JЕРГЕЛЕЙ МАСКИНА

КӦГӦЛ МӰРКӰТ УЙАЗЫ

(ПРОЗАЛЫК JУУНТЫ)

JАҤЫ ПРОЗАДА JАРАШ БИР АГЫН…

Кажы ла чын чӱмдеечи ле jураачы ак-jарыкта улуска jӱрӱм керегинде аҥылу бойыныҥ билиш-кӧрӱжин, сыстаган-кӧӧрӧгӧн сананыштарын чыгара айдарга амадайт. Кажы ла чӱмдеечиде бойыныҥ jаш тужы, бойыныҥ таскамал-ченемели, айладузы, салымы.  Кӱӱгей Тӧлӧсовтыҥ чӱмдемелдерин  Борис Укачинниҥ ле Jыбаш Каинчинниҥ прозалык jаҥарынаҥ чек башка деп, кычыраачы иле jарт таныыр. Ол ло ок алтай jӱрӱм, jуу-чак ӧйинде чыдаган балдар, jе jайалталу авторлор кажы ла теманы jаҥырта, алдынаҥ бойыныҥ айладузыла, солун jанынаҥ ачарга амадайт. Jергелей  Маскинанныҥ ады, jайалма ижи jиит алтай прозаиктердиҥ ортозында база анайда илеленип туру. Ол jӱрӱм-салым, тӧлӧр jери, сӱӱген эл-албатызы керегинде кӧксиниҥ тереҥ тӱбинде, изӱ jӱрегинде кӧп jакшынак эрjинедий сӧстӧр белетеп алган деп, оныҥ чӱмдемелдерин кычырзаар, чокым jарт билдирер. Алтай прозага ол ӧткӱн сысту, чалындый ару санандырулу лирикалык агын болуп кирет. Jергелейдиҥ темазы – тӧрӧл алтай улустыҥ jӱрегиниҥ тӱбинде качан да тирӱ jӱрген, чебер-чекте туткан бийик учур, ырыстыҥ, сӱӱштиҥ, иженчиниҥ романтиказы. Бу романтика алтай агару кай чӧрчӧктӧрдиҥ, jебрен Бай-Алтайдыҥ кеенин кӧдӱрген кожоҥдордыҥ куулгазы тын-сӱнезиле jаҥыс, бирлик. Алтай улустыҥ jурегинде, jӱрӱминде, jаҥ-калыктарында, jаҥарында улу идеалдар, лирика, поэзия, ойгор санаа ӧчпӧс оттый кӱйген эмей. Шак бу кӧӧ, тууныҥ кӧксинеҥ чоройлоп аккан аржан ошкош, керсӱ эл-калыктыҥ салымга бийик суралтазын, jӱрӱмде jана баспазын, комыдап билбезин, турумкай-туружын, jӱректеги санааларын автор арjанынаҥ эзейт. Автор тӧрӧл эл-jонынаҥ тын-кӧксиниҥ тӱбинде jӱрген эҥ сысту, эҥ ару санааларыныҥ jаҥылгазы, чыгара айдылган сӧзи болорго амадайт. Кыс кижиниҥ jӱрӱми, ырызы учун кӱӱн-кайрал jок тартыжаачы учун автор бойыныҥ  санаа-шӱӱлтелерин ӱй улустыҥ романтикалык, геройлык сыркыны ажыра jураарын сӱӱйт. «Кӧгӧл мӱркӱт уйазы» деп санаа-куучын ол jанынаҥ анчада ла кӧрӱмjик. Бу кичинек куучын ончо алтай историяны, алтай улустын чыдамкайын, баатырлыгын, тӱби jок корон-шырала тартыжып, jеҥип чыгар аргалузын чӧрчӧктиҥ эп-сӱмезиле, кӧргӱзет. «Ак-чечектер» деп повесть эмдиги, ӱредӱлӱ, интеллигент jурукчы ӱй кижиниҥ jӱрӱмин ич jанынаҥ, кӱнӱҥдик дептери ажыра jурайт. Кажы ла керсӱ кижиниҥ jӱрегиниҥ тӱбинде бийик сӱӱштиҥ, иженчиниҥ кижиге килемjиниҥ ару сӱрлери jӱрер. Алтай jурттарда Карганайдый  jаанактарга бис канча туштабаганыс! Автордыҥ jураган героинялары биске jуук ла кару. Мен бодозом, jиит бичиичи литературага алтай jиит ӱй улустыҥ, энелердиҥ, jааналардыҥ чындык кеп-сӱрлерин кийдиргени – оныҥ талантыныҥ база бир jедими. Мен jиит бичичиниҥ чӱмдемелдериниҥ чындык поэзиялык аҥызын ла бичижиниҥ эп-сӱмелерин тыҥ jарадып, улустыҥ ич jӱрӱминиҥ кеенин, керзӱсин кӧргӱзерге амадаган саналтазын уткып турум. Ол чӱмдемелдерди бичип jайаарында база jаны jолдор бедирейт: кыска бажалыктар, ӱлгерлер, ӱлгер эрмектӱ проза, лирикалык ӱзӱктер.

     Эмди автордыҥ jӱрӱми керегинде айдалы. Ол 1947 jылда Оҥдой аймакта Кулады ӧзӧктӧ чыккан-ӧскӧн. Сегис класстыҥ кийнинде, ол куучындар бичип, Москвадагы Литературный институтка кирип, оны 1975 jылда божоткон. Оныҥ баштапкы «Айна» деп бичиги автор бежинчи курста тушта чыкты. 1983 jылда  Jергелейдиҥ «Туулардыҥ тымыгында» деп экинчи       jуунтызы кепке базылды, 1985 jылда дезе оныҥ чӱмдемели «Куулгазынду jай» деп коллективный jуунтыда чыкты. Ол ӱренген творческий семинарларды баштаган улус – jарлу бичиичилер Владимир Лидин ле Лев Кассиль. «Бир айлу jаш бала тушта ӧскӱс артала jаанамда ӧскӧм. Оныҥ учун карган улус керегинде кӧп бичип турган ошкожым. Jаан иш эдер кӱӱним бар» - деп, ол автобиографиязында бичийт.

     Jиит прозаик Jергелей эмди Туулу Алтайдыҥ бичик басмазында редактор болуп иштеп туру.

     Jергелейдиҥ керсӱ сыркынду кожоҥы, эрлӱ мӱркӱт куш чылап кайып, тӧрӧл улустыҥ ару кӱӱн-санааларына, jӱректерине jетире уча берериҥде мен бир де кичинек алаҥзыбайдым.

                                                                        Паслей САМЫК

 

                               АК      ЧЕЧЕКТЕР

                    ( Jаҥыскан ӱй кижиниҥ дневнигинеҥ )

 

                                                                                 Повесть

    «Кижинин 1уруминде анылу санаа – ой болуп jат. Ол экинчи кадап келбес. Ол минутарды мен карузып эске алынадым. Мындый туштар калас ундылып калбазым мен бичийдим…»

                                      Исикава Такубоку

 

                                    Jайгы тӱн.

      …Бӱгӱн эҥирде jирме ӱч jажым толды. Бойыма тӱҥей эки нӧкӧрим таҥары jуукка jетире отургылап барды. Стол jуулбаган туру. Кӧзнӧгим ачык. Jылдыстардыҥ ортозында кӱйӱп турган чичкечек ай айактардыҥ кырларын мызылдатат.

       Jӱрӱминде эҥ ле jакшы кӱнди эске алындым.

       …Ол кӱн меге он алты jаш толгон. Jайгы эҥир. Тӱште кӧлзӧжип турган кыстарым jангылай берген. Карган энемле кожо чыдарга экӱдеҥ ле экӱ унчугышпай чайлап отурганыс. Карган энем эрте jада калган кызын сананган, мен энемди jоксынгам.

     Кенейте эжик ачылып, jаҥысла ак чечектер тудунган кижи кирип келген. Очоктогы оттыҥ jарыгына та кандый да уулдыҥ jӱзи кызыл-jалбыш кӧрӱнген. Алтай улустыҥ айлына ада-энениҥ кӧзинче мынайып чечектӱ кирген уулды кӧрбӧгӧн дӧ, укпаган да болгоныс. Карган энем jетире ичпеген айагын jерге тургузып, уй кӧрип ийейин деп чыккан. Мен уулга чай ургам.

      Ол ак чечектерди бис карган энемле экӱ узак-узак кичеегенис. Ол ак чечектер jакшыныҥ белгези болуп jӱрегимде артып калган.

 

       …Бӱгӱн  база ла jаҥы тетрадьтар садып алдым. Jӱрӱминди оноҥ ары бичийин деп, бир ӧйдӧ быларла куучындажып та отурарыҥ, кӧзиҥниҥ jажы карара тамып, айдынып та аларыҥ .

      Jаҥы немени jакшынаҥ баштаар керек. Jерим керегинде айдайын.

      Карган энемле экӱ Карагол сууныҥ jарадында амырап отурганыс. Кедери койчыга торбогыс jетиреле, келеткен тужыс. Jеримди кӧргӧн болзоор. Туку, туку, туку кайда  jалтырап турган мӧҥкӱнеҥ суубыс тӱжӱп jат. Кара-кӧк чакпынында булуттардыҥ кӧлӧткӧзи. Кырларыс, бирӱзи бирӱзин акалап тургандый, теҥери ӧрӧ чӧйилген. Jерис jап-jажыл. Амыр, амыр алтайт…

       Карган энемди кӧрзӧм, сууны ӧрӧ кӧрӱп алган, нении де керексибей отурган. Ичимде кыртыштанып, кӧӧрӧп чыккам: « А мен мыны ӱзе jураарым, jурукчы болорым, кӧрӱп тураар ба, бистиҥ jерис кандый».

     - Алтайыс мындый учун, албатыс jакшы кӱӱндӱ бӱткен болбой – дейле, менеҥ озолой баскан.

 

 

      … Эртен турадаҥ бери Слерди санандым. Каткымчылу болгон дезеер: jаҥысла сегизинчи класска келеле, Слерди карган энем деп айдып баштадым не… балдардаҥ уйалала… Эмди де айлымда энем деп jадырым, улустыҥ кӧзине карган энем деп jадырым. А энем ачынбас, тӱҥейле мен оныҥ jаҥыс балазы.

     Бир катап Слердиҥ кӱӱнеерди соотконымды сананзам… коркышту неме. Институтты божодоло келеле, сыраҥай ла ӧлӧҥ чабар ӧйдӧ: - Мен jастыра ӱренгем. Инженер болор кӱӱним jок.  Мени бир фабрика албас, jурукчыга ӱренип баратам – jееримде, энем кугара берген. Унчукпаган. Ол кӱнди сананзам… энемнеҥ артык кижи jок….

 

*

   Энемниҥ колдоры… Сананарга да ачу. Сабарлары толгой бӱдӱп, ӱзе берчектип калган. Он jети jаштаҥ бери уй саашка канай чыдашсын база. Бу ла jуртына чыгала, бу ла jерине ойто ло кирип бараткандый: jабызап ла барып jат. А санаазы кандый… колхозтыҥ кандый ла ижине барзын дезе кӱӱндӱ барар. Мен, байла, анай чыдашпазым.

 

                            Кандык айдыҥ баштапкы кӱни.

Jас. Jас. Jас. Москвада мен оны баштапкы ла катап уткып jадым. Jаман ла эмес – jериме кӧрӧ. Карын да, кандый да каткымчылу.

   Эрте jаска агаш аразында кижи айдып болбос кандый да куулгазын бар: jаан кижи уза-ак уйуктайла, ойгонорго-ойгонорго jаткандый. Мында ӱредӱчимниҥ дачазында тӧрт кондыс. Ончобысла jурукчылар. Тӱжине ле бу ӱлӱш аралды бир эдип киредис, мен оҥду ла немее jурап албадым. Мында ӧскӧн нӧкӧрлӧрим арjанынаҥ сӱрнӱгип, меҥдеп-меҥдеп jурагылап ла турат, будуктк чаазындар балкаш тӧӧн чачылгылап ла турат. Мениҥ кӧзиме коркышту колыма илинбеди. Бот, jеримде болгон болзом, Кулады бажында эмезе Ӱстиги Карасуда, байла, база былар чылап ачаптып, ачаптып, ачаптып иштенер эдим.

    Калганчы кӱн ӱредӱчибис городтоҥ келди. Кожо jылу чырайлу, jакшы бӱдӱмдӱ jаанап бараткан кара кижи келген. Наjызы эмтир. Бу jерди, бойыныҥ иштерин кӧргӱзерге ээчидип келтир.

    Ӱредӱчим мени комой иштенгеҥ деп арбады. «Кандый да айалгада, кандый да ӧйдӧ, кандый да кызалаҥда иштеер керек, кару кызычак, jайалта берилген кижиниҥ салымы андый!» - деп, торт jӱрегимди ӧткӱре адылып ийди. «Мен jеримде болгон болзо…» - деп, айдынарга ла jадарымда, колын jаҥыйла, укпай да база берген. « Кӱӱниме jарабаган немени албанла чек jурап болбозым» - дейле, беш сабарымды тарбайтып, арал дӧӧн кородоп кӧргӱзеримде, ӱредӱчимниҥ меге килеп тура калган наjыцзы каткызы келип, кӱлӱмзиренип ийген.

    - Алдырбас, иштеп ӱренип аларыҥ – деп, оогош балага каткызы келген чилеп каткырала, кичинек бичик сыйлап берди. Санаам эмеш jарый берт. Тура база берерде, бичикти ача ла тарттым: «Кандый да кӱчти jеҥип jӱр, кандый да айалгада иштеерге ӱренип ал. Ырысман Адучинов».

   Таҥ атканча оныҥ ӱлгерлерин ӱзе кычырып койдым. Jе мен бойымды кандый кижи деп айдайын. Бир jетикпезим – мен jажу. Кӧкидип ле ийзе, мекелеп ле ийзе, та не боло беретем. База ла jӱрегим ойноп чыкты. Кыстарды ойгоспой, ӧҥӧлӧп туруп чыгал, jарык к5ыпка киреле: «Мен Слерди сӱӱп турум. Слер меге арjанынаҥ келген ырыс!» - деп бичийле, эки кижиниҥ колын качан да айрылышпас эдип jурайла, узун коридорло jалаҥаш буттарым тоҥо-тоҥо барып, оныҥ уйуктап jаткан кыбыныҥ эжигиниҥ алдында когыстаҥ чаазынымды кийдире ийдип ийдим.

    Акыр, эртен тура кӧрӧр – нени айдар эмеш. Бӱгӱн кандык айдыҥ баштапкы кӱни. Мен бӱгӱн сӱӱп те турум дезем, кай калар бу, а чындап та, кай калар…

 

*

     Кӱндер ӧтти. Бир кӱн ӱредӱ божоордо, институттаҥ jанарга чыксам – Ырысман Адучинов туру. Эр кижиниҥ коркышту амадаган ич кӱӱни мени тармыдай jулуп ийди ошкош.

 

 

                      

                         Кандык айдыҥ онынчы кӱни

     Jурап болбой бардым. Ӧзӧгимде неде ӱзӱлип калды. Эмди ӧзӧгим, таштап кӧчӧ берген jуртыҥ ордындый, тымыкта ээн. Ӧзӱп jаткан тымырыҥныҥ бирӱзи ле ӱзӱлзе, ончозы jакызылып барадар ийне. Айла сӱӱш кижини канаттадып ийетен дешкен. А мен Ырысман туурала алтаза – ӧлӱ. Ты-ы-ый, корондузын, шыралузын!

    Сӱӱш! Кыс! Уул! Ырыс! Jаштар! Jылдыс! Ачу кожоҥ…

 

 

    Акту сӧзим айтпай jӱрӱп болбойтон эмтирим. Бу бичик кемге де туштабас, деп санаанып, ич санаамды бир де буру jогынаҥ бичип jадым. Jӱректе jуулган сӱӱнчини де, коронды да кемге тӧгӧрим – jаҥыс ла сеге, ак чаазын, jаныс ла сеге, кару чаазын, бу тымык эҥирде сен мениҥ сок ло jаҥыс нӧкӧрим.

 

*

Ырысман бӱгӱн келбеди. Тарынып калдым.

 

*

    Эки кӱн келбеди… ӱч кӱн… jаткан jерин де билерим, ӱренип те турган институты билерим. Барбадым. Jе-е… билелӱ кижи деп тескери санандым.

   

     Эжигиме кем де келди… Кем? Ырысман?! …Тымык.

     Билерим – ол сен. Нении айдарыҥ… нении де айтпазыҥ. Токылдадала, сала берериҥ… Эжигим ачып, соок караҥуй дӧӧн кӧрдим:

                        Сӱӱгем бе,

                        Сӱӱбегем бе –

                        Билбезим.

                        Jе кажы ла тӱн

                        Эжигим ачып,

                        Сени уткыйтам.

                        Кажыла тӱн

                        Колыҥда таҥкылу

                        Эжигиме келеле,

                        Jетире тартып,

                        Адым адайтаҥ.

                        Сӱӱгеҥ бе,

                        Сӱӱбегеҥ бе –

                        Билбезим. 

 

                    Орой кӱстиҥ тымыгы.

                    Тӱш. Амыраар кӱн.

      Jаҥы ла ла уйкудаҥ туруп келеле, jажында кыптардыҥ кыстары jуулыжып, чур-чуманак чылап отурганыс. Кижи эжик токылдадарда: «Кирге-ер!» - деп, турбай ла кыйгыра салдыс. Эжик ачылып, ӱредӱчибис кирип келди. Кийнинеҥ- Ырысман. Кыстар тургуза ла jогылгылай берген.

      Ӱредӱчимди капшай ла тӧргӧ чыгарып отургустым ла.     - Мениҥ ӱренеечилерим ӱредӱнеҥ беш кӱнде канайып уранып турган деп кӧрӧргӧ келдим – ӱредӱчим мен дӧӧн кӧрӱп, некелтелӱ айтты.

     Тӱрген ле бар-jок jуруктарымды полго jайып ийдим.

     Ӱредӱчим унчукпады да, кӱлӱмзирендебеди де. Мында оҥду иш jок деп бойым да jакшы билип тургам. Аргалу болзом бу ла jердиҥ алдына киреле, кыртыжыла jабынып ийгедийим. Ырысман да унчукпайт.

      - Мынай иштезеҥ, экӱ ачыныжарыс. Бир де килебезим. Слерлер мени билереер. Эртедеҥ айдып койдым. Мында ӱренер де, иштеерде айалга бар. Мында тушта jарлу улустаҥ ӱренип аларга албаданар керек. Jеринде мынаҥ кӱч болор – ӱредӱчим отургыжын тура тургузып, ол ло соок бойы чыга берген. Нӧкӧри отурып калды. Каткым ла келген. Ырысманныҥ база.

    Бис ойто ло кожо.

 

                      Кыш. Кочкор ай. Тӱн.

                      Тышкары jаҥы кар.

        … Уйукта, Ырысман, уйукта. Сегек jолыкпазам, jирме jылга карыгандый боло бередим деп тегин jерге айтпа… айтпа… тӧгӱн болор… калас сӧс болор… унчукпа… тӱн… ару тӱн. Jӱрӱмдеги бастыра jаман бу тӱнде тоҥуп калгандый. Кандый jайым… кандый амыр.

          Уйукта, Ырысман, уйукта… сени айландыра эрке, ару тымык. Бу тымык, бу тӱн биске база келер та jок… уйукта, Ырысман, уйукта… айландыра караҥуй тымык…

            Удабас таҥ адар. Оорыба, jӱрегим, оорыба. Бу тӱн jӱрӱмде чын ла болуп jаткан деп бӱдеек. Бу кӱнле кожо ундылып калатан тӱш эмес… бу чын. Уйукта, Ырысман, уйукта…

                         Эртен тура

     Ырысман:

     - Бисти кем де ыраштырбас. Бу ап-апагаш jердиҥ ӱстинде бис ле экӱ… Меге бӱтсеҥ, Айсулу, бӱтсеҥ… Мен, бу ла jаан кижи, эмди ле чыгала, бастыра турага jаҥыландыра сени сӱӱп турум леп кыйгырарым.

     - Кыйгыр.

     - Сен тӱҥейле бӱтпезиҥ.

     А мен бӱткем. Бӱткем… балап чылап. Jе сен мениҥ ич кылыгымды оҥдобой jадыҥ. Меге jууктазаҥ, мен дезе там ла тескери бараткамдый. Jе ол тескерлешле  кожо сеге там ла там jууктап jадым. Кӧӧркийим, мен бас ла барала, сениле ойноп, сени кучактап, окшой бербезим. Чек бойым тидинбейдим. Озо ло болор кӱӱним келбес. А сала берзеҥ – коркышту санааркайдым. Сениҥ кӧзиҥе, сен jок то болзоҥ, jердиҥ ӱстине jӱрерим деп тудынадым, а ичимде сениҥ эдиҥе jаҥыс меҥ болуп кадалып калгадыйым. Jе билдиртпес ле керек. Бу не кыйын, не шыра. Таштаар керек, таштар керек…

     Бӱгӱн ойто ло тарынып бардыҥ. Та-ай, кайттым не… бастыра бойымнаҥ чыккан эркеле ӱйдешсем кайдар… бу мен кайткан кижи, кайткан кижи… Мынайып ла эр кижиниҥ кӱӱнин jандырып алар болорым.

 

 

                           

                               Ыраак город.

                               Эҥир.

     Кандый коронду, кандый ачу. Энеме менеҥ бир де туза jок. Бойым куру, энемде оҥду ӧдӱк jок. Эмди туулык jуртымда jас: карарган кырды тӧмӧн кардыҥ суучактары, jараш кыстар чылап, тыйрыҥдашкан, шыпшыҥдашкан сыр ла каткыда тӱшкӱлеп jаткан болор. Айла кӧлчиндер сараҥай ла энемниҥ огорыдыныҥ тал-ортозыла ӧткӱлеер. Ботт олорды эмди энем аайлап, чеденнеҥ чыгара уулап jаткан болор, ӧдӱгине суу кирип, буды ӱлӱш jӱрӱп jат. А мен эмдиге jетире ӧдӱк садып ийбедим. Сӧзим бӱтпей калды. Jе бор-ботко jураар кӱӱним келбейт, jеҥил балу иш кӧрӧр кӱӱним jок. Бир jаманымды таштагар,эне.

     Оо, кӧӧркийим эне, тирӱ канаар меге бергенеер, бажаар да эрте агарганы база мениҥ ырысыма эмес пе. Jе эмди слерди кол бажына алып jӱргеним кайда! Кайда?! Кару энем, сакыгар ла,эки jыл артты, олор тӱрген ӧдӧр.

« Бу ла ӱредӱӱҥ бӱтсе, иштеериҥ дезеҥ, балам?» - деген jобош сурагыҥ ӧзӧгимди ӧртӧп jӱрет. Мынайып ла ӧрӧ ӧзӧйин деп албаданып jӱргенчем, байла, экӱ jадар ӧй ас артар.

     Салым бис экӱни кандый коркышту кысты, эне. Ӧскӧ улусты кӧрзӧм, таскылдыҥ боро талындый бир ле чырбагалдаҥ корболоп, корболоп, корболоп, тегерийте уйалап, ӧзӱп, ӧзӱп, ӧзӱп jадар, а бис экӱ кайа-таштыҥ кырында эки-jаҥыс аспактый. Сары бӱрде, jакшы кӱнде – кӧс калбыгар кеен. Jе бир ле кӱн jоткон тӱшсе, кайа карара туруп калар, олорды не де ыжыктай турбас.

      … Слердиҥ буругар таштайдым, эне. Jӱрӱм ӧдӱп калган, байла, меге болуп… Кезикте экӱ отурган тымыкта кӧстиҥ jажы чырыштарга толуп-толуп, ажынган соҥында, jикпегердиҥ эдегине тамып тӱжет… Мениҥ буруум, эне. Эзене тужаарда айдынып койойын:

 

Ачынба, эне, кезикте мен кату.

Ол – jӱрӱм талайдыҥ

Сооргокторына чыдашпай,

Балык бойым

Изӱ кумакка

Чыгара чачтырып,

Та ойто сууга кирерим,

Та кумакта ӧлӧрим деп,

Jуратта чарчалып jадарымда –

Jӱрек тоҥгон.

 

Ачынба, эне, кезикте мен кезем.

Ол – кӧгӱсте jуулган

Корон ло аржан

Белен ле эптӱ

Чаазынга тӧгӱлбей,

Кӧксимди ӧртӧп,

Меемди чайкаарда –

Тилим кажылган.

 

Ачынба, эне, кезикте мен ондый.

Аргалу болзоҥ, ӧткӱрип кой, эне,

Ӧткӱрип кой.

 

                                   Кайчы.

      Бӱгӱн Ырысманла экӱ jарлу кайчыга jолыктыс. Мен кайчы кижини баштап ла кӧрӱп jатканым бу. Буурыл башту, унчукпас бӱдӱмдӱ кичинек кижи озогы топшур тудулган тӧрдӧ отуры.

      Тегин ле куучындап отурза, бу кижиниҥ бӱдӱминде кижи ле кайкаар неме jок. Оноҥ, топшуурлаган кийнинде, бу кижи саҥ башка боло берт, кенетийин тармы алынгандый кубула тӱшти. Ар-бӱткениҥ jайаганы, ойндо, кижиниҥ бойыныҥ кӱӱни бириксе, коркышту немее эмтир. Албатыныҥ байлык чӱмдемелениҥ артык дегенин бойыныҥ кӱр кӧксине jууп, оны бӱдӱнбей эптеп, ойто калыкка айдып jатканыҥ кайчыныҥ ӧзӱп jаткан jолы деп кӧрдим. Арjанынаҥ jайалта jогынаҥ, оныҥ кийнинде оны jылдар туркунына там jаантаза, там таҥытпаза кандый да «салымы топшуурда» болуп чыккан кижи кайчы болуп ӧспӧс эмей. Кандый да немениҥ марын табатаны кӱч jол. Jе оны тап алзаҥ иштиҥ ырызы деген немее бу болор. Мен чылап, кудайдаҥ кӱн сакып отурза, jурукчы да болбос, кайчы да болбос эмей. Иштеер керек, jаҥыс ла иштеер. Jарышка белетеп турган атт чылап, улай ла иштейтени, байла, jаан jайалталу улуска берилген. Кыштыҥ канча таҥына кайлайтанын jаҥыс ла jаан jайалталу кайчы чыдажар. Оныҥ учун, байла,  мендий немелердиҥ ижи, агын суу чылап, кӧнӱ агып, талайга кирбей, jӱк ле оролор толтырып, jаан удабай кургап калат.

        Кайчыныҥ тилин кайкадым. Jе jаала… таҥдар ажыра кайлайтаны тилди темиктирбей кайдар. Бистер эмди оной иштеп чыдажып болорыс та jок. Кайтпагай ла…

 

 

        Бис улай ла кожо болуп турус. Бӱгӱн нениҥ де учун чырайыҥ сооп туру. Не болгон?! Сен удабас ыраак jуре берериҥ. Та ого санааркап туруҥ, та jӱрегиҥ сооп туру. Сен эр кижи, оноҥ дезе jӱрӱмниҥ кӧп jарымын jӱрӱп койгоҥ, кандый да улуска иштеерге, ӱренерге келишкен, оныҥ учун келишпес сӧстӧрди, келишпес санааны айдарыҥда jолду. Мен jаманга урнуккалагым, оныҥ учун ичимде ачынып каладым.  А сен дезе сеспей, мен jаш эмес ле учун jаратпай jадыҥ. Бу, байла, бистиҥ чыдаган ӧйистиҥ башказы. Ичимде jаба базып ла салайын, ӧткӱрип ле койойын.

      Сен мениҥ jӱрӱмимде баштапкы ла эр кижи. Кыс jӱрегиме jаманныҥ бир де тамчызын тамыспай алып jӱргениҥе jаан быйан!

      Jӱрӱмниҥ бистиҥ туҥей ле айрып койор болбой. Биске айрылыжарга кушту кӱч болор деп jадыҥ. Чалай сеспей турум.  Айса улай ла кожо jӱрген учун билдирбей турган ба. Jе мени, сен чилеп, кем де, качан да сӱӱбес. Ару сӱӱжиҥе быйан болзын, Ырысман!

 

                                   Кыштыҥ учы.

                                   Бӱгӱн кар, шуурган.

      Кӧзнӧктӧ шуулап ла jат, шуулап ла jат, шуулап ла jат. Кандый jакшы! Тӧрӧл салкынымныҥ табыжын уктым. «Кӱ-ӱ, кӱ-ӱ, кӱ-ӱ!» сок ло, салкыным, сок ло! Тӧрӧл табыш. Ырысман анда, тӧрӧлинде.

       Jӱрегим ойнойт… jӱрегим ойнойт. Кандый jакшы кӱндер. Мен удабас кемгеде jолыгарым. Бӱгӱн санам карда ла ондо. Бӱгӱн jӱрӱмниҥ ончо буудактарына тӱкӱрейин. Мен удабас, Ырысман! Сакы, мени, сакы…

 

                          Сыгын айдыҥ 21-чи кӱни.

        … Jӱрӱм эмес jӱрӱм. Карманда бир акча jок. Оныҥ ӱстине улустыҥ jакылта акчазын jылыйтала, канайдар деп отурым. Бу алтай кудай мени неге болуп мындый коркышту тӱкӱрди не. Jе алдырба-ас! Тӱҥей ле jеҥип чыгарым. Кижи jаантайын мынай чучураган jӱрет эмеш пе. Алдырба-ас!

 

                            Ол ло кӱн.

Бӱгӱн jааш jаады. Jӱрӱминде кубулта болбоды. Кӧзнӧктӧҥ боро теҥерини кӧрӱп отурып, энемниҥ алдында jаткан jеен уулчакка самара бичидим:

           Ойноп чӧкӧзӧҥ, кару ийним,

           Толу сӧстӧҥ бичип ийзеҥ:

           Кар-jут кандый болды,

           Карган энем кандый jӱрӱ,

           Кажаганда jаҥыс уйы

           Jыл бажында тӧрӧп берди бе?

           Эҥир ле кирзе, ээн турада

           Сок jаҥыскан чайлап отуры ба?

           Айса jанында карган Учурла

           Таҥды ажыра куучындашты ба?

           Ойноп чӧкӧзӧҥ, кару ийним,

           Тоолу сӧстӧҥ бичип ийзеҥ

           Тӧрӧлинеҥ ыраакта кажы ла солун

           Кереестеҥ кереес болор не, экем. 

 

 

                Кӱӱк ай. Онынчы кӱн.

           Таҥла кожо jааш келди. Бу алтайым та кайткан, та кайткан: jааш ла jааш. Эрте турдым. Нении де эдип болбодым. Сени санакайдым. Кече келбедиҥ, байла, самолеттор учпаган. Айса билеҥ божотподы ба.

          Бӱгӱн база ла jааш. База ла тушташпазыс. Салым учуктыҥ ӱзӱлерге jӱргени, байла, бу.

          … База ла эки-ӱч кӱн чыдашсам, оноҥ ары ундылып барар болбой. Jӱрӱмниҥ кӱчтӱ толкузы jаскыда суулар кирип, деремнениҥ кажыла jууган чӧп-сӱреезин арутай агызы беретен чилеп, бу ӧлӧрди jалмап апарар.

           Бу ачынышты бойым ӧнӧтийин баштагам. Сен jана бергеҥ. Меге дезе кезик ӧйгӧ айрылыжар керек болгон. Сӱӱш кижиниҥ кӱӱн кӱчин де иштер кӱчинде коркышту алып jат. Jаҥыскан кижи чек шыралай бердим, эмди де энемди сананып jадым, деремнеге jаҥыскан борорып ла калган jӱрӱп jат. Азырап алган балазы мактулу иш эдип, албаты магына чыккан болзо, энем де бажы бийик jӱрер эди. Эмди тӱни-тӱжи иштеер керек: акча иштеп алар, энемниҥ айлы jуртын оҥдоп берер. Кандый кыйынду ӧй келишти: сӱӱжимде акчанаҥ камаанду. А сен, Ырысман, чек ле jаш уулчактый Айсулуныҥ чачыныҥ jыдынаҥ ӧскӧ нении де билбей , сеспей jадыҥ. Кийимдӱ бе мен, тойу ба мен – сеге керек те jок. Бу ла jаранган, оморкоп ойногон  бойы jаныҥда отурзын. А Айсулууҥ, бу ла карузыган Айсулууҥ, шыразын сенеҥ jажырып ла jат, оморкоп ло jат.

           Бӱгӱн сӱӱнчи болды. Jаҥы ла тойлонгон эки jап-jаш улус келип, бир jуругымды jарадып, алгылап барды.

 

                      Эҥир. Саат онноҥ ашты.

           Jаҥыскан… Jӱрӱм ӧйлӱ, jӱрӱм тымык. Сениҥ эҥ кичинек кызыҥныҥ бӱдӱн кеберин jурап берейин деп белетенеле, чек тыгынбай отурым.

           Ырысман эки-ӱч катап келип jӱрди – эжигим ачпадым. А jӱрегим канайып тартылып jат… Jе сана туйуктап туру. Сен тӱҥей ле jурт тӧзӧгӧн jериҥе jана берериҥ. Мен мында, ыраак городто, чоокыр стенелерлӱ ээн кыбымда артып каларым.

           Удабас ӱредӱӱҥ божоор. Оныҥ учун, байла, город кӧрӱп аларга jаан кызыҥ келди. Слер экӱни кӧрӱп отурала, ол кӱн мен сенеҥ чек ыраар деп бойыма бойым шӱӱлте чыгардым.

            Бӱгӱн jетинчи кӱн сок jаҥыскан. Антон Рубинштейинди ойто уктым. Уур ӧйдӧ музыка jаан эм…

            Эртен ойто ло келериҥ. Не болорын билбей де отурым. Jе бойымныҥ jолымнаҥ чыкпайдым. Меге jаҥыс кӱнниҥ конокчызы керек jок.

          О-о, кӧк теҥери, канайдайын! Jалбырап турган jӱрегимди кату санам jеҥип чыккай не?!

 

*

Кижиниҥ салымы кандый jажытту немее. Кезикте оныҥ бойынаҥ болгой, балдарын кӧрӧр кӱӱниҥ келер. Семтек кара башту кызычагын бӱгӱн jурап божоттым.

 

 

                              Бӱгӱн кӱс. Коркышту jакшы кӱн.

       Москвада мындый кӱски кӱн кӧргӧним санаама кирбейт. Городтыҥ jаказында парктарды jакшызынадым. Сары агаштардыҥ ӧзӧгиле базып jӱрдим. Бунинниҥ айтканы бажымнаҥ чыкпайт: «Кӱстиҥ jаражы… кӱстиҥ кунукчылы…» Кӱскиде jурарга коркышту jакшы. Jаҥыскан jуранып турум.

      Jаан парк ээнзиреп калды. Бастыра jериле сары будактар jайылып калган jадат. Шылырт… шылырт. Будыма айры-айры jалбрактар оролот.., кленныҥ jалбырактары.

      А эмди алтайым кандый не… Токыналу-у кӱски Алтай… суу соолордо, сары-кӱреҥ jалбрактар содон таштарга илингилеп калган турган болбайсын…

      Бӱгӱн мени айландыра кандый да сары-ы токыналу-у музыка ойноп тургандый.

 

 

     Канча кире ӧй Ырысманга jолыкпадым.  Ӧнӧтийин ле. Тӱҥей ле билезине jана берер деп сана ӧзӧгимди ӧртӧп jат. Jок! Jок! Jок! Мен кижиниҥ келтейине jӱрӱп болбозым. Сӱӱш деп сӧсти адаган болзоҥ, чын ла мен балу болзом – сенде jаҥыс ла мен! Ӧскӧ нени де угар кӱӱним jок. Айса сенде сӱӱш jок!

 

 

                      Тӱш. Jымырада jааш jаап jат.

      О-о, Ырысман, сен билген болзоҥ – бӱгӱн кандый уур кӱн. Jӱрӱмим туйукталып келди: амадап эткен ижим кереги jок болды, санааларым бӱтпеди, jуук деген нӧкӧрлӧрим копко ло каткыга чыгарды. Кандый уур кӱн бӱгӱн… Бажымжы сениҥшил кӧстӧриҥе тийдирип, ыйлап-ыйлап алар кӱӱним келди. Jе сен ыраак, та кайда… Бӱгӱн jылу колдорыҥла сабарларымды тудуп, алакымныҥ соогын кайкабазыҥ. Сен ыраак… Кандый узак эжигиме келбедиҥ… Кандый уур кӱн! Сен jанымда болгон болзоҥ… кандый уур кӱн…

                          Ол ло кӱн.

 

Кижи эжик токылдатты.

Керектебедим.

Ачык эжиктеҥ араай Ырысман кирип келди.

Бис ойто ло кожо.

Эр кижиниҥ эркези бӱгӱн jенип ийди.    

 

 

                         

 

 

 

                                Энем керегинде.

 

        Кайчыга туштагам кийнинде бир немее аайладым. Кижи сӧзин оҥдогор туштаҥ бери энемле кожо jӱреле, оныҥ чечен тилине, чала ӧчӧгӧн , чала аҥдыган айдыжына ачынып, удура керижип, энемди ачындырып jӱретем. Кайчыныҥ сӧзи, айдып jӱрген чӧрчӧктӧри оныҥ бӱткен jӱрӱми эмтир. Эмди энемди сананзам, jӱрӱми  чала бого jуук. Улустыҥ ӧкпӧ-jӱрегин ӧртӧй айдатанын, чечененин, тапкырын мен энемниҥ jаман кылыгы деп сананып jӱретем. Кезикте улусты ыйлада айдала барар, кезикте тыныжы буула бергедий каркыртар. «Ты-ый, бу бу ла энемди» деп канча кородободым дейин. Эмди кӧрзӧм: ол jаман кижиниҥ ич бӱдӱми, улустаҥ башка бӱткени эмтир. Билгир деп неме мынай ӧзӧтӧн болтыр: бирӱзине jолыгып, экинчизин оҥдоорыҥ, экинчизине jолыгып, ӱчинчизин оҥдоорыҥ.

       Эмди энемди ыраактаҥ кӧрӱп отурарымда, оныҥ поэт-чӱмдеечи болуп jайалганы кӧрӱнет. Ол-ӧспӧгӧн поэт. Бойыҥныҥ jӱрӱмин кожоҥго чӱмдеп ич jӱрӱмин кожоҥло чыгара айтканы - чӱмдеечиниҥ ижи эмес пе? Энем кӧп кожоҥдобойтон. Jе кандый ла jыргалда айттыруда jӱретен. Энем кожоҥдозо, улус ийлажып отуратан. Мен энемниҥ келтейине jапшынып, энемниҥ jакшы-ы чырайын кӧрӱп, бу улус бодоп ло не ыйлажат не деп сананатан. Эмди билер болзо, оныҥ jӱрегиниҥ тӱбинде ӧскӧ кижиниҥ jӱрегин сыстадатан тарма бар. Оны бу ӧйгӧ jетире оҥдобой jӱргенимнеҥ уйаладым.

Энем jайалталу туулганын бойы да билбес. Ондый ла болотон jаҥду деп, бастыра улус мендий ле деп jӱрип jат.

Jӱрӱм мени кыстап ла келзе, ӧлӱм сананып отурадым. Неге де тартынбай амырап ла калгадыйым… Кандый jеҥил санаа. А энем дезе, ишке ле саанага ӱзӱлип калган кижи, ӧлӱм керегинде сананбай jат. Кайкамчылу: ачынза - кижи канайып jӱргей не деер, ӧлгӧн болзом дебес. Эмди бу ады-чуузы чыгып калган улустыҥ ортозына отурала, туку кайда jӱрген энемди сананып, ыйым келди. Кӧӧркий эки колы тазылдый катканча иштеп ле jат, иштеп ле jат. Бу улусла кожо отырганым да энемниҥ шылтуузы не. Jалкуурып, эрке санап, канча катап айлыма jанбадым. Энем  ӱрен ле деер, иште ле деер, бар ла деер. А туйук кижиниҥ каа-jаа  сӧзи кату, укпаска болбос. Э-э, бараксан энем, менеҥ кижи болорын сакып чыдашкайаар не? Мындый иш эткен деп, jакшы адым уккайаар не? Та… Слердиҥ jӱрегеер сескир, билгир. Кажы ла комой сӧс слерди jип jат. Андый кижини чеберлеп деп аларага кӱч. Мынаҥ бодозо, энем айлу-кӱндӱ jерине калас jӱрбеген деп, кожоҥдорын jууп, бичип, кереестеп койор керек. Кандый да ас болзо, jакшы кӱӱни албатызына артып калзын. Jӱк оны бӱдӱрип койгон болзом, ӧлӧргӧ дӧ jенил болор эди.

 

                              Туулан айдыҥ 23-чи кӱни.

Бот, ойын бажы – от, каткы бажы - калак деген неме бу эмтир. Сӱӱп ле туру деп аҥкам азып турала, алган ажым ол -коп ло каткы.

Кандый да jошкын келин сени бӱгӱн бийлеп барды. Кайда сениҥ ару сӱӱжиҥ?! Сен jӱк ле бир кижини экиничизиле солыгаҥ. А кӧскӧ кӧрӱнбес, jаныс ла аҥылу ӧйдӧ кӱӱниҥ эҥ чичке кылдары сезетен сӱӱш кайда? Кайда…

Экелген сыйыҥ, мени ӧчӧгӧн чилеп, бир  де jалбрагын тӱжӱрбей, баалу вазада jараш ла омок туру.

                                   23… 23… 23…

Кандый ачу! Бойымнаҥ бойым  эпjоксынадым: кандый бӱдӱмjи, кандый эрке, кандый санаа болгон.

Сӱӱжиҥе бӱткем…      Кандый ачу…   Ыйлап отурым…

                           Айлымда караҥуй.

                           Кунукчыл кӱӱ ойнойт.

                           Jӱрексиреткен сый чечектер

                           Чалдыгып, jайуга тӧгӱлет.

                           Айлымда караҥуй,

                           Айлымда тымык.

                           Бӱгӱн

                           Сӱӱгениме

                           Тӧгӱндеткенимди билдим.

 

                      Ойто ло тӱн. Амыр ла тымык.

Радиодо куныкчыл кожоҥ угулат.

Кару чаазын, бис ойто ло экӱ отурыс. Мындый ӧйдӧ jаҥыс ла сен мени аргадап jадыҥ. Jаманды да кылынзан, jакшыны да этсем, jаҥыс ла сен кӧрӱп jадыҥ. Сенде тил jок. Онызы jакшы.

*

Ырысман келзе, мынай айдайын деп:

- Актанба, Ырысман. Мен бу jӱрӱмди кандый коркышту ару оҥдоп турганымды кайкаба. Сеге ар-бӱткен jайалта берген. Ол ар-бӱткенниҥ агару кӱӱни. Чын, оны толо jандыратаны jеҥил jӱрӱм эмес. Ол jаан jайалталу улустыҥ бӱдӱн jӱрӱмин де алар. Сен ол агару кӱӱнди кӧдӱрип болбоско турган ошкожыҥ. Jӱрегиҥ каны тӧгӱлген ижиҥ адыҥды кӧдӱрип чыкпас па? Jаҥыс кӱнниҥ jажытту эркезиле канчыйан jол ачып аларыҥ? Сӱӱшле бӧктӧнип, кӱӱниҥ саттыҥ.

Ырысман айдар:

- Эмди jӱрӱм андый. Ол керектӱ тушташтар. Мында сӱӱш jок. Оны jылдар ӧткӧн соҥында оҥдоорыҥ. Jӱрӱм бойы jартап берер. Менде буру jок.

Кандый кирлӱ jаҥ. Jакшы да кижиниҥ амадузын базып койтон болбайсын…

 

 

                 Бир канча кӱндер ӧткӧн кийнинде.

                 Таҥары jуук.

… Сен мениҥ сок jаҥызым… сок jаҥызым… мениҥ jӱрӱмим… сениҥ jыдыҥды да танып баштадып, ол не деп бодоп туруҥ… сен билериҥ бе… сени бир катап та окшогоным… бу ак чичке сабарларыҥныҥ соогы… ол меге не деп бодоп туруҥ… сени канай сӱӱп jадым. А сен нени де билерге кӱӱнзебейдиҥ… кандый ачу… а сеге каткымчылу. Ар - бӱткен мени канча jылга озо бӱдӱргенинде мен бурулу эмезим… сениле кожо бастыра jолым бузулып барды… арып та jадым… колыма иш те тудулбайт… канча канча jылга карыйбардым ошкош… сеге каткымчылу… меге аракы да керек  jок, сени не кӧрзӧм, мен калаҥы кижидий… чек jаш уулчактый jажымды ундып койдым… чек уулчак чылап, сӱӱштиҥ олjозына кирдим… Кӧп кыстарла, келиндерле ойногом… Эмди jӱрӱм мениле ойноп jат… jаманга кару тӱҥей ле болотон эмтир…

 

Унчукпадым да, каткырбадым да.

Ичимде санандым: «Jаҥы кӱн – jаҥы jеҥӱ!».

 

*

Ырысман… бӱгӱн сен меге амыр ла jараш планета ошкош. Мында мен сӱӱген кӧӧркий, санам jайым, jӱрӱмим амыр…

 

 

… Энемнеҥ самара келди. Jоон уй саска тӱшкен, сойорго келишти, кедери кунаjынымды экелип алдым дийт. Ол ло соок туманда jадынып дийт. Кайран энем, бир jакшымды кӧргӧйнеер?

Ол ло кӱн. Эҥирде.

Бу мен кайткан кижи деер. Меге ол акчаны не ийип jадат не. Арбанып туруп самара бичидим. Jе тӱҥей ле оок- тобыр неменеҥ алала, байрамга салып ийейин деп. А канайдар бу jӱрӱмди… Энемниҥ ле акчазыла энемди мекелеп койотон эмтирим.

 

                   Jаскы кӱн. Айландыра не-неме jайымжып,

                   jер элбеп калгандый.

Бӱгӱн экӱ узак-узак отурып айрылыштыс. Jажына айрылыштыс. Сен ыйлаарга отурыҥ. Кара кӧстӧриҥниҥ jажы нении эдер, калас немее. Салым андый. Сени балдарыҥ сакып jат. Jаш баланыҥ кӧзиниҥ jажынаҥ ачу не бар. Оны агыскан бурулу болгончо, бойыҥ ыйлазаҥ – jӱрекке jеҥил. Бойым да тудунып ла jадым. Сениҥ кӧзиҥе керексибей турган кижи болуп ийейин деп. Соок тошко изӱ jӱрек согулып, кайра чарчап, алдындагы jерине соодынып бурылзын.

Бу колбу тегин ле колбу деп туку ӧзӧгим тӱбинде сананып jӱретем. Jе ӧштӧҥкӧй санаамды jӱрегимниҥ изӱзи эркидеп ийген. Бу, байла, jайаачы ар-бӱткенниҥ кылыгы. Мени кӱӱнле, jӱрекле jӱрер эдип jайаган: урныгар, ӱстӱгер, сӱӱнер, кӧӧрӧӧр эдип jайаган. Кару ар-бӱткен арай jастырган. Ӧйдӧҥ jастырган: бу соок санааныҥ ӧйинде, кӱч jаҥыс кӱчле тартыжып, jаманы кӧби эркидеген ӧйдӧ мендий jайаганыҥ, кару ар-бӱткен, талайдыҥ балыгындый изӱ кумакка чыгара чачтырып, катап толку келгенче, тынын ӱстӱрбеске, изӱни ле ташты jеҥерге согулып jадат. Jеҥип болбос ошкош…

Кару ар-бӱткен, та эмеш оройтыганыс, та эртелеп туулганыс…

 

                       Эртен тура. Саат  12.

Jанар ла кӱӱним бар. Бастыра бойым арып калдым. Эмеш санаалардаҥ ырап, ӧскӧ улустыҥ ортозына jӱрӱп алар керек. Оныҥ кийнинде, байла, кӱӱн де кӧдӱрилер, иш те барар.

*

Jок, барбайдым. Энемди ачындырганча, энемди тегин тӱйметкенче, мында ла шыралап отурза, торт болор, байла. Акча бар эмес… салдым jӱрерге.

 

                               Кичинек изӱ ай.

Бӱгӱн сени ӱйдежип jаткан кӱн. Сениҥ кыбыҥда jаан тегерик столды кӱнчыгыш аайынча белетеп койтыр. Келген улузы ӱзе ле jаан улус, балдар да jӱгӱришкилейт. Кӧӧркийлер ӱч jылдыҥ ӱредӱзин арайдаҥ божоткылап, айлы-jуртына jангылап отурганына сӱӱнгилейт. А мен канча кӱн уйуктабадым. Канча кӱн сеге келбедим. Кебериҥ эмеш ундылзын деп… Сананзам, ӧлӧ берер ошкожым…

Эмди эжикте турум. Бойым келдим. Бу кӱндерге коркышту ӱрелген эмтириҥ: кӧстӧриҥ орозына jабызай тӱжӱп калган, ӱниҥ кӧксиҥе тӱштир, базыдыҥ jобош. Jӱрегим туку тӱбине jетире оорып калды. Jаныҥа jууктап чачыҥды тарап, толуу jылу сӧс айттым. Сен унчукпай отурала: - Сен меге канедый балу, билбей де jадыҥ – дедиҥ. Оноҥ: - Кудай сени бӱдӱрерде jӱрек кондырарга ундып салган – дедиҥ.

Оноҥ улус jыргаган.

Ырысман база кӧӧрӧп чыкты, кӧкип чыкты, улуска кожула ла берди. Мен де сӱӱнеечи болдым. Кенетийин jакшы ла отурала, Ырысман ӱйин мактады, балдарын мактады. Мен jӱрегим оорып-оорып отурала, араайынаҥ jанып ийдим. Та бӱдетен бу сӱӱшке, та бӱтпейтен…

 

                Ол ло кӱн. Таҥ алдында.

… Телекей ӱстинде – Ырысман… мен… ай.

… Кӱӱнге кӱӱн ачылды… эркеге эрке ачылды… Бу ӧйди Айсулу сӧслӧ айдып болбос.

 

                  Эртен тура. 

- Ӱйдежип чыкпа – деди.

- Бу ла бойыҥ кӧзиме артып кал – деди.

- Ачынба, jанып барып келейин – деди.

Бажым кекидим.

Jӱрӱп калды.

Jӱрегим дезе: - Санаазы оныҥ бӱтпес – деди.

 

                    Экинчи кӱн. Тӱн.

Караҥуйла кожо Ырысманды jоксындым. Ыйым келди. Айлыма отурып болбодым.

Келзем: Эжиги ачык туруп калтыр.

            Оныҥ ээн кыбында

            Jаҥыскан турум.

            Караҥуйда куру орынныҥ

            Баштары jалтырайт.

            Эжикке jетире

            Чаазына, шилдер, таҥкы.

            Кӧзнӧктӧҥ ай

            Чачылган чаазында

                Jетире бичилбеген

                Jолдорды jарыдат.

                Кыпта оныҥ

                Jаҥыс jыды арткан.

                Кемде кирбеген болзо,

                Чаптык эдип.

                Меге мында jакшы.

 

                   Jаан изӱ ай. Айас кӱн.

 

Аэропортто турум. Jаҥыскан.

Jажына jӱрӱп jадым,

Кару Москва.

Кӱӱн кӧдӱрер jаскы jыдыҥды,

Кӱски бульварда jалрактар кӱӱзин,

Бойыҥды кижи деп оҥдотырар

Албаты толкузын

Jӱрегиме jууп, кожо апарарым.

Jайгы эҥирлериҥди,

Бӱрӱҥкӱй теҥериҥди

Jаантайын санаанарым.

Айса болзо, арткан jӱрӱмимде

Сандырап jӱгӱрген таш оромдорыҥ

Алтын кабайым болуп артар.

Бала тужым ӧткӧн

Орык jолдордоҥ артыктаар…

 

 

                       Айлымда.

Кару энем, Слерде jӱрӱмниҥ бастыра jакшызы jуулгандый! Слердиҥ jаанарга мен ойто ло кижи. Jӱрӱмниҥ короны меге табарбай, jанымла кӧндӱре агып барадат.

Кару, энем – мениҥ кожоҥым, мениҥ поэзиям! 

 

                       Кӱс… Кӱс… Кӱс…

Бежинчи jыл jеримде уткып jадым. Jаражына эмдиге ле кӧзим тойбоды.

Кӱн калас ӧтпӧди. Санаамда бӱгӱн jакшы. Кара jаҥыс Борис нӧкӧрим кызыла кожо келип jӱрди. Кино, театр керегинде куучындаштыс. Журналист болуп арга jокто ло иштеп jӱрӱп jат. Санаазы кинодо. Jе ол мениҥ бу деремнеме jедип турганча нӧкӧрим карып калар. База чыдала jеткенче иштен ле jат, ого мак та керек jок, кара иштиҥ кижизи. Мениҥ jӱрӱмим кӧрӱп, келип jӱретен ошкош. Jердиҥ ӱстинде кижиге акту ла кӱӱнинеҥ болужып jӱрер улус база бар эмтир. А туура улус нении айдышпай турган деер. Эм jаҥыскан ба? Бу jердиҥ ӱстинде эҥ бийик кырдыҥ бажына чыгала, мынай кыйгырар кӱӱним бар: « Э-э-э-э-эй, бастыра jаман санаалу немелер угыгар! Кижи кӱӱни недеҥ де бийик! Кижи кӱӱни – эҥ jаан кемjӱ! Кӱӱн jаратпаза, каралап та болзоор, садыжып та болбозоор. Jакшыны jаман jажыны jеҥбес. Мен кижи… мал эмес. Башкам мында».

Борис: « Jайалталу мен деп кӧп булгалбай, кӧҥкӧрӧм jыгылганча иштеер керек» - деп, каарып айдып барды. Чын айткан. Капшай ла иштеҥ кӱндер сурап алала, телекейдиҥ «ырап», ишке кӧмӱле бердим…

Айлыма келген ле кижи «Кӱскиде» деген jуругымды мактап барат.

 

Jааш jаарга туру. Теҥери бӱркелип, каа-jаа кӱркӱреп, салкындап келди. Кӧзнӧгим ачык. Тышкартынаҥ jаскы теректердиҥ jыды кирет. Удабас сирень jайылар. Кунукчыл… кунукчыл… ачу кунукчыл… Сӱӱр, кожо jуртаар, бала азыраар кӱӱним келип jат…

Кӧзнӧги кайра ачык болгон,

Тышкары кидим jас болгон.

Ургун jааш ӧдӧ берерде,

Сӱрекей jакшы болгон.

Карузып, колдорын чӧйип:

«Койныма отур» - деген.

Кӱӱним келбеген.

«Айса кожо базып jӱреек» - деген.

Болбогом.

Эмди мениҥ кӧзнӧгим ачык,

Тышкары база ла ондый.

Шилге jӧлӧнгӧн jаҥыскан турум,

Кемниҥ де онойып сураарын сакыйдым.

Jе айландыра ээн ле тымык.

Каран иженерим де jок.

 

 

 

                      Кыш. Эҥир.

                      Араайынаҥ кар jаап jат.

Бӱгӱн айлыма келиндер jуулгылады. Мендий ле кӱӱк ошкош немелер. Jӱрӱминде коркышту ла иш эткен кижи болуп артар кӱӱндӱ кӧӧркийлер. Jараныштарын кӧргӧн болзоор, бир кӱн кыртыжыҥа тийзе, тен гранатала туй чачып ийер кӱӱниҥ келер. Jе канайдарыҥ, бу jӱрӱмди. Мындый кичинек, тӧс jердеҥ ыраак городто мындый келиндердиҥ ӧмӧлигине кирбеенче болбос. Кара jаҥыскан канай jӱрер. Олор до андый санаала мениҥ айлыма келгилейтен болбайсын.

Бӱгӱн куучын кам керегинде ӧтти.

- Бис эмди кам ла дейле, каткырыжып jадыс. Кам кижини «jиген» ле, тӧгӱндеген ле, торолоткон ло деп бажыста салынып калган. А оны эмди учуры jанынаҥ эмес, искусство jанынаҥ кӧрзӧ кандый – деп, историк келин баштады.

Билери элбек келиндердиҥ кӧстӧри чагылып чыкты.

- Камдайтаны тегин немее эмес. Тегин немее болгон болзо, ол тушта кажы ла кижи бойы не камдабаган. Jаан камныҥ ижи – искусство. Мен jаан jайалалу каа-jаа улус керегинде айдып jадым. Улустыҥ да ортозында jакшызы, jаман бар, кам деп адагандардыҥ ортозында база. Бирӱзи кижиге канайып та болзо болужарга билер кӱчин салып jат, экинчизи тӧгӱнденип, кижиниҥ калганчызын алып jип jат. Бу иште ӱч бӱдӱм искусство бар – деп, театрдыҥ келини куучындады. – Ол – сӧс, бийе, музыка. Бодозоор: ол бойыныҥ сӧзиле, бийезиле кижиниҥ оорузын кичинек те ӧйгӧ ундыдарга амадаган, тӱҥӱрди дезе jайалта jогынаҥ бодоп соккон болзо, албаты чактар туркунына укпас эди…

Бу шӱӱлте бажында арай керишпей токтодыс. Jе туҥей ле мындый куучындар керектӱ деп, кӧӧрӧшкӧн jангылады.

… Бу кӧбӧлӧктӧр jӱрӱми деп санандым. А учы куру болуп калза… калас ӧдӱп калза… коркынчылу…

 

 

                Чаган айдыҥ баштапкы кӱни.    

                24 час 10 мин.

Jаҥы jыл кирди. Айлымда елка туру. Куулгазынду танго ойнойт. Мен jаҥыскан.

Бӱгӱн мениҥ сок jаҥыс нӧкӧрим – музыка. Ол тирӱ кижи ошкош. Музыка тууган кижиликке jаан быйан!

… Музыка ла чечектер сӱӱп jадым.

 

 

                          Кӱӱк ай. 9-чы кӱн.

Улус бӱгӱн jыргаган. Мениҥ jӱрӱмим кӱн кӱнге тӱҥей болуп, чӧйилип jаткан. Ичимде туйукты чечерге чыктым ла.

Jеҥӱге учурлап эткен паркта балдар ойногылайт. Бӱгӱн jараштары коркыш. Кӧзиҥ сӱӱнер . Паркты тӧмӧн аккан суу jылула кожо jаандап, сары балкаш агып jатты…

             Кенетийин куйгун

Кызычактыҥ ойыныҥ

Ушта согуп,

Толкуга таштады.

Бажы самдаҥдап,

Jараттай сӱрӱжип,

Jетпей калала,

Кызычак ыйлады.

Ыйлаба, экем, суу jаан,

Тӱҥей ле тудуп болбозыҥ.

Бу jӱрӱмде кажы ла королтоны

Кийнинеҥ сӱрӱжип jетпезиҥ,

Ыйлаба, кызычак,

Ойно, кызычак.

 

Тӱн. Jаҥы кӱнниҥ ӧйи барап jат

Jаҥыскан… Тымык… Ырысман, сен бу ла ӧйдӧ нени сананып отурыҥ не? Кандый уур меге бӱгӱн… кандый уур… сен ыраак-ыраак…jылдар туркунына эжигиме келбедиҥ…токылдатпадыҥ…

Бис бичишпей jадыс. Биске эмди тӱҥей ле. Ончозы коскорылып, чачылып калган…

Ол ло тӱн. Таҥ алды.

Менде уйку jок. Санаалар… санаалар… Бажым тыҥыску. Jӱрегим оорыйт. Байла, jӱрӱмим кыска болор… Jакшы иш эдип койор керек… Байла, салымым мындый…

Jайгы айдыҥ тӱн.

… Тӱжине сени санангам, Алӧш, тӱжине сени сакыгам… Эмдиге келбедиҥ. Та машинаҥ jолдо туруп калды… та оорып калдыҥ. Акыр, кӧрӱп келейин. Jаҥыскан jаткан кижи болор…

…Машиназы айлыныҥ jанында туру. Турада боромтык от кӱйет. Эжик ачык. Сакыбаган сӱӱнчи эдип ийейин деп, араайынаҥ кӧкип кирдим. Башкӱн кожо болгоныс. Сӱӱп ӧлӧргӧ турум деген.

… Бот сеге сӱӱнчи! Бот сеге сӱӱш!.. Элбек орында jап-jараш кӧӧркийек jадыры. Jаҥыс ла… уйуктаза кийетен ӧткӱш узун чамчалу. Кичинек толу буттарын аjаланыҥ ӱстине салып алтыр. Эр бойы jӱк ле эжинетен кийимдӱ ары кыптаҥ чыгып келди…

Кайра болдым. Мени де ӧскӧ келиндер мынайып ла сӱӱшке мелиреген jатканымды кӧргӧн болбайсын.

Унчукпадым.

 

Эртен тура. Кӱн чыккалак.

Jаскы таҥдый

Эрке ле jаш

Кӧжӧгӧлӱ орында

Эртен тура jадырым.

Сакыбаган айылчы

Кенейте кирип,

Будымды кучактап,

Кӧҥкӧрӧ тӱшти.

Jуукта ла таҥдар ажыра

Карузып ойногон чачына

Колым чӧйилбеди.

Эмди тӱйметпе –

Бӱтпезим.

… Сӱӱш – улу кӱӱн. Jе сени улус канайып ла тузаланып jат.

 

 

Ап-айас кӱн. Тышкары jылу. Тышкары jажыл.

Эх, бӱгӱн кӱнниҥ jакшызын! Тӧрӧл jериме тойлоп келдип. Кайран jерлештиҥ jаҥы туразында jырсылдада бийеде турум! Кажыгым ла кайрылбайтан болзо, каблугымды ийт jизин. Jаҥызынаҥ садып албай… сал ла jадырым… Бууныккан jӱрек ойноп jат…

Эх, бӱгӱн кӱнниҥ jакшызын!

 

… Улус кече мени кайкаган болор. Jажына тӱҥзӱк неме бӱгӱн не кӧӧрӧгӧн деп. А кижи бир ойнобос по!

       Кыс тужымда каткычы-ы болгом. «Чычкакчыны ийт эчиир, каткычыны эр ээчир» - деп, карган энем чыбыкту туратан. Коркып jӱретем. Кече карган энем сӧзи келижип калт… урмат деп кижиле таныштым.

 

  … Бӱгӱн эрте турдым. Кӱн ӧксӧгӧнчӧ иштендим. Оноҥ городтыҥ jаказында кӧлгӧ бардым. Балдар балык туткулап jат. Бу кӧлдӧ сок ло jаҥыс суугуш jӱзӱп jӱрет. Та ӧскӱс немее, та кандый. Кӧл амыр jадыры. Кезикте мында… кӧл, суугуш… мен. Каа-jаада бу jаҥыскан суугуш jаҥыскан мени уткып келет.

 

  …Кару Урмат, сеге бу jӱрӱмде jаҥыс ла jараш сӧстӧр керек. Экӱ jарашпазыс. Jе нениҥ де учун таҥ ажыра кожо болдым. Сен jанарга божотпой jадыҥ. Jӱрегим сени jарадып туру деп бодогом. Jок, сеге та jаҥыскандыра, та кунукчыл тартып jат. Айса мындый кижиле не туштажып jадым – бот мында мен бурулу. Кижиниҥ кӱӱниле  ойнобой, ырадып саладым. Jе бӱгӱн сениҥ кӱниҥ болзын, Урмат.

Ол ло кӱн. Ол ло тӱн.

    Теҥери кӧк-кӧк туру. Оок jылдыстардыҥ ортозында толун ай кӱйет. Кӧзнӧктӧҥ кӧрӱп турум: ээн jолды ӧрӧ эки колыҥла jаҥып, jаҥып, нени де айдып, айдып, айдып барып jадыҥ. Айса болзо, сеге бӱгӱнги кӱн сӱӱнчи болгон, айса болзо, ырысту кӱн блгон. А меге – база ла айрылыш, база ла ӱйдежӱ. Кӧӧркий Урмат, jердиҥ ӱстинде Айсулу бар деп сананып jӱрегиҥе быйан болзын… чып ла чын быйан болзын.

    От кӱйдӱрип, Урматка самара бичидим. Келбе деп сурадым. Соҥзун алалар.

   … Кӧлдӧ суугужыма узак барбадым. Jоксынып jӱрген болр. Суугужым, сен, байла, jаҥыскан кураҥытып калган jӱзӱп jӱрген болорыҥ. Кандый да болзо, талайыҥнаҥ барбайдыҥ. Мениҥ ижим база сениҥ талайыҥ ошкош талай. Бу jаан талайда мен база, сен ле чилеп, jаҥыскан jӱзӱп jӱредим. Кандый да кӱч болзо, таштап болбойдым.

 

  … Бӱгӱн сени тӱжендим, Коля. Та сениҥ санааҥ, та мениҥ санам шылтагы. Эмди сананып отурым. Бу jылдардыҥ туркунына бир сӧс айтпагаҥ. Jаҥыс ла кӧс тил болгон. Jаныма бир jаҥыс базып келбедиҥ. Кижи jолыгайын  деп сананар керек, сен, карын, качып jадыҥ. Мындый санааҥды сениҥ кем билер? Бу ла бойыҥ санааҥа jетпей карып каларыҥ. Айса бу jӱк ле ойын ба?

1-кы сентябрь.

  Бӱгӱн айлыма jаттырып алган кызым баштапкы кӱн институтка барды. Айла келзе, бу кӱнле уткыйын деп чечектер ле jурук экелдим. Айлым ичин jазайла, уткуулым белетеп койдым. Узак-узак сакып отурдым. Мен институтка барарымда, кем де уткыбаган. Оныҥ учун баланыҥ кӱӱни карам, ачу болгон.

  Келеле, эмеш уйалды да сӱӱнди де.

 

 

Кӱӱк ай. Тӱн.

  Караҥуй кирерде, карыкчал базып, ыйым келди. Jӱрегим кандый да jаман сезет. Кем-кем эжигим токылдадар ба, кижи базынып. Тудунар керек, тудунар. Бу jӱрӱмнеҥ мен тӱҥей ле тырмактанып чыгар учурлу. Сананзам, там ла тӱжӱп барып jадым. Бу jаҥыскандыра мени базып ла jат, базып ла jат. Мынайып кажы ла тӧгӱн сӧскӧ, кажы ла тӧгӱн эркеге бӱде берерим. Мени сӱӱгилебес, мениле ойноор. А мен бӱдерим. А улус там ла базынар. Jок, jок, jок! Тудунар керек меге, тырмактанып чыгар керек. Кайда ол бийик ле ару сӱӱш! Jаҥыс ла ээн турала уйуктап jадала, jакшы-ы-ы этире сананып jадарыҥнаҥ башка. А jӱрӱм ӧдӱп ле jат, ӧдӱп ле jат, ӧдӱп ле jат…

 

…Иштеер, иштеер, иштеер, ӧлӱне иштеер кӱӱним бар. Jе айалга jок. Тӱште калажым иштейдим, тӱнде кӱӱниме болуп иштейдим. Jаҥыс кӧзнӧктӱ потпышка канчазын отурайын. Болуш сурап барзам – сен jаҥыскан дежер… сеге кандый jакшы дежер… кӱӱним jанды.

 

… Теп ле тегин не jӱрер. Мында тегин jӱргени кандый, jердиҥ алдында jатканы кандый. Бойына да амыр эмес пе. Сананзам, бастыра эди шыркалу, jаҥыс ла jӱреги тирӱ аҥ ошкожым. Эмди канчыйан jол ала рол… Энем дезе: «Jӱӱлбе, бу да кире jӱргени ырыс» - деер.

 

Калганчы куучын.

Энемниҥ jанында отурым.

Экинчи кӱн.

Ыйлап та болбойдым.

Энем унчукпайт, мен унчукпайдым. Бажым тоҥуп калгандый. Jаан ачуда кӧстиҥ jажы келбейтен эмтир. Ыйлаак улус jакшыга jӱрген jажу улус деп jаҥы билип отурым.

Эҥир ӧтти.

Тӱн ортозы ӧтти.

Тын деп неме таҥла кожо ӱзӱлетен деп уккам. Jаҥы кӱн чыккалакта. Оны ӧтс, база бир кӱн jӱрер деп. Таҥнаҥ коркып отурым.

 Энем суу сурады.

Чай ичирдим.

Jууктада отур деп имдеди.

Ичимде не де ӱзӱлип тӱшти.

Отурып алдым. Чырайын кӧрзӧм: кечегизинеҥ jакшыдый. Ӱнин угар кӱӱним келди.

- Энем jазылып калар.

Ачына берди. Колын тӧжӧктӧҥ чыгарып, шифоньердиҥ бажы дӧӧ кӧргӱсти. Ондо баланыҥ алтайлап кӧктӧгӧн ӧдӱги jаткан.

- Оны кемге-кемге берип ий. Санаада буру jок.

Арjанынаҥ берилбеген ырысты амадап jетпедим, менде буру jок деп айдайын дезем, керексибей кайа кӧрди.

- Мениҥ jӱрӱмим сенийинеҥ ырысту болгон. Jуртта jуртагам, бала азырагам. Байла, jурт тӱбине jаҥыскан артарыҥ… Бойыҥ бурулу. Кӧӧрӧм санаалу jӱргеҥ, jаҥыс бойыҥ керегинде санангаҥ, куру санаала мака чыгарга jӱткигеҥ. Мактыҥ тӧзи иш… иш туру, балам.

 Мындый чын сӧстӧр укканча, jердиҥ ӱстине jӱрбеген болзом деп санандым.

- Jӱрӱмиҥ кей санаада ла ӧдӱп калды ба, балам. Акыр, эдейин, акыр эдейин ле деп jӱреле…   Jылдар ӧдӱп, jажыҥ jеткенин билбей де калдыҥ. Мен jыгылып калзам, кайра jолыҥ иле кӧрӱнет. Ачуныҥ ачузын кӧдӱрерге келижетен эмтир. Jӱрӱмиҥде ачу-ачу болор, балам. Кандый эрыс jок салымду кижи сен. Кӧрбӧй атанзам торт…

 Энем ыйлабады.

- Меге санааркаба. Албаты болужар. Кӧдӱрип койор. Jаш jеткен де канайдар. Jаҥыс кижиге улус, карын, болужып jат. Jакшы jӱреримде кийнинде jаҥыс балама улус кӱӱндӱ болзын деп, канча той- jыргалга болушкам, канча ачуны кӧдӱришкем. Албаты оны ундыбас.

… Тӱн ӧтти.

Эртен тура болуп калды.

Jаҥы кӱн чыкты.

Энем база бир кӱн jӱрер салымду эмтир.

 

… База бир кӱн ӧтти. Мени jердиҥ ӱстине jаҥыс саҥ башка сакылта тудуп jат. Энем кей амаду деп айткан. Байла, чын болор. А Бористи кӧрзӧм: jӱткип ле jат, jӱткип ле jат. Ондый кижини бистиҥ улус баалабас ийне. Качан бир ады тӱҥей ле угулар. Jе ол тужында бис болбозыс. Мен база jакшыны амадап ла jӱрӱм, сакып ла jӱрӱм. А jӱрӱм дезе ӧдӱп ле jат, ӧдӱп ле jат, ӧдӱп ле jат… Сениҥ jакшы да jӱрериҥ керек jок… ӧдӱп ле jат…

 

Алтайына айдынганы.

О-о-о, кайран алтайым, кайран Самарган туум, Бошту туум,  Межелик туум!

Jӱрӱм ачузына чыдашпай алкыш сурап келдим алдыҥа. Jажара тӱшкен эдегиҥде, корымдай аккан ак-сӱт аржаныҥ бажында jаш бойым эл кайкаткан буурыл башту, эки кӧстӧҥ тамчы тӱшпес кургаган отурым. Эки колым jерим сыймайт, эки кӧзим jӱрӱмди jетире jӱрер кӱч сурайт.

Амырын, алтайым, боро таҥда кӧгӧргӧн кыртыжыҥда отурарымда. Бис экӱдеҥ ле экӱ.

Э-э, кайран алтайым, бу ла jаткан састы кечире салдым ойнодып, канча кире jӱгӱрткен jогыҥ ба, бу ла ылгый чибилӱ аралдыҥ jаказына jаан от салдырып, jаш jӱректи кӧкидип, канча таҥга ойноткон jогыҥ ба, кара jаҥыс энемниҥ jӱрегин сӱӱнчиле толтырып, бу тайга jериҥле омок басырган jогыҥ ба. Ол бала ырызымды салымыма салбай, кайда эттиҥ, кару алтай!

Кайран энемди эдегиҥе экелип, кара тобрагыҥа чектеп салдым. Эрте jаста алкыжыҥ берип, будында турган боро талды jайылтып тур. Алтайына быйанду барган.

Jаҥыскан арттым jуртымда. Ӱйедеҥ ӱйеге энчилеп келген эргиш кабай – куру туру толыкта…

Канча jаста балкашту jолыҥды ӧрӧ кармактангам. Jелечи болуп, уйа тартайын деп… агашту-ташту тайгаҥга… Келишпеди…

Айдынып алайын, jерим! Ӧзӧктӧ jуулган шыралу коронды бого тӧгӱп  салайын, кара тобрагыҥ улус кӧзинеҥ jажырып койзын.

Сеге тайанган эки колым бу таҥга jетире иштеҥ ӧскӧ кӱн кӧрбӧгӧн, jӱрегим дезе jарааш сӱӱш сакып, ырыс санап jӱрген. Бу тымык таҥда, бу ару чалында, сениҥ алдыҥа отурып, акту сӧзим айтсам, алтайым, - бир jаманым jетпеген. А тӧртӧн jаштыҥ кажы ла кӱни – тартыжу болды.

Бу ла туулган jеримнеҥ jайалта алынып, jурукчыныҥ мактулу салымын кӧстӧп, мӱркӱттий учуп чыккам. Искусствоныҥ бийик туузына jедип-jетпей, мӱркӱдим канады чылап, jолым ӱзӱлип калды. Jӱрӱмниҥ кижи ченейтеп чыбыгы мениҥ санаамнаҥ кӱчтӱ болуп, jеҥип чыкты.

Эмди канчыйан jӱрӱм арткан. Кандый да болзо, jӱрейин деп, алтайым. Ӧлӱм бойы келер. Jӱк эмди jаманды бойым сурабайын деп.

Эки кӧзим эмди неге сӱӱнер? Сеге, алтайым, сеге, jерим. Jажыл-кӧбӱ jайда тайгадагы тегерик кӧлдӧриҥ jарат кырыла теҥ толуп чыгар – jаражына сӱӱнип jураарым, туку тайга тӱбине аржандап jӱрген улус чокту чечектердиҥ ортозыла некей тонду jорткылап келетсе – сӱӱнип jураарым. Иштеерим… иштеерим… Бу, байла, сенеҥ тудунып jаткан сок jаҥыс тазылым.

Кайран алтайым, туулган jерим, бир алкыжыҥ бер! Бир jакшыны кӱӱнзе. Энем мында, айлым мында, мӧҥкӱӱм мында… ончозы мында артар.

Кӧзимниҥ jажын да кӧрдиҥ, jӱрегим jайнуузын да уктыҥ. Бир алкыжыҥ бер! Бир jакшыны кӧрӱп барайын, алтайым, бир ырыска сӱӱнип барайын, алтайым.

 

 

Jас jедип келди. Кӧзнӧгим алдында сливалар чечектейт. Кӧ-ӧп  о-ок ак-кыскылтым чечектер чичке будактарда борчоктып калган туру. Мында ару, эрке, jараш. Jердиҥ ӱстине кыс бала туулып келгендий…

 

 

Тӱн. Орой.

Уч сӧзим бичип отурым.

Айлымда ол ло тымык. Jӱрек jиген тымык.  Улустаҥ jажырып, jӱрек тӱбинде тӱӱген сагыжым база бӱтпеди. Бозогомо сананган ырыс конбоды. А кижи ӧлӧрдиҥ ӧлгӧнчӧ ичинде иженчилӱ jӱретен эмтир. Мен де, байла, анай jажаарым.

Салым ачузын туйукка кӧдӱрер деп карып калдым. Койу чачы белине jайылган, коо буттары бийеде ойногон сӱрлӱ кысты эмди Ырысман таныбас. Мен де сени таныбазым. Jылдар чырайыҥ ӧчӱрип койды.

 

Ол ло тӱн. Таҥары jуук.

Ойгоноло, уйуктап болбодым. Бичип jадым.

…Бу ла киреде кандый да карыкчал базар болды. Jанымда болгон улус кӧзиме кӧрӱнет. Мени сӱӱбеген эмес. Чыннаҥ ла болгон ийне. А мен дезе ӧскӧ кижиниҥ кӱӱнин баалап билбегем: каткы  болгон, тыҥзыныш болгон, электеш болгон. Кижиниҥ кыйналып айткан акту  сӧстӧрин неге де бодобогом. Оноҥ эжерин jылыйткан агуна куштый, jӱрӱмниҥ талайында jаҥыскан jӱзер болдым. Байла, ар-бӱткен менеҥ ӧчин алып jаткан.

Jок, jок, jок! Jӱрӱмим мыайып тӱгенбес учурлу. Бир бӱдӱн jӱрӱм – бир сӱӱнчи jок канай божойтон. Ар-бӱткенниҥ анайып jайаар учуры jок.

 

Ол ло кӱн. Эртен тура.

Туу кийнинеҥ jаҥы кӱн чыкты. Салымымда база jаҥы кӱн ачылды.

Бӱгӱн Борпонго барар сӧзим бердим. Былтыр кӧӧркий jуртына jеткер тӱжӱп, эки jаш балалу ээн турада артып калган… Ачуга кижи сырныгып калтыр: эки кӧс jерде – баш кӧдӱрбес, эдер-тудар кӱӱн де jок. Мениҥ эжигимди эки балазына болу пачкан болбайсын.

Албатым бала кижи корогон jуртка конбойтон деп айдатан. А мен барып jадым… айса болзо – ырызым мында… Айса болзо – ол эки баланыҥ кӱӱни тартып, ол эки баланыҥ алкыжы jедер… Jурт тӱбине jаҥыскан содойын артпадым, эне. Энчилӱ jуртым таштап, jӱрӱп jадым… Эмдиге jетире эжигм ачып, ак чечектер кирбеди… Сакыбайдым…

Jӱрӱмим тӱгенип, коштой jатсам, эне, тӱҥей ле кемниҥ де колы ак чечектерди бажыма салып койор… jаҥыс ла ак чечектер jаҥыс ла ак чечектер…

1976 – 1985 jj.

Горно-Алтайск

 

 

КУУЧЫНДАР

 

 

КӦГӦЛ МӰРКӰТ УЙАЗЫ

(Албатыныҥ кеп куучынына тайанып бичиген сана-куучын)

 

Экинур jурттыҥ  иштеҥкей

                                                  эл-jонына учурлалган

Jайгы таҥ адып jаткан. Карарган jылым кайалардаҥ ла агын суудаҥ соок эзин согот. Сууны кыйкай барган узун, чичке ӧзӧктиҥ бажында эки кереге айыл боророт. Айландыра не-неме шык ла эткен. Jер амырап jаткан.

Бу ла ӧйдӧ бу ла ӧзӧктиҥ кӧс кӧрӱп jетпес алтыгы учында коркышту jаан jурттыҥ арткан-калганы кечеги jууныҥ кийнинде туманныҥ чыгына алдыртып, бырыксып jаткан. Арткан-калган ас калыгы ак jердеҥ качып, jыш-койу аркада конуп jатты. Ӧлӱ-ӧлӱ тымык.

Jурттыҥ jанында коркышту ӧскӱр кырда сок jаҥыс мӱркӱт уйаланган. Jурттыҥ улузы оныла качан да урушпаган. Байлаган. Бу jердиҥ ээзи дежетен. Ӧҥи ле учун. Мӱркӱт бастыра бойы килиҥ-кӧк болуп бӱткен. Кӱнниҥ чогына чек мызылдап отурар. Бу мӱркӱт теҥериниҥ ӧҥин алынган дежетен. Кезикте ол узак-узак ӧйгӧ jылыйыпкалатан. Сууны ӧрӧ лӧ ак мӧҥкӱлер уулу учар. Улус оны теҥери кычырган деп санангылайтан.  Мӱркӱт jурттыҥ ӱстиле кайыбайтан да, jуртка табарбайтан да.

Эмди таҥла кожо кӧгӧл мӱркӱт jурттыҥ ӱстин дӧӧн учуп тӱшти. Карара кӱйӱп калган, бир тынду немее jок jурттыҥ ӱстиле кайыйт ла кайыйт, кайыйт ла кайыйт. Оноҥ ойто уйазына учуп чыкты. Бут бажына тур-турала, уйазын кӱчтӱ тырмактарыла jара тартып, кайаны тӧмӧн быркырада чачты. Эки оос акшып-акшып ийеле, ӧзӧкти ӧрӧ бороргон айылдар уурлу учуп ийген.

Салымды коркышту бу jурттыҥ мында тӧзӧлгӧни удай берген. Мында бойын агуна деп аданган jаҥыс ла уч калык jуртаган. Алдында бу калык кырлардыҥ эдегинде сӱреен элбек jерлер ээлеп, сӱреен арбынду jонду jаткан. Эр улузы темир согор ус бӱткен, ӱй улузы кийис базар ус бӱткен. Кобы сайын кӧс кылбыгар сӱрлӱ айылдар туратан. Jаткан алтайы быйанду болуп, ак малы jажыл jалаҥга кар тӱшкендий кӧп jадатан.

Jанында jаткан калыктарга оз баштап агуна уктыҥ ус магы jайылган, оноҥ аргалу магы jайылган, оноҥ jер байлыгы jайылган. Мак бажында агуна jетире jуу кирип, коркышту чак башталган. Jылдар туркунына тартыжуга калык корогон до, тӱреген де. Арт-учында бир jуртча jон арткан. Бу тушта ук  бажы калыгын качырып, кырлар jаар кӧчкӧн. Амадап келип jаткан jери коркышту капчал кырлардыҥ ортозыла чӧйиле барган jаан кӧлдиҥ jарады болгон. Мынаҥ бу ӧзӧк башталып jаткан. Ӧзӧк бажы ак мӧҥкӱлер туйуктап туруп койгон, алты jанында кӧс кӧрӱп jетпес кӧл, кӧлдиҥ эки jарадын ӧрӧ ат туйгагы токтобос jылым кайалар келген. Jетире качан да мал туйгагы баспаган. Бу jерге jаҥыс ла jайгыда jедер аргалу болгон: алдынаҥ ӧрӧ кӧллӧ келер эмезе тайга ажар. Тайгазын jайгыда да атту кижи ажып болбос: алдынаҥ ӧрӧ кӧрзӧ, баш айланар бийик, кырдыҥ ич jаны jулдама тас таш, jаан куш уйа да  тартпайтан. Оныҥ учун ӧштӱ келзе де jылдыҥ ичинде jаҥыс катап келер. Jе уктыҥ бажы бу ӧзӧккӧ ажатан соок jаҥыс jажытту jол билбес. Оныҥ учун кар тӱшкелекте деп, тӱни-тӱжи келип jаткан.

Jаҥыс ла кӱскери jай эки кырдыҥ ортозында кошту ат ла ӧдӧр кызыктаҥ ӧдӱп, ӧзӧкти тӧмӧн тӱшкен jаан сууныҥ jарадына jурт тӧзӧгӧн. Jыл чыгып, келер jайда ук бажы тогузон беш jажы кирип, jада калган. Ордына эки уулдыҥ jааны арткан.

База ла ӧзӧр салымду болуп, агуна ук корболоп ӧскӧн, ак малы сууныҥ бу jарадына батпай, ӧзӧктиҥ ол jанына кӧчкӧн. Jе былар келерде, jаҥыс болгон мӱркӱт jаҥыс ла боцы jӱрген.

Агуна уктыҥ коркышту кырдырган шылтагы – бакпазы болгон. Канча jылдардыҥ туркунына бир кижи олjого кирбеген, агуна угынаҥ бир кижи кемге де кул болбогон. Оныҥ учун бакпасты бактырган макка чыгарга, торолоп jаткан чӧлине мал jӧӧргӧ чӧлдӧҥ кара кара черӱ келген. Кӧлгӧ jедип турганча, соок тӱжӱп, камыгы бойы кырылган, кӧлди кечип келгенин агуналар кырып койгон.

Экинчи jыл кӧл бийи коркышту jакшы jепсеген кӧп эмес улус ийген. Олор эрте jайда кӧлди бир королто jогынаҥ кечип чыккан. Бу чакта агуна уктыҥ эр улузы коркышту корогон, jе чӧл бийине jаҥыс та кижи jанбаган.

Агуналар jерин таштап, база ла кӧчкӧн: там ла бийиктей, там ла капчал jаар.

Ӱчинчи jылда анаҥ астап, мӱркӱт уйалаган кырдыҥ эдегине келген. Мында агуна ук ойто ло токынаган. Канча-канча jылга калыгы коробогон.

Бу jайда чӧл калыктарын колгот уткан, чӧл бийи деп байлап адаткан каан ойто ло агуна укты олjолойло, мал-ажы сула экелип кулданар деп, jуучылдар jакшызын ийген. Олjого кирбей удурлашса, ӧзӱп чыгар тазылы jок этире кырала, jаҥыс малын айдап келзин jакарулу баргылаган.

Агуна уктыҥ бажы – буурыл башту ӧрӧкӧн – кӧзиниҥ jажы ӧмӱрине тамып, барjок улузын jууп, мал jакшызына миндирип, калганчы катап jууга чыккан. Бӧс тонду боро черӱ jолдо коркышту кыйналып келген  учун, баштапкы кӱн эмеш кырдырып, jуртка jууктап болбогон.

Ол кӱн караҥуй киреде ле, толу эр кижи башчызыныҥ мӧҥкӱзин сыраҥай ла кайаныҥ алдына jажытту jууп койгон. Оноҥ олор башчыныҥ бир айлу уул балалу келдин атка миндиреле, балазын кучактандырала, jакшы аткак минген эки эрле кожо jажытту атандырып ийген. Кийнинеҥ эки кереге айыл коштогон аттар jединген эки ӱй кижи барган.

Экинчи кӱн jуулашкан соҥында башчы уйазынаҥ кижи артпаган. Jакшы ок-тарыла jепсенген чӧл-jуучылдар кӧл jарадына кырдырган ӧчин алып, угуналар ӱстин дӧӧн бастыра кӱчиле келген. Jурт корыган камык улус jердиҥ ӱстин чапкан ӧлӧҥдий бӱркеп ийген. Кырлар jажырган агуна jурты айландыра агаш-тажыла кожо кӱйӱп чыккан.
Ӱчинчи кӱн
jуулашкан кийнинде агуна jуртыныҥ бырыксып jатканы бу…

Мынаҥ качып барган кӧгӧл мӱркӱт бир де jерге отурбай учуп барала, балалу айылдыҥ эжигине табышту тӱшкен. Сергееде отурган улус туруп чыккан. Эжик ачыларда ла, мӱркӱт тӱрген учуп чыгала, саҥ ӧрӧ болды. Мӱркӱт ойто jерин дӧӧн, ӧзӧкти тӧмӧн учпаста, балалу келин ыйлап ийди.

- Абакай, Слер озо атаанар – деп, эр кижи келинди атка миндирип, балазын кучактандырып береле, озо jорттырып ийди.

Тӱрген-тӱкей jуунала, кийнинеҥ арткандары меҥдеди. Бу тӧрт кижи агуна уктыҥ тӧзин ӧлӱмнеҥ качырып апарып jаткан. Бу уул баланыҥ тыны олордыҥ кажызына ла недеҥ де балу, недеҥ де бийик.

 

Бу ӧйдӧ ӧзӧккӧ туман тӱжӱп, шык ла тура берген. Агуналарда толу эр улус ла сок jаҥыс он беш jашту уулчак арткан. Олор туман койый ла берерде, бир де табыш jогынаҥ бир канча ӧштӱниҥ тынын кыйгылап ийген. Ӧлӱм кӧргӧн ат шокырала, тидиреде ӧзӧкти тӧмӧн болордо, ӧштӱ бут бажына туруп келген. Бу тушта байагы улус артканын алганча башчы ӧткӧн кызыктаҥ ӧдӧр деп качып барып jаткан.

Туманда олор ырап та алган болзо, кызыкка jетпеген. Тӧртинчи кӱнде ӧзӧктӧ агуна угынаҥ кижи артпады.

Агуналар чӧлдӧҥ келген улусты алдында ла боро деп адайтан болгон. Бу да тушта бороныҥ боро тобрагына барганча деп, удура чыккылаган.

Кӱн айазып каларда, боролор башчызы агуна уктыҥ бажы болгон ӧрӧкӧнниҥ сӧӧгин jоктоды. Эҥир киргенче бедреп тапкылабады. Айдарда ук бажы тирӱ барган деп бододы. Jе агуна угынаҥ jаҥыс кижи качып барбас деп ол jакшы билген. Оныҥ учун серенип, башчы билези jаткан бай деген айылдардыҥ ордын чачты. Мынаҥ jаҥы эткен кабайдыҥ келтейи чыккан: агашта агуна куш чертип койгоны удабаган. Агуна угы бого тӱгенбеген, ук бажы ле балалу келин качып барган деп билгилеп ийди. Тургуза ла ат jакшызына минип, jирме кире боро ӧзӧкти ӧрӧ алды.

Кӱн кырга отурганча, балалу келин аттаҥ тӱшпеген. Олор  мӧҥкӱлер алдында jыш тайгага jедерге амадап баргылап jаткан. Ол дӧӧн эки башка jол барган: мӧҥкӱлердиҥ алты jанында коркышту кату боом jаткан, ат кырлап ӧдӱп болбос, jаҥыскан jойу кижи ӧдӧр. Экинчи jол: сууны кечип, ол jанында элбек jаратла барар. Былар экинчи jолло барар деп келгилеп jаткан.

Кӱн кырга отура берерде, олор конорго тӱшкен. Мынаҥ боомныҥ учы кӧрӱнип турган. Караҥуй jерди алып ла ийерде, коркышту арып калган улусты уйку jыга соккон. Бу киреге jетире келгенче олор кӧгӧл мӱркӱт кожо келип jатканын бир де кӧрбӧгӧн. А мӱркӱт эмди jанында ташта конуп jатты.

Боролор сууны ӧрӧ келген. Тӱн киргенче, агуналар изине учурабаган, jаратка таҥ адырар деп тӱшкен. Мында боролор башчызы келинди ле баланы кандый да  айалгада ок тийгиспей тудуп алар деп, улузын коркышту кату jакарган, бийдиҥ акту jакарузы деп jартаган. Эр кижи арттыргыспай кӱӱн jакару jогынаҥ jарт болгон.

 

Таҥары jуук болуп ла келерде, келин улузын ойгосты. Атанар деп меҥдетти. Олор кӧндӱгерге ле jадарда, кӧгӧл мӱркӱт jанынаҥ ла учуп чыгала, ичкери караҥуй дӧӧн лӧ барды. Мӱркӱт база барып jаткан деп сескиледи: айдарда ол jерин jажына таштап jатканы бу. Улус тӱрген барар деп, эки бӧлинди. Келин эки корычылыла кожо озо jӱрӱп калды, ӱй улус кош jеҥилтип айылдыҥ бирӱзин ӧртӧп койор деп арткылады.

 

Эҥирле кожо jут келген. Кӧлдиҥ кара-койу туманы сууны ӧрӧ чыгала, таҥ  алдында шык ла тура берген. Боролор эрте таҥда турар болзо, атанар арга jок: не де кӧрӱнбес. Ас ла болзо, тал-тӱшке jетире jол алып болбос.

- Агуналарга кудай болужып jат… - казыр ӱн угулды. – Олорды эҥ бийик тайганаҥ тӱшкен агуна куштыҥ быйаныла ӧскӧн дежет. Jерине канча катап коркышту jаан мӧндӱр тӱжӱп, калыгы кырылып jадарда, тайганаҥ агуна куштар келеле, айылдардыҥ jанына уйа тарткан. Агуналар олордыҥ jымыртказыла азыранып, тыны налган. Ак мӧҥкӱнин ӧҥин алынган кудайдыҥ кужы деп укканыс. Айса болзо, агунага кудай болужып jат – боролордыҥ кезиги jалтангылай берди. Кенетийин jанында ла, кӧс  ӧтпӧс туманда jаан табыш чыкты. Боролор мылтыктарын ала койгон. Алты jанында  табыш угулды… ойто ӱсти jанында… ойто алты  jанында… Боролор туман дӧӧн сагыш jок аткылап ийген. Агаш быjырап , табыш там ла jаанап, там jууктарда, боролор деп, аайы-бажы jок аткылаган. Бу дезе чакла кожо jеринеҥ ырбап, тенип jӱрген бир ӱӱр аттар болгон. Тӱнде олор ыштыҥ jыдын алып, одуныҥ jанына  келип, конгылайла, эмди кедери чыгарга jаткан. Мылтык адарда, барар аайын билбей маҥтажып турала, ойто ло ӱӱрлежип, саҥ тӧмӧн болгон. Боролор аттарын ээртегилеп ийди.

Агуна уктыҥ башчызын, ол ук бажы билениҥ улузын бедреп сӱрӱжер деп, олор билген. Оныҥ учун не-не болзо, кырдыҥ jиктерин ӧрӧ чыгып качар деп, кырлардыҥ сыраҥай ла тӧзиле баргылап jаткан. Озо барган ӱч кижи боомго jууктап, серемjилӱ немее билдирбесте, кийниндегизин сакып алып, суу дӧӧн кожо тӱжер деп, одуланган. Эки корычы экилези туш улус: бирӱзи бежен jашты ашкан сӱреен бек кижи, бирӱзи jирме jаштыҥ ичинде уул.

Кенейте алыс-алыс адыш угулган. Улус тура jӱгӱрип, тӧмӧн кӧргӱледи: экинчи катап угулды. Jерде отурган мӱркӱт кыр jаар учуп чыкты. Эр кижи бӧрӱгин уштып, jӱзине jаба тутты.

- Абакай, агуна уктаҥ эмди алты кижи артты… - келинге агуна куш эдип jазаган jалбак алтын берди. – Ук бажыныҥ темдеги…калганчыда баланыҥ чуузына ороп койоор… Jакылта болгон.

Адыштаҥ олорды кӧп улус сӱрӱжип келгилеп jаткан деп билгилеп алды. Ӱй улусты сакыбай, арканы тӧмӧн суу дӧӧн  тӱшкӱледи. Бу сууны туштаган ла jердеҥ кечип болбос. Капчал ла бийик jердиҥ суузы, каа-jаа ла jайылып, саҥ тӧмӧн туду jок тӱжӱп jаткан. Оныҥ учун караҥуй киргелекте, атту кижи кечкедий jер таап алар керек.

 

Туман суйуй ла берерде, боролор бастыра кӱчин салып ийген: ӧксӱр jерге аттыҥ тынына келгилеп jаткан. Jе кӱн ашканча, агуналар изине тушташкылабады. Эмди эки бӧлинип, бир канчузы сууны ӧрӧ алды, бир канчузы кырдыҥ тӧзиле барды. Агуналарды ырабазын деп коркыдып, кезектей  саҥ ӧрӧ аткылап турган.

 

Атту кижи кечкедий jер боомныҥ алты jанында jаткан. Ого канай-канай jедер деп, ӱч кижи аайы-бажы jок jӱткип баратты. Бӱрӱҥкӱй ээлип келген.

Кенетийин сууны тӧмӧн уулу тарый-тарый адыш угулды. Боролор там ла jууктап келеткени jарт болгон. Эмди кийнинде улузы база ӧлтӱрткен деп, былар кайра тартынгылабады.

Кошту аттар jединген эки ӱй кижи олордыҥ ла изиле келгилеп jаткан. Сууга jедип тӱшкелекте, тӱн кирген. Кошту аттар арып, баспай барган. Арга jок, таҥ адырарга келишкен.

 

Ӱч кижи тӱн ортозында кечер jерге jеткен. Конгон. Мынаҥ амадаган тайгаларга jедерге jарым тӱш jол арткан.

- Тайганыҥ эдегине ле jедип алатан болзоос, ондо бисти не де таппас… ас боро ол дӧӧн кирбес те, коркор, тидинбес…- jаан кижиниҥ ӱни ӱзӱлип калды.

Таҥ борорып ла келерде, ӱй улустар суу дӧӧн тӱшкӱледи. Анча-мынча ла барарда, jанында арка быjырап чыкты, мылтык атты. Кийнинде аттыҥ чылбырын чечкен бойынча эки кижи эки башка качты. Jаан удабай боролор ӱй улусты кӧрӱп ийген. Кийниндегизи ыраак барбады: ады сула аркада jадып калды. Озо барган ӱй кижи сууга jеделе, jаратты ӧрӧ алды. Кийнинеҥ адыш, аттар тибирти… Бийикле келеткен боролор, jем кӧрӱп ийген карчага чылап, учкулап тӱшти.

Ӱй кижи улузына jетпезин билип, сууны малдыҥ кӱчиле кечип качар деп, ээрди алган бойынча, чылбырды колына ороп-ороп ийеле, атту суу дӧӧн калыдып ийди, бойы кийнинеҥ барып тӱшти. Чакпын атты тӧмӧн алды. Jуугында ла мылтыктар jызырай берген. Ат ичкери чурап ийди. Jе малдыҥ кӱчин агын jеҥип, саҥ тӧмӧн алып бараткан. Кижи чылбырды салып ийди.

Тыҥ ыраак барбай ат олjонына jаҥыскан кечип чыкты.

 

Эрте таҥда эр кижи jаратты кыйкай эмеш jортуп турала, баланы кучактанып, сууга озо кирди, уул келинниҥ адын jединип, кийнинеҥ киргиледи. Бу ла ӧйдӧ адыш эмес адыш, табыш эмес табыш чыккан. Алдында кижи капшай ла jаратка чыгара маҥтатты.

- Олjондо ак… бом дӧӧн… - бойы арканы ӧрӧ атты тынына салды.

 

Ат сууны jаҥыскан кечип чыгарда, боролор ойто биригип, jаратты ӧрӧ ӱч аттыҥ изиле келгилеп jатты. Коштоҥ, ӧлгӧн улустыҥ аттарынаҥ тегин улус эмес, агуна уктыҥ бажы качып барганы эмди jарт болгон.

Боомныҥ учына jедип чыгала,  эр кижи баланы ойто ло бойы тудунып, алдынаҥ басты. Келин jаҥыс ла баланыҥ кара тынына болуп эҥмектеди. Уул аттардыҥ ээрин алала, бойлорын боомноҥ куйудып ийерге артып калган. Jе бир де ээрди аларда, тӧмӧн ӧзӧктӧ тибирт эмес тибирт чыкты. Мында улус  jап ла эткен. Боролор дезе сууны бир канча удап кечкилеп чыгала, акты ӧрӧ алган. Уул ээрлерди сӧҥӱскен дӧӧн кӧмӧ чачып ийеле, аттарды суу дӧӧн ӱркитти. Мынаар ла бололо, торолоп калган аттар jерге кадалгылап калган. Уул улустыҥ кийнинеҥ jаҥыс ла чурап ийген.

Боомныҥ тӧзиле сууныҥ агыны бурылып барган. Jараттаҥ ла ӧрӧ теҥери дӧӧн чип-чике кайа чыккан. Кайаныҥ ӱстиле jаҥыс ла кижи базып ӧткӧдий, орык jол барган. Jолдыҥ ӱстиги кыры база кайа: атту кижиниҥ колы jетпес бийикле барган, каа-jаа кӧҥдӧйлӧр бар. Боомныҥ учы jабызап-jабызап барып, тайганыҥ эдегиле бириккен. Ол учынаҥ туйуктап келер деп сананза, сууны ӱстиги jанынаҥ база катап кечер керек. Jаан кижи: «Сууны олор эки катап кечпес» - деген.

Бӱрӱҥкӱй тӱшти. Кӧҥдӧйгӧ jетире эмеш ле артты. Бу ла ӧйдӧ олjондо маҥла аттар келеткени угулды. Кӧрӱне бербезин деп улус таштыҥ jиктерине jажынгылай берген. Аттар сууны кечкиледи. Оноҥ табыжы jылыйып калды.

Кӧҥдӧйгӧ кижи бут бажына туруп болбос то болзо, ӱч кижиге jайым болгон.

- Jол кӧрӱнер болуп ла келзе, Слер, - jаан кижи келинге баштанды, - сен… - уулга баштанды, - боомды ӧдӧлӧ, алты jанында арка дӧӧн киререер … мен jол туйуктаарым.

База нении де айтпай, келинге бычак берди. Келин унчукпады, бычакты кончызына сугуп алды.

Караҥуй кирди. Улустыҥ бары-jогы билдирбей барды. Кенетийин мӱркӱт учуп келди. Улус кӧгл мӱркӱтти таныгылап ийди. Ол кӧҥдӧй дӧӧн jууктабай, ачык jерге болчойо конгон. Таҥ jарып ла келерде, олjон дӧӧн уча берди.

 

Jалаҥла барган ис jок болордо, боролор башчызы кайра келеле, аттардаҥ агуналар боомдо деп билип алды. Таҥла эки учынаҥ туйуктаар деп, боомныҥ учында конгулап jаткан.

Тӱн караҥуйы суйуп ла келерде, jети кижи сууны кечеле, jалаҥды ӧрӧ барган: сууны кечеле, боомныҥ ӱстиги учынаҥ келер деп. Jер текши jарып келерде, олордыҥ бежӱзи аттыҥ кӱчиле суунаҥ чыгала, боомдогы сок jаҥыс jолго jеткилеп келген. Экӱзин агын апарып jатты.

Бу ӧйдӧ кӧҥдӧйдӧ кижи jок. Корычы уул ла балалу келин боомныҥ учына jууктажып келеткен. Экинчи корычы айса болзо, кондыра отурарга келижер деп, кӧҥдӧйдӧҥ ырабай, jолды кетеп отурган. Алты jанында jол тӱп-тӱс: кӧс jаспас. Оныҥ учун эки ката падала – jаспады.

Озо бараткан уул бурылчык jердеҥ чыгып ла келерде, мылтык атты. Удура мылтык атпады. База ла мылтык атты… Удура атпады. Келин анча-мынча удап, бурылчыкка jедип келеле, адады… Ӱн угулбады. База адады… Табыш jок. Балазын jерге салып, кайага jӧлӧй отура тӱшти: ойто барбас. Адыш дезе угулып ла jат, угулып ла jат.

Мыны угала, эр кижи jаҥысла jурге jада берди: jол туйук… Jе тӱҥей ле келинге канай-канай jедерге jӱткиди.

Тал-тӱштеҥ ары булуттап, бийик jер тӱрген караҥуйлап келген. Боролор албаданып та турза, сыраҥай кайыҥ jерге чыгарга jалтангылаган. Келин jаҥыскан деп олор сескилебеген. Башчызы ӱсти jанынды келеткен, оныҥ учун алты jанындагызы jакшы аайланбай турган. Jер там ла караҥуйлап, араайынаҥ jут тамырап келген ӧйдӧ боомныҥ ӱстиги учы шык эдип калды.

 

Келин jылып-jылып барала, таштыҥ ойдыгына jажынып алды. Jаан удабай немее шылырт эдип, келиннеҥ ыраак jок  мӱркӱт тӱшти. Келин коркып, балазын кийнин дӧӧн jажырып, батпай турган ойдык тӧӧн там албаданды. Удабай мӱркӱт база ла шылырт эдип, jоголып калды.

Келин карап корычылын сакып отурган. А корычылы дезе jаҥыс ла, аҥ чылап, тырмактанып, тырмактанып, тырмактанып, караҥуйда jедип келди. Келин оныҥ колынаҥ тудуп, ыйлады. Эр кижи бир де унчукпады. База ла шылырт эдип, мӱркӱт учуп келеле, келин келтейи jаар тӱшти. Ойто барбады.

Jер-алтай шык ла эдип, амырап калды. Келин бӧрӱгин уштып, теҥериле бажырды:

-  О-о, кӧк теҥери, балам тынын корып ал… Кудайым, баламга jӱрӱм бер… Сурап турум, кӧк теҥери… Сурап турум, кудайым… Базынчыкка арттырба… Кул адын адвтпа… Кӧк теҥери, эне сурап jат… эне сурап jат…

Таҥары jуукта теҥери кезектей ачылып, jылдыстар мызылдап кӧрӱнген. Кем де кӧс jумбаган. Эр кижи jер jарыза ла, келинди алганча канайып та болзо, качар деп сананып отурган. Келин jол туйугын jакшы оҥдогон.

Таҥла кожо теҥери килейе айасты, jакшы кӱн келип jатты. Келин бала чуулады, агуна алтынды чууга ороп койды. Мӱркбала табыштанза ла бажын сертес эдип кӧдӱрип, тыҥдаланып отурган. Jер jарып, немее кӧрӱнер болуп келерде, олjон дӧӧн уча берди.

Эр кижи кандый-кандый кып таап барар деп, бурылчык тӧӧн баскан, табыш чыкпаза, келинди кийнинеҥ келзин деп jакыган. Мылтык та атпады, табыш та чыкпады, келин кийнинеҥ барбады.

Кырлардыҥ кийни казырап, кӱн чыгып келеткен, бала таштыҥ ойдыгында амы-ыр шулурып jатты. Келин кӱн дӧӧн баштанып мӱргиди:

- Кайран jер, кайран алтай… балам тынын корып ал… алтайыҥа алып кал… агару эдине ӧштӱ колын тийгиспе… Ук тазылын ӱстирбе… Сурап турум… Сурап турум…

Келин jер-алтайдаҥ алкыш сурап, jер дӧӧн эки алтын сыргазын чачты… оҥ колында алтын билегин уштыды… тулуҥдарында балу таналарын, jинjилерин чечип, jерге салды… Jаҥыс ла оҥ колында Ук бажыныҥ эне кижизин керелеген алакалу алтын jӱстӱк артты.

Кӱн чыгып келди. Келин балазын jайкап туруп, эркелеп туруп, узак-узак эмизип отурды. Мӱркӱт олjонынаҥ кӧндӱре учкан бойынча, келинниҥ чике ле ӱстинде кайа-ташка тӱшти. Тымып калды. Боомныҥ ӱстиги jанында адыш чыкты, алыс jер дӧӧн таштар тӱшти… Барган кижи тынып алып, кайра келеткен.

Келин балазын коркышту jазап чуулады, УК темдеги агуна алтынды суу дӧӧн чачып ийди: керде-марда тирӱ артса, кем де Ук бажы деп билбезин деп. Оноҥ балазын ойто ойдыкка салып, бӧрӱгин jастап берди. Бойы боролорго удура чыгып, баланаҥ куйудып апарар деп, коркышту меҥдеди. Ӧлтӱре атпай, олjологодый болзо,  бычак белен болзын деп, кончында бычагын койнына сугуп алган.

Анча-мынча ырай берерде, ӱстинеҥ бала дӧӧн кӧгӧл мӱркӱт учуп тӱшти. Бала jаткан ойдыкты айланды ла айланды, айланды ла айланды. Санаазы ла баллада. Келин коркып, бала дӧӧн болды. Мӱркӱт эмеш кӧдӱрилип чыгала, jабызай тӱшкен jерде, баланы алганча, кайанаҥ шылырт эдип калды… Келин бир ле кӧрзӧ: мӱркӱт кӧндӱре ле одоштой кырлар дӧӧн учуп баратты. Jе мӱркӱт jалаҥды кечире учала, бийиктеп-бийиктеп-бийиктеп, ак мӧҥкӱлер дӧӧн бурыды. Келин кӧгӧл мӱркӱт баланы ӧлӱмнеҥ качырып апараткан деп сезип ийди. Мӱркӱт ыраганча мылтык адар болор деп, коркышту коркыган бойынча, бурылчыктаҥ эбире согуп, ак jолго чыгып келди. Ыраак эмес алты jанында куу кайаныҥ jиктеринеҥ карарыжып улус кӧрӱнди. Мылтык атпады. Мӱркӱт теҥериде кара jаҥыскан карарып, ырап ла баратты.

Ук бажыныҥ кара jаҥыс корычылы кӧрӱнбеди. Jе кеин ол бу ла jуугында деп билген. Арткан-калган jакижиге айдып койор деп, калганчыда кожоҥдоды:

 Алтайым суузы соолзо,

Jарады калар jомрып.

                                  Ада угы корозо,

Тазылы калар кайып.

Jаан кижи келинниҥ кожоҥын оҥдоп ийди. Теҥериде бараткан кушты кӧрӱп, ыйлады. Уур шыркалу jаткан.

Мӱркӱт мӧҥкӱлер уулу барып ла jатты, барып ла jатты… Келин кӧрӱп ле турды, келин кӧрӱп ле турды.

Мӱркӱт jӱк ле карарып кӧрӱнер боло берерде, бычак кӱнге мызылт ла этти: келин jолдо кӧрӱнбей калды. Корычылы кийнинеҥ…

 

Кӧгӧл  мӱркӱт канча тайганы ажып, ӱчинчи кӱн учуп баратты…

 

М ары jанында элбек-элбек ӧзӧктӧр jаткан. Бир ӧзӧктиҥ бажында сок jаҥыс айылдаҥ ыш чыгат. Агаштардыҥ кӧлӧткӧзи сайын, ак таштар бодырайта тӧгӱп койгондый, койлор тебеелейт. Айылдыҥ кӧлӧткӧзинде ӱй кижи ак-буурыл тулуҥдарын jазып, бажын тарап отурды. Эр кижи агаштар jыгып, айылдыҥ алты jанын туйуктап jатты. Jирме jаштыҥ ичинде бойлу кыс айылдыҥ эжигин кайра салып алып, кире-чыга иштенип jӱрди.

Бу тушта мӱркӱт ӧзӧкти ӧрӧ аайы-бажы jок учуп келетти.

Саҥ башка табыш угуларда, улус тӧмӧн кӧргӱлеген: чике ле олор jаар кандый да куш келетти.

- Бу тегиндӱ ле эмес – деп, эмеген кӧзин албай, сакып турды.

Мӱркӱт учуп jеделе, айылдыҥ ӱстинче бир катап айланала, эжик алдына тӱшти. Тӱрген ле ойто учуп чыкты. Jерде jаан немее артып калды. Улус jӱгӱрижип келзе: бала… тирӱ… уул бала.

 

Кӧгӧл мӱркӱт jерине ойто jанбаган. Ӧзӧктиҥ бажынжа кырларда уйалап, анда jакарыган. Баланыҥ чын угын бир де кижи билбеген. Кӧгӧл мӱркӱт экелген учун, кӧгӧл  мӱркӱт уйа таркаган.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КАРГАНАЙ

Jылу, кей ару, jап-jажыл. Эртен тура. Jаҥы ла чыгып келген кӱнге айылдыҥ jанында ӧлӧҥдӧги болчок-болчок чалын суу кызырап келеткен тийиҥгаттый мызылдажат.

Карганай чадырыныҥ эжигин меҥдей-шиҥдей бӧктӧйлӧ, калгаа дӧӧн болды.

- Бу jаанама база ла бараткан ба – ыраак городто института ӱренип турган jеен кыс jаҥы ла туранаҥ чыгып келген сенекте турды. Бып-быjыраш чачту, jап-jаҥы джинсылу.

- Эйе. Туку тӧмӧн Экчеш эшке jетире барып келейин деп. Jакшы кӱн болордо. Кирбееним удап калт. Кандый jаткылары болбой. Туку байа jӱрӧӧтрӧн кижи не, тен jышкыланып… тпӱк.

- Эртен тура улустыҥ айлын дӧӧн барбагар деп, слерди канчазын айдар. Бу слер канай калган кижи.

- А эрте барбай. Ӧлӧҥ чаабы ӧй болуп jат, улус ӱзе ишке jӱре берер, мен чилеп, айылда отурып турган эмес. Кижи куучындажып та болбос.

- Jаана, мындый эрте кижи айылдабайтан. Улус чаптыксынар. Тӧрӧӧн дӧ кижиниҥ айлына эрте барбас керек. Слер дезе бодоп ло бастыра деремнени айылдап jӱрӱп jадыраар. Эмди ӧй ӧскӧ, улустыҥ кӱн-санаазы башка. Эмдиги ӧйдӧ анай айылдаарга jарабас. Улус кыртыштанып jат.

- Кижиниҥ айлына кижи кирбейтен дегени ол… Мынддый jаман немени сеге кем айдып берди. Ол городыҥныҥ улузы ондый эмтир бе? Эйе, jакшыны кӧрӱп алтырыҥ.

- Jаана, культура… - кыс тӱрген jартап болбой, арай ыйлабады.

- Jок, jок, бистиҥ улус ондый эмес. Кижини чаптыксынбас, jаман кӧрбӧс. Улустыҥ алына кирип jӱрбей, куучындажып jӱрбей, jаман-jакшыны ӱлежип jӱрбей, балам.

- Ого jӱк jазап кийинип алзаар, jаана. Чек оромыжаар сӱӱртелип калтыр не, бӧрӱгеер  ӱзе кубал.

- О, кӧдӧк – Карганай, ийт куйругын туткан чылап, толгос эделе, оромыжын чыгара тартты. – Узуны коркыш, акыр, оны айла… меҥдеп турум.

- Турага киреле, jазап кийинип алзаар.

- Бош jок, ка ол jаҥы бӧрӱкти бери бер, меҥдеп турум.

Jеени тура дӧӧн кире конордо, Карганай бӧрӱгин сенектиҥ агаштарына сабап-сабап сакып турды.

- Jе канайып калдыҥ ондо, бу кӱн талтӱшке jедип барат, - Карганай чугулданып чыкты.

База эмеш болуп, кыс колына толтыра кийимдӱ чыкты.

- Эм мыны не экелип jадырыҥ, бӧрӱк ле болор, тойго бараткан эмес, апар – Карганай эски бӧрӱгин апарып салзын деп берип jадала, кӧзи джинсыга тийди.

- Бот, балам,  jакшы… узун-узун кийим кийип jӱрбей, кыс кижи эди кызаҥдабайтан… jаҥыс катузы коркыш эмтир, jе jунуп ийзе, jымжай берер болбой, кий ле, улустыҥ ӧзӧгине jӱрзеҥ, тизеҥ-эжиҥ кызаҥдабас. Айла мыны тен, карын, канай алаалдыҥ.

- Мен кайдаҥ. Энем торбок табыштырала, алды не.

- Эм бооро энеҥ торбок табыштырала, Сыргага неме алатам деп турган, бу ба? Ба, чалта-а, саду деп немениҥ ыразы кубултыр. Акыр…

Карганай капшай ла каалга дӧӧн басты.

- Jаана, jе барбазаар – Сырга чек кородой берди.

- Сен меге унчукпа. Не дегени ол… кижиниҥ айлына кижи кирбес деп. Адаҥ сырай – Карганай jыга кизирейле, деремнени тӧмӧн алды.

Бараткан барыш коркыш. Ичинде арбанып та турганы коркышту. Тууразынаҥ кӧрзӧ, та неге-неге бараткан кижи, тен jалтанчылу.

Алдынаҥ ӧрӧ суулап бараткан келиндер келеткен.

- Карганай кайда jӱгӱрип отурган?

- Туку Экчеш эшке jетире… эм айлында та jок, кӱн ӧксӧп калган… - эм оройтыган деп, бойына бойы ачынып турган.

- Кереегер бар беди? – келиндер чала кайкашты.

- Jо-ок, тегине ле… Кирбееним улап калт.

Карганай базыт бажына куучындажып jӱрӱп калды. Узун jикпе jарым кӧлӧсӧ ошкош бутка оролып-оролып, кӧкси тужынаҥ ичкери суймайа коркойып, ӧрӧкӧн сал ла jатты. Алдында карганай мындый болгон беди. Ӱч уулын ээчидип, деремнени тӧмӧн тӱшсе, тен кӧс кылбыгар келин не: узун, jаан. Эмди карыйла, там ла jабызап, там ла кичинеерип jӱрген.

Экчеш эшке jедип келзе, улус айлында: эмеен-ӧгӧӧн, келди ӱчӱ чайлагылап отуры.

- Куда-ай, Карганайым кайдаҥ кирип келт, карын. Чек кӧрӱнбей барарда, оорып эштеп калган болор бо деп те jададыс. Акыр, бу кӧрмӧстиҥ ӧлӧҥи ле когызаза, барып кӧрӱп келер деп отургам, талкан-эш эдип алып. Jе карын…- Экчеш эмеген тӱрген ле айак урды.

Келди тӧжӧк jайып, Карганайды ичкери отургысты.

- Кандый jӱреер, Карганай? Бала-барка амыр ла болбой – ӧгӧӧн чайлаган деп, айагын тура тургузып, ээр-ӱйген алды.

- Кем jок ло, амыр ла.

- Бис лӧ согужып jат – ӧгӧӧн ат эртерге чыкты.

- Мен эм немеге кӱч jедер эмес, очокты ла айланып jат. уулдар ла, келиндер ле иштенгилеп jат. Бала-барка чыдаган.

- Бойыҥ кандый jӱрӱҥ, Экчеш? Бистиҥ келин бооро сени тыҥ оорыган деп айдып барган. Jедип албай ла jаттым.

- Оҥдолгон, Карганай. Тен, баш болзын. Эм ӧлӧҥдӧп jадырым, а наайлу коркыгам, тен бу уулым балдарын да азыражып бербес болорым деп бодогом.

-Je, карын, jакшы jӱрген эмтириҥ.Акыр, бӱгӱн слерлерди кӧрӱп ийейин деп баскам  -  Карганай туруп, эжик тӧӧн болды.

- Та- ай, Карганай келерде, тен оҥду куучындашпадыс та. Бир ӧлӧҥ деп чак бар. Jе акыр,бир кӱн.Бис кем jок ло, Карганай. Слер ле jакшы jӱреер, удабай кирип бар турзаар – Экчеш эмеен чаазында ороп койгон немее берди : - Мыны jеендереерге тудуна береер.

Айылдаҥ ырайла, Карганай чаазынды ачып кӧрзӧ: конфеттер.

- Акыр, мыны ол ӧскӱс балдарга апарып берер туру – деп, jаҥыскан куучындажып, койныны бодырайта сугуп алды, меестиҥ эдегинде тӧрт кып тура jаар басты.

Келеделе, ӱредӱчи келин санаазына кирди. Айлы бу ла бараткан jолында, ыраак jок. Кӧчӧлӱ jӱретен эди: та отурганча, та кабайлу болуп калды,  та уул табып алды, та кыс. Кирип кӧрӱп ийер, кандый отурган.

Карганай айландыра jаҥы штакетникле манап койгон эки кып турага jеделе, каалгазын таппай, бир канча басты. Оноҥ ийт бар ба, jок по деп тыҥдаланды. Кыйгырды. Ийт ӱрбеди. Калганы ачып кирер дезе – ачылбас. Сыймала ла сыймала, бедрен ле бедрен. Болуп албады. Тураныҥ эжиги ачык па, сомокту ба деп кӧрӧргӧ кӱнге удура таҥдактады ла таҥдактады, таҥдактады ла таҥдактады. Jӱк арайдан кӧзи jетсе: ачык. Эм кижи чыгар болор бо деп, штакетникти кыйкай басты. Эжик шык ла. Чеден болзо, Карганай ажа берер эт, учкур башту агаштарды канай ажат. «Э-эй, балдар» - деп, кыйгырып салып, колыла jаҥып турды. Кийнинеҥ кӧрзӧ – тен штакетнике кермеделип калган чеденчи уй. Оныҥ бу ла турганын Сырга jеени кӧргӧн болзо, jиткезинеҥ акара баш jок лот удар эди.

Карганай чӧкӧйлӧ, арбанып-арбанып, меестиҥ эдеги jаар ууланды. Ондый да болзо, эки-ӱч катап кайа кӧрӱп салды.

Айылга jууктап келеле, база ла таҥдактады:

- Балдар та айлында, та jок, айса ойногылай берди бе, jааны иштеп турган болор керек. Кӧрӱнгилебейт, байла, уйуктагылап jаткан: эмди школдоп турган эмес. Та-ай, кӧӧркийлерди… салым кандый ла болуп jат.

Карганай кажаган-чеденди карап кӧрди: уйын саап, бозузын чеденге божодып ийтир, кулаштарды аjыктады: одыны арбынду, эзенге jедер, огородын карады: одоп, jазап койтыр. Иштеҥкей балдар эмтир, jе ӧскӱс кижи ӧрӧ тартынбаганча болбос деп сананып, айылга кирди. Тӧрдӧ столдо кӧп балдар ажангылап отурды. Эjези кыс печкеге jӧлӧнип алган ыйлап турды.

- Кайткан, балам, - Карганай бош турган тактаны бойы ла алып, отурды.

- Бӱгӱн энемниҥ jарым jылы – кыс араай айдала, кӧзиниҥ jажын арчып, jаанакка чай урды: - Балдарла кожо отурып, чай ичсеер.

Карганай бу балдарды канай-канай куйудып, кӱӱнин кӧдӱреле, jанар деп сананды.

- Алдырба-ас, балам. Чыдап ла калараар. Салымды, оруны канайдар оны, балам. Эм сен тыҥ карыкпа, эм сен бу балдарга эне болуп арткан кижи, балдарды санан, балам. Мынай jӱрзеҥ, оогош немелер санаага тӱжер, кыjык-кымыраан табарар. Ыйлаба, балам.

Карганай отурган балдарды аjыктап, тураныҥ ичин аjыктап, койнында конфедин столго салды:

- Кандый иштеҥкей, jакшы балдар, туразыныҥ  ичи ару, эптӱ, бозузы да jакшы, одуны да кӧп, картошкозы да jакшы бӱдӱп jат, балдарым jакшы ла jаткан эмтир.

 Эjези кыс ичинде сӱӱне берди. Карганайга база ла чай урды: эмеш отурзын деп. Jаанак баланыҥ санаазын билип ийди.

Балдар тӱрген-тӱрген ажангылап, Карганайдыҥ конфеттерин ууштангылап-ууштангылап, эжиктеҥ бурт эткилеп калды.

- А бу кандый кӧп немелер эди – деп, Карганай кийнинеҥ кӧрӱп, кайкады.

- Кожо ойноп турганы база бар – кыс куучындажар кӱӱнду отурды. – Энем божогон кийнинде слер jаҥыс ла катап кирип jӱрген болороор. Биске эмди улус та кирбей барды…

- Jе, балам, карган кижи jедип албай ла jӱрген не, ӧскӧ нени сананган болор деп.

- Адам ол ӱй кижизин дӧӧн чек jӱрӱп калды. Jӱреер ары дегенис. Быjыл сыйным сегизинчи божоткон, экӱ иштеерис, канай-канай бойлорыс  jадарыс.

- Ого jӱк кичинегин эмеш чыдадып берген болзо…

- Бис бербезис. Ондо эки балазы бар, барзын ары. Бис карындажыс бербезис. Чек кӧрӧр кӱӱним jок – кыс тижин тиштенип ийди.

- Оной айтпа, балам. Ачузы ачу ла, jе кандый да болзо, адаҥ. Айса болзо, бир кайа кӧрӧр туш болор.

Кыс бажын jайкады.

- Алдырба-ас, балам. Бу кире чыдап калган улуска не болзын. Наайлу jакшы jаткан тураар, тен кижи сӱӱнер: ӱзе ле бар, ӱзе ле jакшы… - Карганай тураныҥ ичиле базып, мактап-мактап, jанарга чыкты.

Кыс Карганайды jолго jетире ӱйдежип койды:

- Jе слер биске келип бар турзаар, Карганай. Кондыра келзеер, биске карын jакшы, jе таштабай келип бар тураар, jи бе.

- Бир кӱн кондыра  келерим, балам, а келип бар турбай, балам, jе jакшы jадаар, амыр jадаар.

Кыс санаазы jарык артып калды.

Карганай кӱн тапту изип каларда,бастыра бойы самтарап калган jеткен: топчыларын ӱзе чечип алган, бӧрӱгин келтейинеҥ когызада кийген, курын чек чечеле, тудунган.

- Пох, изӱзин, акыр эмеш jадып ийер –дейле, тойу, токыналу кижи чадырда орынга jада тӱшти. –Чек арыдым. Сырга, балдар сеге курут берип ийген, столдо.

-Jе канча айыл керидеер –Сырга jааназына ичинде кыртыштанды.

-Ӱч ле айылга кирдим. Ол бир ӱредӱчи келинниҥ эжигин чек ачып албадым.

- Кийдирбеди дезеер. Мен слерди айттым не,болгон ло улустыҥ айлына кирбеер деп. Бот, карын, бир кижи табылган эмтир – слерди кийдирбеген. База барбас болороор.

- А не барбайтан, ол jакшы келин, каа-jаа учураза, кижиле куучындажып ла турат, тен ачык-jарык. Кийдирбеген эмес, мен бойым кирип албадым, - Карганай кыйгырарда, кижи чыкпаганын jажырып ийди.

- Куучындажары бир башка, айлына кычырары база башка. Айлына эҥ jуук улусты кычырып jат… - Сырга колдорын jайып туруп, jартап баштады.

- Jок, сен меге айдып бер, ол ондый jаман немеге сени кем ӱредип jат. Ол ӱренип турган jериҥде оной ӱредип туру ба?

- Ты-ый, jаана, культура деерде… - Сырга торт jуура тартылды.

- Мен сени ондо тен коркышту ла албаданып ӱренип jаткан дезем. Бу сен улус башкаратан ӱредӱде кижи не. Кижиниҥ айлына кирбейтен деп ӱредип турган болзо… та, та канай jӱретен болбойоор, билбей турум… - Карганай колын jаҥып ийди: - Та ла та.

- Jаана, уксаар да…

- Jе ары кедери эт, болор. Бу канай тен ӧйинеҥ ӧдӱп барат. Унчукпа дейдим меге, унчукпа, Болор!

Эртен тура база ла кечегизиндий кӱн башталып jаткан. Карганай туку ла jер jарып келерде турала, уйды, бозуны ӱзе кӧрӱп, такаа-сакааны азырап, акту бойыныҥ ижин бӱдӱрип, тойу этире чайлап алала, тураныҥ эжигин ачып кыйгырды:

- Тураар, уйда саагар, мен барып jадырым, тен кӱнниҥ jаражы коркыш. Бӱгӱн тӧмӧн барбазым, бу Аjыс эшке jетире барып келейин деп… ыраак эмес, jаан удабазым. Jастаҥ бери кирбеем.

Сырга аjаланыҥ алдынаҥ бажын чыгарып, кыйгырды ла:

- Jаана, тен jазап кийинип алаар! Чек кинодо индеецтер ошкош. Кижи уйалар.

Карганай Сырганыҥ сӧзин укты: келди садып берген чала jайыҥыр кара плащ кийди, изӱ болор деп арчуул тартынды. Бӱгӱн деремнениҥ ӱстиги учын дӧӧн салды.

Аjыс эш тӧӧн баратан кыска jол эки-ӱч чеден ажыра jаткан: эки тураныҥ эжигиле ӧдӧр керек. Эбире баргажын, узагы коркыш. Оныҥ учун Каргнай кыска jолло басты. Баштапкы тураныҥ каалгазын ачып киреле, ойто буулайла, тураныҥ эжигине jедип-jетпей ле келерде, туранаэр кижи чыга коноло, чочыйла, jолло барбай, чеденди кечире  j. Карганай бойы да чочып, кийнинеҥ ары кӧрӱп туруп калды. эжикте турган таныш келин Карганайдыҥ ӱсти орто келди:

- Мыныҥ мында тозырайып калган турган немези не. Барар болзо – баратан, ӧдӧр болзо – ӧдӧтӧн. Сары таҥда тойтыҥдажып турган немезии не былардыҥ. Эмди мени ӧгӧӧн jок jаткан деп, эжигимди таҥла карагылап jӱргӱлеген не. Эм кӧрӱп ийген, билип ийген улус болорго. Сурастазам да бойым азырап jадырым, кижинеҥ курсак сурабагам…

- Карганайдыҥ эдине тийе ле берди:

- А сениҥ сурастарыҥа кем тийип туру. Ала кӧнчӧ не ажынып барадырыҥ. Бурулу учун ичегеҥ ӱзӱлерге турган болбайдар. Jакшы келин болгон болзоҥ, сен де унчукпас эдиҥ, мен де унчукпас эдим. Адаҥ сырай мени тудаалап тур, сени таппай jӱрген эдим, сен кире бала азырабагам ба мен. Адаҥ ийт бол!

- Улустыҥ тилинеҥ jалтанып турбай, Карганай. Слерди мынай айдар деп билбедим, ачынбаар…

- Мынай кажы ла кижини тудаалап турзаҥ, улус там барбай а-а. Эмеш сананар керек.

- Jастыра айдып ий калтырым, ачынбаар, Карганай.

- Сен меге тегине ле ачынба, балам. Мен кӧргӧн-уккан немени улуска качан да айтпайтам. Туку карган Аjыс эш тӧӧн барадырым.

Карганай мыны Сырга кӧрбӧгӧни база амыр деп баратты. Аjыс эш деремнениҥ чек ӱстиги бажында турган. Эки бойы ла jаткан улус: кудай балдар бербеен. Карганайдыҥ санаазында быларды кире-чыга кӧрӧр кижи бар эмес, кандый отургылары болбоой.

Айылдарды ӱзе ӧдӱп ле келетсе, бир туранаҥ табыш чыгып турар. Карганай мал-ашла куучындажып ӱренип калган кижи эм jаҥыскан турала, куучынданып jат:

- Акыр, бу айылдаҥ не табыш чыгып турган болотон. Чыдап калган кыстарлу эт, куда тӱшкен болор бо, а канай угулбады. Черӱде уулы jанып келген болор бо? Кандый jӱрӱп келген, акыр, чӱрче баланы кирип кӧрӱп ийейин.

Келзе: айылдыҥ эжигинде машина да jок, чакыда ат та jок. Чадырга кирзе – ээн. Уйын jаҥы ла сааптыр, сӱди эжиктиjанында туру. Тӱҥей ле ӧткӧн, отурган, сакыган… Кем де jок. А турада табыш чыгып ла турар. Эки кижиниҥ ӱни угулар.

- Ы-ы-ы, jарт ла былар турада кино кӧргӱлеп jат. Телевизордо эки кижи керегинде кино болуп jаткан болбайсын. Jакшы кино болбайдар, сӱдин де ш чачып ийген де. А байа ла сӱӱш болбайсын, ӱй кижиниҥ табыжы тен коркыш.

Карганай чыданыкпады. Тура дӧӧн кирди ле. Jаан сенекке кирип, тураныҥ эжигин ачардыҥ кажы ла jанында, кижи коркышту этире чыҥырала, тураныҥ эжигин кайра чачканча сенектеҥ бурт эдип калды. Кийнинеҥ: - Ӧлтӱрерим,  ӧлтӱрерим, jаҥыс ла ӧлтӱрерим…

Карганай санаа jок коркыган. Сенектеҥ учканча чыгала, каалга дӧӧн барбай, отургызып койгон картошконы ӧрӧ алган. Койу картошконы капшай канай ӧдӧт. Эзирик ӧгӧӧн ӱйин таппай калала, кара jерди айланып келзе: картошконыҥ учында кара плащ jайылып бараткан.

- А-а, ыжо кайда барып jат, мени jетпес деп пе… - ӧгӧӧн картошко дӧӧн кире ле конды.

Карганай тӱргендеген бойынча чеденниҥ ары jанына барып тӱшти. Кийининде тен айу ошкош немее аймаштап кел лее jат. Тура jӱгӱрген jерде,jанында айыл дӧӧн лӧ салды. Кыйгырайын дезе: бу jуугында кижи кӧрӱнбес. Кийнинде немее айткылап туруп кел ле jат. Экӱниҥ ортозында толу ла алтам артарда, Карганай тура тӱшти:

-Араjан ол барат… Араjан ол барат… -деп, туку jалаҥда бараткан ӱй кижи дӧӧн бодоп ло кӧргӱсти.

Ӧгӧӧн jаба jедип келеле, танып ийди, эпjоксынды:

- Араjан база мындый плащту… арчуулду ошкош эди. Бу слер тураар не, Карганай. Jе бир jаманым таштагар,  эjебис.

- Алдырбас, алдырбас, jе jаан, jанӧӧр – бойы дезе капшай ла бир айыл дӧӧн кирер кӱӱндӱ.

-Jе билбей калдым былар…

-Jан, jан, jанӧӧр, мен бу айылга jетире келгем –jуукта айыл дӧӧн болды.

Ӧгӧӧн куучындана –куучындана jанды. Карганай кайдаҥ айылга кирет:  Кара плащты уштыган, тӱре туткан, колтыктанган, jанган.

-Jаанам бӱгӱн кандый капшай jанып келт –Сырга та не де болгонын сезип, ичинде каткызы келди.

Карганайдыҥ кородогоны коркыш: плащты орынныҥ кийнин дӧӧн кептей чачала, арчуулын кийнинеҥ чачала, бойыныҥ эскизин кийип, чеден jаар басты: «Кижи ле jок болзо, мал да кӧрӧр неме табылбас, кӱн туку кайда» -бозуны чыгара сӱрди.

Эртенгизинде кӱн Карганай айлында ла отурган.

База тӱн ӧтти, база ла таҥ атты, база ла эртен тура болды. Карганай токтодынып болбоды. Сок ло jаҥыс айылга барып келейин деп, деремнениҥ ичиле салды ла. Айла чын ла, jолы кӧндӱре ле.

Jедип келзе: кжи jок. Айлыныҥ jаны да ээн. Карганайдыҥ санаазында jама-ан болуп калды: «Бу балдар канайткан болотон, кадык-кабыр, jаш улус. Кандый jакшы jурт болгон эди: айлына кирип барзаҥ, амыр, эки бойы эптӱ. Сӧӧги jаҥыс келин болгон, кижини эjебис ле деер. Jе бир чак тӱштир, чачылып бартыр. Мындадаҥ кӧрӧтӧн немени» карганай сезип те турза, jартын угарга jанында айылга кирерге басты.

Эжиктиҥ jанында ӧлӧҥгӧ ӧдӱгиниҥ балкажына jыжып jатса, чадырдаҥ саҥ башка табыш угулган: кижиниҥ jӱреги чочыыр. База ла улус согужып jаткан болор деп, Карганай чеденнеҥ чыга ла кон. Чадырдаҥ база ла кандый да немее угулды: баланыҥ ӱни аайлу, кижи оҥтогон аайлу. Карганай тыҥдаланып турала, jок, ыраар деп сананды. Келип-келип jадала, jӱреги jимирт эдип, токтой тӱшти: акыр, ол чадырдыҥ эжигин ачып кӧрӧр.

Jӱгӱргенче келеле, эжикти ача ла тарт – очоктыҥ jанында бала кӱйӱп jат… Ӱн чыкпай, тылымзырап калган. Jаанак баланы тутканы бойы да билбей калды.  Бир ле кӧрзӧ: баланы куба jылаҥаштап алган тышкары турды. Аайы-бажы jок кыйгырды: улус келзин деп. Кижи кӧрӱнбеди. Деремнениҥ ӧзӧгин дӧӧн jӱткиди: кыйгырат ла кыйгырат. Удабай анаҥ-мынаҥ улус jӱгӱрижип jетти, баланы алганча больница ла баргылады. Карганай ойто айылга келди: кижи jок. Сакыды ла сакыды: кижи jок. Бала от тӧӧн ӱсти jанында орыннаҥ келтир. Канчазын отурар, jанып ийди.

Бир ай ӧтти. Улай-улай jааштар болуп, Карганай jаткан. Сырга jеени база айылда. Кенете чадырга тудунчакту ӱй кижи кирди. Jаанак шыгалап танып турганча, эжикте ле ыйлай салды:

 - Куда-ай, Карганай ӧрӧкӧн, алкыш болзын слерге,  балам тынып алдаар. Чек нени айдарын, нении берерин таппай турум. Балабысты кече экелип алдыс, эм алдырбас, базып jӱрӱ. Бӱгӱн ӱч jажы кирди, кӧстиҥ чогын экелдим, Карганай, - ӱй кижи jаанактыҥ койнына арбынду кара килиҥ салды, - кӧстиҥ чогы болзын, Карганай.

Сырганыҥ кӧзи jалтырт этти: меге костюм.

- Jо-ок, балам, алкыш та айдып келгениҥ jакшы, - килиҥди ойто берди, - jаш кижи бойыҥ эдин. Алып jан, балам. Карган кижи оны кайдатан, курсагы ла тойу болзо, болор.

Ӱй кижи килиҥди ойто ло Карганайдыҥ койнына салды.

- Амадап алган немее эмтир, амадап кийзин деп jакып jадырым – jаанак катуланды.

Сырга jааназына килиҥди алаалзын деп, имдеди ле имдеди. Jааназы кӧрбӧӧчи болды.

- Та-ай, айса нении берейин, Карганай… - кижи торт санаага тӱшти. – Jе айса айылдазаар, Карганай. Эм ле кожо бараактар.

- Сен оны сананба да, санааркаба да. Алдырбас. Карган кижини адып ийет оны. Jе бир кӱн барарым, сакыгылап отураар – деп, Карганай келинди мекелеп, каалганаҥ чыкканча ӱйдежип койды.

Кайа бололо, Сырганы ус сабарыла кезетти: - Адаҥ сырай бӧскӧ jетпей тур.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

БАЙРЫЛАЙ

Боро кумагы буркураган jол, суучак чылап, кырлардыҥ келтейиле ичкерлеерде, кырлар там ла jабызап, jер там ла элбеп, ээнзиреп барадат. Ташта маралычак кыскылтым бӱрлерин эрке jайып, jолычакла кунукчылду эзендежет, тожыла дезе jиилегин кактайт. Jолычак кӧӧркий кайра болот, эбире согот, ол кубакай чӧлгӧ jедерге капшайлайт. Куу туманын артырып, ак маҥдайлу машина jиит кысты солун алтайга jетирерге меҥдеп барадат.

Кыска чачту бажын кӧзнӧктӧҥ чыгарып, кунукчыл ээн jалаҥды кыс соныркап, аjыктайт. Jука чачын jылу эзин элбиредет, jе кыстыҥ jӱреги неге де кунугат. Тегенектӱ jыраалар да, торко бӱрлӱ теректер де, тегерик кичинек кӧлдӧр дӧ, jӱзӱп jӱрген боро ӧртӧк тӧ Байрылайды соныркажып кӧргӱлейт.

Автобус чӧлдӧги jуртка jедип келди. Байрылай чеп-чек тӱжӱп, jурттыҥ ортозы jаар араай, айландыра аjыктанып басты.

Кӱндер ӧтти. Бир кӱн эҥирде Байрылай сууга барды.

Jабыс jаратту сууныҥ ӱстин алтын ӧҥдӱ jалбрактар туй бӱркеп ийтир. Суу кӧгӧрип, jалбрактардыҥ ортозынаҥ анаҥ-мынаҥ карап турды. Байрылай кӧнӧгин тудунып алала, сууны аjыктап, jаратка узак туруп калды. jаан кара кӧстӧриниҥ ырысту каткызын сары jалбрактар бойлорыла кожо ырада апаргылайт. Jаратты чӱмдеген боро талдыҥ jука, шылырууш jалбрагын чӧлдиҥ соок эзини кыстыҥ будын дӧӧн тӧгӱп турды. Кызара кӱйӱп калган бийик jар койу кумагын эдеги jаар тӧмӧндӧдӧ эжет.

Байрылайдыҥ сагыжына кичинек тӱнӱктӱ чадыры, аркада ээлип калган кызылгат кирди. Кенетийин кыстыҥ jалбрактарла кожо jӱгӱре берер  кӱӱни келди. Jе Байрылай jаратка jабыс отурып, колыла сууны араай эжет. Jӱзӱн ӧҥдӱ чечектердиҥ баштары, jалбрактар, ӧлӧҥдӧр оныҥ кичинек колына табарып-табарып ӧткӱлейт: «Канайып отурган кызычак» - деп, угулбазынаҥ шымыраныжат. Кыс каткырат, jе jӱреги кунугат, кыс кожоҥдойт, jе ӱни угулбайт.

Jалбрактар, кӧӧркийлерим, бу кожоҥымды алтайыма jетиригер. Байрылай комыдалду кожоҥдоды:

Ак jалаалу бӧрӱкти

Алып, тудуп кийерим.

Ак чечектӱ алтайга

Айттыргандый барарым.

 

Кӧк jалаалу бӧрӱкти

Кӧрӱп, тудуп кийерим.

Кӧп чечектӱ алтайга

Кӧӧргӧнчӧ барарым.

Ӱлӱш jалбрактар кыстыҥ кожоҥын тамырларына бектеп сугуп алып, меҥдебей, элбек jалаҥды ӧдӱп баргылап jатты.

Кыс сууны айлына экелип, чай асты. Jе кажы ла алтамы ого кунукчылду кожоҥ айдат. Байрылай иштенип койоло, серӱӱн, ару кейле тынарга тышкары чыкты. Ары-бери баскындап jӱреле, тураныҥ келтейинде кажаганча чыгып, боромтып калган кунукчыл ээн кӧлди аjыктай берди.

Ыраакта, сӱрекей ыраакта, мӧҥкӱлердиҥ баштары караҥуйды ӧткӱре агарыжат. «База ла кӱс келген, база ла чечегим кургап ӧлӧр, база ла кем де кӧӧркийин ӱредӱге ӱйдежип, комыдалду кожоҥдоор» - деп, байрылай jаҥыскан куучынданып турды.

Кенетийин суу jанынаҥ jиит ӱндер угулып келди:

 Торко сынду тайганы

Ажарымда jаражын.

Тегерик кӧстӱ бу кыска

Туштап келген ырызым.

 

Мандык сынду тайганы

Кӧрӧримде jаражын.

Кара кӧстӱ кӧӧркийге

Jолыгып келген ырызым.

Jииттердиҥ кожоҥы, чурананыҥ ӱни кумактыҥ койу тобрагына шиҥип тургандый. Кем де комыс ойнойт. Jаҥы ӱренип турган ошкош. Комысты ӱни ӱзӱктелип, ӱзӱктелип Байрылайга jӱк арайдаҥ jедет. Ол, байла, Сайрал. Сайралды мен jаҥыс ла катап, jалаҥга ӧлӧҥ jууп турала, кӧргӧн эдим деп, кыс бойында сананды.

Тегерик ай тоголонып. Согонолу кырдыҥ ары jанынаҥ чыгып келди. Чурананы jыҥырада тарткылап, бир ӱӱр уулдар тураныҥ эжигиле jуук ӧттилер. Тураныҥ jабынтызына jӧлӧнип алып, ӧрӧ-тӧмӧн чубажып турган уулдарды ла кыстарды. Байрылай аjыктап турды. Jаҥы иштеп келген кижи танышкалак.

Кемге де бӱгӱн сӱрекей сӱӱнчилу, кандый да кыска чӧлдиҥ чыдамкай чечеги сыйлалат, кандый да кӧӧркийлер ырызын бадырбай, кургак jалбрактардыҥ калганчы кожоҥын тыҥдагылап, сууны jалакай баскындагылайт.

Нениҥ де учун Байрылайдыҥ ыйы келди. Алтын туткан аралы, ӱӱре-jелелери оныҥ сагыжынаҥ чек чыкпайт. Кунукчыл санааларга курчадып, кем де турага jууктап келгенин ол укпай да, кӧрбӧй дӧ калды. Эки кижи эжикти чыкырадып, турага кирди.

- Ол кемдер не? Койот ло Таток эмеш пе? – деп, кыс улусты таныырга албаданат. Кожо jадып турган нӧкӧри, Койот, турлуга барган, ого jетире ыраак эди.

Удабай эки кижи ойто чыккылады.

- Байрылай кайда барды не? Бай ала суу экелип jаткан jокпо! – деп, кыс кайкайт.

- А Койот кайда?

- Ол Макыштарга барган. Тӧӧниҥ ботооны будын ташка кестирген деп, элчи келген – кыс каруузын тӱрген jандырып, калганы ачты.

- Акыр, эмеш сакыйлык, jуугында айылда болор бо?

- Эмезе улус келип элчилей берген болор. Эмчи кижиде амыр бар эмес.

Байрылай олордыҥ куучынын jарт угуп турды, jе кызарып калган кӧстӧринеҥ уйалып, унчукпады.

Ӱӱре кыстар сакып-сакып чӧкӧйлӧ, jӱре бердилер. Олордыҥ кӧлӧткӧзи jылыйа берерде, Байрылай айлына кирди.

- Койот jокто тураныҥ да ичи куру немедий. Капшай улусла таныжып алар керек. Ол тушта jӱрӱм эмеш оҥдолор. Кӱнниҥ ашканы да, чыкканы да билдирбес – деп, кыс jастыктарла куучындажып jатты.

Ойто туруп, эртен турлуга апаратан эмдерин кичинек кайырчакка салып турарда, энезиниҥ сӱӱген кожоҥы санаазына кирди:

Кара тууга чыккамда,

Кадай базар адым бар.

Кӱмӱш кептӱ Алтайына

Карузып jӱрер кызым бар.

 

Кыс кунукчылду кӱӱнин jаба базып, уйуктай берди.

Таҥ jаҥы ла кажайып келтир. Байрылай туруп, печкеге от салды. Кечеги ичилбеген чайын ойто изидип койоло, ӱйген алып, аттар ткурган чеден jаар меҥдеп басты.

Кула адын jединип алган ойто келетсе, ӱй кижи удура келди.

- Мындый эрте кайда бараткаҥ? – деп, байагы эмеген соныркады.

- Койчыларга jетире.

- Эмдиги балдар база эрте туратан туру не! – деп, эмеген чала кайкап калды.

Байрылай бир айак чай ичип алып, jолго jазанды. Кичинек кайырчакты бӧскӧ бек ороп, канjаланды. Эжикти сомоктойло, тӱлкӱӱрин  тураныҥ толыгында агаштыҥ jаан jигине сугуп койды. Койот база ого салатан.

Кату ӧлӧҥди койу кумакка кӧмӧ базып, кула эт ээнзиреп jаткан чӧлдӧ jалтырап jаткан кичинек суучакка jууктап келди. Оок теректер баштарын чала кыйа ээлтип, кыска jабыс мӱргӱгилеп тургандый. Кӱски суучак эрикчендӱ jаҥарын айдат. Ол Байрылайга ачынып тургандый, кезектей «бу-у-улт», «бу-у-улт» деп кыйгырып ийет.

Ару суудаҥ адын сугарып алыа, jиит эмчи оноҥ ары jортты. Кӱс те болзо, чӧлдиҥ ӧлӧҥин кӱн там ла саргарта ӧртӧп турган.

Байрылай эрге тууралай отурып алала, адын араай бастырып, бийик тӧҥгӧ чыгып ла келетти. Jӱзин кӱнге кӱйдӱреринеҥ коркып, ак-чоокыр арчуулын тумчугына jетире тӱжӱрип алган баратты.

Кенетийин Кӧк тӧҥдӧги jерлик согоно санаазына кире тӱшти. Байрылай адынаҥ тӱжӱре калыды. Атты чылбырынаҥ jединип алала, jолдыҥ эки jанынаҥ согононыҥ кыска сабын кӧзиле бедреп, араай ичкерлеп, тӧҥгӧ чыгып келди. Jе ого jолдо бир де согоно учурабаган. Оройтып калган да.

- Эрjинем, амырап ал. Мени канчазын jӱктенериҥ. О-о, эрке адым – деп, кыс адын эркелетти. Койу кумак кончы кыска сопоктыҥ ичине кирип, jодозын ӧйип турган.

- Бай ала jаранбай укту ӧдӱгимди кийип алган болзом, - Байрылай бойына бойы кыртыштанды. Буды кумакка jылбырап, jыгылып, кыс тӧҥнӧҥ тӱжӱп келди. Атка минер кӱӱни келбейт.

Сӱрекей  ле ыраак jок ак jалаҥда, суучактыҥ jарадында, ӱч кийис айылдардыҥ ыжы jарыжып буркурайт. Айылдардыҥ келтейинче jалбак тайыс суучак, кӱскӱ чилеп jалтырап, Байрылайдыҥ кӧстӧрин кылбыктырат.

Тегериктей-тегериктей jажарып турган кыска ӧлӧҥди jыга баспаска, кыс олордыҥ кажызын ла эбире jортуп баратты. Тууразынаҥ кӧрӱп турзаҥ, огош кызычак ойноп тургандый.

Jаҥы ла jаан jолго кирип аларда, тобрактыҥ куу туманын кийнинде арттырып, удура кижи сыр маҥла келетти, Байрылай чочый берди. Адын кӧрзӧ – таныш ла ат.

- Ол кем не? Неге коркышту меҥдейт? Мал да болзо, атка не килебес?! – деп, эмчи тыҥ ӱнденип ачынды.

Удабай атту эр кижи Байрылайдыҥ jанында турды.

- Калак, балам, капшай баралык. Бир уул аттаҥ jыгылган, jаан оору. Мен сеге барып jаткам. Кече ат jок, jойу карган кижи канайып слерге jедетен. Jаҥы ла кӧрмӧсти таптым. Jе, карын, келип jатканыҥа баш болзын, балам. Кудай база болужатан туру не – деп, Айбы ӧбӧгӧн сӱӱнди.

Байрылай атанып, карганакла jарыжа бердилер.

- Сен талдама кыс турбайыҥ. Атка да jортуп билер. Биске былтыр эки уул келген, ӱренип турган балдар, jаскыда болужарга. Чек атка jууктабас, коркор – деп, Айбы маҥ бажында куучындайт.

Чакыга jедип келерде, удура сӱрекей jайылгыр кызыл килиҥ jикпелӱ ӱй кижи чыкты. Айбы Байрылайдыҥ адын алып: «Айылга кир, кыс» - деди.

Кирип келзе, айылдыҥ ӱстиги бажында учукла jараштыра чӱмдеп, айылдыҥ келтейин туй кере тартып салган кӧжӧгӧлӱ орында кижи онтоп jатты. Байрылай капшай ла ол дӧӧн болды. Уул ары кӧрӱп jадып алтыр. Кыс оныҥ бажын араай кӧдӱрип, jастыкка салды. Jӱзин лаптап кӧрзӧ: Сайрал.

- Сайрал! – деп, Байрылай арай ла кыйгырбады. Капшай ла оозын коло jаба тудуп ийди. Капшай ла оогош кайырчагы jаар тап этти. Уул кӧзин ачпай: «Колым, колым» - деп, уур нтой берди.

Эмчи бажына соок бӧс саларда, Сайрал кӧзин ачып ийди.

- Байрылай, сен…

- Араай, араай! Кыймыктанба!

Jаан шакпырттаҥ токынай тӱшкен ӧй боло берерде, Сайралдыҥ энезиниҥ ӱни угулды:

- Балдарым, курсактаныгар!

Jабыс, тегерик столды эбире чӧгӧдӧй отура бердилер. Сайрал jабыс болчокко отурып алды. Оору колды тударга jеҥил болзын деп, jардын ажыра апарган буны Байрылай узадып берди. Эмди Сайрал оору колын тизеге салып, айак тудар аргалу.

- Эттеҥ jигер, jигер балдар – деп, Айбы ӧбӧгӧн тепшини кыска jууктада jылдырат.

Уул jаҥыс айак чай ичип, айылдаҥ чыга бергенин энези кӧрӧлӧ, арбанды: «Курсак jибезиҥде тын сеге кайдаҥ келетен уул».

Чайлап божогон кийнинде, Байрылай блаажып туруп, айак-казан jунды. Сайрал орынныҥ бажына jӧлӧнип алган, чырайы кугара берген, кыстыҥ айак jунганын jилбиркеп кӧрӱп отурды…

Эки jанында турган айылдардыҥ улузы келгилеп баштады. Ончозы ла оорузына комыдагылайт: - Мениҥ jаҥыс ла болчок бажым орыыр, балам. Эм берип болорыҥ ба? – деп, койчы карганак Байрылай jаар чала бӱдӱмjи jок кӧрди.

Кичинек кайырчак когызай берди. Jергелей турган айылдарга кирип, jадынын кӧрди. Келиндерге jакылта айтты.

Кӱн оройтый берген.

- Jе мен jанадым.

- Эртен Сайрал биске келзин. Оноҥ ары бис бойыс апарарыс. Ого аймака барар керек. Чеберлеп экелигер, - Байрылай ады jаар болды.

- Jо-ок, балам. Кӱн ажа берген, кӧр! Кӱскиде jолдо jаман. Кон, эртен Сайралла кожо барарыҥ. Карын, сен оны апар. Бу мал-ашла кожо бис неге де барып болбозыс. Кон, балам, - деп, уулдыҥ энези jайнады.

- Коно бер, Байрылай, каргандар уулды кӧрӱп чыдабас. Кон, кызым, - деп, эмегендер оноҥ-мынаҥ айдышты.

Байрылай конорго эпjоксынып, адыныҥ чылбырын чакыдаҥ чечип jадарда, Сайрал ого jуук базып келди.

- Байрылай, мен база сурайдым. Коно бер! – Сайрал чылбырды туты.

Кыс адыныҥ ээрин айылга jӧлӧй салып койоло, йто айылга кирди. Сайрал темир печкениҥ оозына отурып алган: jаҥыс колдо чичке талдарды отко эптеп салып болбой турды. Байрылай оны тура тургузала, отты бойы салды. Энези кара килиҥ чекпенин бектеп курчанала, кӧнӧктӧр тудунып, беелер саарга чыкты. Адазы туку качан кулундар jуурга сала бертир. Байрылай эдер немезин таппай, эжиктиҥ jанында кичинек агаш орынга отурып, айылдыҥ ичин кайкаганду аjыктай берди. Кыстыҥ соныркап, узак кӧрӱп отурганын кӧрӱп турала, уул jылу кӱлӱмзиренип ийди. Эмчи кыс Сайрал jаар jаан кӧстӧриле чочып кӧрди. Сайрал кӱлӱмзиренип, кыска айтты: «Сууга барак. Суу jок эмтир. Энем мал саап барган». Уул сыҥар кӧнӧкти тудунып, айылдаҥ чыкты. Кыс кӧнӧкти оныҥ колынаҥ алала, суу jаар басты. Олор экӱ тереҥ jер бедреп, jаратты ӧрӧ, айылдардаҥ ырада база бердилер.

- Эҥирде кайда бараткан бу – деп, Сайралдыҥ энези арбанды.

- Эмчи кижи сууныҥ арузын бедреп турган не.

- Jе- jе, чын ла дезеҥ – энези чынга бододы.

- Байрылай, сен мени таштап барарга санангаҥ ба?

- Jок Cайрал. Меге нениҥ де учун конорго эп jок болгон.

- Сен эртен jанба? Мени бого эмде.

- Канайып туруҥ, экем! Сеге кыйалта jок барар керек. Удатпай ла.

- А мен барбазам, канайдарыҥ?

- Сайрал, сен барарыҥ. Бого сениҥ колыҥ jазылбас. Оноҥ кол jок болуп калзаҥ.

Байрылай эрмегин jетире айтпай, уулдаҥ озо базып ийди.

- Байрылай, мен ойноп айткам. Мен эртен сенле кожо барарым. Jаҥыс ла сенле – деп, аҥдыжып, Спйрал кыска jедижип келди.

База катап чайлап алала, уйуктаарга белетендилер.

- Иш божогон, нении эдер уйуктабай – деп, адазы jайымжый берди. Энези тӧжӧк-jастык jазады. Байрылайга кичинек орын келишкен.

Караҥуй тӱн чӧлгӧ тӱжӱп келди. Айылдыҥ jанында кулундардыҥ энезине jажыганы угулат. Кара-кӧк ийттер анда-мында тӱрӱлгилеп калган jаткылады.

Айландыра сӱрекей тымык… Jаҥыс ла суучак шылырап, шоркырап – табыштанып агып jатты. Тӱнӱктеҥ койу jылдыстар jолдолып карагылайт. Байрылай олорды бирдеҥ тоолоп jатты: мынызы Сайралдыҥ, ол jааны Койоттыҥ, ол туку эҥ ле оогожы мениҥ. Кыс бӱгӱнги эҥирге сӱӱнип, чырайы jарык ла омок jадат. Кӧстӧриниҥ каралары бирде jаанап, бирде оогожоп, ырысту ла тӱрген jылыжат…

Айак-казан калырай берерде, Байрылай чочыйла, ойгонып келди: айылда бир де кижи jок. Эжик ачык туру. Соок эзин согот.

Кӧнӧктӧрдиҥ ортозыла быjыраш тӱктӱ ак кураан баскындайт. Кыс тура jӱгӱреле, тышкары чыкты. Кызыл jардыҥ бажын кӱнниҥ чогы кызартып ийтир. Байрылай jаратка jӱгӱрип келеле, соок суула jӱзин эки катап jыжа соголо, кайра болды. Келзе, улус чайлап отургылары. Кыс кирип келеле, уйалып, кайа кӧрӧлӧ, эмдерин jууп баштады. Улус jаар чек кӧрбӧйт.

- Канайып узак уйуктап калдым. Тоо-ой  уйаттузын – деп, кыс коркышту эпjоксынды. Сайрал каткызын бадырбай, ийиндери тыркыражып, айакта чайы чайбалат. Энези кыска чай урды: «Немелериҥ белетеп алала, чай ич, балам».

Энези jаҥыс уулын, уйазын айланган адару чылап, айланып турды: jаказын тӱзедип, кӧксине тон jабат.

Байрылай бир айак чайды тал-ортозына jетире ичкенче терлей берди. Кӧзиниҥ кырыла кӧрзӧ: Сайрал оны келтейинеҥ табына кӧрӱп отурган эмтир. Кыс айагын куруга лаи челе, айылдаҥ чыкты.

- У-уй, канайттыҥ, балам! – деп, Сайралдыҥ энези кайкап, отурып калды.

Чакыга буулап койгон атты ээртеп алала, эмдӱ кайырчагын аларга ойто айылга кирди. Адазы ла энези уулын кийиндиргилеп jат. Ого атты туку качан белетеп койтыр.

Оноҥ кыс ла уул аттарына мингилеп, jуртка ууландылар. Сайрал алдынаҥ, Байрылай кийнинеҥ, унчугышпай jорткылап келетти. Согонолу кырга jеткенче, олордыҥ кемизи де ӱн чыгарбады. Jол сӱрекей узун ла кӱч деп билдирет. Тӧҥниҥ тал-ортозына чыгып келеле, Байрылайдыҥ сагыжына айылда jаҥыскан уйуктап jатканы кирди. Ол кенетийин каткырып ийди. Ӱнгӱр каткыдаҥ ады тура калыырда, кыс арай ла эҥирдиҥ кажынаҥ ашпады. Сайрал чочыган бойынча, кайа кӧрди. Байрылай каткызын токтодып болбой, ээрдиҥ кажына jадып алган силкинип баратты. Кула ла Сайралга jедижип келди.

- Байрылай, не болды? – деп, уул коркыган ӱниле сурады. Ол кысты ыйлап келеткен деп бодогон. Тӧҥгӧ чыгып келеле, Байрылай адынаҥ тӱшти.

- Амырап алалык, Сайрал, сениҥ колыҥ чылап калган болор.

- Кижи канайып отуратан, jойу базып барадак.

- А, сен чылабадыҥ ба?

- Jо-ок. jаҥыс колым…

Уулдыҥ ла бойыныҥ адын jединип, Байрылай ичкери болды.

Чӧлдиҥ кыска чечектери олордыҥ алдына кӧӧркӧдинип тургандый, анда-мында jайканыжып турды. Олорго керек дезе самтар башту ӧлӧҥ дӧ тӱӱнти суудаҥ бажын чыгарып, соныркап, jаан бажын jайкайт.

Jуртка jууктап келдилер. Кӱн ээн jалаҥныҥ чик ле  ӱстинде. Чаҥкыр теҥериде ӧртӧктиҥ jымжак jуҥындый булуттар каа-jаа агарыжат. Jиитер аттарына ойто мингилеп, тӱргендеп ийдилер.

Эҥирде Сайралды аймакта машинала jетирген. Оныҥ jадар ак чекпендӱ келин jазап берди. Байрылай уула карузын эзендежеле, jанып ийди.

Чычырана ӧҥин солыды. Табарган ӧрӧкӧн ичегенине кирди. Койчылар кыштуга кӧчтилер. Кӱндер, кара суулар чылап сооп, jанган ӧртӧк чилеп, тӱрген ӧдӱп турган. Тӧҥдӧр бажы буурайа берген.

Байрылай печкеге отты тыҥыда салат. Койоттыҥ jорыгы астай берди. Турлулар эмди jуртка jуук. Ол чӱрче ле барып келет. Эҥир сайын jииттерле кожо ойноп-jыргап jӱрет. Байрылайга кӧп jыргаарга келишпейт. Барып ла jатса – элчи, jуунып ла jатса – кижи. Байрылай ору улуска меҥдеп барадат, Байрылай турлуда jӱрӱм корулайт. Мынайып кӱндер ӧдӱп ле турды, Сайралга кыс jаҥыс ла туштады.

Бир кӱн тӱште тайгадаҥ келеле, уйуктап jаткан. Кем де эжикти токулдадып, айылга кирди. Койот уулды jылу уткыган. Сайрал оныла узак куучындажып отурды. Койот ла Сайралдыҥ качаннаҥ бери таныш болгонын Байрылай jаҥы сескен. Олор нении де сӱӱнчилӱ куучындажат. Каткылу сӧстӧр jедип-jетпей турды. Сайрал оныҥ айлына келерин кыс сеспегенде. Койоттыҥ ла ӱӱре-jелелери деп сананала, бажын чек бӱркеп ийди. Сайрал кӧзиниҥ кырыла билдирбезинеҥ эки кыпты аjыктайт. Оныҥ кӧстӧри Байрылай кайда деп сурагылайт.

Уул jӱре берерде, Койот тураныҥ ичине ырысту кожоҥдоп, эмчи кысты торт уйуктатпады.

- Байрылай, кӧӧркий, бистиҥ айылга кем келип jӱрген деериҥ?

- Та.

- Jе сананып тап, кем?

- Jе кем?

- Аҥчы не!

- Jе-е, ол эмес.

- Айса.

- Сайрал, Сайрал келип jӱрген.

- Ол не келип jӱрди не?

- Jазылып калган. Jанып бараткан. Эмди деремнеде jадырым дийт. Ол машинада иштеер. Кандый jакшы-ы-ы! – деп, Койот сӱӱнип, Байрылайды кучактай алып, тураныҥ ичине айландыра берди.

Тату уйку уча берген. Ӱреезиниҥ сӱӱнчизин кӧрӱп, Байрылайдын jӱреги оорып турды.

- Байрылай, сен оны билериҥ бе?

- Jок! – деп, кыс нӧкӧрине нении де сестирбеске jаҥыс сӧслӧ тӱрген каруузын берди. Койот ӱйгенди тудунып, сӱӱнип, кӧкип jӱрексиреп турлу jаар айттыруга атанды. Оны ӱйдежип ийеле, кыс курсак та jибей, ижине барды. Кандый караҥуй кӱн! Кара кӧстӧр неге карыккан?!

 

 

Эскиндги арбадый сары чечектер jайа чачылып, меес jерлерди керкедип ийди. Эмчи бӱгӱн турлуда конгон. Эртен тура чыгып келзе, кӱӱк айылдыҥ jанында теректе «кӱк-кӱк, кӱк-кӱк», «как сӧӧк, как сӧӧк» деп эдип отуры. Байрылай оны узак кӧрӱп турала, jаш бала чылап кӧкип, секирип, айланып, jаска сӱӱнип, кожоҥдоп турды:

Jорго адыс бар тушта

Jелип алаак, ӱӱрелер.

Jастыҥ jараш кӱнинде

Jыргап алаак,ӱӱрлер.

Ойто ло jурт. Койот ло Байрылай сууга кийим чайбап келдилер. Крбо талдар jаскы сӱунчизин эрке теректерле ӱлежип, кӱмӱш бӱрлерин jайгылап, jаан сууны jакалай jергелешкен тургулайт. Олор кемниҥ де тойында кожоҥ айдып тургандый, бой-бойлорына баштарыла табарыжып, араайынаҥ jайкангылайт.

Сайра лак башту jаны машиналу jуртла ӧрӧ –тӧмӧн учуп турды.

Байрылайдын ижи дезе jасла кожо там кӧптӧй чыкты. Кӧӧркий улай ла турлуларда. Эҥирде jанза, Койот Сайрал ла керегинде кӧкип куучындаар.

-Байрылай, бис бӱгӱн сӱреен jакшы ойногоныс. Мени Сайрал биjеге кычырат. Экӱ айланганыс-айланганыс-кыс ырысту болгон.

Бир кӱн кыстар чайлап отурза, кӧп уулдар кирди. Лорло кожо Сайрал.

- О-о, изӱ чайга учураган ырызым - деп, олордыҥ бирӱзи айда салды. Койот тургуза ла бастыразына чай урды. –Бисти не коркышту мактадыгар? Чай беленде кирдигер. Бистиҥ улуста андый сӧс бар. Изӱ курсакка учураган болзо, айыл ээзин мактайла келген дежетен - деп, Койот билеркеди.

- Jаскы эҥирдиҥ jаражын!

- Jы-лу-у!  Бис сууныҥ jаказында jалаҥга бӱгун ойноор деп шӱӱштис. Jе тӱрген баралы, -чайлап алала, уулдар кыстарды кычырдылар.

Койот тӧринде кып jаар кийдире jӱгӱреле, кече ле садып алган торко чамчазын кийе сокты. Байрылай кӱӱн-кӱч jок кийинип алды…

Боромтык эҥир. Jииттердиҥ кезиги jалаҥнын сыраҥай ла ортозына jаан от салып койтыр. Айландыра jары-ык! Каа-jаа томоноктор тиштегилеп турат. Уулдар-кыстар отты айландыра биjелеп баштады, кезиги тууразында кажык чачып ойногылайт.

Сайрал Байрылайга jууктап келеле, сӱӱнчилӱ кӧстӧриле кӱлӱмзиренди. Кыс удура эрке кӧрди. Бӱгӱн  Байрылай Койотты чек ундып койгон. Ол биjелейт, ойнойт.

Ойынныҥ учы  jаар jииттер экидеҥ - ӱчтеҥ таркай бердилер. Койу теректердиҥ ортозынаҥ кожоҥ чӧйилет. Jалаҥнын учынаҥ каткы да угулат. Сайрал ла Байрылай кокырлажып, сууны jакалай баскылады. Кем билер оны?! Jиит кыстыҥ алдын кечире базып, уул ого уожоҥ учурлайт:

Меес jердиҥ ӧлӧҥи

Бештеҥ салган торкодый.

Беш шаҥкылу бу бала

Белеҥир кошкон jӱстӱктий.

Тӱндеги суучак чылап, кӧзи jалакай jалтырап, кыс каруузын чӧйӧт:

Арка jердиҥ ӧлӧҥи

Алтыдаҥ салган торкодый.

Кара кӧстӱ бу уулчак

Алтын кошкон jӱстӱктий.

Эртен тура Койот озо турды. От то салбаган, курсак та аспаган. Ол ачынып, тураныҥ ичиле баскындайт. Оныҥ кӧзи тижик ошкош, байла, эҥирде  jаҥыскан ыйлаган болор…Байрылай jаҥыла керекти сезип, ӱӱрезиниҥ коронын билип ийди. Туруп келди. Jе ӱӱрези оныла куучындашпайт. Байрылай нени эдерин билбей тышкары чыкты. Чырайы куугарып, бойын каргайт.

-Кӧӧркий оны сӱӱп jат. Сайрал билбес пе кандый? Койот jакшы кыс, jе бӱгӱн ол меге ачынган. Кажы ла кижиге сӱӱжи баалу эмей. Ол Сайралга туку качан санаазын салган. Эки jыл кыйналган. А мен jаҥы келгем. Сайралга солун. А Сайрал келерде, ол канайып сӱӱнген эди! Сайралдыҥ да кӱӱни, байла, бар. Jе олор бой-бойлорына санаазын ачып болбой ло jадылар. Онызы ачу. Мен ончозын Койотко айдып берерим. Койот мени качан да jаман айтпас. Ого шыралу. Байрылай, сен ӱӱреҥе болужар учурлу.

Койот ӱйгенин тудунып, каалгадаҥ чыгып барадала: «Чай уруп койдым, Байрылай» - деп ачузын базынып айтты.

Тал-тӱште Байрылай иштеҥ jанып келетсе, кайдаҥ да Сайрал удура базып келди. Ол кыстыҥ колынаҥ тудуп, jалакай эзендешти.

- Эҥирде ол jерге сакыырым деди…

Кӱн ашты, эҥир кирип бараткан. Удабай кичинек jуртка тӱн караҥуйын тӧгӱп ийди. Кажаганда сугуп койгон ээрлӱ адын Байрылай табыш jогынаҥ чыгарып алала, эҥ ле jуук турлу jаар маҥтада берди.

Кыс эки кӱнге койчыларды эбиреле келзе, Койот ойто ло jаранып калтыр. Озогы ла Койот тӧрдӧ столдо Сайралдыҥ ат минип алган jуругы туру. Байрылай немее оҥдобогон кижи болуп ийди. Jе jӱреги оорып, аргазын таппай турды.

Байрылайдыҥ амырап барар кӱни jуутап келетти. Сайралга jолыгар керек, удабай ла эртен ле деп бойын меҥдедет. Кыс удабас кырларын, быjыраш кайыҥашты кучактай алар. Jе озо ого jаан керек эдер керек. Кемниҥ де ырызын ол эки бӧлийт. Кемге де ол, эски jамачыдый калаҥдап, чаптыгын jетирет. Мынаҥ чек jӱре берер деп, Байрылай бек шӱӱнип алды.

Jаскы кӱндер jылыжа берди. Байрылай эртен тӧрӧл алтайына атанар.

Койот эҥирде jииттерди ончозын айлына кычырды. Улусты столго кычырып, ырысту ӱниле айтты: «Jииттер, бис бӱгӱн Байрылайды иштеп алган баштапкы амыралтазына ӱйдежип jадыс! Оны кӱске jетире айлына ӱйдежип койоктор».

Оноҥ уулдар-кыстар кӧкигилеп, ойноп чыккылады.  Сайрал канайып та база ла Байрылайдыҥ коштойында отурды. Байрылай айдар сӧстӧрин jӱректиҥ сызы ажыра белетеп алала, тышкары чыкты. Удабай турадаҥ Сайрал чыгып келди.

Сайралды. Байрылай бойы jаар кычырды. Ол уулды jединип, чеденнеҥ чыкты.

- Jаан куучын бар, Сайрал! Сӱрекей jаан.

Уул кыска туштаганына сӱӱнип, кара тегенек jӱрегине кадаларын  сеспей, кыстыҥ jука торко арчуулыла ойной берди.

- Сени кӧрбӧгӧним jылга jетти ошкош. Бӱгӱн айла теҥери де чап-чаҥкыр. Бис ырысту дезен, Байрылай.

Байрылай чогуп салган одынга отурып алала, баштаар сӧс бедрей берди. Кенетийин кыс Сайралга чике кӧрӱп, jылу колдорыла чамчазыныҥ jаказын тӱзедип, кату ӱниле айдып баштады.

- Койот  сени сӱӱп jат, ол кыйналат. Удабай мениҥ черӱдеги уулым jанар.

Оныҥ калганчы сӧстӧри Сайралдыҥ jӱрегин кӱйдӱрип ийди. Одыннаҥ капшай ла туруп, Байрылай турага кире конды. Сайрал тоҥуп калгандый, агаштыҥ ӱстинде отура калды.

Тан эртен кӱн чалып ийди. Байрылай озолодо белетеп койгон кийимдӱ уур чамадандарын алып, турадаҥ чыкты. Калганы ачып jатса, кийнинеҥ Койот чыга конды. Ол кыстыҥ бир колындагы тудунчагын алы, автобус jаар басты. Удабай кечеги jииттер эмчи кысты ӱйдежерге jуулыжып келдилер. Сайрал оныҥ колынаҥ чамаданды алып, коштой унчукпай базып отурды.

Кенетийин Койот кыйгырып ийди: «Сен бастыра кийимди не апарып jаткаҥ. Бу сен канайып туруҥ, Байрылай! Ойто келбезиҥ бе? Кайанып туруҥ?

Jе ол ӱӱрезине кару бербеди.

Автобус токтодуда келерде, Байрылай ичкери басты. Ончозыла эзендежип, автобуска отурды.

- Jолыҥ jакшы болзын, балам! – деп, таныш карганак jолго алкады.

Тудунчактарын салып койоло, ойто чыгып, Сайралга базып келди.

- Jе, Сайрал, jакшы болзын! Ырысту jӱригер, - Байрылай кӧстиҥ jажы ӧткӱре кыйналып айтты. Jе кӧзинеҥ jаш агыспаска албаданды. Сайралдыҥ jӱреги нении де сескен ошкош. Ол кыстыҥ колын чек салбай, автобусла коштой jӱгӱрди, jе кыс колын ушта согуп, тӱс отура берди. «Байрыла-а-ай!» - уулдыҥ ыйлу ӱни кубакай чӧлгӧ jайылып артып калды.

Автобус jылым кайадый куу тобракты кӧдӱрип, Сайралдаҥ ырай берди. Кыстыҥ ырызын ол айрып, ыраак-ыраак кару алтайына апарып jадат.

 

ЧЕНЕЛТЕ

- Мары-ыш, кырында чий каймак сӱртӱп койгон jаан кӧнӧкти экел! – деп, кайҥныҥ кӧлӧткӧзинде ойноп отурган кызычакка  энези кыйгырды.

 - Jе-е – деп, Марыш чӧйӧ ӱнденеле, чадыр jаар сурт этти. Jаҥыс ла узун, элбек jикпези jайыла бергени кӧрӱнип калды. уй саачылар ак чекпендерин чичке курла кезе тартып, чеденниҥ казыктарына илип койгон кӧнӧктӧрин тудунып, ээчий-деечий баскылап баратты.

Марыш чадырга киреле, кӧп ак сабаттардыҥ ортозынаҥ энезиниҥ каймакту кӧнӧгин бедрей берди. Кӧнӧк мында jок болтыр. Энезине таппадым деп айдарга эжик jаар болды. Эжиктиҥ тутказынаҥ тударга ла jадарда, бажына тоҥ-ҥ этире немее тийди. Марыш кӧнӧккӧ сӱскенин билип ийеле, ӧрӧ кӧрди. Кӧрзӧ: эргиш агаштыҥ будагынаҥ эткен илмекти чадырдыҥ айланчыгына кашыйла jаба буулап салтыр. Илмектиҥ бир айрызында энезиниҥ кӧнӧги туру. Марыш кӧнӧкти тӱбинеҥ ӧрӧ алаканыла кӧдӱрип ийерде, тутказы алынып, сабат jерге келип тӱшкен.

- Мары-ыш, канайып калдыҥ, балам. Уйлар ончозы jедип келген! – деп, энезиниҥ арбаганы чадырга jедип турган. Кызычак капшай ла чеден jаар jӱгӱрген.

Улус бир уйдаҥ саап койтыр. Эьгир тымы - ык. Айландыра арал. Ортозында jалаҥычакта — ферма. Бу кичинек jалаҥда кайкап кöргöдий неме ле jок, ээн ле немедий. Чечек öзÿп ле келзе, моомолор баштарын ÿзÿп jийле, ҥыс сабын арттырып койор. Чадырдыҥ ÿстине чыгала, айландыра аjыктазаҥ: jалаҥга чачылып калган сары чечектÿ тайалар кöрÿнер, база jиилеги jок бороҥоттыҥ jажыл саптары кöрÿнер, ортолыкты jаҥыс ла кайыҥаштар кееркедет. Ак чекпендÿ, кара курлу, быjыраш чачы эзинге jайылып турган кыстардый кайыҥдар тегерик агычакты айландыра кÿреелей туруп, бойлорыныҥ ортозынаҥ кандый бир ÿÿрезин ыраак jолго ÿйдежип тургандый, араай шуулап, jайканыжат.

     Мында Майхиева Марыш чыдаган-öскöн.

     Jылдар öткöн, ортолык кубулган, кайыҥаштар карыган, абраныҥ чичке jолы машиналар jÿрер болуп калган. Энезиниҥ эдегинеҥ тудунып алып, бу jолло ферма бараткан знезин ээчип барадатан кызычак эмди jараш, бойлу кыс болуп калган jаан jолды öрö ферма дööн баратты. Таныш jерлер мынаҥ школго барганын санандырып ийди: «Мен балдардаҥ коркып туратан эдим, тайганаҥ тÿшкен кижи. Ойноор до кÿÿним келбес. Урокто отурзам, ортолык кöзиме кöрÿнер, таскылдар, энемдердиҥ jайлузы... анчада ла энем». Марыштыҥ кöзине энези кöрÿнип келди. Ол тушта Марыш сегизинчи класста ÿренип турган, öскö деремнеде. Бир кÿн энези оорыган деп элчи барган. Энезин jаан больницада деп угала, коркышту jÿгÿрген. Келзе, энези куучындажар да арга jок. Марыш коркыганына кыйгырып ий калган. Нöкöр кыстары оны мекелеп, ойто интернатка апаргылаган. Бир канча кÿн öткöн кийнинде ҥыс туштаттырган. Бÿгÿн энези куучындажар аргалу jатты.

            Канайтканаар, энем? — деп, араай шымыранган. Энези укпаган. Кызын таныбай тургандый jаан кара кöстöриле аjыктаган. — Эне, канайтканаар — деп эҥчейип, эмеш тыҥыда сураган.

            Салкынду кÿнде одынга барала, jыгылган тыттыҥ алдына учурайла... Карын тиру арттым... — деп, энези шымыранган.

Ол ло тушта Марыш энемниҥ ордына иштеп барарым деп сананган.

   Jай. Калганчы экзамен. Уч кÿннеҥ Марыш онынчы классты божодып jат. Уч кÿннеҥ ÿÿрелери jер сайын ÿредÿге таркаар. Марыш jанар.

   Кичинек изÿ айдыҥ учы jаар Марыш jанып келген. Энезиниҥ уйларын берзин деп колхоз­ко барган, энезинеҥ иштеер jöп сураган. Эне­зи торт сÿÿне берген. Бойы да айдарга сакыган ошкош.

 

   Jайгы изÿ кÿн кыстыҥ jодозын там ла кÿрерте кÿйдÿрип турды. Jажыл бÿрлÿ эргиш, сары чечектÿ каргана, арканыҥ jылдыс ошкош кызыл чечектери оны jылу уткыгылап, jаныла öдö базарда, баштарын ак-чоокыр jикпеге ойынзырап тийдиргилейт. Серÿÿн эзиндÿ мöҥкÿ туулар: «Сен, кööркий кыс, jаҥы jÿрÿмниҥ кату jолын чыдажып чыгарыҥ ба? Jаҥы jÿрÿм сени кожоҥло уткыыр ба, чечектер сыйлаар ба? Кайткайнеҥ?» — деп сурап, кадай

кöргöн кижидий улуркаган ла соок турдылар. А кыс кожоҥдоп барадат, кыс сÿÿнип барадат, кыс кööрöп барадат. Санаада jайым, санаада jеҥил.

   Марыш тал-тÿште уй саачылардыҥ jайлузына jедип келди. Jаҥы чадырга кирип, айландыра аjыктайт. Айылда ÿч орын туру. Айак- казан да кöптöп калтыр. Тöрдö, туулактыҥ ÿстинде чала кöктöгöн öдÿк jадыры. Аскытта аарчы куруттап койтыр. Чадырдыҥ ÿстиги толыгында эжер сап арчын туру. Улустар ончозы öлöҥгö барган ошкош. Очокто от öчÿп калганын кöрöлö, Марыш алдындагы ла аайынча от одырды. Кöптöдö будак экелип аларга арал jаар барарга чыкса, чадырдыҥ келтейине одынды кулаштап койтыр. Отты jаанада салала, суулу кӧöшти очокко азып салды. Чадырды айландыра базып, аjыктанат. Барбак мöштиҥ тöзинде узун, чичке столдо кöнöктöрди jунала, кöҥкöрип койтыр. Сÿт шÿÿрейтен шаараш ак бöстöр коштой турган кайыҥныҥ будагында элбирежет. Ыраактаҥ кöрзö, торт ло ажудагы аспакка буулаган кыйралардый. Бастыра ла белен эмтир, иштеерге jеҥил болор деп, Марыш сананды.

  Эҥиргери, кÿн кырга jууктап ла келерде, уй саачылар бирдеҥ-экидеҥ чадырга кирип тур­дылар. Марышла jакшылашкылайт.

- Куда-ай, öй деп неме кандый капшай öдÿп  jат, балдар. Кече ле бозуга  jыга тептирип, ыйлап  jÿрген  Марышка бÿгÿн уйлар аларга келген! — деп, Тарынчак эмеген кайкады.

-  Айла, сен школды божоткоҥ бо? — деп, орто jашту келин чала бÿтпес аайлу сурай сокты. Марыш бажын бÿдÿмjилÿ кекиди.

- Jе. Энеҥниҥ уйлары менде. Алатан эмтириҥ — деп, Тарынчак Марышка баштанды.

- Сÿттÿ-ÿ уйлар эди. Ӱренгенче колыҥ сыстаар ла болор — деп, эмегендердиҥ бирÿзи киледи. Кÿски кургак jалбрактар jалаҥга jайылган чылап, уй саачылар чеденге таркай бердилер

- Сениҥ уйларыҥ ол. Чеденниҥ ÿстиги толыгына саарыҥ. Сÿтти ончозын чыгара саа. Уйдыҥ сÿди jана берер. Кичсен, кичеен. Се- ниҥ энеҥ сÿрекей jакшы иштеген — деп, уй саачылардыҥ jааны айтты.

- Энеҥди тöзöгöн болзоҥ, jакшы туру деп, кем де ыраактаҥ унчукты.

  Марыш, энези чылап, кöнöктиҥ кырына каймак сÿртÿп алала, эҥ ле кырында турган jеерен уйды саай берди. Эмди сыраҥай ла сÿттиҥ öйи. Марыш экинчи, ÿчинчи уйга jедип келедири.

-  Марыш келгенине баш болзын. Jайгыда эмеш амырап аларыс. Ол уйларла бис торт ло шыраладыс. Бир кÿн бир кижи саар, экин­чи кÿн база öскö кижи саар. Jе-е, кижи jок то канайдатан. Jаш кыстар бир ле айдаҥ иштейле, качатан да деп, бирÿзи ол табышты. öткÿре кыйгырды.

-  Марыш jаштаҥ ала уйдыҥ ортозына ӧскон, качып барбас ла болбой.

-  Jе кайдаҥ билериҥ. Та кÿч дейле, jолды тöмöн барадар, та кызыл-кÿреҥ уул келип апарадар — деп, уй саачылар Марышла аҥдыжып турдылар.

  Jиит уй саачы бу куучыннаҥ бир де сöс укпады. Ол сÿрекей капшайлап, уйларды ээчий-деечий саап турды. Марышка бир уйды узак саап тургам деп билдирген. «Машина келгенче, ÿзе саап алар керек. Капшай, кап­шай, капшай» — деп, кыс бойын меҥдедип турды. Тоолу ла уй артарда колыныҥ тыны чек ле чыга берди. Улустыҥ кезиги саап койгон, кезиги сааганча. Марыш колын амырадып аларга, тöҥöшкö jöлöй отура тÿшти. Кайдаҥ да, чеденниҥ тÿбйнеҥ, таныш ÿн jайыла берди:

Ак туйгакту кер адым

Аркаҥа мени салып ал.

Аркаҥа мени салбазаҥ,

Айдышканга эзен айт.

Кöк туйгакту кер адым

Кöксиҥе мени салып ал.

Кöксиҥе мени салбазаҥ,

Кöрÿшкенге айдып бар.

  Кичинек амырап алала, Марыш база ла саап баштады. Jе машина jедип келген. Ма­рыш торт шыралай берди. Уй саачылардыҥ jааны кысты кöрÿп турала: «Келиндер, бу уйларды саажып ийектер — деп, машинаныҥ jанында турган улуска jаҥыды. — Санааркаба, jаҥы келген кижи чыдабазыҥ, болужарыс».

  Сÿтти Марыш бойы табыштырган. Кöнöктöгизин шадр дööн меҥдеп уруп турарда, сÿт алып турган кыс Марыш  jаар катап-катай соок кöрÿп турган. Jиит уй саачыныҥ jÿреги тÿрген согулып, эмди нени ле айтпагай деп сакьш турды.

- Майхиева, сÿдиҥ кирлÿ. Эртен кичеен.

- Jе — Марыш уйалып, капшай ла сӧзин берди.

  Тÿште öлӧҥ эдип, эртен-эҥир уй саап, каа- jаа бош кÿнде jуртка барып келип jÿреле, кыс кÿндер öткöнин сеспей калды.

  Бир кун эртен турадаҥ ала jааш jааган. Öлöҥ дö чабар арга jок. Эмегендер öдÿк кöктöгöн, jарымы jаманган. Марыш кичинек столдыҥ келтейине отурып, орус ÿÿрезине письмо бичип отурган. Сÿт jууп турган кыс орында уйуктап jатты. Айылдыҥ ичинде тым... Курут jаап койгон агашка jаан тамчылар табышту тÿшкÿлейт. Кенетийин эжик ачылды. Jеҥи jок плащ jабынып алган эки эр кижи ээчий-деечий кире тÿшти.

            Jакшылар.

            Jакшылар.

            Jе мындагы улус jутта-сууда кандый jаткан.

            Кем jок ло. Jабаарып, кöктöнип, jаманып ла отурыс.

            Jе андый болзо, jакшы ла туру — деп, колхозтыҥ jааны эмегендерле куучындашты. Бирÿзи чек ÿн чыгарбай, болчокты айра минип алган, эжик jанында отурган. Марыш кылчас эдип кöрÿп ийзе, jиит уул эмтир. Jаан кара кöстÿ, койу кабакту, чачы быjыраш, эмеш кÿргÿл аайлу. Уул Марыш jаар кылчас этти. Кыс капшай ла кайа кöрÿп, оноҥ ары бичий берди.

            Бу не кижи? Куучындабас кайткан? — уй саачылардыҥ jааны уул дööн кöрди.

            Слерге jаҥы jамылу экелдим. Бистиҥ колхозко ҥы кижи келген. Ол малдыҥ угы- тöзин jарандырар, уйдыҥ сÿдин кöптöдöр, койды, малды кичеерине ÿредер. Акыр, канча jыл ÿренген эдиҥ, уул?

            Беш — уул кÿлÿмзиренип унчуккан.

Эрте кÿс. Аркада кызылгаттыҥ саптары jиилектерин кöдÿрип болбой, торт ло jерге мÿргÿгилейт. Öлöҥин чаап койгон кöк jалаҥ-

дар эмештеҥ саргарып jаткан. Ачыбазын деп суучакка кийдире тургузып койгон кöнöктöги сÿттеҥ уурдап ичип туратан, бажында боро jалаалу балыкчы деп кушкаш калганчы кÿндерде кöрÿнбей барды.

  Марыш эҥирде, иштенип койоло, аркага ҥыскан базып jÿрерге сÿÿйтен... Тегенектиҥ килиҥдий jымжак чечеги jерге тÿжÿп, оошкы jалбрактарыныҥ келтейи карарып калганын кöрöлö, Марыштыҥ кöстöри кунуга берди. Jаҥы-jаҥы ла бажынаҥ саргарып келген эр- гишке jöлöнип, ыраак-ыраак кырларды кунукчылду аjыктап турды. Школдо кожо ÿренген балдары кöзине кöрÿнип келди, ишке чыдаш болорым ба, ÿренип барган болзом артык болор эди деп, ичинде чым эдип калды.

  Эртезинде сÿт тартаачыла кожо зоотехник уул келген. Сÿт алып турган Эркетейле эптÿ эзендежип: «Сÿт кöп пö?» — деп сурады. Эркетей эрке кÿлÿмзиренип: «План бÿде-ер» — деди. Уй саачылар сÿттерин табыштырып турарда, Эркетей ойынзырап, сыр каткыда турды. Марыш эмеш jалтанып та, уйалып та халадын бойына jаба тудуп, шыралап, эки кöнöк сÿтти урганча, терлей берди ошкош. Кытстыҥ мынайып шыралап турганын кем де сеспеген. Эркетей тыҥ каткырып турарда, Марыш барадала, кайа кöргöн. Оныҥ соок кöстöри уулдыҥ jалакай кöстöриниҥ чедиргенине илине берди. Уул Марыштыҥ кийнинеҥ кöрÿп турган эмтир. Марыш олор мени шоо- дып турган болбайсын деп шымыранып, арай ла ыйлабай баратты.

  Кÿнÿҥ ле эҥирде Эркетей машина сакып турар болды.

  Бир кÿн эҥирде улус кино корöргö тÿшкÿлеген. Марыш эмеш оройтып барган болгон. Клубтыҥ эжигин ачарда ла, ончозы ол дööн кöргöн. Кыс уйалганына учураган ла отургышка отура тÿшкен. Кино башталганча бажын кöдÿрбеген. Клубта караҥуй боло берерде, jанында отурган улусты аjыктады. Бажын бурып, кöрöйин ле деерде, кем де удура jалакай кÿлÿмзиренди. Кöрзö: зоотехник уул, Кару. Марыш кирер jерин таппай барды. Канайып коштой келишкен! Улус кöргöлöктö мынаҥ чыгар керек деп сананды. Киноныҥ бир бöлÿги божой берерде, Кару jалакай сурады: «Неле келгенеер?». Кыс уйалганына: «Сÿттиҥ машиназыла» — деп, угулар-угулбас айтты. Марыш кино до кöрбöй, клубтаҥ чыгар эп бедреди. Ырыс болуп, бир карганак чыгарга барадарда, Марыш тура jÿгÿреле, карганактаҥ озо чыга конды. Айлына солыктаганча jеткен.

            Канайып туруҥКем сÿрди! — деп, энези чочыды.

            Jо-ок, бойым ла jÿгÿргем.

            Кино jаман ба? Эрте не келг