С. Манитов

Элик

         Энелÿ-балалу эликтер аркадаҥ чыгала, тым тургулайт, аjыктангылайт. Эликтиҥ балазы секирип ойнойт, энезин сÿскÿлейт. Энези ары-бери аjыктанала, балазын jытады. Кайда да аркада будак тырс этти. Эликтиҥ эки кара кöзи курчып, кулактары сÿÿрейип чыкты. «Акыр, мынаар тур. Канчага эммер!» – дегендий, энези ичкери болды. Алдында айры тазылду эки jоон тыт. Оныҥ ортозыла jол барган. Элик чаабыла ол jолло канча ла катап баскан. Эмди де баргылаар.

Эки тытка jууктап келгиледи. Ар-бÿткен ару ла тымык. Jе эне элик эки тыттыҥ ортозыла öдö базайын ла деерде, о-о, канайда берди! Кенете та не де шалт этти. Оныҥ сол колын та не де кыза туты. Санаазы jалт-малт. Ол алдында турган четтерге кирерге сананды. Кайдаҥ! Колын та не де божотпойт. Тöмöн кöрди. А-а, чакпы! Элик ары-бери тартынды. Неме болбойт. Мындый немени ол jÿрÿминде эки катап кöргöн. Jе кöргöндö, билип ийетен эди. Бÿгÿн та канайып билбей калды. Колы коркышту сыстайт, оорыйт. Ол öрö-тöмöн базат. Jе чакпы оны кайдööн дö божотпойт. Балазы нени де билбей, энези ойноп турган болор деп, кийнинеҥ секирип, маҥтайт. Чакпыныҥ илjирмези шылыраганда, соныркап кöрöт.

Элик албаданат: айрылар керек. Чакпыныҥ ээзи келзе, ого качан да килебес. Jок-jок! Элик катап ла чиренет. Jе чакпы божотпойт. Элик ичкери басты. Балазы öлöҥниҥ бажын отоп, тууразында базып jÿрÿ. Энези ого кару кöрöт. Кöзинеҥ jаш тÿжет. Эбире аjыктайт. Бир де табыш jок. Элик чакпыны сÿÿртеп, тыттыҥ кийни jаар болды. Jе тытты эбирип ле jадала, туруп калды. Кенерте ÿстинде та кандый да табыш. Кöрзö: тыттыҥ будагында тийиҥ болчойо отурала, чочогой чертет. Элик ого удаан jайналганду кöрöт. Колы коркышту сыстап, чымылдар амыр бербей барды. Илjирмени кынырадып, ол кайра басты.

Кÿн ажа бертир. Jе элик оны аjарбады. Кöзинеҥ jаш тÿжет ле тÿжет. Балазы маҥтап келди. Ол чакпыныҥ илjирмезин ажыра калыйла, энезиниҥ эмчегин эмет, энезиниҥ мойнына jажынат. Бала деген немее мындый: нени де билбейт, сеспейт. Ого энези ле болзын, öскö не де керек jок, коркыбас, jалтанбас.

Бÿрÿҥкÿй эҥир кирди. Кей сооп, ар-бÿткен караҥуйлайт. Куштар унчукпайт. Кенерте та кайдаҥ да табыш угулды. Эне элик сертейип, ары-бери аjыктанат. Чакпыда колын кöдÿрерге сананды. Jе уур темир божотпойт. Колы ачыйт. Кöзинеҥ ойто ло jааштар тоолонып тÿжет. Балазы тыттыҥ тöзине калып, ойноп турала, ойто келди. Мазылдайт. Энезиниҥ оозын jытады. База катап мазылдады. Оноҥ энезине jöлöнöт. Ол мыныҥ алдында бу киреде энезиле кожо туку качан амырап jадатан. А бÿгÿн энези та кайткан. Амырап jатпайт. Чааптын кулузын ошкош бутары торт чылай берди. Ол катап ла энезиниҥ мойнына jыжынды. Элик чылаганына чакпыныҥ ÿстине арай jыгылбады.

Тÿн кирди. Jылдыстар койып, теҥери jабыс немедий билдирет. Кÿнчыгыштаҥ теп-тегерик ай чыгып келет. Оныҥ jаркыны эмди тургуза jÿк ле агаштардыҥ бажында jалтырайт. Тыттыҥ тöзинде дезе караҥуй. Чаап база катап энезин jытайт. Оноҥ ары-бери аjыктанды. Анайып турала, тыттыҥ тöзине jадып алды. Энези кÿнчыгыш jаар кöрÿп, тым туруп калды.

Мынайып тÿн араайдаҥ öтти. Таҥ келди. Таҥла кожо эки-jаҥыс куштар кожоҥдошты. Ар-бÿткен там ла соойт. Чалын тÿжет. Эликтиҥ чаабы уйуктап болбой, энезин айланып, jыжынат. Ол качан да мынайып шыралабаган. Энези та нениҥ де учун бÿгÿн jадып уйуктабай, бут кырына туруп конды.

Jаан удабай куштардыҥ ÿндери кöндÿгип, jердиҥ ÿсти текши jарый берди. Энелÿ-балалу шыралап, jÿрÿминде бир коркышту тÿнди öткÿргилеп салды. Удабас ла jаҥы кÿн чыгар. Кайда да, та не де шылырайт. Элик чочыды. Ары-бери аjыктанат. Тумчугы-оозы сÿÿрейген, эки кулагы сертейген шулмус тÿлкÿ кенерте агаштардыҥ ортозынаҥ чыгала энелÿ-балалуга соныркап кöрÿп, тура берди. Чакпыда элик оноҥ кöстöрин албайт. Тÿлкÿ бир эмеш отурала, кынзып, jалку эстеди. Оноҥ одыра барган jолды jытап, маҥтай берди. Чакпыда элик оны удаан кöрÿп турган.

Элик чакпыда колын кыймыктадат. Колы кечегизинеҥ уур деп билдирет. Öлöҥдöрдиҥ бажын ÿзÿп, отоп jÿрген балазы коштойынаҥ базып келет, эмет. Нениҥ де учун энезиниҥ эмчегинеҥ сÿт келбейт.

Тал-тÿшке jетире тургулады. Эбиреде куштар ол ло бойы ойногон-jыргаган. Ар-бÿткенде jайым ла jакшы. Энелÿ-балалуныҥ шыразын не де билбейт. Агаштардыҥ баштары серÿÿн эзинге араай jайканып, тым тургулайт. Кÿнÿҥ ле кÿнчыгыш jаар каткырып барадатан мöҥÿн кÿн бÿгÿн база ла барадат.

Кенерте алдынаҥ öрö эки чаапту керекшин ле бир куран учкан куштый маҥтап келдилер. Чакпыда эликтиҥ одожына тура тÿшкÿледи. Анаҥ-мынаҥ öлöҥ отоп jигилейт. Чакпыда эликтиҥ чаабы öскÿзиреп, тууразында эки чаапка базып барды. Ÿчÿ jытажат. Оноҥ jайым эликтердиҥ чаабыныҥ бирÿзи оныҥ jалмажына кенерте ачу сÿзÿп ийди. Ол энезине комыдалду кöрди. Jе энези нени эдер? Кынjыда кööркий. Ол тым туру. Кайда да сынган будактардыҥ табыжы угулды. Jайым эликтер балдарын ээчидип, кырдыҥ бажы jаар болгылады. Чакпыда эликтиҥ чаабы олордыҥ кийнинеҥ болды. Эликке эмди коркышту коркымчылу боло берт. Чакпыдаҥ айрыларга, колын тыҥыда тартты. Jе туза jок. Кенерте оныҥ тумчугына кижиниҥ ле аттыҥ jыды jаба сокты. Ол ары-бери чочыдылу кöрöт. Удабай ÿстинеҥ тöмöн балазы ойто мазылдаганча келет. Энези сÿÿнет. Балазы маҥтап келеле, ойто ло эмип баштады. Jе энезинде база ла сÿт jок эмтир.

Кижиниҥ ле аттыҥ jыды эликтиҥ тумчугын катап ла туй алды. Мынаҥ капшай качар керек. Эне элик чакпыда колын тарый-тарый силке тартат. Неме болбойт. Кööркий мында öлöтöн туру. А-а, ол не!? Ичкери кöрди. О, кöк jарамас! Кер атту кижи бу ла: агаштардыҥ ортозынаҥ чыгып келеет. Эне элик чакпыны ары сÿÿртейт, бери сÿÿртейт. Балазы эки кулагы сÿÿрейип, энезин айланат. Эликтиҥ чакпыда колы коркышту ачыйт. Кече мынайып ачыбаган. Кöстиҥ jажы катап ла тоолонот. Öлÿмниҥ колына кирген, байла, бу.

Кер атту кижи чакпыда эликти кöрÿп ийди. Ол сÿÿнип, адын тÿргендедип, jууктап келди. Эликтиҥ чаабы энезин таштайла, öрö болды. Оноҥ ойто маҥтап келеле: «Эне, эне, баралы!» – деп тургандый, тарый-тарый мазылдайт. Энези чакпыныҥ илjирмезин ичкери чöйö тартып, кырдыҥ бажы jаар кöрÿп, тыркырап турды.

Уур бÿдÿмдÿ, соок кöстöрлÿ, кыска барбак сагалду кара кижи адынаҥ тÿрген тÿшти. Ол уур, кыска буттарыла базып барала, адын четке буулады. Оноҥ ичкери базып сананды: «Чакпыда – мениҥ». Эликтиҥ балазы ÿсти jанында ачу-ачу мазылдап турат. Кижи оны аjарбайт. Оныҥ тöс амадузы – чакпыда элик. Кижи эликке jууктап келеделе, кынынаҥ узун сапту ак бычак чыгарат. База эмеш jууктап келеле, тура тÿшти. Кара кижи сананды: «Канча кÿнге торологон. Колы сынык. Маҥтап албас. Акыр, jаҥы мылтыктыҥ чеченин кöрöр». Элик тыркыражып турды. Кара кижи мылтыгын алдына белендей салды. Чакпыны араай божотты. Онызы удаан jадып калган, болбойт. Кара кижи бойы да билбей калала, тыҥыда тудунып ийди. Jе бу öйдö элик та коркыганынаҥ, та ачынганынаҥ бар jок кÿчиле, эди-каныныҥ ачузын билбей, тартынып ийди. Кенерте чакпыда та не де кыjырт эдип калды. Чакпы божодып ийди. Элик аксаҥдап сурт ла этти. Чакпыда сойылган тере, кан артып калды. Кара кижи мылтыгын алып турганча, элик балазын ээчидип, агаш аразына кире берди.

Jайгыда

Аспан jажыл jалбракта

Чурана тартып отурат.

Курт-коҥыстар jуулала,

Оны кöрÿп кайкажат.

 

Сары чымыл сарбаҥдап:

«Кандый jакшы ойын!» – дейт.

Кара коҥыс карбаҥдап,

Колдорын чабып, каткырат.

 

Кулугур jöргöмöш чыдашпай,

Кулузыннаҥ секирди,

Jерге тÿшкен бойынча,

Ойын-сÿÿнчи jарлады.

 

Бели чичке чымалы

Биjени озо баштады.

Jайгы кÿнге сÿÿнижип,

Ончолоры jыргады.