыралары бойы бойына болужар учурлу: кем де болзо, кӱчи jеткенче иштеер, ÿлежери дезе теҥ.

Кооперативтеҥ келип jадала; Борлай покоско келди, jе öлöҥ чабачылар jок болды. Ол бастыра jалаҥла басты. Бут алдында кургак öлöҥ шылырап турды. Öлöҥди аҥдандырып кöрди. Алдындагы öлöҥ ӱстиндегизине тӱҥей кургак болды.

Оболоорго ӧй...

Адын айылыныҥ jанына таштап, Сÿӱнÿш айлына барала, оны ойгосты:

-Нениҥ учун покосто эмес?

-Тыштанып jадылар,— эстеп, керилип, Сÿÿнÿш айтты.

-Эмди аракылаарга jакшы öй, öлöҥди кӱскиде де чаап албай деп, айдышкандар

Беш кÿн кире аракыларынаҥ Борлай бойы да кыйбас эди, эҥ артык, санааркабаста, айылдаҥ айылга jортуп, кожоҥдоп jÿр, сени jылу аракыла кÿндÿлеерлер, jе öлöҥ чабуны таштаарга jарабас. Государство иженип, jерди öмöликке берген, бу ижемјини бÿдÿрер керек, оноҥ башка jадын азыйдагы jолло барар, базала Сапогко jайнаар керек болор, jокту ач jадын болор. Олöҥ jуулбай артса, аймактагы партийный комитетте нени айдыжарлар? Сÿÿнÿш сурады:

-Кажызыла öлöҥди кöп чабарын кичеезин деп, улусты кандый сÿмеле jилбиркедер?

-Аракыла, —онызы кокырлап айтты.

-Чындап та айтпаза! Jаан аркыт кöктоöрибис, эртен-эҥир öрöкö бажынаҥ бир-эки айактан чеген алып урарыбыс.

Иштеҥ божозо, эҥирде бир чööчöйдöҥ jылу аракы болор.

Баштапкӧрзö кайдар...

-Бар, улустарды кычыр.

6

Покосто эки бöлÿк

улус болды: öлöҥ чабар, öскöлöри öлöҥ jуур.

Кажылары да jаан тажуурда аракылу болды.

Сÿÿнÿш öлöҥи чабылбаган jалаҥныҥ ортозында турган тыттыҥ тöзине тажуурды салала jарлады:

Öлöҥди бу тытка jетире чапсабыс, бир чööчöйдöҥ аракы уруп берерим.

Ыраак салдыҥ: бÿгÿн jедип болбозыбыс,—деп öлöҥ чабачылардыҥ  алдына кирерге турганБабинас айтты.

Тыт чын ыраак турган. Öткöн ӱч кÿнге чапкан öлöҥи оноҥ эки катап ас болгон оноҥ улам кезиктери jилбилÿ тажуурга jедип амыраарына алаҥзып, бӱтпей турдылар. Тал тÿшке jетире темдектелгенинеҥ тал ортозынаҥ кӧп чабылды. Обедтиҥ кийининде амыраарга да jатпадылар. Таҥкы тартачылар кончындагы калталарын узакка албадылар.

Тÿктен jаҥы прокос то баштаганда, тÿзелбей турды. Öлöҥдöги чечектер, кичинек те уурлардый бодолып; оныҥ мёдтый jараш jыды ачу аракыныҥ jыдыла солынды. Бабинас чалгызын да таптаарын ундып турды. Jÿзи терлеп калган болды. Оныҥ тизелери тырлажып, jарды оорып та турза, амырабады. Тÿктен оноҥ озолобой до, артпай да турды

Темдектелген тыт бу туры.

Сÿÿниш тажуурды кöдÿреле, айтты:

-Бÿгÿн нак иштедибис, —бир чöочöйдöҥсалыгар.

Тыттаҥ ыраак jок ӧлöҥ чабачылар от салыш турдылар.

7

Jалаҥныҥкубулганын Борлай бу ла jылда кöрöргö турды, агашский крестьяндар чилеп иштеер кÿÿндÿ болды, толгоктор ордына — бугулдар, öлöҥдÿ тыттар ордына —обоголор, jалаҥда турган тыттарды кезеле, тöҥöштöрин кодорып салза, озогызына бурулбазын олор иле кöргӱзер. Оныҥ санаазыла бу иш озогы jалаҥныҥ ээзи ле öмöликтиҥбашказын кöргÿзер.

Утишка ÿч айры айруушла öлöҥди айрууштап, оныҥ учына оҥбудыла базып, кöдÿрип турды. Айруушты учабаган керегинде öлöҥ тÿжÿп турды. Кургак öлöҥ терлÿ jарынга тÿжÿп, чамча jок белин кычыкайлап, тере шалмардыҥ кажына кирип турды. Утишка арбанып, терин алаканыла арлап, айруушты оноҥ тереҥ кадап турды.

Борлай колыла öлöҥди алып, обогоныҥ ÿстине jайа таштап, ортозына тепсей базып, кыры jанына эҥтей салып турды. Обогоныҥ jанында эки ÿч кижи jаш кайыҥнаҥ эткен турмуушла öлöҥ jууп турдылар. Олорго удура эки ÿй кижи андый ок jаан, уур тырмуушла тÿргекти тоголодып экелдилер. Олордоҥ ыраак jок база бир канча улус иштептурды. Борлайдыҥ ару jуузын деген jакылтазын ундыбай, тырмууштарын jаба басканда, тыттаҥ эткен тиштери улам сайын сынат. Ӱй улустар эки-ÿч тиш артканда, Айдашка адылатандар: öлöҥ ижинде тырмууштар jазайтаны баштапкы ла кÿннеҥ ала оныҥ ижи болгон. Курлап койгон jажыл торкодый öлöҥгö атту уулчак келетен; ээрге буулаган армакчы учында jайгы чÿмин кийинген кайыҥ агаштар, эр улустар айруушла öлöҥсалып, буулап турдылар. Волокуша ÿстинде jаан бугул боло бергенде, олор армакчыларды кайыҥныҥ тöзинеҥ буулагылап ийгенде, уулчакобого jаар jортотон. Оноҥ ары öлöҥди бугулдап тургандар. Оноҥ арыгызында jууп койгон jажыл öлöҥ jатты, jалаҥныҥ учында койу öлöҥ чабачыларга мÿргÿп турды. Бастыразын улус эткен бе?

Обого учаарын баштайла, Борлай обогоныҥ ортозына öлöҥди тепсей базып, удабай бойын састыҥ бийик тöҥöзöгинде тургандый бодонды: чеберленбей бурулзаҥ—jыгыларыҥ. Ол агаш сурап алды, агашка тайанып, сыҥар колыла öлöҥди алып, кÿски jаҥмыр öтпöс эдип обогоны учады.

-Болор!—деген кийининде, Утишка тöрт кайыҥаштар берди. Борлай олорды баштарыла буулаштырып салды.

- Бир обого бÿтти! Эҥирге jетире экинчизи болор.

Ол эмди кемjÿзи jок сÿгÿнгенин кичинекте кыр бажына чыгала, бастыра öзöкти кöргöндий болды.

Jаҥыс обоголор эмес—эмди оноҥ тÿжер керек. Тÿжери сÿрекей де jеҥил эмес эмтир. Кажыла jанына Борлай будын тÿжирерге сананза, обого бажы чаал кайыҥ салкынга jайканганы чылап jайканып туратан. Бут тебер jер jок. Борлай öлöҥгö кöмÿле тÿшти. Кöп ӧлöҥ оноҥ озо jерге тÿшти. Обогоныҥ бажы оны jаан бугулдый jаба басты.

Айдаш обого jаар jÿгÿрип, кыйгырды:

-Армакчыла тÿжер керек болгон!

Борлай чÿчкире-чÿчкире, öлöҥ алдынаҥ чыгала, обогоны айланып jаратпай, бажын jайкап турды. Обого коомой болды: булдыр-телдир, ойдыктар кöрÿнет: обогоныҥ бажын казып койгон тестектий болды.

Утишка Борлайды ээчий басты.

-Обого салар керек деп мен айтпай канайтым. Обогоны тытка jаба салар керек болгон—качанда jыгылбас эди...

Токушев бойында кимиренди:

„Обого тургузарыбыс... Кыйалта jогынаҥ эдерибис...”

Ол санаазында сурады:

„Орус кижи jалдап алза, артыкболбос по? Ол эки кÿнге бисти негеле ÿредер.“

Бойы бойына угуза карузын берди:

-Бойыбыс ÿренерибис...

„Jаскыда кыраны канайда сÿрÿп, аш чачар? База бойыбыс ÿренерибис пе?“

Утишка ого jууктап келеле, ийининеҥ тутты:

-Бир чöочöйдöҥ ууртап ийели. Бис иштеп алганыбыс...

Борлайдыҥ маҥдайындагы чырыштароноҥ тереҥ боло берди..

Ол Айдаш jаар бурулала, кыйгырды:

-Армакчы экел...

Армакчыны обого ажыра таштады.

-Тут. Ойто учаарга чыгадым...

БЕЖИНЧИ ГЛАВА

Jуунды jетире jазалбаган школдо öткÿрген. Алтайлар тура ичинде полдо отурдылар. Ӱй улустар эжик jанында тере ужагылап, эн учук катап отурдылар. Jуунныҥ председателине тудылган Байрым jарлады:

-Jаҥыс сурак, öмöликтиҥ уставын jöптööри.

Эр улус бой бойлорын аjыкташтылар.

-Олöҥди качан ÿлежетен?—Утишка сурады.

-Нöкöрлöр! Ячейка jоктуларла кожо jöп чыгарган:öмöлик ке- регинде сурак бÿтпегенче, öлöҥ керегинде шÿÿлте jок...

-Ячейка мында не керек? Бис чапканыбыс, бис ÿлежерибис. Мал аайынча ÿлеер.

-Мал аайынча болзо, Сÿÿнÿшке бир ле тудам келижер.

Байрым акызына сöс берди. Борлай Копосовло куучындашканын айдып берди. Оныҥ сöстöри аайынча алтайдыҥ эҥ озо тöзöлгöн öмöлиги jурт хозяйствоныҥ артелиниҥ уставына кöчöрин айдып берди.

-Омöликтиҥ уставын jöптöзöбис, öлöҥди ÿлежери керек jок болор,—оноҥ ары айтты,—jаан чеден тударыбыс, бастыра уйларды чедендейле, öлöҥлö азыраарыбыс. Сÿт кöп болор: бала-баркага да, сарjу заводко до jедер. Завод биске сÿт учун кöп акча, чай, jÿзÿн-jÿÿр товар берер. Иш jылгыр болор. Уйлар кöрöргö jирме кижиниҥ ордына jаҥыс кижи тудулар, арткандары туралар тудар...

-Бöрÿ тÿлкÿле кожо аҥдаарга санаган, jе неме болбогон: мекелеткен!—Бабинас кыйгырды.—Сен бистиҥ уйларды алала, тÿлкÿ чилеп куйругыҥды ла кöргÿзериҥ... Ол тушта сени кöргöни ол л о болор. Гран ары jанына кöчö берериҥ.

Бабинасты Борлай кезе корÿп, чыдабай кыйгырды:

-Мен кöчöрим бе? Мындый тенек сöстöрди jÿÿлгек те кижи таппас... Мениҥ кöчÿжим божогон. Болор. Тура тударым. Мындый куучынныҥ кийининде сениле куучындажар да кÿÿним jок.

Бастыразы кыйгырдылар:

-Сен Борлайга тийбе!

-Ол эмес болгон болзо, эмдиге jетире Сапог алдына мойыныгарды эҥилтер эдигер.

-Уйларды аларына ол иженбезин!

-Бир де кижи албас. Тегин сурайдылар: артельге кирер кемниҥ кÿÿни бар?

Суртаев турала,столды jудуруктады:

-Нӧкöрлöр! Бÿгÿн слерде нениҥ де учун шуганду. Озогыдаҥ бери таныш болгоныбыс, слердиҥ учун мен уйаладым.

Бастыралары оны кöролö, кончындагы калталарын алып, каҥзазына таҥкыны тыга бердилер.

-Кажыла кижиниҥкÿÿнинде: артельди слерге кем де jоҥдобойт,— оноҥары Филипп Иванович айтты.

-Албанла бир де кижини тартпазыбыс. Санаазы эки башкаларын да jöптӧбöзибис: бÿгÿн мынайда айдар, эртен онойдо айдарлардаҥ артельге кандый туза? Биске jалтанчыктар керек jок.

Ӱредÿчи лампаны jарытты. Алтай улустар каҥзаларын ÿчинчи катап таҥкыла тыктап турдылар.

Эки кÿн öткöн кийининде Суртаев ÿредÿчиниҥ айылына тÿжеле, бойыныҥ бичигине бичиген;

„Тал-табыш кöп болгон, ончозынаҥ кöп Собонов кыйгырган. Артель керегинде оныҥ угар да кÿÿни jок. Оныҥ орто jатканында экинчи тыны куучындады—алдынаҥ мензинечиниҥтыны. Борлай Собоновтыҥ арбанганына килебей, иштеҥкей деп килеп туры. Ачабы артыктаган. Бойыныҥ уулына Токнага артельге ончозынаҥ озо кирген учун бир уй да бербеген.

Утишканыҥ кылык-jаҥын партияныҥ бастыра члендери кайкашты. Ижемчизи jок кижи ончозанаҥ озо „Артельде артарым" дегени олорды кайкатты. Эмегениниҥкöстöри ыйлаганына кызарган, артельге кирбезим деген турды. Бордай Утишкадаҥ сураган: „Бу не болгон?" Ол карузын берген: „Тÿниле мен оны токпоктогом, jе jöптöп болбодым. Сöзинеҥ кыйбайт. Ӱй улус эр улусла тÿҥей болгонын кем де айдып берген. Бастыра jӧöжöбисти jети ÿлÿ эттибис: меге бир ÿлÿ, ÿйиме ле балдарга—алты ÿлÿ.“ Утишканы артельге алдылар. Öскöлöри Бабинас Собоновко кöрö чеберленип турган ошкош.

Баштапкы артельди „Таҥ адып jат“ деп ададылар.

3

Таҥ аттулар туштажып, солун табыштарды угужып турдылар.

Öмöликтеҥ артель тöзöдилер: бастыра уйларды jаҥыс jерге jуугандар, аттарды —база...

Сапог дезе jаҥы мылча тудала, jииттерди кычырат.

Мылча Караколдыҥ jарадында болды. Сапогтыҥ ишчилери кÿнÿҥле эртен тура от салгылайт. Сууны jаан казандарга кайнаткылаган. Алтай улус келгенде, айыл ээзи чыгып, уткуулду кÿлÿмзиренип турды.

            Мылчаны аjыктап турыҥ ба? Мынаҥ озо кöрбöгöҥ бӧ? Совет jаҥ jокту алтай улус учун кичеенип туры,—газетти jайа тудуп, чöйö айтты.—Бу jайда областной газетте алтай улуска мылчаныҥ  керектÿзин бичигилейт. Мында атту чуулу комсомолдыҥ кÿндÿлÿ областной качызы бичиген: „Алтай öрöкöлöрдö мылча тудары—эҥ баштапкы задача. Мен кÿндÿлÿ секретарьдыҥ кÿÿнзирегенин бÿдÿрдим.

Олкееркеп газетти орой тудала, мылчага коштой туткан кӱскÿлÿ кыпка кирди.

            Бойыгарды бу кÿскÿдеҥ кöригер. Мылчаныҥ кийининде база кöрӱнигер: комсомолдыҥ качызы jунунзын дегенин ол тушта оҥдоорыгар.

Кÿскÿге кöрÿнгилеп, кöстöриле имдеп, тилдерин кöргÿзип, турдылар.Байдыҥ уулы болгон учун Омский сельхозинституттаҥ чыгарткан Чаптыган Сапогов келип, самын ÿлейтен:

Бу мыны мениҥ адам сый эдип берет. Мында jунунып алала, артканын айылыҥа алып бар.

Алтай улус самынды jытап, кезиктери тилиле jалап, узакка тÿкÿргилеп турдылар.

Сапог уулын кöргÿзип турды:

-Ол кÿнÿҥ сайын jунунып jат. Кöригер, оныҥ эди jымжак та, апагаш та. Мылча су-кадык эдет. Оныҥ учун мен слерди кычырып турым,

Ол бойы уулдардыҥ бажын самындап, сыртын jышкышла jыжып, jылу суула jунала, айдатан:

-Бастыра алтай улустарды сÿÿ, киле деп меге адам айткан. Бирÿзин де тарындырарга jарабас. Кеп сöс бар: „Ӧскö кижиниҥ айылын ачпа,—бойыҥдыйы бöктÿ болор."

Кöп сабазында бойы jунунатан, jиит уулдар оны кöрöтöндöр.

-Мынайда эдер керек...—башты самындаарга, jӱсти jунарга ÿредетен,—Кöригер, мен кандый ару боло бердим. Самын бастыра кирди алат. Jунунып кöр.

Мылчаныҥ jылузы Сапог jаар jайылтат. Алтайлар jылу сууны бойы бойлорына кыйгы, каткыла чачкылап турдылар.

- Jарады ба?—айыл ээзи сурайт. —Келер jайда кайыҥ jал- муурлар белетеп саларым: чабынарыбыс, jакшы болор бо?

" Алтай улус мылчадаҥ чыкканла тушта, кÿскÿге jууктагылайт:

-Öскö боло бердим! Јÿзим де кызыл!

-Мылчадаҥ ару чыктыгар! Кир де jок, тоозын да jок,— Сапог айдат.—Албаты алдында санаагар ондый ок чек ару болзын. Jоктуларга килегер, бойыгардыҥ угугардыҥ байларын да кöдÿрип jÿригер.

Jииттерди ээрлÿ аттарга jетире ÿйдежеле, Сапог база катап газетти алат:

-Мында бичилгениле болзо, ÿй улустар база мылчага кирер керек. Слердиҥ эне, эjелеригер база келгилезин. Мениҥ эмегендерим олорды jунунарга ÿредерлер. Меге мылча ачу эмес. Албаты учун мениҥ jӱрегим оорыйт.

Ол бойыныҥ айткан состöриниҥ jараганын билерге, улустардыҥ кöстöрин аjыктайт.

-Чырайым мениҥ карыган, jе jÿрегим jаш. Мен jиит тужын лаjииттерди де сÿÿйдим. Ойынды сÿÿйдим. Качан ай толу болзо, меге келигер. Бис сÿгÿнчилÿ ойын эдерибис. Мениҥ уулым слерди айылдазын деп кычырып туры. Бистиҥ кожоҥыбыс бастыра öзöккö угулар.

4

Сапог Тыдыктыҥ угыныҥ мöҥÿннеҥ эткен таҥмаларыла чӱмдеген тажуурлар чеденниҥ jанында турдылар. Коштой агаш чööчöйлöр. Алтай улустар тажуурга jууктап, кемге канча керек ичип, эрдин алаканыла арчыгылап, тилиле тарсылдадып турдылар. Оныҥ кийининде айландыра jергелей туруп, jайканадылар.

Теҥериде ай кöрÿнди. Сапог уулына табарып:

-Кожоҥ башта.

Чаптыган тöрöл Алтайы керегинде, оныҥ туулары ла öзöктöрине jилбиркеп, öткöн он jылдыктарды мактап „алтай улустыҥ ток-тойу jатканы керегинде" баштады.

Таҥ атту улус улам сайын келип, кожулып турды. Кезиктери аттардыҥ ээрин алып, агыдып турдылар, кезиктери аттарын чакыга бууладылар.

Кыска öйгö Сапог ойыннаҥ чыгып, Ногонго шымыранды:

-Jаҥы келгендерине кöп кабак аракы экелигер. Кÿсти jас эдерге турым.

Ыраак jок от салган, казандарда семис эт кайнап турды.

Удабай теҥериниҥ кабортозы бÿрÿҥкÿ булуттыҥ кара тоныла бÿркелди. Ай онооры соок салкыннаҥ jажынып тургандый чöҥди

Сапог jайканып, бойы кожоҥ баштады:

Будактарды jулдаза,

Jаш чиби öзöр бö?

Колы-будын кезип салза,

Бай кижи jӱрер бе?

Улус кÿÿн-кÿч jок jöмöшти. Сапогтыҥ кöрöргö санаган омок jыргалы jок болды. Ногонды чыгарала, оны аракыга ийди.

-Отты коштой салыгар.

Jакарып айдала, база катап баштады:

Jулуктаган ол агаш

 Тазылына тура кургап калар,

Ӱзе тартырган ол кижи

Уйадына чыдашпас.

Ӱндер астай берди, jайканыш кöжиҥи боло берди. Недеҥ улам кабак аракы jииттерди jыргаарына jетирбеди? Айса болзо, соок салкын, караҥуй тÿн, теҥери бÿркелгенинеҥ. Сапог кыйгырды:

-Чаптыган! Айылчыларды этле кÿндÿле.

Бу öйдö чичке. коо ӱн угулды:

Койлор тудуп jибезе,

Карыган бöрÿ jÿрер беди?

 Кожоҥго коо ÿндер кожулды.

Jаш корболор бастырбаза,

Алтайда агаш öзöр бö?

Сапог кыйгырала, токтой тÿшти:

-Кем кунукчыл кожоҥ кожоҥдойт? Олор кемге керек? Jе jыргап ойнойлыктар. Менде кабак аракы, казанда кайнаганэт кöп!

Кезикте караҥуйдаҥ чарак кар келип тÿжет.

Ол ок ÿн чокум кезе чӧйилтип турды:

Бöрÿни öлтирели,

Койлорыбыс бÿдÿн болор;

Jаан агашты кезели,

Корболор jеҥил тынар.

Сапог ÿшкÿрип ийеле, кожоҥчыга удура басты. Токнаны таныйла, багырып ийди:

-Унчукпа!

Будыла тееп, тунгак ÿниле айтты:

Мен сениҥ адаҥды jаш тужында алымнаҥ айырып алгам, ат бергем, сен меге ÿрÿп турыҥ.

-Кожоҥныҥ нези jаман?—Jалакай ÿнле уул öнотийин сурады. — Бöрӱлерди öлтирер керек деп, сен айтпай кайттыҥ öлтирген бöрӱ учун эки койдоҥ беретеҥ.

Бастыралары токтойло, тыҥдадылар.

Сапог jамандатканына чыдашпады. Кандый да уулчак „сен“ деп адап, электеп каткырат.

-Бойыҥныҥ jаман кожоҥдорыҥла мынаҥ тайыл!—Тыныжы бадышпай, jудуругыла кезедип, тунгак ÿниле айтты.

-Ойыннаҥ сÿрерге jарабас,—деп уул карузын омок берди.

Чаптыган Токнага кийини jанынаҥ jууктайла, jака бойдоҥ тудуп сÿÿретеди.

-Уулдар, согуп jадылар!—деп уул кыйгырды.

Тургузала кайдаҥ да агаштар ла таштар табылды. Согуш

башталды. Кем кемди согуп турганын билерге кÿч болгон, оныҥ учун Сапог jаар jайылып тургандар тууразында тургылады. Оттоҥыраак jок Чаптыганды токпоктойдылар. Кем де казандарды аҥтарып ийерде, олор сууга jетире тоголондылар. Оттор öчö берди. Караҥуй акты бÿркеди.

-Бистиҥ jаҥнаҥ кыйган кожоҥдор учун, бу сеге! Бу сеге! —Токна айдып турды.

Сапог он кирези ижемчилÿ улусла уулыныҥ табыжына jÿгÿрди.

Токна нöкöрлöриле Чаптыганды таштайла, бир туруннаҥ ала койдылар.

Салкын калапту карды таштап турды. Баштапкы куйун баштала берди.

Орус колхозчылардыҥ jакшы кырачыларынаҥ „Таҥ адып јат»деп артельге узак öйгö иштезин деп кемди-кемди кычырарга, Борлай Токушев Агашка келди.

Бу керекке улусты албадаарга jарабас. Jöпсинер кижи бедиреерибис, оныҥ  jÿреги отту, слерди кыра ижине ÿреткедий

болзын,— деп алдында партизан, эмди „Искра" колхозтыҥ председатели Евграф Герасимович Черепухин айткан.—Сен бÿгÿн бис- ке келип, бойыҥныҥ колхозыҥ керегинде jуунда куучын айт, jарады ба?

Колхозниктердиҥ jуунына кычырбаган да улустар келгиледи. Ады-чуу чыккан кыйгычылар да келди.

Öдöр jердиҥ оҥ jанында эҥилчек досколордо эр улустар отурды, сол jанында —ÿй улустар.

Jуунныҥ председателине тудулган Евграф Герасимович папахазын столго салды.

-Аайланыгар, нöкöрлöр. Кузук чертишти токтодыгар,—деп Борлай jаар кöрÿп, jарлады: —Сöсти „Таҥ адып jат“ деп артельдиҥ председателине берип турым. Артельде канайда jатканын куучындагар.

Тонду, бöрÿктÿ Борлай онойдоло столго jууктады. Таҥкы ыжы койылып турган jарымдай бÿрӱҥкÿй залдаҥ кыйгырдылар:

-Тура jабынтызы jакшы—суу öтпöйт.

Неге келиштире айдылганын ол оҥдобой, артель jадыны керегинде баштапкы öлöҥ чапканын билбей, обологон öлöҥниҥ тал ортозы jыдыганы керегинде куучындады. Jаш колхоз туралар тударга турганын айдып, кыра ижин кöргÿзер кижидеҥ башка, тура тудар кижи чыгарзын деп сурады. Оныҥ кийининде орус улустыҥ jаҥдаган jаҥы санаазына кирерде, бöрÿгин чечип мÿргÿйле, оноҥ ары куучындады:

-Орус алтайга карындаш болды, алтай—оруска.

-Боро бöрÿ сеге карындаш!—„Кызыл октябрь" деп jаҥы тöзöлгöн алтай колхозко jери кирген кызыл сагалду кижи айтты.

-Карындаш, карындаш,—неге келиштире айтканын оҥдобой,— Борлай ээчий айтты.

Куучын айтканга кемде сурак барын председатель сурады.

Jалмуурдый барбак сагалду кижи карузын берди:

-Туза болор эмеш пе? Мениҥ шÿÿнгенимле болзо, алаҥзылу ла неме.

-Jÿрÿм кÿÿнине тийген кижи бараргаjöпсинердеҥ башка,— деп боро шалдыҥ учтарын мÿӱс чилеп буулап алган ÿй кижи кимиренди.

-Байлардыҥ граммофондорыныҥ оосторын бектегер!

-Аҥдаарга, мал кийининеҥ jÿрерге олор орустардаҥ артык.

Председатель узун столго тайанып турды.

-Нöкöрлöр, мында байлардыҥ кыйгызы болды,—ол ÿнгÿр ÿниле баштап, сабарыла чугулдангандый кезетти.—Кезик коммунарлар кимиренип турдылар:—Алтай улустыҥ тондорында бийттер jинjидий,—Слерде бийттер jок по? Сурап jадым, jок по?Бойыгарды аjарып кöрзöгöр. Табылар.

Ол столды jудуругыла соктыАлтай улусты jаман кöрöтöни каан jаҥынаҥ арткан. Колкӱчиле jаткандар нöкöрлöр болгонын алтай председатель чын айткан эмей.

Куучынын араай токтотты:

-Албанла бир де кижини ийбезибис. Jöплö. Алтай улуска болужар керек! Олорго таныш эмес керекке кижи тургызары керек пе? Керек.

Сöстöр jогынаҥ олорды аш чачарына ÿредер керек!—деп залдаҥ кыйгырдылар.

Кызыл jÿстÿ, тас башту, кызыл отко курчаткандый, сагалду кижи толыктаҥ чыкты. Сценага чыгала, Борлайга мÿргӱди:

-Су-кадык jӱригер бе? Кöрдигер бе, биске базала туштажарга келишти.

Председатель jаар бурулала, сурады:

-Чаазынды меге бичи, jаркынду туулар. Мен бойымныҥ акту санаамла олорго болужарым.

-Сен, Миликей, олордыҥ бастыра аттарын öлтире де согорыҥ, — койу чачту уул айтты.

Öткöн jайда Миликей Охлупнев коммунаныҥ столовойына казан-айактар аларга городко jÿрген, jанып отурала бир часка Ше- балинда ыраак тöрöгöнине кирерге шÿÿнген. Ол чеденге jортуп кирген ле соҥында, тургузала турадаҥ эзирик эр улустар чыккылаган, тал-табыш тыҥыган: „Узактаҥ сакыган айылчы ӧйинделе келдиҥ! Тортло тойдыҥ бойына. Эртен келин калаш эдер.“ Миликейди абырадаҥ тӱжӱреле, колтыктап турага кийдирдилер. Оныҥ ады кайдаар да ÿÿрлӱмалга, кырга айдап ийгендер, дуга-хомудын кайда да сугуп салгандар. Миликей тойдо эки кÿн jыргады, ÿчинчи кÿнде эзирик тöрöгöндöриле керишти, адымды тургузала экелзин деп бастыраларына кыйгырган. Оныҥ кийнинде айыл ээзине jудурукла кезедип салган. Учында, тöртинчи ле кÿнде божоткондор. Деремнедеҥ чыккан ла кийининде абырага jадала, уйуктап калган. Богочыда балкаш болгон, jаан кайырчакту абыраны оҥjанына каjу jаары jайган. Ат база онооры барган. Коктыйга келеле, абыра алдындагы jастыгынаҥ алынала, аҥдана берген. Казан-айактыҥ оодыктары кайырчактаҥ тöгÿле берген. Эмалированный айактар кыр тöмöн тоголондылар. Охлупнев бойы ыраак чачылала, кара сууга тӱшкен. Балкаштаҥ чыгала, передкелÿ озо jÿре берген адына jедишти. Миликейге уйатту да, коронду да болды. Ого эки выговор болорын ол билген: председательдеҥ—узак jÿреле, айактар ооткон учун, эмегенинеҥ—балкашла уймалган кийим учун. Атты сÿрÿжип турала, jедегинеҥ тудала, тÿктÿ jудуругыла талайган. Омок ат бажын öрö кöдÿреле, агаш аразына маҥтады.

            Сен укпай турыҥ ба?—деп кыйгырала, Миликей сол колыла атты изÿ тумчугынаҥ тудала, айу табажыла сокондый jетире талайбай, эки кулактыҥ ортозына сокты.

Ат алдындагы буттарына jыгылды, селт эделе, тын jок улама ÿстине jада берди:

Бу уйатту керекти койу чачту уул коскорып, jуунга айтпай кайтты.

Миликей айтты:

            Кажыла кижиле бастыра jÿрÿминде ондый jаман неме болордоҥ магат jок. Алтай улус керегинде мында jаман сöстöрди jастыра кыйгырышкандар. Кижиниҥ jÿрегин jеткерге кирзеҥ, билериҥ: иженериҥ торт jок, ол дезе сени кенетийин корып алар. Бу кижиниҥ jÿрегин мен билдим, - кöзиле Борлайды кöргÿсти.— Макриданы суудаҥ чыгарарга оныҥ болушканын бастырагар уккан болорыгар.

Председатель карандажыла чернилалу шилиниҥ оодыгына токулдатты:

            Нöкöрлöр! Охлупнев бойыныҥ коммуна алдында бурулу болгонын алтай колхозтогы ишле тÿзедерге сöзин берип туры. Ийер деп jöп бар...

 

Таҥ аттулар базытла брааттылар. Каракол ичи керегинде, Ты- дыков Сапог керегинде, „Таҥ адып jат“ артельде туралар, дворлор тудар керегинде куучындашкылап брааттылар. Олордыҥ шÿÿлтелери келижип турды. Бу Борлайды сÿгӱндирди. Коштой брааткан кижинеҥ шуÿлтезиниҥ jуугын билип, карындаш деп айдарга белен болды.

-Миликей, сен партизандарда болдыҥ ба?

-Болгом, jарык туулар, болгом! Баштапкы кÿндердеҥ ала! Экинчи полкто, ÿчинчи ротада.

-Партияга чийдиргенинеҥ бери удады ба?

Охлупнев партийный эмезин айтты. Борлай оҥдобой, ийинин кыймыктатты. Калганчы jылдарда, кооператив ле сельсоветтиҥ ижин jарандырарга, собрание öткÿрерге келгилейтендер. Jе олор партийный ол змезе комсомолецтер болгон. Олорды партия ийетен. Миликей дезе бойы jöпсинген. Бу jакшы да, кайкамчылу да болгон.

Борлай Охлупневле коштой jортуп, кöзине кöрÿп, сураган:

-Партияга не керектÿ кирбегеҥ?

-Ээ, уул, сеге мен чынын айдарым,—Миликей Никандрович оноҥ ары куучындады, —баштапкы öйдö ого кирерге, менин jажым jетпеген, политиканы коомой билип тургам. Партия кудайга бÿдерге бербей jат, мениҥ бажымда ол тушта туман болгон: „Кенетейин олбар болзо,“—деп сананатам. Оныҥ кийининде тарынгам.Анкета бичийле, городко ийгем, оноҥ jарабаган деп, карузы келген. Бу мениҥ jÿрегимди сыстатты. Агаштар аразында jÿргем, jÿрÿмимди кысканбай, Колчакла согушкам, —партияга дезе меге нениҥ де учун jол jок?..

Охлупнев аттыҥ jалын тудуп, болгообой, öрÿп турды.

Ол jаан ишти билип турды, эмди оныҥ алдында бÿткÿл алтай колхозты кыра ижине ÿредери болды. Кечеги кӧчӱпjÿрген улусты аш саларына ÿредетени кÿнÿҥ сайын санаазында болды.

Эмегенине jети айдыҥ бажында jанарым деп айткан, jе бойыныҥ шÿÿлтези мындый: Каракол ичинде аштыҥ jайканып Öскöнин кöрбöгöнчö, jаныш jок. Jуун алдында берген молjу айынча болзо, „Таҥ адып jат“ деп колхозтогы ижиле коммуна алдында бурузын тÿзедер.

Сен мениҥ айылымда jадарыҥ,—деп Токушев айтты.

-Jöп. Мен сооктоҥ коркыбайдым. Jе эртеннеҥ ле ала туралар тöзöорин баштаарыс.

7

Борлай айылында Миликей талканду беш айак чай ичти.Карамчы алтынчызын берерде, öбöгöни алтайлап айткан:

-Бу орус та болзо, jакшы кижи. Бистиҥ кылык-jаҥыбысты jаҥдап, бистеҥ jескинбейт.

-Мен jескинбес кижи, не де болзо, jиирим,—jастыра-быстыра алтайлап айтты.

Охлупнев турарга темденеле, тизезинеҥ тудунды:

-Ой, будым уйуктай бертир, jарык туулар! Бис экÿге ылтам стол-састал эдип алар керек. Огургуштарды дезе тоормоштоҥ кезип аларыбыс.

- Керек, — Борлай jöпсинди.

Олор экÿ туратудар jерлерди кöрöргö бардылар. Jолой олорго öскö колхозчылар кожулды.

- Мында ором болор, тÿп-тÿс, —Миликей Никандрович чöйö айдып турды.— Эки jанында туралар тургузарыбыс. Олор jаскыда акка jергелей турган кыстардый болор!

Борлай сурады:

-Кем тура тудар?

-Агаштар белен,—деп комсомолецтер айтты.

Борлай Утишканы кöрöлö, сурады:      

-Сен бÿгÿн не кунукчыл? Тура тударыҥ ба?

-Jок. Меге тура jогынаҥ да jакшы.

-Сен кайда jуртаарыҥ.

Айылда.

-Ол айыл эмегенимниҥ деп айтпай кайттыҥ. Бойыҥ колхозто до болзоҥ, единоличникле jуртап jадыҥ. Онойдо jарабас. Мен оны колхозко кирзин деп, jöптöп турым.

-Слерге керижерге болор!—деп председательдиҥ jеҥинеҥтартып, jайнады, качан ол токтогон кийининде, кӧöрöгöн кемдÿ айтты:—Бу jаратта мениҥ сананганымла болзо, jаан, ак мылча тударга керек. Эҥирде кÿÿниҥ jеткенче ле чабынган кийининде, сууга кÿп эдериҥ. Онойдо эдерин мен сÿÿп турым.

-Эки jылдыҥ бажында теерменегеш тудуп аларыбыс,—деп jилбиркегендий чöйö айтты. Теерменди сÿÿп турым! Тегеликтер алдындагы суу jыл туркунына кожоҥдоптурат. Теерменге привод (шестернязын толгоп, машинаны иштендирер кайыш) тургузала, аш та согорын баштаарыбыс. Бууган суу jараш. Ондо кастар болор! Jаркынду туулар, бис канайда jадарыбысты оҥдодыҥба?

Борлай уч бажынаҥ кöчÿрип турды. Охлупнев таныш эмес сӧсти угала, Токушевтиҥ jеҥинеҥ тутты:

-Кандый? База такып айт. А орустап канайда?

Олор Тÿрген-Сууныҥ ол jанына кечтилер.

Чеден-кажаган тударга jакшы jер... мал тударга, уйлар тударга,—деп Миликей куучындап турды.

Оноҥ олор öзöкти öрö бастылар. Охлупнев сананган шÿÿлтезин колыла jаҥып, кöргÿзип турды:

-Мынайда манаарыбыс, ондо мал jÿрер, курсагы тойу болор, мында кыра ла öлöҥ чабар jерлер.

-Арба мында jакшы чыгар ба?

-Канайда иштеериҥ, онойып ок кезериҥ.

Миликей бут бажыла jерди аҥдандырып кöрди, оноҥ кыстанган малтаны алып, jöҥнöҥ кезип алала, колында узак уужады.

-Мындый jерди, jаркынду туулар, тартарын jалкуурбазабыс, ырысту jадарыс. Jаҥы jер. Мында буудай да кижи сынынаҥ бийик öзöр, мажактары дезе камыш бажындый болор. Буудай jаҥы jерди сÿӱп jат.

-Тартарга соҥдоорыбыс. Jер сооп jат, —Борлай бажын jайкайла,—салданы Айдаш эртен экелер,—деп айтты.

-Салда салдала, хомут-шлейлер кайда? Jок. Ондый керектер! Тöрöмöл кайыҥныҥ тöзи керек, оноҥ хомут jаактарын эдип, хомут кöктööрибис.

Ол база катан jöҥнöҥ кезип алды.

-Jаҥы jер jакшы,—jаҥыс оны jаскыда оодорго келижер. Удабай кыш келер. Кастар бу jыл эрте jанды,—деп ол алтайлап айдала, тÿштÿк кӱнбадыш jаар колыла кöргÿсти.

8

Миликей эр jанында учаланып уйуктады. Айыл ичинде караҥуй ла соок тÿшкен соҥында ойгонды, элик jакыны кийеле, эжикти ачып теҥери öрö кöрди.

„Ээ, jылдыстар таҥ адарын сезип jат! „Алтын казыкты" айландыра „Jылдыс ат“ та маҥтаган.*

Ол Jети каан деген jылдыстарды бажын кекип, кöргÿсти. Эжикти jабала, айыл ээзине айтты;

-Тур. Тура тöзööр керек...

Кöнöктöги суу тоҥуп калыптыр, Миликей jунунарга сууга барды. Ойто кызарган чырайлу, jалбышка кÿйÿп тургандый сагалын сабарыла тарап, кыркылдап келди:

-Атту-чуулу сооктор тынып туры!

Карамчы чöйгöнди коско тургусты.

-Бис эмди чай ичпезибис, эмеш иштеген кийининде, ичерибис, -деп Миликей айтты.

Таҥ jарыыр алдында айылдаҥ ыраак jок тураныҥ баштапкы jоон тоормошторын олор салды.

Карамчы уулын эмизип, кожоҥдоп отурды:

Кабайыҥ сениҥ Шалтракту болзын,

Сен бойыҥ Карындаштарлу бол.

Бала jаар эҥчейеле, jаагынаҥ окшоды.

Уулы тойгончо эмип алала, энезине кÿлÿмзиренип jатты. Энези оны бойына jаба тутты. Баланыҥ су-кадык öзÿп турганы оны сÿгÿндирип турды.

Эжик кыjырт этти. Утишка jалтанбай бозого ажыра базала, маалкадып, Карамчыла эзендежеле, айыл зэзине тÿҥейленип, эр jанында, от бажына кÿндÿлÿ айылчыларла айыл ээзи отуратан jерге отурды.

-Сениҥ сÿÿген öбöгöниҥ кайда?

-Jеҥес аларга барган,—деп кÿÿн-кÿч jок айыл ээзи карузын айдып берди.

Эзирик айылчы jаар кылчас эдип кöрӱп салды. Бойын аjыктап турганын сезеле, бала кабайлаарга туура бурулды.

-Сен турада jадарга jöпсинип турыҥ ба? Айылчы айдала кöзин сыкыйтып ийди.

-Öбöгöним кайдала jуртаза, мен ондо.

-Турада öлöриҥ...

-Орустар öлбӧйт лö.

-Олор таскагандар. Слер алтай улус оорыырзагар.

-Амыр болор, оорыбазыбыс.

-Айылда артык. Мен сеге jаҥы айыл тударым, кел.

-Тьфу! Кöрмöс!

Карамчы турун алала, талайды.

-Сен чугулданба. Ончозын сананып кӧр. Мен сеге килеп турым ийне.

-Öбöгöниме айдарым...

            Айтпазыҥ,—деп Утишка айтты.

Ол эжикти тыҥ jабала, jÿре берди.

Борлай каптарда jеҥес экелип jатты.

Утишка тураныҥ тöзöлгöзине отурала, сакыды:

            Таҥ атканыннаҥ бери бедреп турым. Эмегениме самообложение салгандар, кöп акча сурайдылар.

            Бу сельсоветтиҥ ижи.

            Кöп салзын деп Байрымга сен айткан болорыҥ?

            Бир де неме айтпагам. Бичилген закон ондо.

10

Хозяйственный иштер Миликейдеҥ тÿнде де айырылбай турды. Тÿш jеринде туралардаҥ ыш чыгып турганы, дворлор эдилип калганы ла поскотина тудулганы, база jаскы кыра ижи кöрÿнетен; jерди jажыл торколо бÿркей öскöн койу аш та кöрÿнетен. Эртен тура бажы оорыйтан. Иш jылгыр öткöни ле алтайларды меҥдетпези сÿгÿндирип турды, —кандый ишти канайда эдерин олор бойлоры амыр бербей сурагылайт.

Агашты тартып, туралар тöзöлгöн кийнинде, Охлупнев jерине барып, агаш jарар кирее экелген. Удабай плахалар jарып алгандар. Борлай туразында полды струштайла jайгылады. Тура jанында турган улустар кöзнӧктöҥ кöрÿп турдылар.

-Jакшы, jе jаҥыс... тыныш буулар,—деп пол ортозында отурган Тÿктен айтты

-Ой! От саларга jарабас туры ийне.

Карамчы бажын jайкады. Айылдаштары ого килегиледи:

-От салбаза, кандый jадын...

Карамчы карузын берди:

-Слердиҥ öбöгöндöригер база тура тудадылар. Бирге кыйналарыбыс.

-Чайды, аракыны кайда азатан?

Ӱй улустардыҥ куучынына Борлай санааркай берди. Чындап та айтлаза, аракыны кайда азатан? Эмегеним улус кÿндӱлеерге öскöлöринеҥ артпас.

„Айылды турага коштой тудар,“—деп ол шÿÿнди.Борлайдыҥ туразыныҥ ичинде аайы-бажы jок той балкаш. Той балкашты кöнöклö салып, печке туратан jерге урала, кичеенип печке согуп турдылар. Милекей каа-jаа бир кичинектеҥ тус кожуп турды.

-Бу не керектÿ?—деп Токна сурады.

-Печкеде изÿ кöп тудылар. Печке —айыл ээзине сӱгÿнчилÿ.

Эҥирде Миликей jаҥы печкеге от салала, тулку агаштаҥ кескен отургушка печке оозына одоштой отурып, оттыҥ кöндÿгип кÿйгенин кöрди.

-Ыш чыкты! Маланья Ивановна эмегеним болзо, эмди бир чööчöйди берер эди. Баштапкы ыш чыкканына керек.

Ол бурулала, Борлайды jеҥинеҥтарты:

-Jарык туулар, мен эмегениме барып келетем! Эмди ол jöпсинер, тура бар.

Чын, эмегениҥди экел.

-Экелерим, Jажым ӧйинеҥ öткöн эмес.

Ол турала, тереҥ тоскуурга суу урды.

-Эмди тургуза, Маланья Ивановна jокто, айыл ижин бойыма эдерге келижер.

Ол тоскуурга кулурдаҥ урала, кичееп булгады...

Эртен тура калаштар этти. Суйук тесте ары-бери jайралып турды. Миликей турундарды печкедеҥ чыгарала, калаш отургызарына меҥдеди. Калаш jалбайа jайыла берди, ÿстине такаа баскандый булдыр-телдир болды. Jе Охлупнев кунукпайт:

-Jеткер эмес. Калаш эмей база. Негеде болзо, jедерибис. Jаркынду туулар, бир эмештеҥ ÿренерибис!

Кичинек öтпöкти — „кырынтыны" печке алдына таштады.

Борлай кайкап кöрöлö, кату сурады!

-Сен мыны кемге берип турыҥ?

Миликей Никандровичтиҥ jаагына аспактыҥ кÿски jалбыраткары jапшынгандый турды. Jаҥыс кöргöнинеҥ болды: алтайды мекелеп болбозыҥ, мекелезе де бойыҥ бойыҥды неделеге чыгара арбаарыҥ, jартап айдарга болбой; бойы бойына айтты:

Оны кöргöн Борлай амыр боло берди ÿстиги эрди кыймыктап, аайы-бажы jок каткыргадый турды.

—Печкениҥ ээзине, jалкын, оны соксын... „Печке ээзине кы- рынтыны кысканбазаҥ, калаш та jакшы быжар—деп энем ÿреткен эди.

-Миликей, онойдо куучындаба ондый неме jогын бойыҥ билериҥ.

-Кудай да, кöрмос тö jогын билерин билерим ле...Кырынтыны не керек таштаганымды бойым да jартап болбой турым.

-Мен бÿтпейдим, сен дезе бÿдÿп турыҥ,—Борлай уйалтты.

Бу керектиҥ кийининде бир канча кÿнге чыгара, председа-

тельле куучындажып тура, санаазына киргенде, чырайын jуурьш туратан:

„Ол кырынтыны узаакка ундыбас. Кöрмöс мени ол ортозына таштазын деп ийткен!"

АЛТЫНЧЫ ГЛАВА

 

Ӧткӧн jылдыҥ кÿзинде Тыдыков Сапог сельсоветте тудушла (болотон. Онооры ол баштапкыла катап, ого самообложение салынган деп айдыжарда, барып jÿрген. Бойыныҥ кöдöчизин Ногонды оны сакып алзын деп, öзоктö артызып салган.

Сапог сельсоветтиҥ бозогозын алтап ла ийерде, Токушев Байрым оноҥ кату сурап укты:

-Самообложениени нениҥ учун тöлöбöй турыҥ?

—Ойгор —кижи, ол кандый ондый самообложение?Мен бойыма бир де неме салбадым.

-Jуунла салылган. Сен тöлöбöскö турыҥ ба? Торга эдип, сениҥ ÿÿр малыҥды садарыс.

-Совет jаҥды мен бойымныҥ тöрöл энем чилеп ок сÿÿп jадым. Кандыйла приказ-jакаруларды ончозын качанда болзо, сӱгÿнгендÿ бÿдӱрип jадым. Мениҥ тöлöйтöним канча кирези болуп туры?

-Бир муҥ jети jÿс.

-Мен ол кирези акчаны тöлöгöн эдим. Квитанцияларын барып, бÿгÿн ок ончозын экелерим. Экинчи катапнекеп турыҥ? Самообложение ол бо?

Сапогтыҥ сагалы тыркыражып турды, jаактарында кÿреҥзÿ темдектер чыга конды, jе ол андый да болзо, байагыла бойынча куучындап турды:

-Сен, ойгор кижи, тöрöл советтиҥ килемкей председатели, бисте торт башка ээлер болгонын ундыбадыҥ ба?Тöрт болгоны удааннаҥ бери ийне... Мен уулымла база ÿй улустарымла айырылыжып калгам. Олор Совет jаҥы аайынча jадарга болбой турылар. Мен дезе озогызы аайынча jадарга болбой турым... Мениҥ jÿрегиме jарабай туры.

-Акт jок. Онызы jогына айырылышканы керекке бодолбой jат. -Аргачы айтты.

Сапог эки минут кирези суйук сагалын сыймап, оозы jаар сугуп турды, —кату сагалы тишке кыjырап турды, —комудалду кайдаары барза, jакшы болгой эди деп, бойынаҥ сурап, jе бойыныҥ оору бажынаҥ карузын алып болбой турды. Сананып турганы jудруктыҥ jаҥыганыла ÿзÿлди:

-Айылыма барадым.

Ногон Сапогты сакып, öзöкти орö-тöмöн ары-бери jортуп jÿрди. Бу минутта кöдöчизи бойыныҥ ээзинеҥ озолой барып турар болды. Мундус сööктиҥ бажы болуп турган кижидеҥ кöдöчи кийининеҥ jӱретенин ундыйла, озолодо jортуп браатканын кем- кем кöрÿп албазын деп, Сапог адын эмеш кайра токтодо тартып, тыҥ jöдÿлдеди.

 

Ногон кайра кöрди, тереҥ чырыш кире берген, jаан кырлайган качарлу jÿзи тургузала jажара бозомтый берди, арjаш сагалы дезе тыркыража берди.

„Карыган тенек, кӧрбöй калдыҥ..." Ногон сананды.

Ол бойын арбап, адын тÿргенбура тартып, ээзин уткып, удура барды, ол öйдö, качан Сапогты ончолоры jайзаҥ деп бодогылап турарда, тудушла бажырып туратаны аайынча ок, бажыла тöмöндöдö бажырып турды.

-Карга сениҥ кöзиҥди ойо чокыбады ба?—Сапог, кöдöчизиниҥ jаныла браадып, кыйгырды.

Ногон jÿзин аттыҥ jалы jаар jажырып ийди. Оныҥ кийининде Сапогтыҥ кийинине оныҥ jединип алган jедимин-достоинствозын  jамандабаска, jортуп брааты.

2

Сапог айылынаҥ барар тушта, тостойып калган jаакту, ÿзеле алтын акчаларга илмештеп салган чичкечек öргöн чачту баштапкы ÿйи Хожага тижи jок, течпек карыган эмегенге айтты:

-Сен öрö турбай, jат ла...

Ол тарый кöзиле орын jаар кöргÿсти.

Карыган эмеген jарым тÿшке jетире öрö турбай jатты. Кичинек маҥдайлу, кичинек костый тосток кöстÿ ле кып-кызыл jаакту, одус jашту Эрпечи—экинчи ÿйи дезе олкарыган эмеген jаар бир минутка кÿÿнзегендÿ кӧрӱп турды. Качан Хожа айылдаҥ чыга берерде, Эрпечи эптÿ барс чылап jалбак орынныҥ ÿстине калыйла, тöжöк ÿстинде чирейте jадып алып, оҥ колын jаан jастыктыҥ алды jаар сугуп алды. Тыныжы оныҥ кыскарылып, тÿрген тынып турды. Тостойо тижип калган кöзинде jалбыш jалт этти. Чичкечек бöс таарычактаҥ ол колына толтыра оок акчаларды ууштап алды. Мӧҥÿн бежен акчалар оныҥ колында суркурап, шыҥыражып турдылар.

Эрпечи бойыныҥ öбöгöни клееткенин, оныҥ тÿрген база кату базыдынаҥ танып алып, кыскылтым öҥдÿ уур чегедегиниҥ кыптары jаар колдорын сугуп алып, тескери бурулып алды.

Айыл ээзи ÿйге кирип келип, озоло баштап эпши jанында орын jаар кöрди.

-Карыган кайдаар барды? (Ол эмегендерин олордыҥ адыла качанда адабайтан.)

-Эмдиле келер.

Эрпечи айак-казанду шкаф jаар басты.

Сапог оны токтотты:

-Чай ичпезим, керек jок.

Монгол каҥзаныҥ соргуулына тижиле араай торсылдадып, очокко jуук отурды.

Качан карыган Хожа ÿйге ойто келерде, Сапог кату айтты:

-Ончогорды башка чыгарып турым .. Сельсоветте тӧрт башка биле эдип бичип салар... Башка-башка айылдарда jадар...

Хожаныҥ колындагы таары jерге тӱже берди —таардагы соккон тараан jинjилер чилеп кебис ӱстине jайа тöгӱле берди: оноҥ ээги тыркырай берди, бозомтык кöзи кöстиҥ jажыла толо берди:

-Менде уул бар. Сен мени чыгара сÿрбес учурлу.

Эрпечи кебиске jада тӱшти, кöстиҥ jажы тöгӱлиптурган jӱзин тоныныҥ элбек jеҥиле бектеп алды:

-Мен кандый ырысту эмес! Jаан кижиге нениҥ учун мен jа- рабадым? Нениҥ учун ол ÿчинчи эмегенин алып jат?

 Сапог jерге будыла тепти:

-Токтогор...

Jаш ӱйин jердеҥ бойы öрö кöдӱрип, орынга салып, айтты:

-Бийлер билзиндер деп, мен айырылыжып турганымды билзеҥ... Тÿште тӧрт биле, тӱнде-jаҥыс.

-Таарлар кайда болор?— Эрпечи сурады.

-Таарлар кайда болотоны сениҥкерегиҥ эмес!—Сапог сыҥырап айтты, —ончозын слерге бичип саларым: ӱй улустаҥ сураары да ас. Бойыма ла Чаптыганга бир де неме артыргыспазым.

Ногонды алдырзын деп, jакару берди. Карыган Ногон öбöгöн айыл ээзи Сапогтыҥ чугулду ӱнин угала, айыл ичиjаар тортло тӧрт тамандап кирди.

-Бойыҥла кожо эҥ jакшы кÿдÿчилерди кожо алала, укту jылкы малдыҥ ӱӱрин ол тууныҥ ары jаны jаар айдап апар, ӱÿрлу малды ойто мен алдырбаганча, jаман кöстöрдöҥ ырада тудуп тур. Бойыҥла кожо мылтыктар ла ок-тары алып ал. Айылдарга кöрÿнбегер, слер кайда болгоныгарды бир де кижи билбезин...

3

Сапогтыҥ jуртында агашский плотниктер эки неделеге чыгара иштеди: чеденди бийик заплотторло тӧрт башка бöлÿп салдылар, јаҥы каалга jазайла, турага jаба jаҥы кирнесте jазадылар. Чаптыган тураныҥ алдындагы кадында jуртаар болды. Сапог бойы дезе ӱстиндеги jаан кыпта курсак jип, чай ичип турды, эҥирде дезе Эрпечиниҥjаҥы кийис айылы jаар барып ондо таҥ атканча болуп турды.

Алтынду таарлар jоголо берди: айыл ээзи Сапог олорды кайдаар апарып сугуп салганын Ногонноҥ öскö бир де кижи билбей турган.     . .

Башка-чыгып, айырылышканы керегинде Сапогтыҥ акты сельсоветте баштапкызы болды, качыга jаҥы папка эдерге келишти.

Бир канча кӱн öткöн соҥында Сапог сельсоветке угузу бичик экелди:

„Совет jаҥ келгениниҥ баштапкыла кÿнинеҥ ала, —ол бичиптуры,- мен тууларда ак-jарыкты кöрдим. Мениҥ jÿрегим айтты: „Албатыныҥ чындыкту jаҥы шакла бу, ол jаҥ аайынча кажыла айылда jуртап jадарга ырысту болор." Мен, jадын-jÿрÿмди jарандырарында Совет jаҥга болужар болдым. Канайда jакшы jадар керек, оны улус билзин деп, ончолорынаҥ озо öмöлик тöзöдим. Jе Совет jаҥ меге айтты: байлардыҥ jÿреги ару болбойтон. Мен кöп тÿндерге чыгара сананып, ол сöстöр—алтын сöстöр дел, билип алдым. Качан ончолоры jоктулар болуп, jаҥы jÿрÿм-jадынды тöзööрин баштап алза, албаты ол тушта ырысты кӧрÿп алар. Мен jокту болупалдым. Башка-башка чыгып, айырылышканыныҥ актыаайынча мениҥ jööжöм: турамныҥ каборто- зы, ат ла уй. Оноҥ башка менде база бир де неме jок.

Меге, тортло jокту болгон кижиге ÿнимди ойто берзин деп сурайдым. Анайда ок, „Таҥ адып jат“ деген колхозко мени сыраҥайла активный кижи эдип, бойыныҥ билезине кожо бичизин деп jакару беригер деп, сурап турым.

Байрым угузу бичикти jумактайла, печкениҥ ичиндеги кÿйÿп турган от jаар таштап ийди.

-Ӱниҥди сеге ойто бербезибис.

-Нениҥ учун?

-Нениҥ учун дезе, сен —бай.

-Кандый бай! Менде бир де неме jок... —Сапог кÿлÿмзирене, каткырып ийди.Мен мында эҥ баштапкы пролетарий. Бичикти jакшы билерим, ончолорына кöп туза jетирерим...Кичинек кыбычакта каткы кöдÿрилди.

 


 

 

Ч. ЕНЧИНОВ.


 

АЙ-ТАНА

(тӧрт бöлÿктÿ ойынныҥ эки бöлÿги)

Ойноор улус

(„ Ай-Тана “ деп пьесадаҥ)

1.            Ай-Тана —jылкы мал кабырар малчы, 20 jашту кыс.

2.            Эртечи—зоотехник, 22 jашту кыс.

3.            Байрамова— малдыҥ фермазыныҥ башчызы, 35 jашту.

4.            Кыстанай—-озогыда кам болгон эмеген, 60 jашту.

5.            Калан—Тананыҥ адазы, 60 jашту.

6.            Ты м ы й — колхозтыҥ председатели, 28 jашту.

7.            Амыр—колкозчы, 30 jашту.

8.            Колхозчылар.

Бу ойындагы неме 1942 jылдагы jÿрÿмнеҥ алынган.

Баштапкыбöлÿк

Кÿс. Айдыҥтÿн. Тананыҥ туразы ла айылыныҥ ортозында jаан кайыҥ öзÿп jат. Оныҥалтын сары jалбырактары эзинге jайылып тÿжÿп турат. Тураныҥ кöзнöги ачык. Ӱйде улустыҥ кожоҥдогон табыштары угулат:


Кайран мениҥ кööркийек,

Кайа кöрÿп кунукпа,

Jуулажарга барала,

Ундылдым деп санаба.

Ачап jутпа öштÿни

Агаш кептÿ кезип jÿр!

Албатыны корыйтан

Алып баатыр болуп jÿр!

Кöзим jажы тöгÿлбей,

Келериҥди сакыырым,

Jуу божогон кийининде

Jажына эжиҥ болорым!

(Тымый ла Байрамова баскылап келди).

Байрамова.О, калак!Сен мениҥ санаамды, мениҥ jÿрегимди билериҥ, кööркий, билериҥ... (Тереҥ тынып). Мен эмдиге jетире сенеҥ бир де jылу сöс укпадым. Качан бир тужында угарым ба айса анайдала санааркап jÿрÿп, öлöрим бе?..

Тымый: Сени эмди канайдар? Сен меге тортло кöлöткӧ болдыҥ

Байрамова.Чын, мен сениҥ кöлöткöҥ... кайда да болзоҥменанда .. Качан бирде кöрӱнбей jÿргеҥде, менотурарjер таппайбарадым.

Тымый. Сениҥ эрмегиҥ качан тÿгенер? Мен иштиҥ бажына чыкпай jадырым, сен дезе сÿӱжип ле божобос сыраҥай он сегис jашту кызычактый. Болор, иштенер керек, нöкöр Байрамова

Бай р а м о в а. Сен менинöкöр лö нöкöр деп турар кайткан ?Мен сеге öскö кижидий кöрÿндим, а? О, калак! Канайдайын? Тымый!

Экисууныҥ кожулып агар jолы бар, эки аттыҥ jергелей маҥтаар маҥы бар. Бис экÿ куучындажарга сöс таппас па, jуртаарга эп таппас па?

Тымый. Јок сыраҥай саҥбашка! Озогыда да эр улус ÿй улусты сӧстӧйтӧн, эмди, бу j у у ӧйинде эмегендер тортло атыйланып чыккан. Эр улусты бойлоры сöстöп турар болды.

Байрамова. Сен jокко, бу ак-jарыкка мениҥ jÿрер кÿÿним jок. Тымый! Меге киле! Бир jаҥыс та катап болзо, меге киле! Кайран кöӧркийим...

Т ы м ы й. Мен сеге кööркий эмезим! Мен колхозтыҥ председатели, сен jылкы малдыҥ фермазыныҥ башчызы. Бис экÿниҥ кичеерибис, колхозтыҥ ижи, öскö неме бистиҥ ортобыста jок болор учурлу, jарт па?

Б айрамова.Билерим! Мен сениҥ сÿÿп турган кижинди билерим! Сен Тананы сÿÿп jадыҥ... Танада не болзын. Ол jарашта, jиит те. Оныҥ ÿстине кӧп сый алып турган мактулу кижи. Мен ондый бай эмес.

Тымый. Сениҥ Танада не керегиҥ бар? Оныҥ сеге бир де jаманы jетпеген. Билерге турган болзоҥ, бастыра керек менде. Мен сÿÿбей jадым! Сениле jуртаар кÿӱним jок. Сен оны билип турыҥ ба, jок по?

Байрамова. О, калак! Кандый коронды айдазыҥ? Сен мени сӱÿбей jадыҥ, а? Сен мени сÿÿбей турган болзоҥ, мен сени сÿÿп jадым, уктыҥ ба?.. Мен сени сÿÿп jадым! Тÿҥейле менсениҥ учун öлгöнчö согужарым! Кемге де бербезим! Ол эмезе öлöрим!

Тымый. Токто! Канайда jуртаарын, кемле jуртаарын мен бойым билерим! Мениҥ учун улусла уружарым деп санаба! Мен качанда сениҥ болбозым. Болор, нöкор Байрамова, бу тенек эрмектериҥ ташта! Тегин jерге килинчектенбе, иженбе! Оныҥ ордына, экÿ наjы болорыбыс. Сениҥ де мениҥ де сÿÿйтен неме колхозтыҥ ижи, колхозтыҥулузы. Колхозтыҥ ижи jакшы болзо, сениҥ де jÿрÿмиҥ jараш болор. Андый эмес пе?

Байрамова.Черÿдеҥ келериҥде, сеге удура jолго кем чыкты? Айакка изÿ чайды кем уруп берди? Шыркаҥды кöстиҥ jажыла кем jунды?

Тымый. Сен! Чын,сен меге болушкаҥ. Мениҥ шыркам оорыырда, тÿндÿ-тÿштÿ сыстаарда, сен мени jаш баладаҥ артык кичеегеҥ, оныҥ учун jаан алкыш болзын. Сениҥ jакшы эткенинди мен качанда ундыбазым! Кандый, керек болзо, не керек болзо, мен сеге jаантайын болужарым, айла болужып та jадым, сен оны бойыҥбилериҥ.

Байрамова. Эмди сен мени jаман кöрÿп, кижиге бодобой турар кайткаҥ?. Мен сеге мындый jаман, нени эткем?

Тымый.Сениҥ меге бир де jаманыҥ jетпеген. А, мен сени качанда jаман кöрбöгöм, ол тöгÿн! Мен оору jадарда болушкаҥ учун, сеге сок jаҥыс койымды да бердим, акча да бердим. База не керек? Берейин. А, сениле кожо мен качанда jуртабагам, качанда jуртабазым! Оны ундыба!

Байрамова. Бу мен, капшагай öлöтöн болзом кайдат... (Кöзнöктöҥ Каланныҥ бажы кöрÿнди).

Калан. Бу колхозтыҥ башчылары мында туры не. Байадаҥ сакып тургам. Киригер, улустар, киригер!

Тана(кӧзнӧкти öткÿре). Ой! Тымый... киригер, киригер.

Калан.Jе акыр, мен бойым да чыгайын ла... (Бажы jылыйа берди).

Тымый. Калан апшыйак айылдазын деп кычырып jат. Бис баралык, нöкöр Байрамова. (Байрамова унчукпайт. Ӱйдеҥ Калан, Тана, Кыстанай база кыстар чыккылады).

Калан. Бу слер ӱйге кирбес кайткан улус? Мен слерди келер болор деп, байадаҥ сакып тургам.

Ба й р а м о в а. Тананыҥ сыйын байрамдап турганыгар ба? Ырысту кижини кöрöргö до jараш.

Калан. Эйе! Кызыма, колхозтыҥ кулундарын jакшы öскÿрген деп, Совет jаҥныҥ башчылары jаан сый берген: акча да, ӧскӧ дӧ немелер келди.

Т ы м ы й. Оныҥ ÿстине колхоз Танага тӱк, эт, акча, база да jӱзÿн-jÿÿр немелер берип jат.

К алан. Балам торт байый берди. Кызым jакшы, балам jакшы! (Тананы эркеледип турды).

Тана. Болор, ада, болор. Мен jаҥыскан иштеген эмезим, бастыра малчылар мен чилеп иштеген. Олорго база сый берерге керек.

Байрамова. А, сен бастыра улустаҥ артык иштегеҥ. Сениҥколыҥда jирме ÿч беедеҥ jирме тöрт кулун чыккан.

К ы с т а на й. О, jайла! Бир бее эгис тöрöгöн jат.

Калан.Эйе, бир бее кенетке эгис тöрöп ийген.

Байрамова.Jылкы малдыҥ фермазыныҥ башчызы мен. Мениҥ малчыларым кандый jакшы иштеп jат, кöригер! Тана кулундарды бöрÿге jидирбей, ооруга jугуштырбай коркышту кичееген, сÿрекей азыраган. Уу, кайран балам, кайран сыйыным. Бери бас... (Тананы окшоп ийди).

К ыс т а н а й. О, jайла! Ай ашканча иштенген ай Тана!.. Кÿн ашканча иштеген кÿмÿш Тана!.. О, кайракан!

Т ы м ы й. Тананы чындап ла Ай-Тана деп адаар керек. Ол jаантайын айдыҥ ла тÿн болзо, айылына конбос. Тÿниле кулундар кабырып, олорло куучындажып, базып jÿрер. Кезикте кижи оны таппас та.

У л у стар. Чын!.. Чын!. Ай-Тана, Ай-Тана болзын!..

Тана. Ой, болор, болор. Бу слер мени öйинеҥ öткÿре мактап салдыгар ошкош. Угарга да уйату. Мениҥ айдыҥ тÿндерде кулундар кабырганымда бир де солын неме jок. Jайгыда, изÿ тÿште мал оҥду отобос. Айдарда тÿнде кабырбаста, мыны качан кабырар неме?

Байрамова.Jок, jок, сен колхозтыҥ малынбойыҥныҥ тыныҥ чылап кичеегеҥ. Оны кемнеҥ де jажырып болбозыҥ.

Калан. Сок jаҥыс кызымды атту-чуулу кижи эткен Совет jаҥга баш болзын! (Тымыйга бажырды). Кайран баламды мактаган албатыма баш болзын. (Улустарга бажырды).

Т ы м ы й. Бу слер канайып турыгар, öрöкöн! Бис Танага бажырар учурлу. Ол jакшы иштеген, ол макталган. Кулукдарды кичееген, айдыҥ тÿндерде малды кабырып баштаган кижи ол. Ого бажырар керек.

Т а н а. Токтозогор, Тымый! Мен бу эрмекти уккамда, jÿзим кызарат. Торт ÿйге баралыктар. Байрамова, слер бистиҥ айылга кирзегер, айылдазагар.Калан.Сÿрекей сÿгÿнеле, мен бир койымды сойуп ийдим, Jе канайдар база. Ой, улустар! Айылы-jуртыма киригер, аракы, чегеенди амзагар.

Байрамова.Чындапта, кирип айылдаза кайдар. Карыган улустыҥ аскан аракызы тату болотон, кайнаткан эди семис болотон. (Улустар jиркиреп, турага кирерге ичкери баскылады).

Т ы м ы й (шымыранып). Тана! Артып кал!

Калан(кайа кöрÿп). Тымый, не турып ? Сен колхозтыҥ башчызы, айылыма кир, кÿндÿлÿ айылчы болорыҥ, карыган Каланныҥ jыргалын кöрöриҥ.

Т ы м ы й. Мен змдиле келерим. (Улустар ÿйге киргенде, Тана Тымыйдыҥ jанына jÿгÿрип келди).

Т а н а. Кайран эжим! Мен сени улус кöзинче кöргöмдӧ, эрмек айдып болбой, тилим курулып калат.

Тымый. Байа jаҥы газетте сениҥ сÿриҥди кöрöлö, кыйгырып, кыйгырып, кожоҥдоп, кожоҥдоп ийер кÿÿним келди. Сен ол газетте, сыраҥай тыҥ jараш чыккаҥ: чырайыҥ дезе кызылгаттый кып-кызыл, кöстöриҥ дезе кöк теҥеридий jап-jарык!

Т а н а. Чын ба? У-у, мен ол газетти кöрöтöн болзом.

Т ы м ы й. О, мениҥ ай сÿрлÿ Ай-Танам! Кÿÿним jеткен кööркийим! (Тананы öрö кöдÿреле, айландырып турды).

Тана (буттары тарбаҥдап). Ой! Ой! Божот мени, божот! Jÿрегим jарылып браадыры... Божот!..

Тымый.Божотпозым! Окшобогончо, божотпозым! (Окшоп турды). Амыр топшуурын jÿктенгенче, jÿгÿрип келди).

А м ы р. Ай! Ай!.. Бу слер мында канайып jадыгар? Тымый! Болор, болор! (Тананы Тымыйдаҥ айырыды).

Тана. Болор дейдим. (Тымыйды ийде салды). Арайла бажым ÿзÿлбеди.

Амыр. Бу слер не болгон улус?

Тымый. Амыр! Сен бого не келдиҥ? Ӱйге кир, jырга, ойно.

Амыр. Кулунды бöрÿ jолына таштаза, куйругы да артпас! Тананы слердиҥ колыгарга артырза, кулагы да артпас!

Тана. Айырып алганыгар jакшы, Амыр. Акыр, ол газет кайда? Мен оны эмдиге jетире кöрбöгöм.

Тымый. Сен мында тур! Мен jÿгÿрип, барып айылымнаҥ экелейин, Амыр! Сен оны каруулда, ары-бери jÿгÿре бербезин. Каруулда!..

Амыр. А менде не болзын. Мен Тананы сыраҥай ары бери божотпозым. Бу ла турган jеринеҥ кыймыктатпазым.

Т а н а (каткырып). Мен ыйлазам, канайдарыгар?

Амыр. Колымда топшуурым ойноп берерим, ого болбозог эркеледерим.

Тымый. О-о!.. Андый болгожын, Амыр, сен торт мынаҥ ары бар.

А м ы р. Jок, jок!.. Танага тийбезим!.. тийбезим... слер коркыбагар. Мен сабарымла да тийбезим

Тымый.Кöрöрим, наjым! (Каткырды).

А м ы р. Билерим мен слерди, билерим. Jÿгÿрзе, койон ошкош, ачынза, айу ошкош кижи слер.

Т а н а. Газетти капшагай экел! Ӱйдеги улус мени сакып турган болор

Т ы м ы й. Браадырым... (Барды).

Амыр (кенетке). Тана! Ай-Тана... (Тизе бажына отура тÿжÿп, алгыра берди). Калак! Калак! Канайдайын! канайдайын! Öкпӧ jÿрегим кодорылып брадыры, öзöгим мениҥ ÿзÿлип браадыры. Кöзимниҥ jажы, кöксимниҥ каны!.. . Ай кеберлӱ Ай-Тана!

Т а н а (маҥзырап). Уй! Амыр, бу слер кайттыгар? Öрöтурыгар. (Колынаҥ öрö тартты).

Амыр. Мен сеге кÿÿнзиреп, öлÿп браадырым. Мен сени сӱӱрекей, коркышту, айдары jок сӱÿп jадым! Сÿÿп jадым! Кайран эркем! Кайран кучкажым! Кичинек койоногым... ой, канайдайын!

Та на. А, кудай! Улус укпазын...

Амыр(бажын кöдÿрип). А? Улус укпазын деп туйка куучындажалык па? О, эркем, о эжим! О, наjым! Баш болзын сеге! Jе, улус jок jерге баралы.

Т а н а. Болор! Турыгар капшагай. Ол тÿкÿ Тымый клеедири. (Тымый кöрÿнди).

Амыр, А, Тымый! (Тура jугÿрди). Мен торт качадым. (Ӱйге уланды).

Тымый.Акыр, Амыр, сен мениҥ кöзиме кöрÿнериҥ. Ол мында нени этти?

Тана. Мени сеге барбазындеп сöстöп турды. А, сен ачынып турыҥ ба?

Тымый. Мен ол кÿлÿкти билерим, оныҥ кылыгы jаантайын андый. Jараш ла кыс кöрзö, эдегинеҥ тудала, jада берер.

Та на. Сениҥ газедиҥ кайда?

Т ымый(койнынаҥ кодорып). Кöр, сен кандый...

Т а н а. У-у, газетте мен чындап та кандый саҥбашка чыккам.

Т ы м ы й. Кычырып кöрзöҥ, сениҥ ижиҥди кандый сÿрекей мактаган.

Тана. Кычырбазым! Öскö улус кычырзын! Сен мени мактаба, уйалып jадым. Сыраҥай эби jок...

Тымый. Мен сениҥjаражыҥ мактап турган эмезим, ижиҥ мактап jадым, Катан jууга барзам, партия райкомы сени колхозтыҥ председатели эдер дейт.

Тана. Ой, болор, болор! Мени электебе, öчöбö! Сен мени öйинеҥ öткÿре мактап турыҥ, сÿÿбей jадыҥ ошкош.Т ым ы й. Анайып айтпа, меге ачу. Бастыра санаам сениле кожо. Экӱ качан айылду-jуртту болорыбыс? Сениҥ jöбиҥсакып, jÿрегим тÿгенип браадыры.

Тана. Чын эмеш пе? Кару эжим! (Тымыйды кучактап). Чын болзо кайдат! (Кенетке ойто ийде салды). Jок! Сен мени мекелеп турыҥ ошкош.

Т ы мый. О, эрjине Танам! Сен меге бÿтпеске, мен нени эткем. Ме! Мениҥ колым тут. Кату ӧй келзе, бу колымла иштеп алган кара болчок калашты бойым jибей, сеге берерим. Öлöр, шыралаар чак келзе, сениҥ учун тынымды кысканбазым, канымды да карамдабазым! Сениҥ учун Кызыл jалбыш отко до калыырым! Тÿби jок талайга да калыырым!

Тана. Кайран Тымый! Кöксимде jÿрегим сокконча, кöзимниҥ оды öчкöнчö, мен сениҥ, мен сениҥ... (Ӱйдеҥ Байрамова чыкты. Тана ла Тымыйдыҥ окшошконый кенетке кöрöло, jÿрегин кабыра тудынды. Ол, кöстӧриниҥ jажы агып: „Тымый!“~деп кыйгырала, тÿрген база берди. Тана ла Тымый Байрамованы кöрбöгöн. Ӱйдеҥ Калан чыкты).

Калан. А-а! Jаҥыла колыма кирдигер. Бу слер байадаҥ бери ÿйге кирбей тышкары нени эдип турыгар? А?.. Тымый, сен мениҥ сок jаҥыс кызымды сöстöп турганыҥ ба? Токто уул! Ток- то! Ол эмезе, сен меге бир карыган тижеҥ эмеген сöстӧп бер. {Каткы. Кыстанай база öскö улус чыккылады).

Тымы й. Мен слерге бу Кыстанайды сöстöп берзем, jараар ба ?

Кыстанай. Эйе, кедери эт! Калан карыган неме, ачынза, мени jыга согуп салар.

Калан "(каткырып,). Калак-кокый! Кöрзöгӧр, уулдар, алтан jашка jеткен, агарып бажы буурайган бала камнаҥ бери jиит уулдар бедиреп jат. (Каткырды).

Кыстанай. Токто ло токто! Калак бу сениҥичиҥе алмыс кирди бе? Не оморкоп чыктыҥ? (Амыр кыстарла туйка шымыранып сÿмележеле, бала камды чочыдарга ичкери öҥöлöди).

Амыр. Кыстанай! Алдыгарда алмыстар!

Кыстанай (белиҥдеп). Алмыстар! А, кудай, алмыстар!

А м ы р. Уй! Мойныгарда бакалар!

Кыстанай. О-о-ой! Бака! Бака! (Тепсене берди).

Тымый. Амыр, бу сен бала камды jаҥы кöрдиҥ бе? Токто! Белиҥчи кижини кыйнаба!

Кыстанай. А, кудай! Баш болзын, балдарым... Чочытпагар мени, чочытпагар. Чагым чыга берди.

Калан. О, таҥ- jарып келген туры не! Мындый айдыҥ тÿнде тышкары да отурып jыргаза кайдар. Ой, кыстар! Ол ÿйдеги тажуурларды бери чыгарыгар. Jе, нӧкӧрлöр, слер меге ачынбагар. Мен бÿгÿн кызым сый алганын угала, сÿгÿнип, бир кичинек jыргалэттим. Биjелейтен кижи биjелезин, кожоҥдоор кижи кожоҥдозын. Байрамова кайдаар барды?

Т а н а. Ол jанган болор.

Калан.Калак-кокый! Сала берген туры не. (Улустар ширдек айды, тажуурлар экелди),

Амыр (тилин jаланып Кайран тажуурлар, кайран аракы... Кайда, урыгар капшагай, амзап кöрöйин. (Уруп ичеле, торт тажуурды колтыктанып алды).

Т а н а. Тажуурды Амырдаҥ былааа). Амыр! Бу аракыны öскö улуска эмеш артыс. Ачап борсук!

А м ы р. О, аракы дезе аракы! Торт ичим изий берди. (Ӱшкÿрип). Jакшы аракы артканча, jаман ичим jарылзын! Берет, тажуурды! (Базала ичерге санады, Тана бербеди).

Т а н а. Ада! Айылдап келген улусты отурарга кычырзагар.

Калан. Сен кычыр! Бÿгÿнги jыргалдыҥ бурулу кижизи сен! Сениҥ шылтуҥда jыргайдыбыс.

Тана. Ширдектерге отурыгар, улустар! Куруттаҥ, эттеҥ, сарjудаҥ jигер.

А м ы р. Аракы ла бар болзын.

Калан. Бис jуудаҥ ыраак: кыйгы, сыгыт укпадыбыс, кижи канын кöрбöдибис. Jуудагы ла улузыбыс эзен амыр болзын! Андый ба, айылдаштарым?

О н ч о л о р ы. Чын! Чын!       

Кыстанай. О, jайла! Айланайын, Ай-Тана! Бу менде мын- дый кызычак бар болзо кайдат.

Тымый. Чöӧчöйди öрö кöдÿригер, нöкöрлöр! Амыр jадалы, jакшы иштейли!.. Гитлердиҥ бажы jарылзын, ачына черÿзи кырылзын!

Ончолоры.Гитлер öлзин! Кырылзын! (Ичкиледи).

Амыр. О, аракы! Кандый jакшы! Ой, улустар! Ол Гитлер деп ийтти боо мениҥ колыма туттырып берзе, мен оны кайткай эдим? Мен оны бу кайыҥга бууп салар эдим.

Тана. Мен кайыҥымды Гитлерди буурга бербезим! Ол киртиир. Слер, Амыр, jууга барала, Гитлерди бери чаптык эдип сÿÿртебей, андала jоголтып салар керек.

Ам ы р. Сен мени барбас деп бодоп турыҥ ба? Барбас деп туры ба? Мени тургузала jуулажарга бар дезе, мен элес эдип каларым. Чындапта мени jууга ийзе, мен Тымыйдаҥ артык jуулажарым. Тымый jаҥыс орденду болзо, мен эки орденду болор эдим. Военкомат кöзи оору деп, черÿге албайт, канайдайын?

Калан.Озо колхозко иштеп ÿрен!

Амыр. Мен ачынзам, колхозко бу Ай-Танадаҥ артык иштеерим. Jе акыр, аракы тура калды. Мен бу чööчöйди Ай-Тана учун ичедим. (Кöдÿрди).

О н ч ол о р ы. Ай-Тана оноҥ артык иштезин!.. Кадык jÿрзин!Амыр (кыйгырып). Ай-Тана учун ура-а!..

Тана. Амыр, токтогор! Немениҥ öйин билбес бу слер кайткан кижи?

Амыр. А, мен нениҥ де öйин jарт билерим. Мен ол турган тажуурды ичийзем, ол меге öп-öй болуп калар.

Кыстанай. О, jайла, Ай-Тана балам!.. Тогус тÿҥей уулду, сегис тÿҥей кысту бол.

Амыр. Ол арай ас!Тананыҥ балдары оноҥдо кӧп болор, мен билерим!

Тымый. Амыр, јеен биjечи кайракан, биjелебес кайткан?

Амыр. Бу колхозтыҥ ичинде мениле биjелеер кижи кайдаҥ келген?

Тымый. Ол Кыстанай отуры. Кыстанай сениҥ ачу териҥ агыза биjелеер.

Кыстанай. Базала нени таптыҥ?

Амыр.Jоок, мен ондый карыган немелер ле урушпас кижи. Меге ай кабакту, ак чырайлу кыстар керек.

Тана. А. мениле биjелееригер бе?

Амыр (Тура jÿгÿрип биjеледи). Эди каным jымырай тÿшти, эки будым ойной берди, Ай Тана, Ай-Тана! .. Буттарымды чылатпа, кÿÿнимди соотпо!.. (Тана Амырла кожо биjеледи. Ӧскö улус кол чабынды).

Амыр. Ээйт, таманымда от кÿйет.

Тана. Эки кылду топшуурым, эдиске деп сананба? Ишиштебес сен бойыҥ, кыс аларга иженбе!..

А м ы р. Jок! Андый болзо, мен биjелеп болбос, мениҥ будым оору, санаам караҥуй... (Чыга басты).

О н ч о л оры. Ма! Амырдыҥ кӱчи jетпеди. Тегин jерге мактанган! Тегин jерге мактанган!

Калан. Калак-кокый! Айса мен биjелейин бе? Мен биjелезем, бу агаштар таштар jайканар, агын суулар ажынар, ол тушта не болор?

Тана. Токтогор, ада! Мен слерле биjелебезим. Слер биjелезегер, бу jуулган улус тарап-таркап барбаганча, божобозыгар! Кыстар, турыгар биjелейли...

(Кыстар jуулала, „Алтай кыстардыҥ биjезин“ биjелегиледи. Чурана, топшуурдыҥÿндери агаш-ташка jаҥыланып, jайыла берди).

Тымый.Биjе jараш та болзо, кожоҥ оноҥ артык. Наjылар! Кожоҥдожыпойнойлыктар.

Калан. Акыр, акыр! Кожоҥды мен баштайтам, мен карыган да болзом, ÿним эдискедий! (Кожоҥдоды):

Тÿнде мениҥ нöкöрим,

Тӱште мениҥ канадым.

(Ончо улустар jыҥырада кожоҥдошты).

Jÿгÿрик мениҥ аргымак,

Jуу jерине баралык.

Öштöп келген фашистти Öлтире тепсей базалык,

Ырысту Тöрöл jеристи Ылтам корып алалык.

Канду jуудаҥ чыгала,

Сениҥ сыныҥ серизин,

Калапту баатыр бололо,

Мениҥ jÿрÿм jаранзын!

(Эртечи соок чырайлу jÿгÿрип келеле: йТана!“—деп кыйгырды. Кожоҥ кенетке ÿзÿлди. (Улус кайкажа берди).

Эртечи.Тана! Сен мында jыргап jадарыҥда, сениҥ азыраган кулундарыҥ кенетке оорыгылай берген!

Та на. А-а? Неме дедиҥ? Кулундар оорыган?

Улус.Кайткан? Не болгон? (Эртечини арадай тÿшти).

Э р т е ч и. Оору айгыр кулундарга кожулып калтыр!

К а л а и. Калак ол ооруайгырды кулундарга кемигер кошкон?

Тымый. Тана! Сен кулундарды каруулы jок таштап ийгеҥбе?'

Тана. Бир де кулун, бир де кулун öлбöс учурлу... Ончолоры меҥдеп баргылады).

(Кöжöгö).

Тöртинчи бöлÿк

Тананыҥ туразы. Тананы jуурканла jаап салган, ол орында араай онтоп jадыры. Калан орынныҥ jанында туры.

Калан. Кару балам!(Араай Тымый кирди). Кандый ийт сени тиштеди, кандый шилемир öлтирерге сананды? О, калак, балам, качан öрö турарыҥ?

Тымый. Тана! Тана!.. Бажы кандый изӱ. Тананыҥ санаазы эмдиге jетире ордында jок! Тана! (Тана унчукпайт). Кайран Тана... Мен jууга браадырым, а сен öлÿп jадырыҥ... Сенеҥ бир де сöс укпадым ..

Калан. Канайдар? Кечегидеҥ бери бир де сöс айтпайт, jаҥыс соок чай оозына уруп турадым. Балам та оҥдолор, та jок? Баламды кем бычактаган капшагай тапсагар!

Тымый.Кандый шилемир Тананы бычактаган, кем де билбес. Тана билинетен болзо, бойы куучындап берер эди. О, Тана, Тана! Кем öштÿ? Кемниҥ бычагы сеге тийди?

Калан. Мен айгыр бедреп jÿре бергем, а Амыр деп кулугур, кулундар кöрбöстö, нени эткен?

Тымый. Байла камла аракыдаҥ база берген.

Калан. Андый немениҥ бажын ÿзер керек! Андый немелер торт jер ÿстинде jок болзын.

Тымый. Ол тургузала каруузына турар! Прокурор оны шылап jат, оныҥ аракызак, jалку керегинде кижи де шыркалатты, фронтко баратан аттарга оору кулундар да кожулды. Тогузон аттыҥ кезиги оору. Бу не болгон неме? Бистиҥ колхозто коркышту öштÿ бар. Биске ол öштÿни кыйалта jок, тургузала табар керек.(Амыр кирген ле бойынча.Тананыҥ алдына отура тÿшти).

Амыр. Ой, Тана! Тана! Мен бурулу... Мен бурулу! Мени öлтиригер...

Тымый. Араай! Тыҥ алгырба!

Амыр (араай ÿниле). Кулундарды мен таштагам... Мен аракыдап база бергем. О, калак, мен аракыдап барбаган болзом, öштÿ оору кулундарды аттарга кошпос эди, Тананы да бычактабас эди. Мен! Мен бурулу! Мен, оныҥ учун каруузына туратам, öлöргö дӧ мен белен. (Кыстанай кирди).

Кыстанай. О, jайла! Тана эмдиге jетире оҥдолбогон бо?

Амыр. А - а, сен келдиҥ бе? Сен!.. Сен бурулу! Меге тÿнде келбегеҥ болзоҥ, мындый неме болбос эди. Сен кижи эмес сен кöрмöс... Сен кÿрÿм!

Кыстанай. Уй! Бу кал-тенек кайракан нени айдат? Мен сениле аракыдабагам! Мен сеге тунде барбагам. Тӧгӱндебе! Тöгÿндебе!

Амыр. Пот, кандый, пот кандый!... А-а, сен меге барбагаҥ ? База нени айдазыҥ? Аракыны сен меге бербесте, алмыс экелип берди бе?

Кыстанай. Ой, улустар! Калак, слер ого бÿтпегер,бӱтпегер! Мениҥ акту jÿргенимди алтыгы ороондо эрлик билер, ӱстиги ороондо буркан билер. Керек болзо, олордоҥ сурагар!

Тымый. Араай! Оору кижиге чаптык болгылаба! Амыр да, Кыстанай да экилегер каруузына турарыгар.

Калан.'Бу карыган кам кадытты чочкого миндиреле, алтыгы ороонго, эрлик бийдиҥ jерине айдап ийер керек! Jаантайынла улусты тöгÿндеп, аракыдап базып jӱрер. Слер бурулу! Мениҥ балам öлÿп jаткан керегинде слер бурулу. (Эртечи киреле, бу табышты тыҥдап тура берди).

Кыстанай. Калак, Калак! Мен Амырла кожо аракыдабагам! Акыр, Амыр! Öлгöниҥди кöрöрим, сыктаганыҥ угарым!...

Кыjык сеге тийзин! Кöрмöс сени алзын!

Эртечи. Кыстанай! Слер мында кемди тӧгӱндеп турыгар? Мен кече таҥ алдында Амырды бедиреп барзам, ол слердиҥ айылда эзирик, уйуктап jаткан jок по?

 

Амыр. Чын! Чын! Мен эзирик те болгомдо, тöгÿн неме айтпайтам.

Кыстанай. А, куда-ай, кудай! Канайдайын? Канайдайын? Мениҥ алтан jашка jетире албатыга бир де jаманым jетпеген! Jетпеген!

Т ы м ы й. Карын, Амырды эзиртеле, ол оору кулундарды аттарга бала кам кошкон болор.

Кыстанай.А, кудайымай! Бу слер канайып турыгар? Мен эмес! Мен эмес! Слер меге тийбегер! (Ыйлап). Мениҥ эмди öлöрим арткан... Мен амырjадып öлöйин, слер меге тийбегер! Мениҥ jаманым да, jакшым да мениле кожо öлöр! А, Тана кööркий меге ачу! Кайран кызым...

Калан. Канду кöстöриҥниҥ jажын, балам jанына тöкпö!

Т ы м ы й. Докторлор келди бе?

Эртечи.Jаҥысла малдыҥ докторы катан келген. База эки ат оорый берди. Эмди фронтко до баратан аттардаҥ он бир ат оорыды.

Тымый. Кадык аттарды бÿгÿн ле мен jууга барзам, кожо апарарым.

Э р т е ч и (араай). Кем бычактаган, jарты jок по?

Тымы й. Öштÿ эмдиге jетире табылбаган.

Эртечи. Улус, Тана санааркайла, бойы бычактанган болор дежет.

Тымый. Тöгÿн! Тананы сыргына кижи бычактаган... Бистиҥ колхозко jылан бар, онызы jарт.

Калан. Балам öлгöнчö, мен öлгöн болзом кайдат...

А м ы р. Тана jок болзо, мен бу алтайга jÿрбезим де. (Доктор кирди).

Тымый. Баш болзын, доктор келди...

Калак. Доктор... Ой... Калак... Кайран баламды öлÿмнеҥ айырыгар, айырыгар...

Тымый. Оору кижидеҥ jайлагар!. Доктор оны кӧрзин. (Ончолоры туура басты. Шыкла эдип тура бердилер).

Доктор. Качан шыркалаткан?

Тымый. Кече тӱнде.

Доктор Кечедеҥ  бери эрмек айтты ба, jок по?

Т ымы й. Jок!Јок. Торт унчукпаган

Калан (ыйламзырап), баламды jазап кöригер...

Доктор (Тананы тудуп кöрÿп). Бу кижи кӧп кан jылыйткан, оныҥ учун санаазы ордында jок. (Тыҥдап угуп). Jÿреги кем jок. Мен эм берерим, база укол эдерим, Ол оҥдолор. (Танага эм ичирди). Колын jазап тудыгар. (Укол этти, Шырказын таҥды). Јиит те, jараш та кыс эмтир. Алдырбас! Бу кызычак jÿрер, jазылар...

Он ч о л о р ы. Jазылар ба ?

Калан. Баш болзын слерге! Баш болзын! Балам jазылза кайдат!

Доктор.Нöкöр председатель! Оору кижини эмдеер jерге не аткарбаганыгар?

Тымый. Прокурор слерди бери алдырарда, апарбаганыбыс. Эмдиле апарарым! Калан! Слербарып аттардыҥ jакшызын jегигер!

Калан. Браадырым! (Чыга jÿгÿрди).

Тымый. Эртечи! Сен ол оору кижини кичееп кӧр. Санаазы ордына кирзе, мени тургузала кыйгыр. Мен барып, jолго немелерим jууп алайын

До к т о р. Прокурор кайда?

Т ы м ы й. Школдыҥ туразында шылу эдип jат

Доктор.Нöкöр председатель, прокурорго кожо баралыктар.

Т ы м ы й. Танага öскö, башка улус jууктатпа! Уктыҥ ба, Эртечи?

Эртечи. Уктым, уктым! (Тымый ла доктор чыктылар. Эртечи Тананыҥ бажын сыймап). Тана! Ай-Тана! Кööркийдиҥ, санаазы ордында jок... Кайран наjым...

А м ы р. Бала кам! Сен мында не отурыҥ?.. Чык ары, кӧрмöс! Сениҥ учун мен эмди jаман керекке кирдим... Аймактаҥ келген прокурор мени кату шылайла, арайла тÿрмеге отургыспай салды.

К ыс т а н а й. Jо-э-jо! Тилиҥ кыска тут! Кыска тут! (Эжиктеҥ бачымдап Байрамова кирди).

Байрамова.Тананыҥ оорузы кандый?(Jÿгÿрип барып, Тананы кабыра кучактап, сыймады).

Эртечи. Тийбегер Танага!

Байрамова. Калыраба меге! О, калак, калак, кайран Ай -Тана, кайран сыйыным! Сениҥ jаманыҥ кемге jеткен? Сени кандый шилемир, кандый jутпа бычактаган? А? Айт, кööркий, айт? Сени соккон ийт, мениҥколыма киретен болзо,кеjирин кезе чайнаар эдим! О, калак! Кайран наjым, кайран Тана! (Ыйлады). Бу мен сениле кожо öлöтöн болзом кайдат! (Тана тыҥ онтоды, Эртечи оныҥ бажын öрö кöдÿрди. Тана кöстöрин ачып, бастыра улустарды аjыктады. Байрамова туура калыды).

Байрамова. (Туура кöрÿп шымыранып). Öлтиргем деп бо- догом, кöрмöс тиру эмтир... (Тана Байрамованы лаптапкöрöлö, ачу корон кыйгырып ийди).

Тана. Ой! Ой! Байрамова! Байрамова! Тудыгар оны!

Эртечи. Айт, айт! Не болгон?

Тана. Байрамова мени бычактаган!

Байрамова. Бу нени айдат? Ол jÿÿлип jат. Доктор керек... {Эжик jаар басты. Эртечи эжикти туй алды).

Эртечи. Байрамова! Мен сени божотбозым! Тананыҥ канын ичкен ийт! (Кыйгырды). Тымый! Тымый!

А м ы р. Божотпо! Божотпо! (Эжик jаар jÿгÿрди).

Байрамова. Слер мени божотпой кайдарыгар? Мен слерге аҥ эмес. Былаап чыгарым!

Э ртечи.Jууктаба меге! Jууктаба! Амыр буу экел!

Байрамова. Бала кам! Бу тенек Амырды туура тарт! (Кыстанай коркып, тыркыражып турды).

Эртечи. Тымый! Тымый!

Байрамова. Эртечи! Сен оору кижиле кожо jÿÿлип турыҥ ба? (Калан ла Тымый кире jÿгÿргиледи).

Тымый. Не болгон?

Эртечи. Тананы Тананы Байрамова бычактаган...

Калан. Байрамова?

Тымый. Кем айтты?

Эртечи.Jаҥыла Тана айткан.

Байрамова.Тöгÿн! Тöгÿн! Тана изÿге jÿÿлип jат.

Калан(jӱгÿрип барып). Тана! Тана! Айт, балам, сени кем бычактаган? Тана! Калак-кокый! Калак! Билинбес jадыры.

Тым ы й. Амыр! Сен Тананыҥ бу айткан сöстöрин уктыҥ ба?

Амыр. Уккам, уккам! Байрамова мени бычактаган деп, кыйгырып ийген.

Тымый. А, слер Кыстанай уктыгар ба?

К ы ст а н а й. Мен бе?

Т ы м ы й. Слер, слер... капшагай айдыгар, jажырбай!

Кыстанай. О, jайла! Уккам! Уккам!

К а л а н. А-а... Байрамова, сен соккоҥ бо? Шилемир! Мен сени ӧлтирерим! (Калып келеле, Байрамованы согорго турарда, Тымый колынаҥ тутты).

Тымы й. Токтогор, öрöкöн! Токтогор! Ол тегинде бойыныҥ бажыла каруузына турар! Колго кирдиҥ бе, канду jылан? Тудыгар бу ийтти! (Улустар Байрамованы туткылады).

Калан. Калак-кокый! (Ыйлап). Мен бу кадытты ÿзе тартып, ийттерге таштап бередим! Мениҥ öскӱс кызым, кандый jаман сеге эткен, а? Нени эткен?

Байрамова.Jÿÿлгек оору кижиниҥ сöзиле слер мени jиирге бе? Божодыгар! Божодыгар мени! Кирлÿ колдорыгар ары тартыгар!

Тана(оҥдонып). Ой! мында кем бар? Ол...Ол! Мени бычактаган! Ол!Аттарды, аттарды айырыгар!

Тымый(Тананыҥ бажын сыймап). Öштÿтудулган! Тургуза ла Байрамованы прокурорго апарыгар. Колдорын кÿлигер!

Байрамова.Jааш jаҥыс мениҥ бажыма jаар ба? Буру jаҥыс мениҥ мойыныма тÿжер бе?

Кыстанай. Мен jаар кöрбö! Бар! Бар ылтам!Байрамова. Ол бала камды мениле кожо апарыгар! Мен öлзöм, ол база ӧлзин!

Кыстана й. Токто, токто, кайракан! База нени табазыҥ?

Байрамова. Сен артып калзаҥ, меге jеҥил болбос... Сен база бурулу? Амырга аракыны сен бергеҥ?

Кыстанай. А, мени Амырга сен ийгеҥ, сен!

Тымый. Кыстанай! Оору айгырды кулундарга база Байрамова кошкон бо? '

Кыстанай. Ол! Ол!

Байрамова. Унчукпа! Унчукпа! Тöгÿн эрмек айтпа!

Калан. Уктыгар ба, улустар? Уктыгар ба? Оору айгырды кулундарга Байрамова кошкон дейт.

К ы с т а на й. О, jайла! Байрамованыҥ кылынган кылыгын кудайлап бойлоры кöргöн.

Б айрамова (кыстанайды кезе кöрÿп). У-у, шилемир!

Т ы м ы й. Бала кам! Слер Байрамовала кожо барыгар!

Кыстанай.Jок, jок, мен барбазым! Меге тийбегер!

Э р т е ч и. Бас, бас! Барарыҥ!

Тымы й. Бу не эрмек! Апарыгар олорды!

Байрамова.Jÿр! Jырга.Тымый! А, менöлöргö барайын!

Калан. Чын сендий немеде jÿрÿм jок! Улустар, Байрамова ла Кыстанайды апарыгар. (Ӱйде Тымый jаҥыскан артты).

Тымый. Тана! Тана! Унчукпас.. Билинбес. О, калак! Кöоркий билинбес. Кайран Тана! jаҥыс та катан болзо, мен jаар кöр, jаҥыс та катап болзо, база бир сöсти айт... Эмди та jолыгарыс, та jок. Мен jууга браадырым, Тана! Ойто jанарым ба, jок по? Мен jокко öлÿп калзаҥ, не болор? Ол тушта мен тирӱ де артсам, jакшы да jÿрзем, сени сананып, санааркап кунугып jӱрерим. Сенеҥ öскö кижи меге керек jок! (Кöстöриниҥ jажын арлады).

Тана (болгонып келеле). Мында кем? Кем? Меге суу...

Т ы м ы й. Мен, кööркийим! Мен... Тана! Ме, сууны ич.

Тана (шымыранып). Тымый! Тымый! (Колын чöйö тартты).

Тымы й. Тана! Кайран эжим! Кайран кööркийим... Мен барып jадым.

Т а н а. Кайдаар?

Т ы м ы й. Jууга браадырым, кööркий. Мен сениҥ учун, колхоз учун öштÿлерди кырарым! Олордыҥ баткадый кара канын тöгöрим. Сен jазыл! Кыйалта jок jазыл! Мени сакы, мен jанарым! Тана! Jакшы бöлзын... (Карап кöрöлö). Базала билинбес... Тана! Санаазы ордында jок. О, калак... (Тананы араай окшойло, öрö турды. Эжиктеҥ Калан ла Эртечи кирди).

Тымый. Фронтко баратан аттар белен бе?

Эртечи.Jетентогус ат белен. Байрамова эмес болзо, тогузон ат фронтко барар эди.

 

Калан. Калак-кокый! Ол Байрамовадый немелерди jердиҥ ÿстинде jок этсин деп jаргыны сураар керек!

Тымый.Jаргы, андый öштÿге килебес! Jе, jакшы болзын, кööркийлер!

Калан. Сен... сен... эмди браадыҥ ба?

Тымый. Браадырым, ада, браадырым...

Эртечи. Колхозтыҥ башчызы эмди кем болор?

Т ы ы й. Тана!Тана удабас jазылар. Колхозты ол баштаар... Тананы кичеегер!

Калан. Тымый! Акыр, токто! (Тымыйды кучактап). Мениҥайтканым ук! Угала, качанда ундыба! Бис амыр jадарга, сен öштÿлерди Öлтир! Колхоз jурты байызын деп, сен öштÿлерди öлтир! Тымый! Совет jаҥ jок болзо, бисте де jÿрÿм jок. Сен качанда недеҥ де jалтанба! Керек болзо, откокалы! Тана учун согуш! Мениҥ учун согуш! Эртечи учун согуш! Кайран эне Тöрöлисти öштÿге тепсетпе! Öштÿни кöргöн лö jерге Öлтир. Мылтыкла ат! Мылтык jок болзо, бычакла. Бычак jок болзо, агашла, ташла сок! Агаш, таш таапазаҥ, öштÿниҥ эди-канын тижиҥле jыртып, ташта! Уктыҥ ба? Jе, уулым, jакшы болзын!

Э р т е ч и. Jакшы болзын, кайран Тымый!

 

Ч.Енчинов «Амырка»

Кун ажарга кырда отуры

Кöлöткö ӧзöккö jылып тÿшти.

Арка ичинеҥ койчы Амырка

Араай кожоҥдоп, базып чыкты.

 Кÿски эзин согордо,

Кулузун öлöҥ кожоҥдойт,

Куу туманду тайгалар Кӱлимзиренгендий кöрÿнет. Агаштардыҥ алтын бÿрлери Амырканыҥ ÿстине тöгӱлет.

Кара jелбер тайгылы

Койлорды jууй ӱркÿдет.

 Алдындагы jыш аралда

Ат тибирти угулды.

Кожоҥду, каткылу улустыҥÿни Кайа-ташка торгыла тÿшти.

Таҥ атту эки кижи

 Агаш аразынаҥ чапкылап чыкты. Ташту, сайлу оок суулардыҥ

 Ак кöбӱктери чачылышты.

 Олорды кöргöн Амырка

 Алаҥ кайкап тура берди.

 Ачынар, суÿнерин аайланбай,

Балтырган комыргайды ÿзе тарты, Аjарбай оозына сукты.

Амырканыҥ аказы Токна

Адынаҥ jеҥил jерге тÿшти,

Кару сыйыныныҥ колын алып, Jÿрегине jаба тутты:

-Кайран сыйыным, эзен болзын! Калапту jууга атанып jадым Ӧштÿлерди кырарым мен,

 Öткÿрип бери ийбезим,

Тыным jеткенче согужарым,

Бу jаныс сыйынымныҥ,

Бу кöк туулардыҥ,

Ак чапкынду суулардыҥ,

Кеен Тöрöл jеримниҥ

Алдына мен чертенип турым,

Кереестӱ сöзим айдып турым.—

-Агам, эрjине агам!

Айткан сöстöриҥ меге быйан.

Бу колдорым иштенип,

Арыганын билбей jÿрер.

Бу колхозтыҥ койлоры

 Бöрÿ, уурчы jокко öзöр.

Тынган тыныжыҥ öрт болзын,

Тудунганыҥ jалкын болзын.

Фашисттер jолыҥда кырылзын,

 Баатыр агам, эзен jÿрзин.—

 Колдоҥ Амырка эзендешти,

 Кöстöриниҥ оды мöлтÿреди.

Токна куулы каҥзазына

 Таҥкыны толтыра азып тарты.

Оозынаҥ ыжы быркырап,

Каргана ортозына кире басты.

Кудачы адынаҥ тÿшкенин

 Бойы да аjарып билбей калган..

. Аларга турган кызыныҥ

Ийининеколын араай салды.

 Оныҥ кöстöрин лаптап,

Удаан кöрÿп тереҥ тынды.

Кудачы алдында оныла

 Таҥ атканча эрмектежетен,

 Угужар неме де кöп болгон,

Удур айдарга чечен болгон.

Подпись:

Эмди нени айдарын Кудачы

Эптеп таппай, тöмöн кöрди.

Амырка оныҥ тÿлкÿ jаказын

Араай сыймап, эркелей тутты:

— Ӧлÿмнеҥ сен jалтанба!

Ол тужында öлбöзиҥ.

Öштÿдеҥ сен коркыба!

Ол тужында jанарыҥ.

Аксак та келзеҥ, сокор до келзен

Артык сöс айтпазым...

Jÿрегим сени сакып jÿрер,

 Jÿрÿмим сениле кожо öдöр.

Сени öлÿм jеҥбезин,

Сен öлÿмди jеҥип ал!

Сени öштÿ баспазын.

Сен öштÿди базып сал! —

Амырканыҥ айткан сöстöри

Аткан октоҥ курч угулды.

Кудачы удур кÿлӱмзиренди,

Кыстыҥ бажын сыймады:

—Алкап айткан сöстöриҥ,

Мениҥ санаам jарыдып jÿрзин.

 Öштÿлерле согушсам,

Олор мее куйак болзын.

 Фашисттер уйазын кырбаганча,

 Барып Берлинди албаганча,

Эбирип ойто jанбазым,

Экÿ ойто тушташпазыбыс.

 Кунугып, ыйлап отурба,

Кудачыны ундыба!— деди.

—Атаналык!—деп Токна келди.

Капшай аттарына мингиледи.

Калганчы катап кöрӱшти.

Таҥ атту улустар,

Тöмöн öзöккö чапкылай берди.

 Амырка jаҥыскан кунугып,

Арка jаказында тура калды.

Койлор кенейте маҥташты,

Кыс чочып аjыктанды.

Тÿн кирип келген эмтир,

Тÿмен куштардыҥ ÿни серип,

Конор jерине учкылай бертир.

Аркадаҥ койлорын тÿжÿрип,

Амырка меҥдеп, айылына jанды,

Он эки jыл мынаҥ озо,

Амырканыҥ энези öлöрдö,

Ол тогус jашту бойы

Адазыныҥ колында арткан.

Оныҥ адазы jокту Борой

 Катап эмеген албаган.

Колхозко киреле, балдарыла

Койчы болуп иштеген.

Эмди Борой айылында

 Куулы чöйгöнгö чай асты.

Кызын сакып энчикпей,

Чыгала, аjыктап кöрӱп турды.

Ыраактаҥ кызын таныйла:

-Акаҥа jолыктыҥ ба?—деп кыйгырды.

-Jолыккам, jолыккам!-деп Амырка

Jолой удур карузын берди.

Борой jетире неме укпас,

Борош деп байга кулга jÿрÿп,

Коркышту кыйнадып соктырган.

Оноҥ улам тыҥ оорыйла,

Кулактары тунуп калган.

(Канду камчыныҥ сорбылары

Эмди де сыртында арткан)

Кызыныҥ ÿнин ол аайлабай,

Канча катап сурады.

Амырка базып келеле:

-Акама jолыккам,—деп тыҥ айтты.

-Эйе, барган...—деп адазы

Тöмöн кöрÿп, сананды.

Эркелÿ кызын ойто аjыктап:

-Бисти корыырга барган,— деди.

Койу ÿниле араайдаҥ:

-Койлорыҥ ончо бо?—деп сурады.

Койлорды Амырка тоолозо,

Бир эчки jетпей турды.

Колхозтыҥ малы jылыйганы

Амыркага ачу болды.

Ӱйге кирип jылынбады.

Изÿ курсак амзабады.

Астыккан эчкини бедиреп,

Ойто кырга базып ийди.

Бойын бойы санаазында

Бурулап, кату адылды.

Jолдо агарып ла неме кöрÿнзе,

Jууктап келип, аjыктап турды.

Кööркий бойы сÿÿнер эмес,

Кöргöн немелери эчки эмес,

Корумдагы ак таш болот.

Кайыҥдардыҥ тöҥöжи болот.

Арканыҥ ичине кирип келди.

Алдынаҥ кандый да куш кенерте

Талбырап, öрö учуп чыкты.

 Канаттарын сый тудуп,

Агаш аразына jылыйып калды.

Комыргайларды шалырадып,

Чырбагалдарды оодо базып,

 Канча кайаны эбиреде,

Канча куйды шыгалап кöрди,

Ол арканыҥ ичинде

Амырка jÿрбеген jер jок болды,

Арып, терлеп суузады.

Айдыҥ  jаркынына аккан суу,

Айландыра jаткан немелер

 Мöҥкÿ jажынгандый болды.

Амырка туруп, тыҥдап укса;

Агаш ортозы тым болды.

Аркадаҥ аккан суудаҥ öскö

 Бир де табыш jок болды.

Алаканыла сууды ууртап,

Тÿрген, тӱрген ичти.

Jодолоры сыстаарда,

Jадыктыҥ ÿстине отурды.

 Алтынаҥ öрö кайаларды

 Аjыктап, куныкчыл кöрö берди.

 Кара бийик кайалар

 Каҥкайыжып унчукпас болды.

 Кайда, нени jажырганы

 Кайдаҥ да билдирбеди.

Кенерте öрö кайда да,

Эчки маараганы jаҥыланды.

Санаазына кÿн тийгендий

Амырка тура jÿгÿрди.

 Кайалардыҥ ÿстине,

Катап ойто чыгып келди.

Эки кайаныҥ ортозында

 Jыландый тÿрÿлген jол jатты..

 Амырка ол тöмöн jыҥылайла,.

Арайла кайадаҥ ашпады.

Тегенектÿ jырааны кабыра тудып,

 Колдорынаҥ кан акты.

Темирдий jылым бир кайаны

 Ӱстинеҥ барып, карап кöрди.

Эчкиниҥ ÿни мында угулды,

Эбире jÿгÿрип Амырка тÿшти.

 Кайаныҥ алдында эчкиле

Кандый да аҥ ойноп турды.

Кайага капсалган эчкини

Калып барып, тиштеди.

Амырка кыйгырып ийерде,

Аҥ кайра бурулды.

Кижини кöргöн кöстöри

Коркышту jалтырап тура берди.

Амырка шÿлÿзинди таныйла,

Ары барзын деп ÿркÿтти.

Тапканын шÿлÿзин бербеске,

 Ыркыранып, калып келди.

 Калjуурган оныҥ оозынаҥ

Канду кöбÿк шуурай берди.

Амырка оныла согужып,

 Кыйгырганын билбей калды.

Казыр аҥла кучактажып,

Кара jерге тоголонды,

Калапту колдорыла öштÿниҥ

Мойынын кабыра кезе тутты.

 Шÿлÿзин эптÿ аҥданала,

Эки колынаҥ божонды.

Ташты тутканча, Амырка

Талайып согорго тура jÿгÿрди.

   Катап келген шÿлÿзинниҥ

 Коркышту таш бажына тийди.

Кан jолдолып jайрай берди,

Кыҥзыл шÿлÿзин отура тÿшти.

 Оноҥ ары эҥмектеп jылды,

Öлÿм кöстöринде кöрÿнди.

Амырка тыркырап, макатып,

 Аҥныҥ бажына тееп ийди.

Кайкап кöрöр самтар тонду,

Колы, jÿзи бастыра канду,

 Эчкизин буулайла, jединип,

 Öлтирген аҥын jÿктенип,

Меестеҥ Амырка тÿже басты:

„Мениҥ мöрим болды,“— деди.

 Каткырып, сÿгÿнип, келип jатты.

Тууразында карарган,

Туйук jыш аралдаҥ,

Уч jоон кöк бöрÿ

Удура чыгып, баскылап келди.

 Кöстöри от чылап кÿйгилеп,

Кейди jыткарып, тургылай берди.

Алдындагы кижидеҥ jалтанбай,

Ачап тиштери карсылдады.

Олор нени кылынарын

Ончозын Амырка сезип ийди.

 Отыгын алып тыҥ чакты,

От кууга белен кÿйди.

Кургак öлöҥди jула тартып,

Jаба тудуп ÿрÿп ийди.

Jалбыш jалбырап кÿйÿп чыкты,

Jанында немелер jарый тÿшти.

 Оттоҥ jалтанган бöрÿлер

Ойто туура баскылады.

Эчки олорды кöрöлö,

Ээзине jапшынып калды,

Колында отту Амырка

 Алып баатыр боло берди.

Казыр каныркак бöрÿлер,

Кату чырайлу Амырка

Удур-тедир корÿшкиледи,

 Унчугышпай, öдÿшкиледи.

 

*

Бир катап Амырка

Кудачынаҥ бичик алды.

Ыраак фронтто jуучылдыҥ

Чийген сöстöри мындый болды:

„Бичикти чийип те отурзам,

Колдорым тарыла jытанат.

Jуу jаҥыла божогон,

Ыш та, кан да буулап jат.

Бисти кулданар фашисттер,

 Jуртыбыс тонойтон jутпалар,

 Алдымда öлгöн jаттылар.

Артыпкалган тындулары

 Тÿймеп, качып браадыры.

Öштÿни сÿрÿп ичкерлеп,

Тÿнду, тÿштÿ барганыбыс. ...

Атанарда айткан сöстöриҥ

 Мениҥ санаамды jарыдып jÿрди.

Öштӱлерле согужарымда,

Олор меге куйак болды...

Jайым Совет Тöрöлибисти

Öлÿмнеҥ, шыранаҥ корып алдыбыс.

Удабай экÿ туштажарыс,

Ӱргÿлjиге кожо болорыс!"

 

К.Растегаев «Айылдаштар»

Jол ÿрелген, кар алдынаҥ кöрÿне берген öтöклö аттар чанакты jÿк арайдаҥла тартып брааткылады. Кезик jерлерде, трактыҥ jанында чарактала берген карлу jол jаар аттарды буруп ийгенде, олор jанып браатканын сезип, бачымдап турдылар. Эҥир кирди. Каран уй тууларга тÿжÿп, тамла тöмöндöп турды.

Удай берген тымыкты эҥ озо Матвей Сысоев ÿсти. Алдында барып jаткан чанакка эптÿ отурып алган, сööги jаан, талазак, jе jиит эмес Сысоев кÿлÿмзиренеле, айтты:

-Сÿреен де jыргалду байрамдаш болбоды. Эмдиге jетире ал- санаабыска кирип болбой турыбыс.

Карузын бир де кижи бербей турганын Матвей кöрÿп, экинчи чанактагы улуска тыҥыда айтты:

-Эй! Jелечи! Аш jаар кöрÿп турган кöрÿк чилеп не унчукпай отурыгар? Эрмектешпей барзагар, айылдаштардыҥ кÿндÿзи карында jакшы быжар деп бодойдыгар ба?

-Сен тенексиириҥ ташта!—деп оныла коштой отурган кол- хозтыҥ бригадир-полеводы Тарбай Машлаев айтты. — Сен качанда андый: кары jажыҥ jеткенче калас эрмектежерин ле модорлоорын сÿÿйдиҥ. Jиитэмес те болзоҥ, эрбӱдÿмиҥ бир де эмеш jок. Эмди каткыргадый öй бö? Председательди кöрзöҥ, ÿч jыл черÿде jÿрзе де, jе фронтто андый уйатка ол учурашпаган болор. Биске jанып ла келеле,керектерди колго алып, бистиҥ килинчектерибис—менийи, Матвей, сенийи учун, карузын берип туры...

-Мениҥ кандый килинчектерим бар, —деп Сысоев айтты.

Мен чике кижи. Чын, кезигинде öткÿре аракылайла, каткырыжарын да сÿÿп jадым, jе ол керекке тутак этпейт. -Jе бастыразын ӧйлӧпалар керек. Сениҥ бригадаҥ ла кÿстеҥ ала фермада курагандарды корулап албаган Jелечибурулу болор, карындаш. Мениҥ керегим дезе Кадынныҥ суузындый jап-jарт —кере тÿжине маскала токулдадып салза ла, бастыразы ээжилÿ болор.

-Онызы андый эмес, Матвей.„Jаҥы jол“ колхозтыҥ улустары канайда иштеп турганын кӧр - олордыҥ кажызыла jаҥысла бойыныҥ участогы ла фермазы керегинде сананып турган эмес, эбиреде элбек кöрÿп jат. Шакла оныҥ учун, олор бисти jеҥдеп артыктадылар.

-Jе андый да болзын,—деп кузнец айдып, токтодынбады. — Бÿгӱн олор бисти, эртен дезе бис олорды jеҥерибис. Тумчукты бош салбай, онойдо эдер керек.

Чанактарда отурган колхозчылар jаар Машлаев кайра бурулып, эрик jок кÿлÿмзиренди. Ӱй улус бойы бойына jуук отурып алып, санааркап калган, унчукпай jортуп отурдылар. Бöрÿктердиҥ торко чачактары кезигинде олордыҥ jÿзин бектеп турды. Олор баштарын силкип, чачактарды кайра таштап ийеле, эбиреде не болул турганын аjыктабай, онойдо ок тереҥ сананып калган, эрмектешпей, jортуп отурдылар.

„Эйе олор тойгончо айылдап алгандар, бойыныҥ айылдаштарын ундыбастар. Председатель кандый?"—деп Тарбай сананды.

Монус Ÿзÿков онойдо ок бастыра jорыкта унчукпай отурды. Ол тискинди тартып салып, таҥ атту чанактардыҥ алдына барыпjатты. Эмди оныҥ санаазы бÿгÿн айылдап jÿрген „Jаҥы jол“ колхозто болгон.

Качан партияныҥ райкомыныҥ jакылтазыла айылдаш колхозко барар бригада кöстööр тужында, андый jаман болорын ол сеспеген. Керек jарт болгон —мöрöйлöжöрдö, баштапкы jерди, ÿзÿк jок алты jыл ченемелчи ээ Байрам Бахтушкин башкарып турган „Jаҥы jол" колхоз алган. Монус дезе черÿдеҥ бу ла jуукта демобилизоваться эделе, эҥле баштап андый jаан коллективный хозяйствоны башкарып туры. Ченемелчи jаан нöкöринеҥ ÿренерине —Монус уйат болор депбодобогон. Онызына, качан таскадулу офицерлер ле солдаттар фронтко jаҥы келгендерге сÿрекей: баалу да, керектÿ де болуш jетирген фронтовой айалга оны ÿредип салган. Фронтто ÿч jылдыҥ туркунына, взводло командовать эдерге jединген ченемел ондо бар да болзо, jе колхоз адучылардыҥ взводы эмес. Öскöлöри канайда иштеп турганын аjыктап кöрöргö келижет. Шакла оныҥ учун, бригадага иштиҥ карулу участокторын баштаган колхозчыларды — фермалардыҥ заведующийлерин, полеводты, кузнецти,счетоводты öнöтийин костöди. Барала, jакшы аjыктап кöрзиндер.

иJаҥы jолдыҥ" колхозчылары олорды jакшы уткыдылар. Олор

мöрöйлöшкöнинеҥ бери удай берген; аймачный организациялардыҥ кöчкӧн Кызыл Маанызы „Красные орлы" колхозко эмес, олорго берилгенине сÿгÿнип калган „Jаҥы jолдыҥ" колхозчылары бойлорыныҥ айылчыларына jакшынак ремонтировать эдип алган малдыҥ дворлорын, малдарын кöргÿзип, иштери керегинде куучындап турдылар. Ÿзÿковко ло оныҥ нöкöрлöрине канайда сестирген эди, онызы андый болгонын, болбогонын кем билер, jе олор дезе эки jара кÿлÿмзиренип, улам сайын айдып турдылар.

-Кÿндÿлÿ айылчылар, кöригер, кöригер, слерде де андый боло берет эмеш пе.

Бозулар турар jердиҥ эжигинде дезинфицирующий чейинтиге салган саламга буттарды ферманыҥ заведующийи узак арчыткан.

Ферманыҥ заведующийи су-кадык бозуларды кöргÿзеле, тегин ле айткан чылап эрмектенди:

-Слердиҥ бозуларыгар арык, ал-чинеза чыгып калган дежет. Канча бозуны чыгым эдип акт тургустыгар?

„Слерде кандый“ деп айдылган кубулбас эрмектер улам сайын бригаданыҥ улузын текши jерде истеп, нениҥ де учун олорго эп jок болды.

Jе ондый да болзо, оноҥ артыгы кийининде болгон. Моҥус онызын канайып та ундып болбойт. Бахтушкинле куучындашкан эрмекти эске алганда, Моҥустыҥ бастыра эди калтыражат. Кöчкÿн Кызыл Мааны „Jаҥы jолдыҥ" колхозчыларына берген соҥында, колхозный клубта кÿндÿ болгон, Бахтушкин айылчыны аjарулу кÿндÿлеп, оныҥ стаканын jылу аракыла öп-öйинде толтырарын ундыбай, Моҥустыҥ алдында турган айак аш-курсакту болзын деп аjыктап турды. Качан улус калай берерде, колхозчылардыҥ ÿнгÿр табыштарыла клуб толо берди, Бахтушкин Монустыҥ стаканына аракыдаҥ уруп, оныҥ алдына тургузала, ийиндерине колын салып ийди.

Бахтушкинниҥ ого айткан сöстöрин бастыра улус угуп jаткан ошкош, клубта тымык боло бергендий Монуска билдирти:

-Председатель, ич! Тегиннеҥ эригерге jарабас, мыны бастыразын тÿзедип ийерге келижет. Слердиҥ колхоз коомой эмес, кöрзöҥ, улустар кандый — баатырлар! Jе андый да болзо, коомой командир тужында, jакшы да черÿ jеткерге тÿжÿп jат деп, айтканы чын неме. Сен jиит, оҥдоно берериҥ. Jе кöчкÿн Кызыл Мааныны слер кöрÿп болбозыгар, меге ачу да болуп турган болзо, мынызына канайыпта болужып болбозым.

Андый сöстöрдöҥ Моҥустыҥ кеjирине кандый да неме токтой бергендий болды. Аракылу стаканды туура тургузала, бут бажына тÿрген тура конгонынаҥ, оныҥ тöжиндеги медальдар шыҥыража бердилер.

-Кÿндÿлÿ айылдаш! Мениҥ эп-сÿмелеримди сен коомой билерин,бойыҥдыйыла эмеш эрте чимеркеп турыҥ. Кÿндÿлегениҥ  учун jакшым jетсин.

Моҥус столдоҥ чыгала,бойыныҥ колхозчыларына ÿнгÿр айтты.

-Jе, нöкöрлöр, айылга jанар öй jетти. Айылдаганыбыс болор.

Öткöн кӱнде не болгонын ээчий-деечий эске алып, ойто jанар jолды öдö бергенин Ӱзÿков сеспеди. Jаскы кÿнниҥ чогына кургай берген кÿрле, аттыҥ туйгактары ÿнгÿр токулдада берерде, ол ал санаазына ойто кирди. Сууныҥ ары jанында, эҥирдиҥ бозомтыгында jурт карарды.

Ээчий келип jаткан чанактар jаар кайра бурулып, Моҥус бир- эмеш ачык-jарык айтты:

-Нöкöрлöр, бачымдагар! Тумчукты бош салбагар! Бис тартыжарыбыс!

-X-

Эртенгизинде, jер jакшы jарыгалакта, jиит Чÿҥкек колхозный бригадирлердиҥ ле фермалардыҥ заведующийлериниҥ айылдарын тÿрген эбире jÿрÿп ийди. Айылга сыраҥай тÿрген киреле, бачымдадып турды:

-Курсакты кийининде ичеригер... Бастырагар тургузала конторага келигер... —Ӱнин jабызадып ийеле, кубултпай, айдып турды:

-Бÿгÿн председатель сÿрекей чугулчы, айдары jок коркышту. Байла бир-бир немени шÿÿнип алган. Шыйдыныгар, мен дезе оноҥ ары jÿгÿрейин.

Уйуктабаганынаҥ кöстöри тижип калган Ӱзÿков председательдиҥ столында кебери чугулду, тереҥ сананган бÿдÿштÿ отурды. Оныҥ алдында jаткан чаазындарды ээчий деечий аҥтарып, карандашла бичип салган кичинек блокнот jаар кöрÿп, jуулыжып турган бригадирлердиҥ jакшылашканына карузын араайын берип турды. Бригадирлер унчукпай, бойы бойлоры jаар кöрÿжип, скамейкаларга огургылап, контораныҥ стенезине былтырыгы jылда илген плакаттарды jилбиркеген аайлу кöргилеп отурдылар. Кузнец Матвей Сысоев полды аjыктап, каҥзазына таҥкы салып, jаан сабарыла ныкый базыптурды.

Эҥ учында келген Ойношева табыш этпей, эжиктеҥ кире конордо, Ӱзÿков бажын öрö кöдÿрди, отурган улус председательдиҥ jÿзинде jаҥы чийÿлер кöрдилер. Оныҥ jараш, jаан кабактары тумчугы jаан бир эмеш jылыжып калган эмтир, онызынаҥ ÿч чийÿлерле кичинек чырыштар туура барып jат. Кöстиҥ тижигени ле чинези чыкканы öткÿн кара кöстиҥ jылтыркайын тамла jарыдып турды. Бир эмеш кымынып калган эриндер, бойыныҥ öйине jетире тудуп jаткан jаҥ-кылыктыҥ jана баспазын ла jÿрексигенин иле кöргÿзет.


„Эйе, не болоры эмдиле башталып jат,“—деп Матвей председатель jаар кöрöлö, сананды.

Ӱзÿков бут бажына тура конды.

-Эмди ончолоры ОШКОШ?

-Бастырабыс jуулыштыбыс.

-Онызы jакшы. Jе, нöкöрлöр кандый уйуктадыгар? Бойыгар кандый?

-Кем jок, нöкöр председатель,—деп бастыралары учун каруны карыган Jолдош айтты.

Ӱзÿковтыҥ jÿзи кызара берди. Ол Jолдош jаар тÿрген бурулала, бойын токтодынганынаҥ, оныҥjаактары болчойо берди.

-Слердиҥ амыр болгоныгар, слердиҥ аш-курсак ичеригер мени сÿрекей токынадып jат деп, слер тереҥ санандыгар ба? Матвейдиҥ аш ичер кÿÿни jок болгонына, мени тÿниле уйуктабаган деп, бодоп турган болорыгар. .

-Мениҥ кирелÿ jеримди билип туры,—деп Матвей каткызын бадырып болбой, каткырып ийди.

-Кейлеген бозу чылап, Матвей, темейле не бышкырадын? Биске каткырарга jарабас. Сананар керек, иштеер керек. Колхозты адаган ат „Красные орлы" сÿрекей jараш. Анайтканда бис сууга тÿшкен куштар чылап иштеп jадыбас Озочыл jерди кемге бердибис „Красные орлыны" алар болзо, аймак ичинде озочыл болгон эмес пе?Не болды? Нениҥ учун андый?Иштеер кÿÿнибисти jылыйттыбыс па, ол эмезе уйкучы боло бердибис пе? Ол эмезе jакшы отряд коомой командирдеҥ улам тÿбекке тÿжер деп, Бахтушкинниҥ айтканыла jöпсинип турыгар ба? Је мен дезе башка сананып турым. „Jаҥы jол" колхозтыҥ кöчкÿн Кызыл Мааны шак ол толыкка кöчöрине jетире слер энчигип отурбазыгарды мен билип турым,—деп алдында Кызыл Мааны турган jер jаар оҥ колыла кöргÿзип, Моҥус айтты:

Бу керек аайынча прение этпезибис. Ончозы jарт. Мында мениҥ бичигенимди канайда тÿрген бÿдÿрерин шÿÿжерине бери jууктап отурыгар.

Бригадирлер столды эбиреде отурдылар.

*

Эҥирде уй саачылар кöнöктöрин калырадып, ÿнгÿр эрмектежип, айылдарына jана бергенинеҥ удай берди. Складтардыҥ jанында ÿрен ашты арулаган ла сортировать эткен веялканыҥ бир аай jараш табыжы токтой берди.

Jуртта jаскы эҥир кирди. Туулардаҥ соккон серÿÿн, jеҥил салкын jыдыган jалбырактардыҥ jыдын экелип турды. Кардаҥ jайымдалган jердиҥ тыныжыла кей толуп калгандый кöрÿнди. Андый эҥирде кижи анчадала jеҥил тынар. Jакшы кей тöшкö толуп турды.

Сысоев каҥзазынаҥ таҥкыны тартып алып, когын кактайла, кейди бойына тыныда тартып ийеле, кузницага ойто кирди:

-Майныс, тьшкары сÿрекей jакшы jас мында ла коштой турганы билдирет. Jакшыjытту да, jараш та. „Матвей леМайныс мени уткыырга белен бе?“ —деп сурап туры. Майныс, нени айдатаныбыс?

Кöрÿкле от кӱйдирип, горндыҥ jанында турган бойыныҥ маскачызыныҥ ийинин колыла таптап ийди. Jиит колхозчы сӱӱрекей ачык кÿлӱмзиренгенинеҥ оныҥ тÿп-тÿс jоон тиштери jылтырай берди:

-Каруны берерге jалтаныш jок, Матвей. Ремонтты бÿгÿн бÿдÿрерибис. Андый эмес пе?

Сысоев бойыныҥ болушчызын сÿÿп турган. Ол jиит те, бöкö дö болгон, ол кажыла ишти, фронтто узак jылдардыҥ туркунына санап калган неме чилеп от jалбышту бÿдÿретен. Бÿгÿнги кÿнде эдип салгадый ишти ол онойдо ок Матвей чилеп эртенги кÿнге артырып саларын сÿÿбейтен. Öйди калас öткÿрерин ол сÿÿбейтен. Фуфайказын чечеле, jаҥыс гимнастеркалу бек ле бöкö уул уур маскала эптÿ иштеп турганын кöрöргö jараш болгон. Ол сеялканыҥ дискаларын керосинге jунуп турды. Сысоев Майнысты кöрÿп туруп, бойыныҥ ыраакка öдö конгон jиит jылдары сагыжына кирди.

- Сен чын айттыҥ, уул, ремонтты бис бÿгÿн бÿдÿрип саларыбыс. Кöрзöҥ, нак иштеер тужында, иш те бачым бӱдÿп jат. Jасты уткыырга, jаҥысла бис экÿ тÿргендеп турган эмес. Мал ижиниҥ ле кыра ижиниҥ бригадалары онойло ок кичеенип тургылайт.

Эртенги кÿнде Машлаевтиҥ бригадазына табыштырып берерине сӧс берген калганчы сеялканыҥ ремонттын кузнецтер бÿдÿрип брааттылар. Олор ишке кöкÿдилгенине öй канайда öткöнин сеспей, колхозный клубтыҥ jанындагы jиит ÿндерди уккылабады.

Кенетийин кузницаныҥ эжиги кайра ачыла берди, кузницага ÿй кижи кирди. Бозогоныҥ jанында тура конуп, jарыкты аjыктап ийеле, арбана берди:

-Матвей, сениҥ сагыжыҥ чыга берди бе, айылыҥа не jанбай турыҥ? Тал орто тÿн боло берди. Аскан аш сооп калды, балдар уйуктаарга jаттылар, сен дезе jок ло jок.

-Майныс, кӧрзöҥ, кичеемкей эмегендÿ болоры кандый jак- шы—курсак ичерин ундып салзаҥ, кычырар, амыраар керегинде де кичеемкей. Сен дезе ÿй кижи албай, бойдоҥ jÿриҥ.

-Сен, улусты сÿмелеерин токтот. Айылыҥа барарыҥ ба, ол змезе конорго турыҥ ба? Мынызы кандый андый jеткер болды. Улустыйын кöрзöҥ, эр кижи—эр ле кижи болуп jат, менийи дезе кандый да саҥбашка. Айылынаҥ бир ле алтам ыраза, коно до jÿрер.Карыган, арбанба, болды. Эриге бердиҥ бе, он беш jылдыҥ туркынына кÿÿниҥе канайда тийбегеним? Мен дезе бир эҥир-тÿнге сеге jайым берерге санагам.

-Сен карыган тенек эмтириҥ. Удабайла айылыҥа jан,—деп ол айтты.

-Акыр, сен сÿрекей не бачымдап турыҥ? Сен уксаҥ, Майныс эҥирде сÿÿген Кызыла туштажар болгон, jе онызын да туура салды, нениҥ учун дезе тÿрген бÿдÿрер иш бар. Сен дезе мени айыл jаар апарарга турыҥ. Ишти удабай бÿдÿреле, jанарым.

Эмегениле эрмектежерин токтоткон аайлу Матвей кос кÿйдирер кöрÿк jаар бурулала, коркыган аайлу, колдорын jайып ийди:

-Ай-ай-ай, мени карыган шилемирди! Куучындажып турала, ишти ундып салтырым. Кöрзӧҥ, темир öткÿре кызый бертир. Майныс, масканы бачым ал, тöжиниҥ jанына тур!

Степанида оноҥ ары эрмектежери тузазы jок болорын кöрöлö, эжикти тыҥыда jабала, кузницадаҥ чыга берди, кузницадаҥ дезе эр улустыҥ jызырт эткен каткылары угулды.

*

Боос койлорды одорлоткон, jуукта jаткан одордоҥ Ӱзÿков ферманыҥ заведующийиле кожо jанып браатты. Аттар коштой барып jаттылар, кезигинде ÿзеҥилер бойы бойына табарыжып турат. Аттардыҥ туйгактары кайа-таштардыҥ корумында jарт чатылдап, балкашка бадалып турды.

Ферманы ла одорлорды Моҥус jакшы деп кöрди. Кичеемкей ле килемкей Jелечи Болдина койлорды jеҥÿлÿ тöрöтирерине, бастыра керектÿ немелерди ажындыра белетеп салган. Туулардаҥ—кыштыҥ одорлорынаҥ кышкы тÿгин кыркыбаган jелбер ле jоон койлорды койчылар айдап экелген, олор ферманыҥ jанында тÿс jалаҥда одорлоп jÿрдилер. Jаҥы чыккан курагандарга ап- ару кажагандар белетеп салган. Jаҥы чыккан быjыраш бек курагандар бöлÿнтилерде турдылар.

„Мында бастыразы jакшы,“—деп Ӱзÿков сананды. —Бозучылардыҥ ижи база jакшы. Эртенги кÿнде Машлаевтиҥ бригадазы кырага ченемел эдип барары ла артты."

Монус Jелечиниҥ айтканын ӱч-башла угуп, бойыныҥ керектерин сананып jортты. Таштардыҥ алдынаҥ агаштар ортозында, анчадала сууныҥ jанында jалаҥычактарда койу, jажыл öлöҥ öзÿп турганын ол кöрди. Jуулган тоозыннаҥ бороро берген кардыҥ ÿстине бийик турган кÿнниҥ jаркыны чике тÿжÿп, оны кайылтат, кар кайылып, суучакарла агып, jаш öлöҥниҥ тазылдарын чыкла сугарып турды. Jÿрÿм ойгонгоны бастыразында танылу болды. Онызы бастыра jÿректи кандый да тату ла сÿрекей jакшы немеле толтырыптурды.

Јасты канайда да каруулдап, сакыган болзо, jе ол кенетийин келди. Анчадала айас ла jылу кÿндердиҥ бирÿзинде, туулардыҥ каjуларында суулар тамла тыҥыда шуулай берди, jалаҥдарда калганчы кар jоголо берди, карара берген ле чыкту jердиҥ ÿстинде сууныҥ бууларыныҥ jеҥил иргилjини кöдÿрилди. Jер тыныштанып турды. Ыраактаҥ учуп jеткен баарчыктардыҥ кожоҥдоры кайыҥдардыҥ ортозында толо берди. Тÿште олор сÿрген jерде курт-коҥыстар ла чойлошкондор jемитеп турдылар. Балдар агаш аразынаҥ jастыҥ эҥ баштапкы чечектерин экелдилер. Jас бойы келгенин ончолоры билип алдылар.

Кажыла кÿн колхозчыларга бачым бÿдÿретен jаан иштерле толо болды. Мал ишчилер сÿрекей иштендилер, jаҥы чыккан ондор тоолу курагандарды ла бозуларды корулап турдылар. Jер ижиниҥ бригадазыныҥ ишчилери дезе, jердиҥ кыртыжында чык чеберлеп аларына ла кыра ижин Öй-öйинде бӱдӱрерге бачымдадылар. Ӱзÿков канча-канча кÿндер туркунына бойыныҥ айылында болбогон—кандый-бир бригадада ол эмезе кыра ижиниҥ бригадазында болотон. Иштерде ÿзÿктер болорын ажындыра jоголторына ла текши jерде кичеенип, улустарды кöдÿрип, бар тутакты тургузала jеринде jоголтып саларына болужын jетирген.

Андый кÿндердиҥ бирÿзинде Моҥус, кырада балкашка уймалыпкалган, кÿннеҥ ле салкыннаҥ карарып калган Сысоевке jолыкты, ол иштебей турган сеялканыҥ jанында иштеп турды. Чинези ле чырайы чыгып калган, jе алдындагызындый ок омок болды.

-Председатель, сеге jакшы эмей,—деп ол айтты. Эмди тургуза сен jайым кижи, айылыҥда сени кемде каруулдабай jат. Меге дезе кандый. Мени айылыма айдаарына эмегенимниҥ чинези чыкты. Мен бÿгÿн таҥ атканынаҥ бери айылымда болбодым. Удабай эмегеним бригадалар сайын разведка эдип барар.

-Матвей, онызы бастыразы кокыр. Jе сен кокыр jок айт, сеялка качан иштеер?

-Председатель, кокырла иштеерге jеҥил эмей. Кокыр jогынаҥ мында эки кÿн иштеер керек, эмди дезе сеялка бир частыҥ бажында иштей берер.

Сÿрекей уур ла jаан, jаҥыс кÿн чилеп он кÿн öдö конды. Кол- хозчылар бир де эмеш амырабай, иштедилер. Кыра ижи башталганынаҥ ала, он экинчи кÿнинде бойыныҥ колхозы керегинде статьяны Моҥус газеттеҥ кычырды. Фронтовик Ӱзÿков башкарган „Красные орлы“ колхоз jаскы кыра ижин он кÿнниҥ туркунына бÿдӱрди, колхозтыҥ мал ишчилери мал тöрööр кампанияны jеҥÿлÿ öткÿрип, jаҥы чыккан jаш малды бастыразын корулап алгандар деп; статьяда бичиптир.

 

Jеҥÿге jакшы сезингени бар да болзо, областной газетти кычырган кийининде, Моҥус токынабады. Нениҥ учун дезе ол ок статьяныҥ учында „Jаҥы jол“ колхоз jаскы кыра ижинеҥ оройтып турганы бичилген.

Ол ок кÿнде Сысоевке баштаткан бригаданы ол тöзöди. Бригадага эҥ артык кырачылар, ÿрен чачачылар, аттар ла инвентарь берди. Моҥус бригадала кожо „Jаҥы jол“ колхозко бойы барды.

Байрам Бахтушкин олорды кÿÿни jок уткыды.

-Мен слерди бери кычырдым ба? Ишти бойыс та бÿдÿрип ийбей.

Моҥус эрикчилин jылыйтпады. Болушка Байрам бойы сÿгÿнип турганын ол билген, нениҥ учун дезе ол оны керексинип турган, jе болуштаҥ мойногоны дезе jолду эмес уйалганын ла андый немени jажырып ийерге кичеенгени болды. Оныҥ учун Монус Бахтушкинге öнöтийин ÿнгÿр айтты:

-Бис сеге болужарга эмес, колхозко болужарга келгенибис. Колхозко до эмес, государствого болужарга келдибис. Слердиҥ колхоз кыра ижин удатпазы, государтвого сÿрекей керектӱ.

Шакла ол тушта келген бригаданы иштедерине ле оны курсактаар керегинде Бахтушкин jакару берди. Моҥус jанарга шыйдынды. Jе эзендежер тужында Моҥус токтодынып болбой, Бахтушкинге айтты:

-Байрам, база ачынба, бу керекти тÿзедерге арга бар. Чып- чын, слердиҥ колхоз коомой эмес, улустарыгар сÿÿреен jакшы. Чын, кезигинде jакшы да отрад... Jе онызын эске албайлык. Мен слерге сÿрекей килеп те турган болзом, мааныны бис jаар кöчÿрерге келижет. Jе мында слерге канайып та болужып болбос турым

image17

Бистиҥ кырлар бу!

Кöрöргö дö сÿрлÿ,

Јажыл, кöп агашту!

Мында айу айылду.

Качан ол тайгала jемзеп jÿргенде,

Оныээчий чечектер куйулыжат,

Јер кöчкӧлöп, jадыктар быjыражат...

Кезикте jараш сыгындар да мында Байбак чибилерди аралада

Базып jажыл бÿрлерин jайкагылайт.

 

Кырдаҥ кырга кöчкÿндеп,

Корум таштарга, кобы, jалаҥда jемзеп, Тӱлкÿлер кызыл jалбыштый сунгылайт.

Кижи табыжын сескен бойынча,

Тымык агаштаҥ койу jыраага

 Болчок кардый тийиҥдер чурагылайт.

Öлöҥлö барзаҥ:

борсуктыҥ ичеени кайдала, Кöрÿктиҥ jолы элбек такталган...

Jе, кырлар jаҥыс аҥла бай эмеш пе? Агаш чы,

Куйузынаҥ куйузына jетире?..

Суучактарга кемирткен каскактарда, Бöкöн будагыла араай jайканган, Баштарын булутка бÿркеткен

 Чибилер тургылайт.

Jайтам, сары jаратту сууларга

 Ак öдÿктÿ кайыҥдар тÿшкилейт.

Аспактарды ийткилеп, каjуларга Карагайлар чыгарга jÿткÿгилейт.

Мöштöр чи, мöштöр!—

Öзöктö олор энчикпейт.

Тÿрген суулар jаказында Нургулай jаранып öзöтöн Агаш угыныҥ баатырына -

Jиит теректерге jайым.

Кезикте,

кÿкÿртле бойлорын jоботкон, Jелбер jалдарын jайылткан

Туулар колтыгында

булуттар тыштанат.

Бу кырлардыҥ jööжöзи ума jок!

Айыл jурттарды айлана jоктогон

 Озогы куучындар база да кöп ок

Олордыҥ öзöги мöҥÿнле толгон, Тамырларыла алтын агат.

Оноҥ улам мында куштардыҥ ичинеҥ Эрjине баалу чарактар табылат.

Мынаҥ ок улам

Jиилектÿ каскак jерде

Алтын казачы туразын тудат.

Колдоры кÿчтÿ, таларкак бÿдÿлÿ

Агаш кезечилер jуртабайт тегиндÿ.

Кыштар сайын аҥчылар чаналу,

Jажыл бÿрди туура ийткилеп,

Шуурган алган чöлдöрдöҥ мылтыкту Тегиндÿ келбейтен аҥдагылап...

Анайдарда, мениҥ нааjым, бери ук,

 Бистиҥ тууларыс мындый бай болгондо Кажы ла каjуда суу октолгондо,—

Бис байлар деп, неге айтпайдык!

 

Сугунчинин кожоҥы

 

Урсул öзöктö кожоҥдойт,

Суу ÿстин ай jарыдат,

Мениҥ jӱрегим кунукпай,

Jиит кöксимде согулат.

Öлöҥдöр тÿнде чечектейт. Олорды чалын сугарат. Кырлар ары jанында Карындаштарым jуртайт.

Мениҥ каным барыҥкый,

Кеjегем кöмÿрдеҥ кара,

Олордыҥ чачы алтындый,

Чырайы дезе ак база.

Чöл олордыҥ jерлери,

 Олор аш салып иштейт,.

Jе олордыҥ jилбÿлери

 Бисле jаҥыс jÿргилейт.

Балага тартынган куудый,

Шоҥкор теҥериге учкандый Ыраактаҥ бистиҥ jÿрегис

 Эрке болгонын сезедис.

Мында кöп öзöк суулу Чаҥкыр туулу Алтайда,

 Анда чöл jалаҥдарда Албаты jаткан ырысту.

Ай jаркыны алдында

 Башкабыс бистиҥ jок.

Кезикте таҥ ажыра

 Иштеп турганык тÿҥей ок.

Сен кожоҥдогончо, Урсул, Анайдарда бу кожоҥымды Текши jерлерде качанда Ундыбай, кожоҥдоп jӱр!

 

МÖҤӱН СУУ

 

Таҥ качан ок кайаларды jарытты,

Элбек торгу агашка jаҥылат,

Мениҥ кожоҥым токтоголок болды,

 Салган одым дезе öчкöлöк jадат.

Сÿгÿнчилÿ. Чылаганым сенди,

Каным ару, балтырым да кату.

Агаш чечектериле кожо эмди

 Мöҥÿн суу тапкан байрамым макту.

Эбире jиктерди, кöп таштарды Аjыктап jÿргеним тегинду эмес, Чаган-Узун, сениҥ баштарыҥды Кырлап басканым тегиндÿ эмес.

Анда öлöҥ дö, тыт та, чиби де jок.

Анда тоштыҥ кöк корумын шыҥырадып, Карды тÿрÿп, шуурганду калап соок

Текши jанынаҥ меге чурады.

Булуттар бÿркеп, карачкы киретен,

Jе, куйунга jеҥдетпей, каскакта

 Кыпту таштарды тепсеп jÿре, мен Динамитти таш алдына салатам.

Тереҥ ороныҥ тÿбинде кенетий, Сарызымак ыш таркагалак тушта, Киноварь, койу кан сызып öткӧндий, — Мöҥӱн сууныҥ изи jарт бойыла,—

Таштыҥсарызымак öҥинеҥ öдÿптир...

 Ол тушта меге тош кобычакта,

 Шуурган куйулар ордында, каjуда Ишмекчилер клееткени эбелиптир...

Мыныҥ учун мени чечектер чÿмдейт,

Кара сууныҥ, кайа таштыҥ jуугында

Мениҥ кожоҥым тÿниле серибейт,

 Мениҥ одым да öчпöйт таҥыла.

Киригер, киригер!—деп Илгейкажаганныҥ каалгазыныҥ jанында туруп алып, одордоҥ меҥдеп келип jаткан койлорды эрке кöрÿп туры:—Сен сакып ал,—кöгöлтирим эне койды тудуп алала, оныҥ кöйу тÿктериниҥортозына сабарларын сугуп, кÿлÿмзиренди. —Сеге бÿгÿн öскö кып келижип jат. Бу мынаар, сол jаны jаар.

image19

Ол койды кöрÿп, тестейип калган тууразын сыймапкöрöлö, оны араайынаҥ ичкери ийдип, бöлÿк чеденниҥ каалгазын ачты. Койлодордоҥ барбаска мойножот.

-Алдырбас, алдырбас, — алдындагызы чылап кызычак эркелел,—сен, мениҥ керсӱм, мынаар бар. Экÿни ле бер. Угуп турыҥба? Экÿни... Эмезе кÿчиҥ jетсе, оноҥ до кӧпти, кем jок,— деп Илгей каткырды.— Сен билериҥ, Илгей jайгы одорго ÿÿр койлорыныҥ тоозын эки катапка кöптöдöргö сöзин берген. Бу бешjылдыктыҥучында биске кöп, jакшы койлор керек. Jе кыйгырба. Мында jаҥыс сен эмес. Бар, бар.

Ол араайынаҥ чеберлеп, эжикти jаап ийди. Алдындагызын сананала, кенетийин отко öртöтöндий изий берди. Тӧрт jыл мынаҥ озо Ойыска фронтко барар алдында ундыбазын деп, ого бу jараш каалгачакты эдип берген. Ол эки тыт столбоны струштайла, эски абыраныҥ сокызын чоҥчойына jетире кöмöлö, кокырлап айткан:

-Каалга ырысту болор. Илгей, бу каалга jööжöгö. Мен онойдо ок ого бичип салайын. -Jардак кÿдÿчи Ойыска айтты. Jаш

уул кокырлап айдарда, оныҥ сöзи ол кыстыҥ jÿрегине кычыру чылап артып калды. Канча jыл öткöнчö, ол оны сананып jÿрет. Бичигени де арланбаган. Оныҥ кöзиниҥ алдына кÿнÿҥ сайын jаҥыла бичигендий кöрÿнет. Оныҥ келерин колхоз частыҥ часка сакыйт. Ойысканыҥ бичиген сöстöри качанда арланбас! Илгей арайдаҥла кöрÿнип турган сöстöрди кычырып, кӱлÿмзиренди: „Ойыска, бу каалга чын ырысту, jööжöниҥ каалгазы. Оны öткÿре бирде катап койлор ач öтпöгöн. Бир де...“ деп бойында санала, Илгей ÿшкÿрди. Мыны ол кичееген. Бу jылдарда канча кÿч уур кÿндер болгон. Ол колын бош салды ба? Jок, Ойыска, оныҥ ӱӱр койлоры jылдыҥ сайын öскöн. Бу каалгадаҥ койлордыҥ öдöри уламла кöптöп турды. Эмди кырларда кöп мöрöйлöр öдÿп jат. Кем билер, айса болзо, jаш öскÿрÿмниҥ бригадалары, чабандары бу мöрöйдö jеҥÿчилер болор.

Кыш учына чыгып браат, олордыҥ койлоры кÿчин салбайт. Олор кÿчин jылыйтпас. Ижен, Ойыска. Илгей сени куру колло уткыырга турган эмес, оныҥ ÿÿр койлоры колхозтыҥ магы болбогон бо? Ойыска, бу каалганы jоöжöниҥ каалгазы деп чын айткаҥ.

Удабас кырда албатыныҥ jаан байрамы болор. Сен ого jетире келетен болзоҥ. Бойыҥныҥ рапортыҥды бичип ок ийер эдиҥ. Сен бир неме этпей отургай бедиҥ? Бу байрамды сен бастыра jӱрÿмиҥе ундылбас эдерге кичеенер эдиҥ. Эх, Ойыска, мындый ырыс кажыла кыста jок!

Булуттыҥ ортозынаҥ одош кырдыҥ курч арказына кÿн тÿшти. Кӧсти талдыратан кардыҥ jаркындары кöрÿнди. Олор кÿйÿп, jалтырап, jарык чачылганынла мызылдашты. Илгейдиҥ кöзине кöрöлö, тулуҥындагы маҥдык торконы кöдÿрип ийгендий болды.

-Jе, нениҥ керегинде сананып турыҥ? Сен мен jаар кöр. Бÿгÿнмен ас иштегем эмес, тыҥ арыган да болзом, сÿгÿнип турым,—деп кÿн айткандый билдирди.

Илгей сыгаалай берди. Оныҥ jÿзинде ырысту кÿлÿмзиренгени jаркындала берди. Ол эмди де санаазында jарык, jакшы ырысла курчаткан турды. Онойып турганча, кажаган jаар кыстыҥ jортуп келгенин билбей калды.

-Илгей! Илгей!—деп ыраактаҥ ол кыйгырды. Jе Илгей дезе оны укпаган.

Кыс аттаҥ тÿжеле, тыныжы бадышпай, кажаганныҥ каалгазы jаар jÿрексиреген jÿгÿрип келди.

-Илгей! Бу сениле не болды? Сен мени угуп турыҥ ба?— Ол оны jеҥинеҥ тудала, чӧйӧ тартып айтты:—Jедип келди! Оҥдоп турыҥ ба? Jе, Илгей, не турыҥ? Бойымныҥ кöзимле кöрдим!

Илгей оныҥ jӱзи jаар кöрÿп, нени де оҥдобой турды.

-Чындапта, сен кайттыҥ? Кижи айтканын укпас неге кÿлÿм- зиренип турыҥ?—деп кызычак чугулду айтты:

-Не, не, Мöрöй?

-Jедип келди...

-Jедипкелген бе?—Илгей оноҥ ырап, ыраактаҥ бойыныҥ ÿÿрези jаар кайкамчылу кöрÿп турды.—Jок, сен нени де оҥдобой турыҥ, Мöрöй... Ол ондый болбос керек,—деп бойына шымыранала, jаҥы jетирÿни кайкай берди.

-Не, мен эмди бойымныҥ кöзиме бÿтпезим бе?—Мöрöй тарынды, — Оны бÿгÿн сакып турганын сен бойыҥ билериҥийне, Jедип келген ле бойынча МТФ jаар бардылар. Кöрÿпле тур, удабай мында болгылаар.

Илгей ÿÿрези jаар база канча кирези кöрöлö, нени де сагыжына алынып, билип алала, сÿгÿнчилÿ каткырып, оноҥ оны кучактайла, окшоп ийди. Оныҥ кийининде бойынаҥ ийдип ийеле, тура jаар jÿгÿре берди.

-Jе, сагыш jокло. Акыр, акыр, jöптöжип алалык!

Jе Илгей ого колыла jаҥып ийди:

-Кыстарга бар. Келген деп айт.

Мöрöй адына минди. Jÿзи дезе изип турды.

-Сеге jакшы,—кыс кимиренди, —сенде jаантайын ончозы амыр. Мениҥ дезе бир кой аксай берген.

Удаган jок ол чала-была кöрÿне, эки чаҥчагыла аттыҥ маҥта- ганына келиштире, каткымчылу талбаҥдадып jÿрÿп отурды.

Илгей койлорды айландыра кöрÿп келди. Оныҥ jÿреги тыҥ согулып турды. Бир кучак jалбыракту кургак öлöҥ тудунган, боос койлорго кирди. Эне койлор öлöҥгö jууктайла, тумчугыла тÿрткилеп, jалбырагы амтандузын талдап, jигилей берди.

-Jок, комыргайларыла катай, — Илгей айтты. — Кÿÿнигер jок то болзо, угуп турыгар ба?

Ол кöгöлтирим койдыҥ мойынынаҥ искеди.

-Калтырайдыҥ ба? Jÿрексип турыҥ ба? Коркыба. Мыны jи.

Баштапкыла jыл тöрöп турган койды шиҥжилеп кöрöрдö, койдыҥ jÿрексип, коркып турганы кыска берилди.

„Кыйгас,—ол сананды,—Тÿниле каруулдаарга келижет."

Илгей jажыл öлöҥ экелеле, чеденниҥ ичин арчыды, оноҥ тонын чечип таштайла, качанда тоҥбос кара суу jаар jÿгÿрди. Чоокырлана агып турган сууга кöрÿп ийерде, ондо омок jиит баланыҥ, кызарып калган качарлары ла чичкечек чийилген кабактары кöрÿнди. Jаркындалып турганына jÿзиниҥ кöлöткöзи элбеҥдеп турды. Илгей ого кÿлÿмзиренеле, кöстöриле сыкыҥдадын ийди; бу ла jыла тÿжÿп келген тулуҥын ажыра таштап ийип, соок кара сууга jунуна берди. Jÿзин jунарга алган суу ойто табышту тамчылап турды.

-Уф! Болор! Болор!—тыныжы бадышпай, колдорыла jÿзин канайып кÿйÿптурганын билип, jÿк арайдаҥ тынып ийеле, ол öрö туруп, турачак jаар jÿгÿрерге белен болды. Соок кабактарын jапшыра тоҥурып ийди. Кенетийин öзӧк jаар кöрди. Илгей- „калак" дегенин билбей калала, оду jаар jÿгӱре берди. Öзöктöҥ кышту jаар келип jаткан бир кезек атту улустар кöрÿнди.

Удабай Илгейдиҥ кыштузында аттар бышкырып, айылчылардыҥ табышту ÿндери угулды. Айылдыҥ jиит ээзи оттыҥ jанында тÿрген иштенип, jаан казанды очокко асты.

Эзен, Илгей, айылчы экелгем, уткы,—деп колхозтыҥ председатели омок айтты.

Келгендердиҥ ортозынаҥ ого jабызак сынду, кöстöри омок, каткак öбöгöн базып келди.

-Сен мындый бедиҥ, стахановка,—деп айдала, ого колын берди.—Эзен, эзен, jараш кыс! Сакыбадыҥ ба? Улус мени ийген. Сениҥ бригадаҥ керегинде кöп jакшы эрмек айдыжат. Тегин айдып турган эмезин мен бойым да эмди кöрÿп турым.

Ол оттыҥ jанына отура тÿшти, Илгей дезе оныҥ мактаганына кызара берди. Ондый макты аймактыҥ атту-чуулу чабанынаҥ Чарак Салбашевтеҥ алганда, канайып сÿгÿнбес! Ол оныҥ ижи керегинде нени де айдып jат.

-Тургуза кöп эрмектенгедий неме де jок. — Ол айдала, кÿ- лÿмзиренип айак-калбагын jуна берди. „Бешjылдыктыҥ учына jетире мениҥ кыстарым кандый кöп мал азырап аларга сананып турганын слер билген болзогор,—ол сананды.

-Э э, тууразынаҥ артык кöрÿнет,— деп öбöгöн айдала, каҥ- зазына костоҥ салала, сабарыла jаба басты. —Айылыма jанзам, куучын кöп болор. Слер jалтаныш jогынаҥ бийиктеп jадыгар. Торбокторыгарды кöрöримде, jÿрегим сÿгÿнип турды—jакшы торбоктор,—деп председатель jаар кöрöлö, ол айтты.

-Председатель кÿлÿмзиренди. Чарак дезе оноҥ ары айтты:

-Аттарыгарды кöрдим, баатыр бÿдÿмдÿ аттар эмтир.

-Ферма эҥjакшы малчы сакып jат, — деп председатель айдала, Ильгей jаар омок кöрди. Кызычак оныҥ темдектеп кöргöнин билеле, jÿреги сÿгÿнди. Кандый малчы керегинде эрмек болуп турганын ол jакшы билер: чын, ол база оны сакып jат!

Чайдыҥ кийининде ончозы койлор кöрöргö, кажаган jаар бар- дылар.

Бастыра jайдыҥ туркунына кайда, кандый öлöҥ öзÿп турганын темдектегенин, канайда кыстарла кожо тÿни-тÿжиле азырал беле- тегенин, койлор кабырар jаҥы одорлор арулаганын Илгей куу- чындаарда, Чарак оны кӱÿнзеп укты.

Боос койлор туратан ару чеденди кöрöлö, öбöгöн сагыжына jаратты:

-Jакшы эдилген. Одордогызы кандый?

-Jакшы, айас кÿндерде каjуларда кабырадым. Анда jайгыда койлор болбогон. Öлöҥи кöп. Салкыннаҥ ыжык меестер бар. Ол таштыҥ кийинин кöрÿп турыгар ба? Анда тымык. Анда куjурлар.Сен jиит, сагыжыҥ дезе карыган кижиниҥ сагыжындый. Спасибо. Сениҥ учун мен сÿгÿнип турым. Койлор ижемчилÿ колдо. Бистиҥ кыстар сени айылдап келзин деп кычыргылаган. Сенеҥ ÿренип, сениле мöрöйлöжöргö тургандар,—деп öбöгöн айтты.

Илгей кемзине берди.

-Бис оныҥ керегинде бригадада куучындажарыбыс.

-Jе эрмектежигер.

Ойто одуга келдилер. Олордыҥ колхозы ÿÿр малынаҥ продуктивнозын бийиктедерге канайда кичеенип турганын, олордыҥ ча- бандары койлорды, канайда кабырып турганын, ол бойы малды бийик кöрÿмjилÿ öскÿргенин, оны Москва билгенин ле канайда оныҥучун Ленинниҥ ордениле награда алганын Чарак куучындады.

-Jе, слерлер, —öбöгöн эҥ учында айтты, —jаш öскÿрÿмдер, бистеҥ чыйрак. Эмдиги öйдö jаҥысла кÿнниҥ изÿзинеҥ кöркыйтандар, бийикте бажы айланарлар öрö кöдÿрилеринеҥ jалтанар. Бистиҥ кÿнге сÿгÿнгендер оны кучактангадый болгылайт. Слер бойыгардыҥ магыгарга бастыра коллективле jÿригер. Андый мак jажына, нениҥ учун дезе ого кöп улус, акту кÿчин салган.

Айылчыларды Илгей öзöктиҥ бурулчыгына jетире ÿйдешти. Кызычак узак туруп, ырап jаткан улустарды кöрди. Оныҥ jÿрегинде сÿгÿнчилÿ, jаркынду болды. Ол неге де кӱлÿмзиренип турды. Эмезе санаазынаҥ, ыраактаҥ jакшы таныш ÿн угулды ба, айса ол омок малчы бойы jаар оныҥ санаазын тартты ба?

Бу актукÿчиниҥ сÿгÿнчизи болгон. Бойыныҥ jакшы ижи учун ичинде араайыннаҥ сÿгÿнди. „Мен сени уткыырынаҥ уйалбай, чике кöрöрим,— санаазында ого айдып турды.—Мен сеге бистиҥ изÿ jалбышту сагыжыбысты, (онызы jогына бистиҥ сÿÿште jок болор эди), бастыра колхозчыларла кожо кöдӱрип jÿрген jаан санаабысты куучындап берерим. Бу санаалар Алтайдыҥ ÿстиндеги jаан кÿн ле албатыныҥ эмдиги öйдöги чике jадыны керегинде. Бу санааларды сен jууда jеҥип алдыҥ, мен дезе ÿйде—jакшы ишле. Jе алдыбыста эмди де кöп иштер, Ойыска, сен анчадала бу кÿндерде jанатан болзоҥ, jакшы болор эди.“

 

 

 

М. ТЮХТЕНЕВ

 

ДОЯРКАНЫҤ КОЖОҤЫ

Ак уйлардыҥ ак сӱдин Артык сааган мен эдим.

Албатыга маткаткан

Ады чыккан саачы мен.

Байрам кÿнде кийетен

Бöрÿк кöктöп аладым.

Кара кöстÿ пастухла Мöрöйлöжип иштейдим.

Кÿреҥ торко пладымды Кÿнÿҥ кийип jÿредим.

Кÿÿним jеткен малчыла

 Мергендежип иштейдим.

Койу сÿÿттиҥ сарjузы Колхозымда кöптöзин, Кайран Совет орооным

Кÿнÿҥ кÿнге тыҥызын.

Калык-jонныҥ ортодо

 Сÿттÿ уйлар макталзын,

Кара кöстÿм келеле,

Меге кöрÿп сÿÿнзин.

Мениҥ сааган уйларым

 Ак сÿдин кошпой калбас. Мергендÿчи пастугым

 Меге эш болбой калбас.

 

К А Р У У

— Алтын jÿстÿк берейин,

Аларыҥ  ба, кööркийим?

Акту санаам айдайын,

Угарын ба, сÿÿгеним?

Jайды, кышты чыгара

 Мал кÿдетен малчы мен. Санааҥ jедип туры ба? Кÿлÿмзиренип, айдып бер.

Jаскы, кÿски кÿндерде

Уйкузы jок малчы мен.

Санааҥ jедип туры ба?

Кÿлÿмзиренип, айдып бер.

— Кырлаҥ jерде jолыҥды Кара тулкÿ тактаар ба? Канча малды семирткен Кÿдÿчини jектеер бе?

Кÿнÿҥ jӱрген jолыҥды Кандыйда тÿлкÿ тактабас.

Кичееп ишгеген бойыҥды Кандыйда кыстар jектебес.

Канча jылга чыгара

Мал кабырып таскадыҥ, Колхоз jуртта мактаткан Мергендÿчи сен болдыҥ.

Сары чечек jалаҥдагы

Семис малыҥа сÿÿнедим.

Кызыл марал бойыҥды

Тудуш санап jÿредим.

 


 

Г. АВТОМАНОВ.

СНОП БУУЛАЧЫНЫҤ К0Ж0ҤЫ

Алтындый арышты jуурынаҥ jакшы

 Jер ÿстинде иш те jок!

Ажы кöп jалаҥдардыҥ стахановказы мен,

 Jаш öскÿрÿм мени ээчий браат ок.

Кöгÿске толо аш jыды урулып,

Jÿректе сÿгÿнчи оттый jалбырайт.

Таҥдак кÿйӱп кызаргажын,

Эҥирди экинчи трудкÿнле уткыйдым.

Ойноп аккан Кадын-суу

 Ай алдында мöҥÿндий jалтырайт.

Колхозный jÿрӱм ырысла толо

Оны одуда мактап кожоҥдойды.

Jÿрÿмибис кайкамчылу чÿмденет, Колхозыбыс байлык чечектейт.

Jеҥÿ jолын биске Ильич берген,

Сÿÿген Сталин ырыска экелген.

кÿдÿчиниҥ кожоҥы

Унчугужы jок корум тöҥдöр

 Чӧлдиҥ тоозынын jажырат,

Мӧҥÿн öҥдÿ ак öлöҥ

 Уйгунып келгендий jайканат.

Ачап байдыҥ койлорын

 Адам кÿлÿп jÿретен.

Озодо оныҥ кожоҥдоры Кöстиҥ jажыла толотон.

Jиит тужында соктырган,

Jÿрÿминиҥ учы кунукчыл болгон: Оорып jÿреле, ачанадаҥ

Батрак адам чöлдö öлгöн.

 

 Кунукчыл кожоҥ кожоҥдобозым!

Ырыстыҥ кожоҥы кайна!

Колхозымныҥ ÿÿр малы Jалаҥда jайым jÿргейле.

Уужалбаган öлöҥлö май чÿмделет, Смоланыҥ jеҥил jыды jытанат. Jирмезинчи jазымда мен

Комсомолго кирип алдым.

Чалынга jундырып, араайын jайканган. Чечекти мен сÿÿп турадым.

Чöлдö jайылган колхозымды

Jӱрÿмим чилеп сÿÿп jадым.

Омок сÿгÿнчи, кайнап тур,

Мениҥ ÿниме тура jÿгÿр,

Jайым кожоҥым, буудак jогынаҥ

 Куйун чылап шургуй бер!

Салкын, кырлаҥла согуп,

Чöлдиҥ тоозынын айдап бар,

Мöнÿҥ öҥдÿ ак öлöҥ

Табышту толкула jайканып тур!

 

П.В.Кучияк «Тойчы»

Колхозчы Торколоева Тойчы алтан jаштаҥ ашкан. Jе, эмешле ого jууктап, jазап куучындашсагар, ол jаштыҥ кабортозын алып саларыгар. Эрмеги jарт, ÿни омок, чыйрак, jаш улускаjеҥдетпес!

— Эйт, арайла эрте чыкканымды!.. Ол эмезе Совет jаҥ эртеде келген болзо кайдат.

Бÿ сöсти Тойчы кӧп катап айткан.

Онын jаҥыс кызын, Эркелейди, былтыр кÿскиде колхозный Курска ийгендер. Энези бу керекке jöпсинбеске сананган, jе Эркелей энезинеҥ сураган:

Слер мени база бойыгардый ок бичик билбей jÿрзин деп, турыгар ба?

Кызыныҥ андый jымжак сурагы энезиниҥ jÿрегине табарды, ол ойто кару берерге, сöс таппай калды. Jаҥысла кызы атанып ары jортордо, кöзиниҥ jажын тÿжÿргенин билбей калган.

Јаскыда Тойчы бир катап колхозтыҥ конторазына келеле, председательге мынайда айткан:

—Мен алтан jаштаҥ ашканча Корумдойдоҥ ыраак кайда да болбодым... Эркелейге атты мен апарадым, ол айас городты да кöрöдим.

Председатель карузын тутканчала бербей, бир кезекке нем и де сананып, Тойчыны кезе аjыктап отурала, кÿлÿмзиренди.

Слердиҥ сурак бÿдер учурлу... Курс божоор бажында, кызыгарды экелерге слерди ийерибис.

Jе чынынча болзо, Тойчы городко тегиндÿ барарга сананган эмес. Бу jуукта, öскö öзöктö jаткан, мынаҥ он беш jыл кайра Эркелейди кудалагак, (эмди Эркелей jирме jашту) öлгöн бай Jажнайдыҥ ÿйи Балаҥка келип барган. Кудагай эпши jанында отурган, jÿзи кайыҥныҥ эски чаазындый кугарып калган, килиҥ бӧрÿктиҥ алдынаҥ арчыга сÿртÿлгендий, буурул чачы сарбайып кӧрÿнип турган. Ол беш каҥза таҥкы тарткан. Jаҥыс айак чай ичкен. Атанып jанар алдында мынайда айткан:

  Мен кÿреҥ атты öнöтийин сатпай турым, слердиҥ чакыга экелип буулаарым деп, тыҥиженип турым.

Балаҥканыҥ бу сöстöриниҥ jымжагы сарjудый, чичкези торко учуктаҥ да чичке болды.

„Азыйда калыҥга бодоп, бир чалдар ат берген, бис оны колхозтыҥ малыла бириктирип койдыбыс. Эмди база ат берерге туры. — Ол тушта, Балаҥка jана берген соҥында. Тойчы бойында айдынган.—-Кыстыҥ табына салбас. Оны кöп ÿредерге де болбос, тÿргендей барып, экелер керек..."

Jе, Тойчы городко келген соҥында, кÿреҥ атты да, Балаҥка кудагайды да торт ундыган. Ого городто неле кемелер ончозы солын кöрÿнген, ол дезе кичÿ баладый ончозын шиҥдеп, аjыктай берди.

Ол бир катап, студенттердиҥ столовойында каҥзазын кÿйдирип, таҥкы тартарга сананарда, — „Мында таҥкы тартпайтан," — Эркелей араайын айткан. Экинчизинде ол кинодо отурзла, таҥкылаарга сананган. „Мында таҥкы тартпайтан,» —деп Эркелей база токтоткон.

  Бу не болгон? Городтыҥ улустары таҥкы тартпайтан ба? Ондо тартпас, мында тартпас, айдарда кайда тартатан?

Эркелей кайда тартарын, кайда тартпазын энезине jазап айдып берди.

   Бу кöрмöсти ары, кедери, отко таштабай мында не керек кööркöдип тургускан!—Тойчы областной музейде камныҥ наадайын кöрöлö, jескингендий тыҥ айткан. —Бистиҥ колхозто камдар jок, городто дезе оны улуска кöргÿзет. Ол нениҥ учун андый болуп jат?

Эркелей энезиниҥ андый кайкамчылу сурактарына тарынбай, ончозын jазап айдып берип турды. Ол кам эмес, камга тÿҥдеп jазаган наадай болгонын, тынду аҥ, куштар, кижилер эмезин айдып, музейдиҥ учурын jартап берди.

*

Эмди олор Чолмон кырга чыгып келгендер.

  Мында кандый колхоз jылкыларын кабырып туры не?—Энези jолдыҥ jанында, jаш öлöҥдö, малдыҥ изин кöрöлö, Эркелейдеҥ сурады.

 

Кайдан билейин, энем.— Эркелей энезине карузын береле, чала аjыктана берди.

„Jайгыда малды Чолмонго чыгарып кабырарым деп, ол бичиген эмес пе? Айса болзо, ол ыраак эмес... Кайда бир барбак мӧштиҥтӧзинде байадаҥ öчÿп калган каҥзазын оҥдобой, соруп отурган болбой кайтсын. Сагыжы дезе кайда да тенип jÿри... Мен дезо оны кöрбöй турган кижи болуп, оны сÿÿбей тургандый коштой öдÿп браадырым...

Эркелейдиҥ кöзи jаркындала берип, кӱлÿмзиренди. Ол сÿрекей сӱгÿнип, канайда туштажарын сагышла jурап браатты: „Ол эмдик кöрÿнип келер. Кöргöн бойынча каткырып ийер...“

Ол тереҥ сагыштыҥ ортодо Эркелейдиҥ колынаҥ тискини божоноло, аттыҥ бажынаҥ ажа берди, ат тискинге базала, бӱдӱрилерде, аттыҥ бажынаҥ арайла ашпады.

Тискин jазап тудуп болбос кичÿ бала боло бердиҥ бе?— Энези jаратпай айтты.

Эркелей адын токтодоло, тискинин ойто алып, кайыҥ jажыл чырбагалла адын эркелегендий jаҥып, сокты. Ат jорыгын кожуп ийди.

Јолдоҥ ыраак кÿÿктер jаҥыландыра, jараш эдип тургылады. Jайгы jӱзӱн jараш чечектер jолдыҥ эки jанында кÿлÿмзиренип турдылар. Эркелей кӱн-келди чечекти ÿзеле тöжине jаба тудуп, кожоҥдоды:

Кÿрлемелÿ кÿр кечÿ

Кÿреҥ аттыҥ кечÿзи ..

Кÿÿним jеткен кöркийим Колымда туткан чечектий...

А-ай, jаан тууны ажарда, кыйгырбайтан, кожондобойтон, учурлу! — Энези чугулду айтты.

Эркелей унчукпай барды. Jе санаазы ойто ок байагызына табышты.

„Мында Шоҥкор малынкабырып турган болды ба? Байа бу jолло барбазабыс кайдат.“—Энези кунукчылду сананала, тÿргендеде jортуп jатты.

Саатболбой, Эркелей ле энезине эр кижиниҥ ӱни угулды. Оныҥкожоҥы койу, чöйö болгон. Тойчы уккан бойынча, тискинин кайра тыҥ тартты. Оныҥ кулагына jеткен кожоҥныҥ сöзи миндый болды:

Ак jарыкта jараш кыс

Мениҥ эжим болгой не?..

Бу кожоҥныҥ jаҥылгазы jылыйгалакта, jолдоҥ ыраак эмес мал бышкырды.

„Ару сÿрлу тайгада мал кабырып jӱреле, коркыбай кожоҥдоп

jыргап jÿрер, кандый jÿректÿ кижи болгон?"—Тойчы онойдо сананала, кайра кöрбöскö сананып алды.

Эркелей аттыҥ jорыгын араайлатты. Аттаҥ тÿшпей, элик бал- тыргандарды ÿзÿп, терезин сойуп jип турды. Онойдо энезинеҥ бир эмештеҥ соҥдоды.

Агаштыҥ ортозындаак боро атту, канjагазында адып алган кара чайды канjагалаган, шыйралу мылтык jÿктенгенче Шоҥкор jортуп келди. Оныҥ кÿреҥ чырайы тайганыҥ изÿ кÿнине там кара кÿреҥ болуп, калыҥ эрди кара кöк болуп калган эмтир.

Эркелей оны кöрöлö, бажын туура тудуп, байа терезин сойуп койгон балтырганын катап сойуп турды. Jе оныҥ тижине дезе суузымак балтырганнаҥ башка, неме илинбей турды.

-Jакшы ба, кару Эркелей?—Jаба jортуп келеле, Шоҥкор сурады.

-Ой!.. Jакшы,jакшы ба?Ой, кандый сÿрекей чочыдым!.. Jуук таганча канайып билбей калдым...

Эркелей эрмегин учына чыгара айтпай, ээрдиҥ алын кажына кезе кöрö берди. Олор экÿ бир кезекке унчугышпай, коштой араай jорттылар.

-Бÿтÿнкайдаҥатандыгар?—Калганчыда Шоҥкор болгоонбой сурады.

Эркелей чала тарынгандый карузын берди:

-Бичикке jакшы ÿрендиҥ бе, курсты кандый божоттыҥ деп сурабай, конгон jерди сураарга керек болды ба?

Эркелей аттаҥ тÿже секирди. Ол онойдо не учун эткенин бойыда билбей калды. Шоҥкордыҥ ады, бачым токтоп болбой, эки- ÿч алтам ичкери басты. Ол адын кургак чибиге буулап турала, Эркелейдиҥ jакшынак кару кöзи оны кезе аjыктап турганын jарт кöрÿп ийди.

Шоҥкор ого jууктап келеле, оны колынаҥ тудуп, оныҥ колын эрке сыймады. Чырайлары туштажа бергиледи. Эркелейдиҥ эрке кöзиндеги сурактарды ончозын тутканча кычырып ийгендий, Шоҥкордыҥ куучыны кöндÿкти. Бу унчукпас тайгада канайда jуртап jатканын, тÿнде оду jанына отурала, кандый кожоҥдор, чöрчöктор чÿмдеп турганын айтты:

Бу кожоҥды сени кÿндÿлеп, чÿмдегем, —Шоҥкор калганчыда айдала, комыс ошкош койу ÿниле кожоҥдоды:

Ӧрö кейде куш кайыйт,

Оноҥ бийик чыккайнем?

Ай кеберлÿ jараш кысты Бойыма наjы эткейнем:

Эркелей ол кожоҥныҥ jакшызына сÿгÿнип, jол jаар кöрöлö, араай айтты:

 

-Атанарга öй jедип келди... Соҥдоды деп, энем адылар.

Шоҥкор Эркелейдиҥ колынаҥ тудала, сурады:

-Бис экÿдиҥ кожо jадарыбыска кандый неме чаптык болот?

-Энем.

-Каргышка бÿдÿп турыҥ ба?

-Мен каргышка да, алкышка да бӱдÿп турганым jок.

-Анайдарда, Чычканла кожо jуртаарга турыҥ ба? Jуртагайзыҥ ла! -Шоҥкор jарбынгандый айдала, ады jаар бурулды.

-Чычканла jуртаганча, мениҥ буттарым бу Алтайга торт баспагай.—Эркелей, кöзиниҥ jажын токтодып болбой, адыныҥ мойынын кучактай тудала, карузын айтты.

Шоҥкор адына тÿрген, эптÿ минип, тискинин теҥ тудала, эрмектенди:

-Jе, мениҥ карум, колыҥды бери сун,—jакшылажып алалы, амыр, энчÿ болзобыс, бир ай бажында...

Ол сöзин jетире айтпады. Оныҥ кара кöзинде jаркынду jалбыш чагыла берди. Шоҥкордыҥ сагыжында, Эркелейге эмдиле jууктай jортуп келеле, оны jылу колынаҥ тударга керек, jе ак боро ат кедерледи. „Эркелейдиҥ энези база мениҥ ад'ым ошкош, öчöш туры. Мен атка чыдабай тургамда, ол энезин канайып ийзин,“—Шонкор бойында сананды.

...Эркелей энезине, айылдагы калганчы богочыда jедишти.

Тойчы байа Эркелейди сакып отурарда, темиккен аайынча мынайда шÿÿп турган:

-Шоҥкорды качанда Чычканга тÿҥдеп болбос! Мениҥ jаҥыс кызымды бир де калыҥ jок, тегин аларга тургаҥ ба? Jок, Шоҥкор, сеге андый байрам качанда болбос!

Чычканды Эркелей былтыр айылынаҥ чыгара сӱрген. „Чычканла jуртаганча —öлзö тöрт,—деп Эркелейдиҥ айтканын энези кöп катап уккан.

Шоҥкор ло Эркелей эки башка öзöктö öскöндöр. Олор каа- jаа jуундарда ла тушташкылайтан. Айса бу керекке бир шылтак болбогон болзо, олор экÿ бойлорын jакшы билишпес те эди.

Биркатап Эркелей абыралу городко барган. Городто сельпоныҥ кижизи учурайла, товар апар деп, оны айбылаган. Эркелей кыйышпады. Jолды дезе jаҥмыр ÿреген. Эркелей jолго конбой, бойыныҥ колхозына

 jедерге албаданып jанды. Ол Шоҥкордыҥ jаткан деремнезине jууктал келерде, тӱн кире берди. Абыраныҥ кийин jанындагы тегелиги кем де jолдоҥ туура ийде салгандый кенетийин каjудаҥ ажа конды. Абыразы jолдоҥ араай jылып, аҥтарылып jадарда, Эркелей тÿже калыган бойынча, аттыҥ бажынаҥ тутты. Ат ичкери мöкÿген бойынча, тизеленип кöҥкöрö jада берди. Аттыҥ канча ÿйе сööги быjыража берди. Эркелейдиҥ колы аттыҥ бажын тударга чыдашпады, болужы jок бозомныҥ ортозынаҥ болуш бедиреп, айландыра кöрди. Jе, карын ырыс болуп, абыраныҥ кийининдеги тегелиги jолдыҥ кырында карагай тöҥöшкö тÿртÿлеле, токтой берди. Аттыҥ тыныжы јеҥиле берди. Абыра бийик боомныҥ ÿстинде элбейип турды.

Эркелей болуш сурап, бир канча кыйгырды. Jе оныҥ кыйгызына тӱндеги öчöмÿк jаҥылгадаҥ башка бир де тынду немениҥ кыйгызы угулбайт.

Абырадагы немелерди чечип, jолго чыгара тартарга керек, jе олорды бÿдÿретенине Эркелейдиҥ кӱчи jетпези jарт болды. Ол аттыҥ jанында болужы jок туруп, ӱзÿк jоктоҥ кыйгырып турды:

-Э-эй! Бери келигер! Бери!

Онойдо jарым каҥза таҥкы тартканча болды. Учында Эркелей кемниҥ де шылырап, базып клееткен табыжын укты. Эр ки-жиниҥ ӱни jарт угулды:

-Мында не болгон? Кайткан?—Ол Шоҥкор болгон, jе Эркелей оны, качан абыра ойто jолго амыр-энчÿ турган соҥында, таныган.

Оныҥ кийнинде олор ол ок кӱсте, мал ижинде мергендÿчилердиҥ аймачный jуунында тушташкылаган. Президиумда кожо отургылаган. Эркелейди ол тушта костюмла, Шоҥкорды патефонло сыйлаган. Бу ок jуунда Эркелей Шоҥкорды соцмöрöйгö кычырган.

Эркелей ле Шоҥкор бойы бойлорын тыҥ сÿÿжип турганы Тойчы jакшы билетен, оныҥ учун Эркелейди бÿгÿн де Чычканга берип ийзе, маказы канбас.

Тойчы jетпегенче кайра кöрбöскö, бек сананып алган. Jе ол сагыжын учына чыгара бÿдÿрерге, оныҥ кÿчи jетпеди. Койу агаштаҥ чыккалакта, jолдоҥ ыраак jок семис куран эки-ÿч катап тыҥ багырып ийди, оныҥ кыйгызына jер силкингендий болды.

-Мылтыкту улустыҥ jанына онойдо кыйгырган болзоҥ, бööрöгиҥди чийге jидиртер эдиҥ ле, кулугур!—Тойчы коркыгандый айтты.

-Слер качан бирде элик аттыгар ба, эне?—Эркелей сурады.

-Эйт!—Тойчы карузын кÿÿн-кÿч jок айдала, кайра кӧргöнин билбей калды. — Кадыт кижи озодо мылтык тудатан беди. Бис ÿй улустар озодо элик адардаҥ болгой, эр улустыҥ мылтыгын да тудар эбин билбейтенибис.— Мында Тойчыныҥ ӱни jабызай берди. —Бу керек озодо болгон... Бис кыштудаҥ jайлуга кöчöргö белетенгенибис. Адаҥ тышкары калганчы эски - саскыны коштоп турган. Айылда дезе jаҥысла адаҥныҥ мылтыгы арткан. Jеткер болорын мен торт билбедим... Мылтыкты айылдаҥ чыгарып jадала, чактырма неге де илинип jастыккан. Оноҥ ары неболгонын билбегем... Качан оҥдонзом,—оҥ jагымды кындакла кезе согуп салтыр...

Бу тужында энезиниҥ эрмеги ÿзÿлди. Кöстиҥ jалтыркай jажы ондо ээрдиҥ алын кажына келип тÿшти.

 

Нениҥ учун ÿй улустар мылтык тутпас учурлу болгон, ондо нениҥ килинчеги бар?

-Озодо ÿй ÿлустарды быjар деп айдыжатан... Колго мылтык тутпас, тургузуларына-кудайактарына тийбес, беениҥ сÿдиле jумала, арчынла аластап койгон атка минбес, эр кижиниҥ ээрине минбес, армакчызын ажыра баспас болгон...

Эркелей энезиниҥ чала jымжай бергенин сезеле, оноҥ ары сурады:

-Эне, слер адама, сагыжыгар jедип, бардыгар ба, айла албанла jуртаткылады ба?

-Эйт! Сениҥ сурактарыҥ кандый аайлу? Оны сананып jÿрим бе. -Тойчы онойдо карузын айдала, тискинди силкий тартып ийди, ат дезе jымжагынча чöйö jелип ийди.

Кÿн кыр ары jанына jажынып браатты. Тойчы уй саайтан кӧнöкти алды, ондогы сууны jес чöйгöнгö уруп, чайды азып койоло, уй саарга сананды. Jе, бу öйдö ол бойыныҥ jÿзин кöнöктöги суудаҥ кöрÿпийди... Ол бир кезекке, кöнöкти öрӧ албай, jÿзин аjыктады..

Ол качан jаш тужында болордо, улустар айдыжатан: „Тойчы ончо кыстардыҥ маҥдайы."

„Мениҥ кызымныҥ jаражын атту кижи тÿжÿп кöрöр, jойу кижи jадып кöрöр, Кемизи де кызымды келип кудалаза, беш jÿс салковой акча аларым, беш jÿгÿрÿк аттар аларым,“—деп Тойчыныҥ энези калаҥыда кожоҥдоп отуратан болгон.

Тойчы айылду болгон соҥында, оныҥ кайынына бир коjойым айылдап келген. Jанар алдында айыл ээзине алаканча бир кÿскÿ сыйлаган. Кайыны оныҥ карузына торт jашту чар берген. Кайыны баштаптарыйында кÿскÿге бойыныҥ билезин кöрӱндирген. Оныҥ кийининде, ол куулгазынду шилдеҥ бойыныҥ чырайын кöрӱп аларга, айылдаштарыныҥ келижи кöптöй берди. Андый jилбÿлÿ улустар кöптöй берерде, кайыны бойыныҥ ÿйине айткан: „Кÿскÿни кайырчакка сук.“

Тойчы бу тушга бойыныҥ чырайын баштапла кöргöни ол болгон. Оныҥ чырайы кызыл марал, кабагы солоҥыдый, эки кöзи кара топчыдый суркурап турган. Тумчугы jалбак эмес, чала коҥкок, бажы бöкöн, оныҥ учун энези оны „кой тумчук“ дейтен. Чачы курдаҥ öдÿпкалган. Тегин чагы эр де кижидеҥ jада калбас, ÿч-тöрт ай болгон кулундарды jаҥы чыккан кураган чылап кöдӱретен болгон.

Бÿгÿн дезе суудаҥ öскö Тойчыны кöрди: кызыл маралын салкын учуртып салгандый, оныҥ ордына jÿзинде кара, ак куу сорбылар артып калган— чалчыкӧбӧгӧниниҥсокконынаҥ сорбылары маҥдайында алтай ээрдиҥ чийÿзиндий тереҥ чийÿлер. Кара кöзи кыбалга бöктöткöндий болды. Чачы буурулдаган...

-Э - э, jараш чырайым, кайда бардыҥ?—деп тыҥ ÿшкÿрди. Ол уйларды саайла, келди. Эркелей колхоз правлениезиниҥ jуунына барган эмтир. Тойчы jаҥыскан чайлаарга отурды.

Ол бойыныҥ öткöн лö бÿгÿнги jÿрÿмин сананды.

Оныҥ уулы Бичик ишмекчи, крестьян Кызыл Черӱде социалистический jööжöни корулаптуры. Кызы Эркелей колхозто канча jылга мергендÿчи, кöпкатап сый алган. Jе ол бойы карыган да болзо, иште-jаш öскÿрÿмге jозок. Ол уйсаачы, ÿч jÿске jуук труд кÿн иштеп алат.

Тойчыныҥ ада-энези jокту jаткандар. Тойчы jети jаштаҥ байларга уйлар сааган, он jаштаҥ—балкаш туткан, аракы аскан. Он алты jажы толголокто, оныалбанла байдыҥ уулына берип ийгендер. Той тужында уулдар, келиндер колдо канзалу мактулу кожоҥ кожоҥдогондор, Тойчы дезе бойыныҥ jаш öбöгöнине jескинчилÿ кöрÿп отурган.

Бир катап Эркелей бир jашка jеткелек тужында, Тойчыныҥ öбöгöни эртен тура эжиктеҥ эзирик кирип келген. Оныҥ элбек конычту öдÿгинде толтыра балкаш богон. Чилекейи чекпенниҥ öмÿрине jетире чöйилип тÿшкен.

-Аракы бар ба?—Ол киреле, кыйгырган.

-Тойчы дезе Эркелейди эмизип отурган. Кортык ÿниле карузын берген:

-Биске аракы кайдаҥ келетен?

Балкашка уймалган, эзирик öбöгöни турунды алала, эмегенин сого берди.

Тойчы Эркелейди корулап, айылдаҥ чыгара jÿгÿрди, айылдажына барып jажынарга санаган. Jе айылдажыныҥ ÿйи кöнӧктö чегендÿ, ыйлаганча бойыныҥ айылынаҥ анайып ок чыгара jÿгÿрди, оныҥ кийининеҥ отту турун эжиктеҥ учуп чыккан болгон...

-Байлар ла jайзаҥныҥ jаҥы тушта бистиҥ ÿй улустардыҥ jÿрÿми кандый уур jÿрÿм болгон.— Тойчы бойында угуза айдала, тонын алып туура чачты.

„Мени албанла кижиге бербеген болзо, мениҥ балдарым да ончозы эзен-амыр болор эди... Менде эмди канча тöрöгöндöр болбос эди! Мен jаҥыс кызымды не керек Чычканга албадап берерге турым? Керде-марда ол база мендий ырыс jок болзо, не болор?— Тойчы алаҥзып сананды.

Jе карузын бойы ок берип турды:

-Эмди Совет jаҥ. Эр кижи ÿйин согор учуры jок... Чычкан jараш. Ат берген. Эмди экинчизин берер...

Тÿндÿкте уйалаган карлагаштарчыркылдажа бергиледи. Тойчы öрö кöрди: теҥери таҥдактала берди. Ол араай турала, изӱ косторды јууйла, эки-ӱчле катап кӧрӧрдӧ, јаркынду јалбыш чӧйиле берген.

*

Jылбыркай jолды тöмöн ат бир кулаш кирелÿ чаналу немедий jыҥылады, jе jыгылбады.

-Кер ат jакшы. Jыгылбаган.— Шоҥкор адын мактады.

Jууктала jаҥмыр jаайла, ойто айаскан, jе кезек булуттыҥ

ортозынаҥ кÿн изÿ чалып турды. Jажыл торко öлöҥдöр, jÿзÿн чечектер jаҥмырдыҥ серÿÿн суузына jунунып, ончозы ырысту, сÿгÿнчилÿ от чылап уткып тургылады.

-Jер байлык.

„Малды канайда кабырарын билерге керек. Мындый ичпек ойдык jерлерде малды кыжыла кабырарга jакшы. Баштапкы кар jааганча кедери тайгада кабыраркерек. Ол тушта колхозтыҥ малы семис те, омок то болор.—Бригадир-животновод Шоҥкор кырдаҥ тÿжÿп клееделе, онойдо сананган.

Оны бу ишке колхозчылар бойлоры, бу jуукта кöстöп чыгаргылаган.

Шоҥкор бойыныҥ адазын тÿш jеринде кöргöндий сананат. Ол одус jыл ажыра байлардыҥ малыныҥ кийининеҥ jÿрген, айылында ас конотон. Шоҥкор тогус jашту тужында, оныҥ адазы кöчкöö алдырып öлгöн. Бир jыл болбой, энези öлгöн. Оноҥ бери Шоҥкор бойы Сапыш байга койлор кабырган. Соок тÿндерде Шоҥкор койлордыҥ ортозына кызынып конотон. Койлор дезе ого килеп тургандый кÿлер кöстöриле эрке кöрÿп, jаткылайтан. Шоҥкор малды кичÿдеҥ ала сÿÿген. Олор оныҥ талдама наjылары болгон.

Он jети jаштуда Шоҥкор колхозко келеле, айткан:

-Мен слердиҥ колхоз малына пастух болорго турым.—Оноҥ артык пастухты аймак ичинеҥ таппагадый болгон. Шоҥкорды кöп катап сыйлагандар. Былтыр кÿскиде ого неле jазалду эки кып тура берген.

Ол ло тушта Шоҥкор бойында айдынган:

-Бу турада мен jаҥыскан нени эдерим? Мен мында jаҥыскан jатпазым...

Бÿгÿн ол колхозтыҥ председателиле эрмектежерге браадыры.

Качан ол кырда малла кожо jÿрерде, оныҥ сагыжына кандый неме келбей турган деп, айдар.

Тöрдöги турада jаан орынла коштой jажыл будукла будуп койгон кичинек орын турат. Ол кичинек орында сыраҥайла Шоҥкордыҥ бойын тöзöгöн кара кÿреҥ бала jадыры. Шоҥкор —ада! База эки-ÿч jыл öтсö, Шоҥкор уулына чöрчöк айдып берер. Öныҥ кийининде тоолу jылдар öтсö, бичикке ÿредер. Шоҥкорого jоктулардыҥозогы шыралу jÿрÿмин куучындаар, байлар олорды кулданганын айдар. Уккан, кöргöнин ончозын айдар...

Шоҥкордыҥ келгенине колхозтыҥ председателисÿгÿне берген. .

-Бис сеге кижи ийерге турганыбыс, карын бойыҥ келдиҥ. Сен эмди правлениениҥ члени, животновод, биске jуук jÿрер учурлу.

Кандыйла куучындарды кöп куучындашкан соҥында, председатель айтты:

-Кижи аларга керек, наjым! Оноҥ башка jаан тура кöҥдöй туруп jат.

Шоҥкор бир кезекке унчукпай, кызарып отурала, сурады:

-Эркелейди кандый кижи деп кöрÿп jадыгар, нöкöр председатель?

-Jакшы кыс! Эркелейдеҥ чек кыс качанда табылбас деп, бодоп турым, —председатель каткырганча айтты,—Мен jöп, колымды кöдÿрип турым!—Эки колын кöдÿрди.

Шоҥкор председательдиҥ андый омок сöзине сÿгӱнген бойынча, конторадаҥ чыкты. Контораныҥ оҥ jаны jаар тесло jапканэки кып тура турды. Шоҥкор оноор басты.

*

*

Качан черткидеҥ киш божонгондо, аҥчы канайып кородойтон эди, онойдо ок Тойчы бÿгÿн тыҥ корододы. Нениҥ учун дезе, Эркелей Балаҥка ла Чычканды айылдаҥ чыгара сÿрген.

Тойчы бӱгӱн иштеҥ соҥ jанган. Бÿгÿн койлор кайчылагандар. Ол бир айак чайды ичкелекте, кенетийин айылдыҥ эжиги ачылган: алдынаҥ Балаҥка кирген, оны эчий оныҥ уулы Чычкан кирген. Олор тажуурларында аракылу киргендер. Олор Эркелейди аларга келгендерин Тойчы jарт билген.

Чычканныҥ кийгени кöк торко кыпту, ак кураган тон болгон. Оныҥ торкозын адазы Боро-Башта приказчик болуп турарда, Монголиядаҥ экелген. Тÿлку бычкак бöрÿктиҥ камду бöлjизи сурлап турган. Jе Чычкан бойы неге де кунукчыл отурганын Тойчы jастыра кöрбöди. Балаҥка кандый да омок, jӱзÿндеги бастыра чырыштары кÿлÿмзиринип турды. Эки тулуҥын алдына тÿжÿрип алган, эрдин аракыла jылыдып алган отурды. Эрмеги jардак болгон.

Эжик ачылган, айылга Эркелей кирди.

Ол бир кезекке бозого jанына тура тÿшти. Оныҥ кийининдеайылдыҥ эпши jанына öрö базала, эр jанына кечип, энезине кару кӧрӧлö, сурады:

-Сен кемди саткаҥ, эне, кемдерле аракылап отурыҥ?

Энези каруга сöс таппай, кöстиҥ jажын арайла тöкпöй салала,Эркелейге jууктай базып, тударга сананды. Jе Эркелей ырада базып, эжик jаар jууктады.

-Балам... Мениҥ кызым! Олор бистиҥ тöрöгöндöрибис. Олор озодо сениҥ учун бир ат бергилеген, эмди де база бир ат экелдилер.

-Адын ойто jандыра берип салзагар,—Эркелей айтты. — Мен б у айылдаҥ барадым.

Эркелей чып ла чын калганчызын айдып турганын Тойчы jаҥыла jарт билди.

Ол Эркелейди эдегинеҥ бектеп тудала, кöстиҥ jажын токтодып болбой, Балаҥка ла Чычканга кöргÿзип, эрмектенди:

Олор бистиҥ тöрöгöндöрибис .. Барба, мениҥ балам! Сени кудалазын деп, олорды мен бойым айбылагам. Сен мениҥ тенегимди оҥдозоҥ, сен бÿгÿн олорло кожо барар учурлу. Сениҥодыҥ олордыҥ айылында он беш jылга чокту кÿйÿп jат, тöжöгиҥ jылу сакып jат!

Эркелей энезиниҥ колынаҥ jаазы jымжак чакпыдаҥ камду айырылгандый айырылып, эжикке базып келеле, кату айтты:

-Эжик ачык!

Балаҥка öчöмик кöзиле уулына кöрди, тырлажып турган колыла кылчык аракылу тажуурды алала, эжик jаар басты. Оныҥ кийининеҥ буды уур Чычкан чыкты.

Олор барган соҥында, Эркелей энезине айтты:

-Э-э чаалда, кару энем, слер кылчык аракыла озогы jаҥныҥ алдына чööдöп jалындыгар. Бойыгардыҥ кыйынду jÿрÿмигерди канайып ундыдыгар? Слердиҥ jÿзигерде сорбылар канайып тӱрген jылыйды?

Энези кару айтпаган. Ол каҥзазында таҥкы jогын ундыйла, тудушла турын алып кÿйдирип, эмискекти куруга соруп отурды.

Бÿгÿнги эҥир Тойчыныҥ öдӱп келген jӱрӱминде сыраҥайла уур, кÿч эҥир болды.

-Кызымды албанла кижиге не учун берерге турым?—ол бойында айдынды. — Кемле jуртайтанын Эркелей бойы билзин. Эмди башкару jаны- Совет jаҥ ...

Тойчыда jаш тужында бойыныҥ сÿÿгени бар болгон, jе оныҥ jÿрÿмин байдыҥ табы jеҥдеген. Оны сÿÿбеген эрге албанла садып ийгендер. Бир айдын бажында Тойчы, сол кöзи кöк, ада- энезине комудалду келген. Олор кöстиҥ jажы öткÿре айткан:

-Сен эмди бистиҥ эмезиҥ. Сениҥ бажыҥды öбöгöниҥ билер учурлу.

Обöгöни дезе адазы öлöрдö, камык jööжöзин аракыга ичип, кöзöргö ойноп, удатпайла ÿреп, чачып ийген.

Тойчы улустарга кой терезин илеп, кöктöнип, койлор кайчылап турган. Эки балазын онойдо азыраган. Бир катап ол, бай jарык сööктÿ Каланчыга jирме койдыҥ терезин илеген. Оныҥ jалына алты jашту баланыҥ эски тонын берер болгон. Ол узун jайдыҥ туркунына терелерди илеген. Оныҥ кийининде экелеле, jалына берер болгон эски тонын сурады.

-Слердиҥ öбöгöнигер бистеҥ бÿдÿм jарым салковой акча алган... Оны тутканча тöлöп берзегер, эски тонды берерим, тöлöбöзö, берип болбос турым. — карузын онойдо берген.

Эркелей энезиниҥ айылын таштап барганынаҥ бери бир ай öтти. Алтай кызыл сары болуп чÿмделди. Бийик туулардыҥ бажы кажайды.

Тойчы кышка белетенди. Jети койдыҥ терезинеҥ jаҥы тон кöктöп отурды.

Бÿгÿн Шоҥкор ло Эркелейдиҥ тойы.

-Слер кыйалта jоктоҥ тойго кожо барарыгар,—колхозтыҥ председатели Тойчыга кöп катап айткан.

Jе Тойчы барбаска бек сананып алган. Кызыныҥ тойына энези баратан jаҥ jок! Ого ÿзери Тойчыга бош jок. Оноҥ öскö—удабас уулы jанып келер...

Бÿгÿн колхозтыҥ амбарларыныҥ сторожы Артыш öбогöнТойчыга ылгый мöҥÿнле чÿмдеген jазалду килиҥ кара ат экелген.

-Мен Эркелейдиҥ тойына барып jадым. Сеге дезе jакшы ат экелдим.

Тегин jерге jобобогор.—Тойчы айтты.—Атты ойто апарыгар, ээрин алып агыдып ийигер, мен барбазым.

Тойчы карыган Артыштыҥ чырайына тегин jерге кöрбöди. Ол оныҥ jÿзине кöргöн болзо, чырыш jÿзинде изÿ канныҥ ойноп турганын, jажына табышкан кирелÿзин jарт кöрÿп алар эди.

Оныҥ соҥында председатель келип, Тойчыны база кычырды.

Тойчы азыйдагызындый ок керексибей айтты:

-Тегин jерге jобобогор. Меге бош jок. Кыш ыраак эмес туры.

-Айдарда,  биске тарынбагар,—председатель айдала, jÿре берген.

Колхозчылар тойго атана берген соҥында, бир уулчак jÿгÿргенче келеле, Тойчыдаҥ кайкап сурады:

-Слер тойго барбазыгар ба, jеҥе?

-Ондо сениҥ не керегиҥ бар?—кыйгастаагандый Тойчы-айтты.

Уулчак маҥзырайла, чала кызара берди.

-Мен тегинле сурадым... Олор Эркелейдиҥ иштеп алган труд кÿни учун тöртöн алты кой, база оноҥ до öскö кöп сыйлар апарганын айдарга санангам...

Тойчы тÿрген турды. Неге де чочыгандый маҥзырады.

-Сен, кулугур, мынаҥ ары бар...

Тойчы тонды туура таштады. Эжиктеҥ тÿрген чыгала, jÿгÿрди.Чакыда турган ээрлÿ атты ундыйла, колхозчылардыҥ кийининеҥ jойу кöндÿкти...

Баштапкы тарыйында, оныҥ санаазында сÿрекейле тÿрген jÿгÿрип брааткандый болгон. Jолды коштой учуп брааткан саҥыскан да соҥдоп тургандый билдирген. Jе база кöрÿп браатса, оныҥ алдында карды чарбак бир уй араайын базып браадарда, ол дезе ого jедип болбой турган эмтир. Бу ла тушта ол бойыныҥ буттары jеҥил кöдÿрилбей барганын jарт билди. Ол байагы Артыш öбöгöнниҥ экелген килиҥ кара атты jаҥыла эзенди. Jе ойто ол атка jеткенче, ичкери барза, торт болор.

Эмди Тойчы тойго канайда келетенин сананды.

Элдеҥ озо ол келген ле бойынча, койлорды айдап экелзин деп, jакылта берер. Эркелейди тайакла килеш jок согор. Оныҥ кийининде Тойчы бойыныҥ ачу комудалын кöстиҥ jажы öткÿре канча улуска угуза айдар:

-Мен сени тогус ай карындангам. Jирме jашка jетире азырап, кижи эткем. Jÿзиҥе чымыл кондырбай, будыҥды чымалыга тиштетпей, азырагам... Сени беш jаштаҥ ала улус кудалаган. Сен ого барбадыҥ... Сен мени эки аттаҥ куру артырдыҥ. Мен сеге ачынбай, ончозын таштадым, учында сен мениҥ сÿÿбеген Шоҥкорго бардыҥ. Мен ондо до сени арбабадым. Эмди мениҥ алдымнаҥ бас, jан! Канайда кылынзам—мениҥ табым...

Тойчы онойдо шымыранып, бурулчык jолго jетти. Ого удура ÿч jеерен атты темир абырага jеккен улустар кöрÿнип келдилер. Тегеликтиҥ алдына куу тоозын кайнап кöдÿрилип турды, абырада бир jиит уул ла jаш келиндер болды. Тойчы олорды керексибей, коштой ӧтти, jе олор аттарын ойто бурала, Тойчыга jедип келеле, абырага отурыгар деп айттылар.

-Мени сöстöбöгöр,—Тойчы карузын айдат,—мен jаш кызычак эмезим, мени сöслö алып болбозыгар, — Ол бир кезек унчукпай турала, эмеш jымжап, эрмектенди:

-Суузап турганым коркышту.

Jиит колхозчылар, ак кийистиҥ алдынаҥ jылу аракылу тажуурды чыгардылар. Jÿкле билдирер, jылу кÿлÿмзирÿ Тойчыныҥ jукачак эрдине jайыла берди. Ол тöстöгöшкö отурды.

-Карыган ÿй кижиге jойу базарга арай уур эмтир,Тойчы чöчöйдö аракыны алала, колхозчыларга айтты.

Jе ондый да болзо, Тойчыныҥ jÿреги jымжабай турды, аракыны темиккен аайынча ичкен. Чейне бажындый кызыл кеен чырайлу келиндерди, кызыл марал jаакту jиит колхозчы уулды туйказынаҥ аjыктап кöрöлö, оноҥ ойто туура кöрди .

Ол ойто ок кызыныҥ керегинде санана берди. Энезиле эзендешпей де барган Эркелейдиҥ кылыгын канайып таштаар. Эркелей энезинеҥ барганынаҥ улам колхозто эрмек-табыш чыкканын сананарда, коронду эмес пе?

Ол тушта Тойчы эрте турган болгон, jе Эркелей айылда кöрÿнбесте, Тойчы карыган сторож Артышка келген.

-Сен Эркелейди кöрдиҥ бе?—Тойчы айылга кирип, оттыҥ айагына турала, сураган.

Артыш тургалак болгон.

-Jок. кöрбöдим. Ол jылыйган ба?—Артыш кÿлÿмзиренеле, бажын тонло бÿркенип, jадып ийди.

Тойчы Артыш öрöконгö амыр бербей, сурай берди.

-Сен Эркелейди кöрдиҥ бе?

Артыш бир кезекке кулагы укпас кижидий jатты. Оныҥ кийининде тонды туура таштайла, тÿрген турды. Буурул чачы атырайып чыкты. Ол согужарга белетенип алган петух ошкош Тойчыныҥ алдында турды.

-Баралы, мен сеге ончо амбарларды кöргÿзейин. Бойыҥныҥ Эркелейиҥди бедиреп тап,—деп айдала, Тойчыныҥ колынаҥ тудуп, айылдаҥ jединишкенче, чыктылар.

Колхозчылар jуулыжып келдилер. Артыш ла Тойчы амбарларды эбиреде баскылап jÿргендер. Колхозчылардыҥ баштап шÿÿгендери: Артыш тÿнде уйуктаган туры, уурчылар дезе колхозтыҥjööжöзин апарган jат.

-Мениҥ Эркелейим кайда?—Кöстиҥ jажын jеҥиле арчыганча, Тойчы сурап турды.

-Мен кайдаҥ билейин! Мен билбезим деп, муҥ катап айдып турым. Мен амбарлардыҥ каруулчыгы, улустыҥ каруулчыгы эмес.

Колхозчылар бу ла тушта, керектиҥ аайын билип ийгендер.

-Бедиребегер, —деп олор айдышкан.—Бис удабасла Эркелейдиҥ тойына барарыбыс. Чочыбагар —ол тирÿ!

Тойчы ол öткöн чакпырт тÿйменди ончозын, эмди колдо чӧӧчöй аракылу, тöстöгöштö отурала, сагышка алынды.

Колхозчылар Тойчыны база катап абырага отурзын деп, кы- чырдылар.

-Jок, мениҥ адам абыраныҥ изин де кöрбöгöн, айдарда мен отурбаска турым,—Тойчы jана тÿшпей, айдала, „Кызыл Таҥдак* колхозко jетире jойу келди.

Мында дезе колхозчылар Тойчыны музыкалу, кожоҥ-jыргалла уткып келдилер.

Тойчы токтой тÿшти. Чырыш jаагын тöмöн jолдоп, тер агып турды. Бир кезекке айдар сöзин, эдер немезин таппай калды.

Оныҥ кийининде бир де кижиниҥ jÿзине чике кöрбöй, ичкери басты.

-Эне, Эне!.. кенетийин Эркелейдиҥ ÿни угулды.

Кызы келип, энезин кучактай тударга санаган, jе Тойчы оны бойынаҥ ырада ийде салды. Ол турага киреле, jÿректе канча корон бар, ончозын jайып берерге санаган. Оныҥ бу ийделу шÿÿлтезин, кандый да кöчкö апарып болбос, куйун салкын кодорбос, ийделÿ баатыр токтодып болбос. Ол Шоҥкордыҥ туразына меҥдеп басты.

Колхозчылар jолдоҥ кыйа бергиледи. Эки кып тураныҥ эжиги тÿрген ачылды. Jараш тирÿ чечектердиҥ jыды Тойчыныҥ jÿрегине jаба jетти. Jе Тойчыныҥ кӧзи кандый да немеге тийбей тургандый болды. Оныҥ кöзине кöрÿнгени полдыҥ ортозында торко учук ла чолологон ак скатертьле jаап салган, эки-ÿч столды улай тургусканы, оныҥ ÿстинде дезе неле курсак чогулган болгон. Нениҥ учун столды кöстöп келген, Тойчы бойы да билбеген. Ол тӱрген келип, скатерьттиҥ учынаҥ тудала, бойы jаар тартарга турарда, ого таныш ÿн угулган:

-Слер канайып турыгар, энем? Jакшы ба, эне!

Бу кару уулы Бичиктиҥ ÿни болгон. Качан Бичик Кызыл Черÿге барарда, оныҥ кийгени эски тонычак, чачакту бöрÿк болгон. Эмди дезе оныҥ кийими пограничниктиҥ кийими эмтир: jажыл фуражка, эки ÿч толыкту jажыл петлица. Jÿзи толо, кызыл марал кöкÿрÿм, омок.

Ол энезине jууктап келеле, колынаҥ ала койды, Тойчы маҥзырады. Оныҥ jукачак эрди уулыныҥ jаагына эрке jапшына берди.

Ол уулына айтты:

-Сен jанбай, мында не керек токтогоҥ?

Мындый сÿгÿнчилÿ байрамнаҥ канайда кöндÿре баратан?—Бичик кÿлÿмзиренип, айтты.

Тураныҥ ичи тым боло берди. Оноҥ ары не болорын ончолоры сакыдылар...

Тойчы эбиреде аjыктады. Кöзноктö jараш кöжöгöлöрди кöрди. Jымжак диван, отургуштар, чечектер. Ол беш километр jерге не керектÿ jÿгÿргенин ундыды. Jымжак диванга уулыла коштой отурды. Бу ла тушта одожындагы диванда отурган аймак исполкомныҥ председатели Кудринди кöрÿп ийди.

Тойчы оноҥ сурады:

-Сен кайдаар браадырыҥ, нöкöр Кудрин?

-Бистиҥ областьта ады чыккан эки талдама улустыҥ тойына кычыртып келгем. —Никандр Иванович карузын айткан.

Калганчыда, столдор ончозы jазалды. Колхозчылар оны эбиреде отургылады. Колхозтыҥ председатели уткуул сöс айтты. Оны ээчий колхозчылар айдыжат. Олор jаҥы айылду болгон келин ле уулга кöп баалу сый бергиледи.

Тойчы бойыныҥ jажына кöп алтай тойлор кöргöн. Ол тойлордо сыраҥайла кÿндÿлÿ jерлерине jайзаҥдар, байлар, камдар отуратандар, jоктулары дезе колдо чööчöйлÿ чööдöк бажына олорго мактулу кожоҥдор кожоҥдойтон болгон. Табыш-тал, кöп согуш, кериш сÿрекей болотон.

Тойчыныҥ бÿгÿнги кöргöни башка болды.

Ончолоры jараштыра отурып алгандар, кöдирезиниҥ jÿстери ырысту.

Никандр Иванович Кудрин öрö кöдÿрилди. Ол jоктулардыҥ озогы кыйын-шыралу jÿрÿми ле олордыҥ эмдиги ырысту, сÿгÿнчилÿ jÿрÿми керегинде сÿрекей jарт куучындады. Андый ырысту jадында акту кÿчиле jаткан албатыга берген кижиниҥ адын бастыра телекей билер. Ол бистиҥ Улу, тöрöл Сталин!—деп куучындаган.

Никандр Иванович Тойчыга кылчайып кӧрди, —Советский Союзта ырысту энелер канча миллионноҥ бар деп ол айткан.

-Бойымныҥ айагымды бистиҥсÿÿген Эркелейдиҥ знезиниҥ учун öрö кöдÿрип турым!

-Чып-чын! — Артыш öрöкöн айагын öрö кöдÿрип, Кудринге jöмöжип, айтты. — Мен база оныҥ учун ичедим, алтан jашту ÿй кижи беш километр jерге jойу келген учун.

Тойчы айакты сананбай да туткан бойынча, öрö кöдÿрип келеле, чокум ÿниле айтты:

-Беш километрол ыраак ба? Мындый ырысту, jакшы байрамга бежен километр деjерге келерге кижи jобобос!М. ЮДАЛЕВИЧ.

 

СТУДЕНТТЕРГЕ ЛЕ СОЛДАТТАРГА

Бис кожо jÿрген кÿндерибисте,

Кӱнине канчала катап туштажатаныбыс.

Ол тушта биске баалу немени —

Ончозын керекке бодобойтоныбыс.

Кечеги студенческий былааштар,

Санаалар, зачёттор, эҥирлерибис

Удабай ырайберерин бистер

Кече торт билбегенибис...

Адучылар, кайучылар, пилоттор,

Тöрöл jуртыбысты артыссабыс,

Сÿÿген, талдама бичиктердиҥ

Кадарын тоозын базып салар.

Воинский эшелондор дезе

Бисти почтальондор —

Jÿрÿмниҥ jана болбос элчилери,

Таппагадый jорыктар эдетендер.

Тапса, канайдар, ондый болгон ок—

„Ок шырказынаҥ öлÿп калган..."

Нöкöрлÿ болгом, эмдионыҥ сööгидеjок — Полевой почтаныҥ номери ле арткан.

Jÿрÿм чыкчытты карла jунуп,

Бисти сÿреен тыҥ ÿреткен.

Эмди наjылар ыраак та болзо,

Олорды качанда ундыбайдым мен.

Мылтык сÿÿп, jыданы мактап,

Гитлеровецтерди согор тушта, бис

Сыраҥай бош jок то болгон тушта,

Книганы алдындагызынаҥ тыҥ сÿÿйтенис.

Биске чаҥкыр теҥери jуук,

Тöрöл jалаҥдар ажы алдындагызынаҥ тату. Jуулажып jÿре, арутап алган

Тöрöлибис алдындагызынаҥ сÿÿмjилÿ.

 

Н А J Ы Л А Р

Ондо эмди де звонок шыҥырайт,

Географ класска карталу кирет.

Тымый берген ÿренчиктер

Парталар сайын отургылайт.

Кӱртке бастыраган тураны,

Карагай агашты уулчак jурайт.

Баштапкы класстыҥ кызычагы

Буквалардаҥ баштапкы сöс бÿдÿрет.

Мелле кырылган досколу классыма

Кирип барзам, мен бодойдым,

Кем де бала тужымды буруп,

Кӱжӱркек уулчагашэдер деп санайдым.

Алдында кожо учебниктерди ачып,

Алтай школдо jажыбысты

Меҥдештӱ öткÿрген наjылар ончозы Оноор jедип келгендий болды.

Олордыҥ ортозындагы кöпöгöш,

Кату, чугулду кöстÿ кысчакты

 Кöрÿп ийеле, мен эмеш

 Кызаргандый болгоным билдирди.

Кар кÿнге jалтыраза,

Кургак соокко jаактар кызарза, бис Уроктор кийининде алдындагы чылап Айылыска кожо jанар эдибис.

Кичинектези чилеп меҥдебей,

Чичке, таныш оромло кожо эмди

 Алтамды мен торт тÿргендетпей,

Базып, айылым jаар бурулбас эдим.

Мен кееетийин оныла

 Качанда куучындашпаган керекти,

 Оныҥ ээн кöзнöктöри алдында

 Караҥуй тÿнде туратанымды,

Оныҥ кезе кöргöн кöстöрине

Кöзимди jумуп ийетенимди,

Кезикте кÿнÿркеп, чугулданып,

Неме айтпай туратанымды—

Ончозын тоолоп айдар эдим...

 

Ӱренген наjылар jер башка барып, Азыйгы школына jуулып албас болды. Jÿрÿм ыраак алтам эдип,

Бала тужыбыс ыраак артты.

Солдатский jолыбыс ыраак та болзо, Айырылыштаҥ тушташ кöп болзын. Бисти jорыктар, jылыйту, ыраак jер Качанда jеҥип болбос туры.

Сÿÿшкен наjылыкты корып алып,

Орус чындыкка кöптöдöрибис.

Jуудаҥ бойы бойыбыска керектÿ,

Баалу болуп чыгарыбыс.

Эн ле эптÿзи, темдектезе, тÿс эмес jолго „Омок“ сÿрнӱгеле, Jайыттыҥ мойынын чыгарып аларында эмес... Коркыштузы онызы эмес. Jалтанбастар jеткер керегинде сананбай jадылар. Керек мынызында: «Омок“ тургускан маяк jаар баратан jолдыҥ тал ортозын öдö берген, „Агастыҥ" jеерен öҥдÿ кебери Jайытка бир де метрге jууктап келген jок. „ Агас“ теп-теҥ, энчимаҥла барып,оныҥ чамыштары да тердеҥ мызылдабай турды. Jайыт Таныбастыҥ jарды ажыра оныҥ чичкечек мойынын ла теҥ эмес кайчылажып турган уккур кулактарынкöрÿп браатты. Чын, Таныбас оныҥ тартылып калган jалмаштарына камчыла jаҥыс катап камчылаган эмес, трактыҥ бурулчыгына дезе „Агас“ алдындагы колыла эп jок сӱрнÿгеле, ат минечини арайла jыкпады, jе олордыҥ ортозы азыйдагы ла аайынча кыскарып, астап турганы jок.

Jайыт ээрдиҥ кажына jаба эҥчейеле, калтыражып турган колын jалдыҥ алдына сукты:

-Кош!.. Кош!.. Балдар, дружина сакып jадылар. Деремне сакып jат... Кош!.. Jе, кош ло!..

„Омок“ кулагын кайчылаштырып, тискинди бош саларын сурады. Jайыт сӱгÿне берди.

-Jедиш!.. Jедиш!

„Омок“ кенетийин сулуктарын силкий соголо, маҥын арайладып ийди. Jайыт ачынганынаҥ терлей берди.

-Кедерлеерге бе?—чугулданганынаҥ, камчызын талайып ийди.

Ол öйдö jарышчылар jаан эмес тöҥичекке чыга конуп келгилеген тужы болды. Олордыҥ алдында карлу jалаҥ jараш суркурап jада берди. Чике чöйиле берген ыштарлу деремне кöрÿнип келди. Эмеш кÿреҥ öҥдÿ тÿп-тÿс jол олордыҥ алды орто jада бергендий болды. „Агастаҥ“ кенетийин буу jайыла берди. „Омок“ маҥын öскöлöндирип, оноҥ улам эмеш артып jÿреле, оны оҥ jанынаҥ jеҥил öдÿп тура берди. Аттыҥ jалы Jайыттыҥ jÿзине тыҥ тийди. „Омок“ — маҥын чöйÿп турарда, мен билбегем... Кедерлеерге турган болор,—деп Jайыт сÿгÿнди.

-Ичкери! Ичкери!—ол „Агастыҥ" jууктап келгенин кöрÿп, кыйгырып ийди. „Агас“ суулыктарын чайнап, jаан тыныштанып, чугулду кöзиле кылчаҥдап турды.

-Ичкери! Ичкери!— Jайыт буттарыла аттыҥ кабыргазын таҥкылап турды.

Jарышчылар теҥдежип келдилер. Бир-эки минутка аттар коштой бардылар, Таныбас чугулданып, «Агаска»кыйгырып турды. Чинези чыга берген айгыр, суулугынаҥ болчок кöбÿктерди тÿжÿрип, уур тынып турды. База бар эмеш болгондо, Jайыт „Агастыҥ" тумчугыныҥ кызара берген ÿйдин кöрÿп, оноҥ ары кейге кöдÿрилип чыккандый билинди. Ол ээринеҥ уштылала, артып калгадый болды. Jердеҥ соккон салкыннаҥ улам аттаҥ арайдаҥла jыгылбай, чыдажып тудунып турды.

„Омок“ jолдыҥ ортозы jаар чыгып jатты. Эмди Jайыттыҥ алдында кем де jок болды. Чöйиле берген „Омок“ jерге тийбей, шуургандый барып jатты. Деремне бу ла. Совхозтыҥ тÿп-тÿҥей туралары сол ло оҥ jанында чöйиле берди. Аттыҥ тизиреген тибирти тоштонып калган мостого теп-теҥ тизиреже берди. Площадь бу jадыры. Улус туруп jат. Чöйÿп салган лента кызыл учуктый селеҥдейт. Jайыт, кÿÿлеп турган табышты бу орто камчыла кезе согуп ийген неме чилеп сÿгÿнчилÿ, jÿрексиреген табыштарды кенетийин угуп ийди. Кандый да öбöгöн элик терези jаказыныҥ jеҥиле талбып, алдындагы ла тÿргениле келип jаткан аттыҥ алды орто барды. Омок туура чарчап, тöжиле лентаны ÿзе согордо, Jайыт ээрдеҥ jайылала, оныҥ мойынында селбектене берди...

 

 

Карыган Эртечини jердеҥ тургузып алдылар. Ол суйук сагалыла серпип, араай тыркыраган ÿниле айдып турды:

-Бу ол... Мен танып алдым. „Jÿгÿрÿк ат!..“ Мен оны танып алдым... Ол... Бу ол!..

Jайыт балдарга курчадып, öбöгöн jаар кайкап калган базып келди:

-Аттыҥ алды орто кижи киретен беди, öбöгöн?Эртечи силкинип ийеле, колын сунуп, бажынöрö кöдÿрип алала, кайдаары да улус ажыра кöрӱп алган, ого удура басты.

-Ондый jакшы атка минген сен кем?—ол ÿзÿктелип турган ÿниле айтты. —Ондый jÿгÿрÿк атту, сен кем? Ол кайдаҥ келген ат? Оны канайып адапjат? Ого баралык. Баралык. Мени адыҥ jаар апар... Мен оныҥ тизелерин кучактанайын деп турым. Чÿрмежинеҥ серпип кöрöйин деп....Мени ат jаар алып бар, балам...

Jайыт балдар jаар кöрÿп, öбöгöнди колынаҥ jединип алала, конюшня jаар басты.„Омок“ тери сооголок болды. Ол колыла агаш полды чапчып — соодуда турар кÿÿни jок болды.

Öбöгöн ого jалтамчы jок базып келди. Ол оныҥ бажын сыймайла, чÿрмежинеҥ ала койды. Калтыражып турган сабарларыла чиймелип калган jалды тарай тудуп турды.

-Оныҥ чÿрмежи jаантайын мында ба?

-Jаантайын,—Jайыт айтты, — кулун тужынаҥ ала...

-Эртечи унчукпай бажын кекиди. Оноҥ эҥкейип, колы будын сыймап кöрди. Айгыр оны лаптап jытап кöрöлö, бышкырып, jаҥыс jерге турбай турды.

-Сöӧктöри jакшы... Буды-колы чике... —ӧбӧгöн ӧкпöзирегек ÿнле шымыранып турды.—Айт, сениҥ адыҥныҥ буды ак па?

-Эйе, ак.—Jайыт кайкаган айасту айтты.

-Туйгагы тÿп-тÿс пе?

-Эйе, эйе...

Ӧбӧгöн айгырдаҥ туура болды. Ол jÿрексиреп айтты:

-Мен оны бажынаҥ таныдым, ол эмгир... Ол качанда jетирбес, „jÿгÿрÿк аттаҥ" укталган,—öбöгöн бажын омок кöдӱрип ийди,—ол Алтайда эҥ jакшы ат болгон, оныҥ ээзи Эртечи. —Ол колдорын кӧдÿрип, jÿрексиреп конюшнядаҥ чыкты. Балдар оныҥ сöстöриниҥ jажытузын кайкажып, бир кезек öйгö унчукпай турдылар. Ончозынаҥ озо Jаҥар айтты:

-Бис оны сурап угар учурлу. Оны одуга кычырып аларыбыс...

-Ого ондый уур болуп турганда, ол jартла качан бирде болгон ачымчылу керек туры,—Jайыт кунукчыл айтты.

-Jе ол сÿреен jилбулÿ ийне!.. Бу бистиҥ Омоктыҥjажыды!-балдар ол эрмекти jарадып ийдилер.

-Бу jажытты билип аларга керек!

Бир канча эр улус конюшняга кирип келдилер. Ончозынаҥ озо мал фермазыныҥдиректоры кирди.

-Былар мында jажынгандар туры ийне!—Балдарды ол кöрÿп ийеле, кыйгырып ийди. —Бис дезе jеҥÿчи кайда барган болотон деп бедиреп jадыбыс. Уткып турым, Jайыт!—Директор колын сунды.— Аттар кийининеҥ jакшы jÿрген учун слердиҥ ончогорго спасибо, балдар. Кандый jакшы, а?—Ол „Омоктын" арказына таптап ийди. — „Агасты" канайып jеҥдеп салган! Сен, Jайыт, канайда сананып турыҥ? Ол Сибирьдиҥ атту-чуулу аттарыла краевой ипподромдо ченежип кöрöрине jеткен болбос по, а ?

Jайыттыҥ кöстöри сÿгÿнчилÿ jалт этти.             

-Ол, Федор Петрович, Москвага да барарга jеткен.

-Jе Москва эмес те болзо, краевойго, байла, ченеп кöрöрибис...

-Ол мени угуп jат...—директор öскö кижи алып ийбезин деп,Jайыт кожуп айтты. Федор Петрович кÿлÿмзиренип, тöмöн бÿктелип калган сагалдарын сыймады.

—Сен барарыҥ. Сен. Эмди дезе баралы. Премия аларыҥ..! Олор коаншнядаҥ чыгып, клуб jаар баргылады.

Клубтыҥ эжигинде олор Таныбасла тушташтылар. Оныҥ колында кыскачак камчы болды. Ол бойы кунукчыл.

-Баралы, Таныбас,—директор айтты,—сеге премия келижип

jат.

Таныбас оны кайкап кöрди.

-Баралы, баралы... „Агастыҥ" кÿчи jетпей калганы сениҥ буруҥ эмес. „Омокко“ дезе салкын да jедижип болбос... Слер олордыҥ экилезиниҥ кийининеҥ jÿрÿп кичееген ийне... „Агас“ коомой аргымак эмес.       

Jайыт сÿгÿне берди: ого Таныбас ачу болгон.

-Баралы, Таныбас,—ол айтты,—бис байлардыҥ jарышчылары эмес. Jÿгÿрÿктер бистиҥ ийне.

Таныбасты балдар курчай соголо, эжиктеҥ кийдире ийдип ийдилер. Пионерский дружина бастыразы jуулган улустыҥ табыжы ла колчабу болуп турган тушта кирип, ичкери öдÿп алдылар.

Оды jап-jарык кÿйÿп турган сценада бир канча jымжак отургыштар ла кызыл чепкен jайып салган jаан столтурды.

Федор Петрович jуунды ачала, президиум тудар тушта, Таныбас кенетийин кыйгырып ийди:

-Jайытты!

Ончолоры колчабу эттилер.

-Jайытты!

Директор кÿлÿмзиренип, уулчактыҥ адын чаазынга бичип алды...

Jайыт келип, президиумныҥ кызыл столыныҥ ары jанында канайда отурганын уч-башла билип jат. Костöрин öрö кöдÿрерге коркушту болгон. Улустыҥ jÿстери öрттий биригип, ончозын jарандырып салганынаҥ jаҥыс jерде турбай тургандый болды. Jаҥардыҥ чачы ончозынаҥ jаркынду болды. Jайыт кайдаарыла кöрÿп ийзе, Jаҥардыҥ кӧмÿрдий кара кöстöри кÿйÿп турат... Федор Петрович нении айдып турганын угарга сагыжын канайын та токтодынып болбоды. Ого ончозы ла ол jаар кöрÿп тургандый болуп билдирип турды... Ол кенетийин толыкта карыган кижиниҥараайын чыгып турган ӱнин угуп алды. Öбöгöн кемледе сöс былаажып турды:

-Мен бÿгÿн тортло башка неме кайлаарым... Jок, Эртечи акjарык кöрбöгöн ат керегинде айдар...

-Слер бÿгÿнги jарышта нениҥ учун ондый тыҥ jÿрексидигер...—кыс баланыҥ ÿни jаратпай айдып турды.

-Мениҥ jÿрегим ол керегинде кожоҥдоп jат. Мен jÿрегимнеҥ туура барып болбозым.

Кöзи jок топшуурчыныҥ тыркыражып турган колдоры jÿгÿрÿкти канайда сыймап турганын ла оныҥ ÿзӱктелген шымыраныжын Jайыт эске алды. Jÿгÿрÿк ат керегинде чöрчöкти угар кÿÿни тутты. Ол öйдö Федор Петрович бойыныҥ докладын божодоло, столдыҥ jанында jаткан jаан тÿÿнчекти чечип, jакшы иштегени учун премия берип тургандардыҥ фамилияларын кычырды.

-Бар. Сен не отурыҥ?—Jайытты коштой отурган кижи jеҥинеҥ тартты.

Jайыт тура jÿгÿрип, аайланып болбой, зал jаар кöрди. Ого jаан табышту колчабу эдип, кыйгырып турдылар. Jаҥар оны кара кöзиниҥ одыла öртöп ийди. Федор Петрович оныҥ колына чаҥкыр учукла таҥып салган jаан пакет туда берди. Jайыт оны тöжине jаба тудуп, нени эдетенин билбей турды.

-Jайыт, бир эки сöс айтсаҥ...—ончозы сакып jадылар. ..

Jайыт jöткÿрип, нени де jарт эмес айдып ийди. Нени айтканын керек дезе бойы да билбеди.

-Тыҥыда! Jалтанба, Jайыт!

Ол тушта Jайыт зал jаар нениҥ учун кыйгырганын бойы да билбей jат:

-Слер „Jӱгӱрик ат“ керегинде нени билип турыгар? Билбезигер бе? Эртечи айдып берер! Мен куучынымды божоттым... Мен канайда иштеер керегинде... бис „Агастыҥ“ кийинянеҥ jÿ- рер шефсгвэ алып, Таныбаска оны оандый ок jÿгÿрÿк эдип аларга болужарыбыс! Андый.

Оныҥ куучынын ончо улус кайкады. Ончозы атту-чуулу кайчыныҥ кöрÿнип келетенин сакый бердилер.

Качан премияларды берип божогон кийининде, кöжöгö jабылып,оноҥ ойтоачылып ийерде, сценадагы кöс jок кайчыны ончолоры кӧрÿп алдылар. Ол топшуурдыҥ кылын сабарларыла черте берерде, онызы тиру немедий, кижи ÿниндий ойной берди. Ол тушта кайчы Эртечи кайлай берди:

Сагыштыҥ болзо, колы капкыр,

Öйдиҥ дезе кулагы уккур,

Кайчыныҥ jÿрегиндеги отты Öчӱрип болбос качанда.

Топшуурдыҥ jӱреги кÿндий jаш,

Топшуур ÿни ÿргÿлjиге jиит.

Эртечи бойыныҥ кунукчылду кайын онойдо баштады:

Кобы jик ортозыла

 Кадын суузы агыл jадат,

Алтайдыҥ омок кызы эмди Кöбÿктелип бÿктерле агат.

Тöрöгöни jок

Эртечи батрак

Байлардыҥ малыйнкÿдÿп jÿрген.

Эртечи ол тушта jиит болгон,

Оныҥ бойыныҥ бÿткен бÿдÿми Jаман болгон деп кем айдар?

Оныҥ чырайында кÿлÿмзирениш билдирип, колдорына уккур топшуур ол орто там тыҥып, Jайытка да сÿгÿнчилÿ немедий билдирди. Jе бу неме бир ле öйдö боло берди. Оныҥ кийининде Эртечи улу тынып, буурайа берген кабагы тумчугы jаар jемириле тÿжÿп, Эртечи оныҥ санаазында эбелген jÿрӱмниҥ кеберин туура jайладып, бойы бу мындый кунукчылду куучында эп jок немедий болгон кеберлÿ болды. Эртечи кайлай берерде, Jайыттыҥ сагыжына кунукчыл, сÿреен jалбак чöлдöр, öзöктöрдиҥ ичинде пастухтардыҥ айылдары анда мында тургандый эбелип турды... Салган оттыҥ ыжы... Байлардыҥ эмдик jылкылары тургандый болуп сагышта эбелди. Jыртылып калган тонду, jиит ле эрчимду Эртечи ээзиниҥ айгырту малын айландыра jортуп jат... Чöлгö Монгол jеринеҥ тÿк коштогон тööлÿ улус тÿжÿп келди... Эртечи оныҥ кийининеҥ ары узак кöрÿп турат... Ол кош барган кырлардыҥ ары jанында кандый ороон болотон?

Эҥиргери айгырлу малга келип кожулган узун бутту кулунды сезип салды. Ол шалырап турган кумакты чике будыла чапчып, ачымчылу киштеп турды. Эртечи оны тудуп алды. Ол эмдик кулунды узак öйгö бойына ÿредип болбой турды. Оноҥ онызы ÿрениже берди. Оныҥ колынаҥ амтанду öлöҥ jиир болуп, суу jаар jедингенде мойношпой барып турды. Кулун jакшынак болгон. Оныҥ jакшызы кандый дегежин, качан ол Кадынга базып к