М. В. Мундус-Эдоков

Аш кылгада, кижи балада

Jашта бичикке ÿренбезеҥ,

Jааназаҥ, неме билбезиҥ.

Jаскыда кыра салбазаҥ,

Кÿскиде кезериҥ jок болор.

Jаш чагында ÿренип алзаҥ,

Jажына бичикчи болорыҥ,

Jаскыда кыра иштезеҥ,

Jылына азык болор.

Кеп сöс: Бичик билбес кижи – сокордый.

 

 

Ÿренчиктерге

Jаҥы бÿткен школыска

Jалкуурбай текши jÿрелик,

Ÿÿрлежип, jöптöжип,

Ÿренелик бичикке.

 

Таҥ чолмондый бичигисти

Табына кычырып jÿрелик,

Тап эдип ойноп алала,

Таштабай бичикти кöрöлик.

 

Алтай jеринде таҥ атты,

Албаты jон ÿренер болды.

Тÿн-караҥуй серий берди,

Туйук санаабыс jарый берди.

 

Алтайыска не керек?

Артык сÿмелÿ уул керек.

Андый сÿме кайдаҥ келер?

Акту бичиктеҥ билдирер.

 

Бичик-биликти кичееп,

Билерибисти кöптöдöлик,

Билбезисти jок эдип,

Биригип ончобыс ÿренелик.

 

 

Маргаан

(Чöрчöк)

Арчын jытту Алтайдаҥ

Алтын сÿрлÿ тайгалардаҥ

Эки  jаан суу бÿтти

Эптÿ jакшы эрмектешти,

Ööн-бöкöн jок jÿрдилер,

Балыктарды теҥ ÿлешти.

Алтын кöлдöҥ бÿткени

Ööн деп адалды.

Алтын Сÿмер Ÿч Сÿÿридеҥ  бÿткени

Кадын деп адалды.

Ööн jараш кылыкту

Jобош тымык суу болды.

Jараш кылыгыла ээлтип,

Алтайдыҥ тууларыла эптешти.

Кадын чугулчы,

Кату сагышту болды.

Тууларды ÿзе табарып,

Ончозыныҥ кÿÿнин jандырды.

Ööн ойноп, кокурлап,

Кадынга айтты:

«Кадын деген сöслö

Ÿй кижини адайтан,

Ондый атту нöкöрди

Эш эдетен учурлу.

Мениҥ ÿйим бол» — деди.

Оны уккан Кадын

Ачынчак бойы ачынды,

Чугулчы бойы чугулданды.

Кара кöзине кан тÿÿлди

Кош кабагын тÿрÿп ийди.

Оозынаҥ кöбÿк келди;

Ачу-корон кыйгырды,

Ама-томо сыгырды.

Агаш-ташты jемире тепти,

Кайа ташты ÿзе сокты.

Jалаҥ болгон алаканын

Jайа тудуп, Ööнди

Оҥдоп-соҥдоп тажыды.

Ööн ÿч эбирилип, jер тайанды;

Jер тайанып, тура тÿшти.

Кадын Ööнгö айтты:

«Кем озолоп, Ак Межеликке jедип,

Оны ÿзе тепсе, бий болзын.

Соҥдогоныс кадыт болзын.

Менеҥ тÿрген агарым деп,

Эр бойыҥа иженбе,

Маргыжалык, таҥма!»

Маргыжала, экÿ акты.

Алтайдыҥ тууларыныҥ

Кату сööктÿ бÿткени

Ööн jолы jаар бöлинди.

Тууларга jаан буудырбай,

Араай, jобош айканып,

Ак Межеликке Ööн суу  озо jетти.

Тууларга буудактадып,

Олорло согужып,

Кадынныҥ jолы удады.

Чöл jердиҥ кыйузында

Бабырган тууга jедип келди.

Чöл jери jаар бöкчöйип,

Аjыктап Бабырган кöрÿп турды.

Кадын чечеркеп айтты:

«Нени кöрÿп туруҥ?

Jымжак тÿктÿ боро аскын,

Куш-канатту тенек-тоскын,

Аҥ дезе, аҥ эмес,

Куш дезе, куш эмес,

Саҥ-башка бÿдÿштÿ,

Кейик салкын сагышту,

Кöргöниҥди айт!» — деди.

Бабырган айтты:

«Солун неме кöрбöдим,

Ööн эриҥ jедер jерине jетти,

Бий jамылу болды.

Кадын катын аларга

Мензинип, сени сакып jадыры.

Капшагай эриҥе табышпай,

Чалчып, шалбап не jÿрÿҥ?

Ада Алтай jеринде,

Ак башту Алтайда,

Сеге айттырбаган туу jок,

Сеге соктыртпаган таш jок» — деди.

Кадын ачынып чугулданды,

Бабырганды ÿзе тепти.

Анаҥ ары кÿÿн-кÿч jок

Кунугып, ыйлап акты.

Бийге jеделе, оны каборто

Тÿйе тееп айтты:

«Алатан катыҥды ал,

Анаҥ ары бар!» — деди.

Араай jобош каткырынып,

Бий ÿйине сöс айтпады.

Сол jанына отургызып,

Jараш эптÿ куучындашты.

Эрмегиле Кадынды ээлтти,

Кылыгыла Кадынга jарады.

Кату бÿткен Кадынныҥ

Уйе-сööги божоды,

Jал jÿреги jайнады.

Кадын jöпсинип айтты:

«Кадыт та болзом, бийдиҥ каты,

Эпши де болзом, бийдиҥ эжи эмей!» – деп,

Бийди эркелеп, ого кожулды.

Опту кылыгын таштады,

Оптуныҥ обын чачылткан учун

Бий, Кадынныҥ белтири Обь деп адалды.

 

Öркö, Талаҥ-Келеҥ, Боро Эрлен

(Чöрчöк)

Öркö ле Талаҥ-Келеҥ

 Экÿ наjы болды.

 Айрылышпас нöкöр болуп,

 Экÿ кожо jÿргÿледи.

Jуртап jаткан ичеениниҥ

Эжиги jаҥыс болды.

 Иштенип jÿрген ижиниҥ

Jолы jаҥыс болды.

Jылу jакшы кöрÿжип,

Бары-jогын алыжып,

Бала-барказын азыражып,

 Эптÿ амыр jуртады.

 Санаа, салым jаҥыс болды.

 Белендеп уйаны öркö казып,

Талаҥ-Келеҥди jуудып jÿрди.

Кыйгастанбай, мени jуутты деп,

Талаҥ-Келеҥ сÿÿнер болды.

Öркöгö jакшызын jетирди.

Öркö бала, катыла

Jер сегерткижине туттурды.

 Тырманып та турза,

Тырмакка неме илинбес болды.

Тиштенип те турза,

Тишке сегерткиш туштабас болды.

Jер уйалу Талаҥ-Келеҥ

Jер курт-коҥызы курсакту болуп,

Jескинбей сегерткишти jиир болды,

Jеткердеҥ öркöни айрып jÿрди

Олордыҥ эптÿ jÿргенине

  Боро Эрлен кÿйÿнди,

 Талаҥ-Келеҥге келип айтты:

«Ööн-бöкöн jогынаҥ

Öркö наjыҥнаҥ туйка

Öс бойыбыс jöптöжöли» — деди.

Талаҥ-Келеҥ öчöп айтты:

«Слерди мен таныбадым... Адыгар кем?

Сööгöр не? Айлыгар кайда?» — деди.

Боро Эрлен мактанып айтты:

«Адым мениҥ Боро Эрлен,

Алтай jерине кöчÿп келдим,

Сööгим мениҥ кемиреечи.

Карындаштарым тоодоҥ ашкан,

Jер ÿстине толо берген».

Талаҥ-Келеҥ айтты:

«Угуп jÿретем,

Не керектÿ келдигер?» — деди.

Боро Эрлен айтты:

«Аргалу да келбедим,

Арга jокто келдим.

Эриктÿде умзанбадым,

Эрик jокто умзандым.

Элчиге jÿрген эдим, эптÿ эрмек угарга,

 Слердеҥ болуш суразын деп,

Карындаштарым ийген.

Сегерткишке туттурып,

 Оныҥ аргазын бедиреп jÿрÿм — деди.

— Jердиҥ  ÿстин jети эбирип,

Jетен каанныҥ jеринде jÿрдим,

 Сендий арга-тузалу кучыйакты

Бу Алтайдаҥ jаҥы кöрдим.

Биске болужыҥ jедер болзо,

 Öркöниҥ эткен уйазынаҥ

 Одус артык уйа эдерим,

Öркöгö минип jатканча,

Бисти талдап, минип jÿр.

Не ле керектÿ немеҥди

 Тутагы jок бÿдÿредис,

Биске ле наjы бол! — деди.

Талаҥ-Келеҥ айтты:

«Jакшы нöкöримди таштап,

Öркö öрöкöннöҥ айрылып,

Сени ээчип барбазым,

Jаманды некеп jÿрбезим» — деди.

Боро Эрлен айтты:

«Öркö деген öрöкöнниҥ

 Öлöҥнöҥ öскö курсагы jок,

Öрö jашту немени

 Öлтÿрип jийтен jаҥы jок» — деди.

Талаҥ-Келеҥ айтты:

«Тынду немеге jаманы jедип,

Jаргыга качан да кирбеген,

Сендий jаман немедеҥ

 Jескинип, кыйып jÿретен,

Jаманыҥ сениҥ бажыҥнаҥ ашкан,

Jалтанбас уурчы кылыкту.

Уйалу кушты уйазын бузуп jийтеҥ,

 Оок аҥдардыҥ балдарын уурдап jийтеҥ,

Амбарда ашты ÿреп jийле,

 Эдилÿ курсакты шоктоп jийтеҥ.

 Ого до тороҥ тойбойтон.

Сен ачап шилемирге

Менеҥ болуш jетпес» — деди.

Боро Эрлен айтты:

«Э...Э... ондый ба, акыр!

Jакшы jöпкö кирбезеҥ,

 Албадап сени аларым.

Ÿч конокток öткÿрбей,

Öркö jуртын

Ÿзе jуулап чачарым.

Jер бÿркеген карындаштар

Ончозы мени ээчип келер.

Jöпкö кирбес Талаҥ-Келеҥ

Олjого кирип, кул болор» — деди.

Талаҥ-Келеҥ кожоҥдоды:

«Санааҥ да бар да болзо,

Салымыҥ кандый болгой не?

Jÿрегиҥде бар да болзо,

Jÿрÿмиҥ кандый болгой не?»

Öркö ол куучынды угуп алды,

Келеле, айтты:

«Узун куйрук сенде бÿткен,

Уйалбас jÿстÿ, шилемир,

Амадап келген сен озо тажыйдыҥ ба,

Ак-Кобыда отурган мен озо тудайын ба?» — деди.

Боро Эрлен айтты:

«Амадап келген мен озо

Тажыйтам!» — деди.

Öркö туруп берди,

Эрлен тажыды,

Öркö сылт та этпей турды.

Öркö тажыырда,

Боро Эрлен jыгылды.

Эрлен турала, согушты.

Кöрöр-угарга jетирбей,

Куйругын толгоп, ÿзе сокты.

«Кулугур!» — деп арбанды.

Jÿрегине тееп, jÿзине тÿкÿрди.

Боро Эрлен ыйлады,

Кускундый кууктады...

Эжиктеҥ сÿÿртедип сÿрдирди.

Öркö лö Талаҥ-Келеҥ

Эптÿ амыр jуртагылады.

Ай канатту куш ла

Азу тырмакту аҥ

Оҥду jакшы jуртаарга,

Ортокко jурт jазады.

Кемизине де jакшы болды.

Табышкак:

Минер ады — тырмакту,

Минген ээзи — канатту.

 

Тÿлкÿ ле Кÿртÿк

Кÿртÿк агашта отурды. Тÿлкÿ келеле, айтты:

– Эзен, кÿртÿгежим, наjым! Сениҥ ÿниҥди угала, сеге айылдап келдим.

– Jе куучыныҥ угарга эптÿ ле — деп, кÿртÿк айтты.

Тÿлкÿ тöгÿндеп, кулагы ÿскер болуп, айтты:

– Не деп айттыҥ? Угулбайт. Бери тÿш, наjы, jакшы куучындажарыбыс — деди.

Кÿртÿк айтты:

– Jерге тÿжерге алаҥзып турум, бистий немелерге jерге базарга да коркышту – деди.

– Менеҥ коркып туруҥ ба? — деп, тÿлкÿ айтты.

– Кайдаҥ кöрöр, сенеҥ де коркыбаза, не ле jаман сагышту аҥдар бар – деп, кÿртÿк айтты.

– Jок, наjым, коркыба, jарлаган приказ бар, jер ÿстинде амыр болзын деп, эмди аҥдар бой-бойын тудуп jийтен учур jок — деп, тÿлкÿ айтты.

         – Jакшы приказ болуптыр. Ол анда не ийттер jÿрÿ? Эски jаҥ болзо, сеге, наjым, чеберленер керек, jе эмди сен олордоҥ коркыбас болбойыҥ — деп, кÿртÿк айтты.

Оны угала, тÿлкÿ качарга jазанды.

– Ийттерге бÿтпей турум, приказты кычырбаган болор — деп айдала, тÿлкÿ качты.

 

Бöрÿ ле тийиҥниҥ балазы

Тийиҥниҥ балазы ойноп jÿреле, бöрÿге учурашты. Бöрÿ оны тудала, jибей, шылады:

– Бу слер, тийиҥдер, тудуш ла ойноп-jыргап, сÿÿнип jÿредигер, мен дезе эригип jÿредим. Оныҥ  учурын меге айт — деди.

Тийиҥ балазы айтты:

– Агашка мени божот, айдайын — деди.

Бöру тийиҥди божодып ийди. Агашка чыгала, тийиҥниҥ балазы айтты:

– Сениҥ эригип, каныгып jÿргениҥ мындый учурлу: сагыжыҥ сениҥ jаман, акту канды тöгÿп ичип jадыҥ, оныҥ учун сениҥ санааҥ качан да амырабас. Бисте не болзын, бир де немеге jаман этпей, чек jÿредибис, оныҥ учун биске jакшы деди.

 

Кас ла Турна

Кас кöлдö кайкалап jÿреле, бойы куучындап айтты:

– Jе база, мен бÿдерде, jакшы ок бÿткен куш! Jерле базып, суула кайкалап, учса, учуп jÿредим, ай канатту куштардыҥ ортозында мендий куш jок, jер ÿстинде ончо канаттуныҥ кааны мен — деди.

Кастыҥ куучынын турна угала, айтты:

– Чындап кас, сен тенек бÿдÿптириҥ! Бодон, санан: суула балык кирези jÿзериҥ бе? Jÿгÿрип, атка jедериҥ бе? Учса, Кан-кереде кирелÿ учарыҥ ба?  Ончо немени чала билгенче бир немени быжу билзе, артык – деди.

 

Кузуктыҥ ижи

Кÿскеери jай кузук быжып келди. «Быjыл койу-кузук бÿтти, кичееп кузуктаар» дежип, улустар шыйдынды. Азык-тÿлÿгин белетеп, ээр-токымын, каптарын, кийимин тыҥыдып алды. Беш öрöкö улус биригип атандыбыс.

Эҥирде тудуш бÿткен мöш агашту, ортозында чиби, jойгон бÿткен jаан jышка jедип келдибис. Таралдыҥ «каак, каак» деген табыжы jаҥыланып, jышка толуп турды, сымда, чай оноҥ-мынаҥ учуп кöдÿрилип турды, анда-мында тийиҥ кöрÿнди. Кызылгат тайа-сöгÿскенниҥ ортозынаҥ кызарып, агажын ээлтип турарда, бис ат ÿстинеҥ оны сындырып, jип, jортып отурдыбыс.

Одуланып тÿжерге кичинек ак jерди бедреп табала, ого тÿштибис. Бай мöштиҥ тöзинде оду jазап, одын jууп, тÿнде jаан от одырып кондыбыс. Бистиҥ одуда jирме кирези улус нöкöр болуп, jаба иштедибис. Мöштöрдöҥ тобого тÿжÿрип, теерип, jаан серилер эттибис. Оныҥ кийнинде салкында тÿшкен белен кузуктаҥ базада кöп кузук алдыбыс. Ай ажыра кузуктап, ÿч jерге одуланып, серидеги кузукты сайлап, тапкан jööжöбисти ÿлежип jандыбыс.

 

Айу

Кузуктап jÿреле, бис ончобыс отты айландыра отурып чöрчöк угатаныбыс. Кенетийин тÿнде тужуудагы аттар шакпырашты, козо кÿзÿҥи табыжы jыҥырап, агаш-чырбаал сындырып, аттар оду jаар маҥтажы келип jатканы угулды. Адам айтты: «Айу аттарга табарган болбозын, отты капшайлап jаанадыгар, тостоҥ белетегер!» Отты jаанадып турганча, тужуулу аттар оттыҥ ары jанына келип, чого тура тÿшти. Ончобыс кыйгырыжып, мылтык аткыладыбыс. Jалтанбас уулдар тосты кÿйдÿреле сабуурдыҥ бажына аттардыҥ ары jанына барып мергедеп тургулады. Онойып турганча саҥ-башка неме огурала, jыштыҥ ортозы jаар агашты, чырбаалды сый базып барды. «Jабы айу болуптыр» — дежип, отты jаан салып отурдыбыс. Аттар оттыҥ jанынаҥ айрылбай тургулады.

Эртен тура кöрзöбис, бир атты айу ÿрей балулап салтыр.

 

Аҥ öйи

Агаш бажы куу чыбык болуп бÿри тÿшкен кийнинде, ар-калык айылга энчигип отурып болбой, аҥдаар дешти. Ашты кезип, öлöҥди эдип, кузукты алып, не ле иштеҥ божогон, кыштуга кöчÿп токынаган öй болды. Адам уска мылтык jазадарга барды. Ол jанарда, меге устаҥ база бир мылтык садып экелди. Мен сÿрекей сÿÿндим. Адам айтты: «Алтайчы, сен мениҥ мылтыгым блаажып аҥдап jÿретеҥ, оныҥ учун сеге мылтык алдым, быjыл кожо аҥдаарыбыс».

Азык-тÿлÿк, ок-таары белетеп алып, Кÿркÿлдей, Черкилдей деп эки ийтти эчидип, Байкара деп тайгага чыгып аҥдадыбыс. Мен кÿнине jети тийиҥнеҥ тöмöн адып jÿрдим, адам он бештеҥ тöмöн адар болды. Чай, сымданы азык эдип jÿрдибис. Эҥирде одуда кöп аҥчылар jуулып, ойын-кокур, куучын таап, отты jаан салала,тапкан аҥ-куштыҥ эдин jип, амырап, jÿрдибис. Ай кирези аҥдайла, jандыбыс. Jанып клеедеристе, адам айтты:«Ийттердиҥ jакшызыныҥ шылтузында бис jакшы таптыбыс».

 

Баштапкы кар

Адам эртен тура мени ойгосты: «Тур, балам, аҥдап атанарыбыс!» Оны угала, мен капшайлап туруп, jунунып, кийинип алдым. Меҥдеп курсактанып, аттарды ээртейле, атандыбыс.

Jаҥы jааган кöбöҥ кар аттыҥ тизезине jеде берген болды. Байан Чакыр деген тууга чыгала, оны сындап jÿрÿп отурзабыс, тÿлкÿниҥ изи кезилди. Черкилдей исти jытап кöрöлö, истеп jÿре берди. Адам: «Сен бого тур, тÿлкÿ кöрÿнзе, Кÿркÿлейди агыт» — деп, айдала, бойы кийнинеҥ сÿрÿже берди. Мен jанындагы бийик тöбöö чыгала, аjыктап  кöрÿп турдым. Саат болгон кийнинде ийт акшыды. Кöрÿп турзам, байагы ис кезилген jердиҥ jанында кызыл тÿлкÿ öдÿп jатты, кийнинеҥ — Черкилдей. Jÿс кулаш кирези jетпей, сÿрÿжип клетти. Оны кöрöлö, Кÿркÿлдейди агыдып ийдим, бойым адыма минеле, кийнинеҥ маҥтаттым. Сары арттыҥ бÿгине тÿжÿп келзем, эки ийт мен jаар удура баштанып отургылады, тÿлкÿзи карга кöмÿлип калган jадыры. Тÿлкÿни алала, оныҥ тÿгин сыймап, адамды сакып отурдым. Адам jÿгÿрик кер ады кöбÿк ажырган jедип келерде, ийттер jалканчып, кыҥзып, сÿÿнгилеп турды.

 

Элик

Эҥир кирип келерде, адам меге айтты: «Балам, jобош адыҥды ээртеп алала, кой-эчкини айдап кел».

Атанып, кой-эчкиге jедип келеле, кöрÿп турзам, олордыҥ ортозында эки сары неме кöрÿнди. «Бу не болотон?» — деп jууктап алала, кöрзöм, сары-чоокыр jараш немелер болды. «Койдоҥ чыккан ба, эчкидеҥ чыккан ба?» — деп сананып, таппай турдым.

Кой-эчкини ээчип, ол эки неме айылга jедип келген. «Ада, бу кандый немелер?» — деп, кыйгырдым. Адам айылдаҥ чыгып кöрöлö, «Эликтиҥ чааптары эмтир» дейле, ийт тутпазын деп экилезин айылга апарды. Умчы эделе, сÿт эмизип, энем олорды азыраар болды.

Биске ойноорго сÿрекей jакшы немелер табылган деп кичинек карындажым сÿÿнди.

Кÿскеери экилези jаанап келди. Бирÿзи мÿÿстÿ, бирÿзи  jок болды. Мÿÿстÿ эркегиниҥ эки кöзи тууда болды, казырланып, бисти казык мÿÿзиле коркыдып, сÿзерге туратан. Онойып jÿреле, кÿскиде, бир туманду jут кÿнде jок болуп табылбай калды.

«Тайгазына чыккан туру» — деп, адам айтты. Тижизи jобош болуп, бистеҥ айрылбай jÿрди.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

М. В. Мундус-Эдоков Туулу Алтайда 20-чи

Jылдардагы баштапкы бичиичиллердиҥ бирзи.

Онын бичигенинде алтай албатыныҥ XX чактагы

jрми ле историязы, революцияга киргени, ороондо социализмди тзп баштаарында эрчимд турушканы jаркынду кргзилген.

Бичиичиниҥ 100 jылдыгына учурлалган бу jуунтыга автордыҥ алдында чыкпаган произведениелери такып ла jанырта кепке базылат.

 

 

 

 

 

М. Мундус - Эдоков

                                                                                                                                                                          

 

 

 

 

                    Jарыткыш

Улгерлер,

куучындар ла пьесалар

 

 

 

 

 

 

 

Алтайдын бичиктер чыгарар издательствозынын

Туулу Алтайдагы блги. 1979

КИРЕ СС

1979 jaлда август айда алтай советский литературанын тзчилеринин бирзине – Мирон Васильевич Мундус-Эдоковко – 100 jаш толот.

Мундус-Эдоков – 20-чи jылдардын бичиичизи. Онын кепке базылып чыккан “Jарыткыш” деген поэтический jуунтызында, “Jене” ле «Озогызы ла эмдигизи” деген пьесаларында, алтай ренчиктерге белетеп чыгарган “Тан чолмон” ло “Ойрот школа” денег кычырар бичиктеринде алтай албатынын XX чактагы jрми ле историязы, революцияга киргени, бистин ороондо социализмди тзринде эрчимд турушканы jаркынду ла художественно jайалталу кргзилген.

Бичиичинин эн артык произведениелери 1959 jылда «Jарыткыш» деп jуунтыда такып кепке базылган. Ого кр, бичиичинин 100 jылдыгына учурлалган бу jуунтыда онын произведениелери кптд л толо берилет. Jуунтыга автордын кыска jурамал-куучындары, jаныдан чыкпаган лгерлери, орус тилден кчрген бир канча лгерлери кирет. «Jене» деп пьесанын тексти, р айдылган jуунтыга кирген текстке кр, толо берилген.

Jуунтынын учында бичиичинин библиографиязы берилген. Бис бодозобыс, бичиичи М. В. Мундус-Эдоковтын бу jуунтызы алтай кычыраачыларга срекей jилбл ле тузалу болор.

Тургузаачылар

 

 

 

 

 

М.В.Мундус-Эдоковтын творчествозы

Мирон Васильевич Мундус-Эдоков 1879 jылда 8 августта Улалуда орто jаткан малчы кижинин билезинде чыккан. Мында ол трт классту церковно-приходской школды божодоло, онон ары ренер аргазы jок болуп, адазына болужып иштеген. Адазы, Василий Федорович Эдоков, оны бойынын jолыла баштап, крестьян улустын ижине реткен. Jе Мирон Васильевич jирме бир  jажына кире берерде, онын jрминде jaaн кубулта болгон. Бу йлрд бир канча алтай деремнелерде jаны церковно-приходской школдор ачылган. Олордо иштейтен алтай тилди билер редчилер сыранай jедишпей турган. Анайдарда, бичикти Мирон Васильевичти Улалунын миссионерлери алтай букварьга редер редчи болуп иштеерине jптгндр. Мирон Васильевич, азыйдан бери бичикке jилбиркеген кижи, 1900 jылдан ала ркдчи болуп Улалудан ыраак эмес Карасуу, Сайдыс jурттарда, онон Чибитте, Ондой аймакта Туйакту деп jуртта иштеген.

редчи-практик болуп иштеп jре, ого бойынын редзин онон ары кндктирер арга jок болгон. 1911 jылда ого, 32 jашту jаан билел кижиге, jаныс ла Томскто редчилердин ч айлык курсын божодорго келишкен. Кааннын бийлери ле миссионерлер андый редчилерди балдарды букварьга ла редип билер болзо, jеткил деп, база нени де некегилебейтен. Jе Мирон Васильевич jаныс ла букварьдын редчизи болуп jрген эмес, бойы алдынан кандый ла литература кычырып, ол йлрдги озочыл орус педагогический шлтелерле танышканы билдирет. Ол алтай балдарды церковный эмес, революциянын кийнинде советский ред аайынча редери учун тартышкан. Мирон Васильевич бойы кудайга бтпей, абыстарды мекечилер деп, jаантайын айткылап туратан учун, миссионерлер оны кп катап ижинен jайлаткандар.

Улу Октябрьский социалистический революция башталарда, Мундус-Эдоков Мыйту деп jуртта редчи болгон. Революцияны ла Совет jанды ол снип уткыган. 1917 jылдын учы jаар Шебалинде баштапкы Совет тзлрд, М. В. Мундус-Эдоков онын ижине болужын jетирген учун 1918 jылда июль айда оны акгвардейский офицер Сатуниннин карательдери бежен чыбык, берип, кыйнагандар. Jе олор Мундус-Эдоковтын Совет jанга jайылган санаазын км базып болбгондор.

Совет jан Туулу Алтайда jенген сонында Мундус-Эдоков партияны ла башкаруны документтерин орус тилден алтай тилге кочуретен областной комиссияны ижинде турушкан. Оныла коштой ол облононын jакарузы аайфнча алтай школдорго керект баштапкы кычырар бичиктер («Ойрот школа», 1924 j., «Тан чолмон», 1925 j.) белетеген. Олорды Москвада кепке базып чыгаргылагандар. М. В. Мундус-Эдоков бойынын бу бичиктеринде алтай балдарга азыйгы церковный мрглдердин ордына jурт хозяйство, ар-бткен, география, история аайынча билгирлер берерине амадаган. Ол бичиктерине балдарга учурлап, эбире бар не ле немени jартап турган бойынын ла ск д авторлордын художественный кеберл оок куучындарын салган («Баштапкы кар», «Ан йи», «Элик», «Айу», «Самтарак деп анчы», «Бистин билебис», «Соок», онон до скзи ). Олордын бир канчазы нравственный тема аайынча бичилген. Бу jанынан онын анчадала Л. Н. Толстойдын «Азбуказынан» ла «Кычырар бичигинен» талдап алып, алтай тилге кчрген куучындары, баснялары, чрчктры алтай балдарга срекей jилбл болгон («Тлк ле кртк», «Бору ле тийиннин балазы», «Эпт jргендер кчт», «Койондор ло бакалар» ла онондо склри).

Баштапкы алтай кычырар бичиктерде Мундус-Эдоковтын бойынын ла ск д авторлордын Улу Октябль, башчы Ленин, классовый тартыжу, албатынын озогы ла эмдиги jадын-jрми керегинде бичилген статьялары ла куучындары салылган. Алтай албатынын jадын-jрмине келиштире ол бойынын бир канча антирелигиозный куучындарын бичиген. Бу куучындарда ол азыйдан бери кудай jаны керегинде сананып келген санаазын чыгара айдат. Онон озо Мундус-Эдоков «Алтай скту карындаштар» деген баштапкы ла публицистический статьязнда («Кызыл Ойрот», 1923,2 №) алтай улусты «jелтек чачту» абыска, «тамагынын тамыры копкончо кыйгырган», «эки колынча тылганча тунур соккон» камага, «арчыеды тудуп базып jрер, ак стти jалан jаар чачып, тогуне ле кижи эмдеп турар» jарлыкчыга бтпегер деп кычырган. Кам, jарлыкчы, абыс jоннын ачу терин, акту кчин, мал-ажын jип, оныла аргаданып семирген, олорды ээчибей, «рчыгып, jакшыны крйин дезегер, редни ээчип, редгерди тыныдыгар» деп кычырган. «Ойрот школа» деп бичикте онын бу мындый ок кычыру учурлу ч куучыны чыккан.

Алтай балдарга мындый куучындар срекей jарамыкту болгон. Олор jажы jаан да улустын санаазына кудай jанынан тууралаарга jмлт эткен.

Бу бичиктерди тургузарда, Мундус-Эдоков баштапкы алтай советский лгерлер де бичийле, олорго кийдирген. Олор бичиктердин текши амадузыла – ред керекле-колбулу. Мында бичикке ренерине, jаны иштерге кычыру да («Кожон», «Аш кылгада, кижи балада»), албатынын ижин кргскени де («Jайгы энир»), алтайлардын историязын jартаганы да («Озогызы ла эмдигизи»), ар-бткенди поэтический jураганы да («Jаскы jыргал», «Кс», «Чечек»), сатирический лгерлер ле баснялар да («Jалку», «Борсук ла Сыгын») бар. Бу –Мундус-Эдоковтын баштапкы поэтический произведениелери. Олор ажыра балдарга керект jзн-башка билгирлер берет. Бу произведениелерди бичигениле Мундус-Эдоков бойынын поэтический талантын билдирткен.

Мундус-Эдоков алтай поэзияга баштапкы ла тарыйынан ала бойы алдынан нд, jолду болуп киргени билдирет. Оны кандый бир ск алтай поэтле тнейлеерге кч.

Мундус-Эдоков – су-алтай поэт. Онын чокум алтай тили jаныс ла анаформала биилгенинде эмес, айтканынын интонациязынан да, айландыра не ле немени крп, ондогонынан да, улустын, ар-бткеннин картиналарын  jураганынан да, чечен алтай сстринен де-ончозынан крнет. Ол, албатынын озочыл санаалу, ол йд эн бичикчи поэт, бойынын улузыла чике эрмектежип, олорды кдринил кычырат:                          

 

Тан адып jат, туругар,

Терен уйкуны таштагар!

Jарыкла бачымдап,

Jарыжып jрп иштегер!

                                                                  («Кожон»)

Кп саба лгерлерде Мундус-Эдоков поэт-jурукчы болуп крнет. Кижини оморкодып, сндирип турганы -  Мундус-Эдоковтын ар-бткенди jураганы болуп jат. Мундус-Эдоков лгерлер ажыра балдарды jылдын кажы ла йиле таныштырарга амадаган. Je бу кандый иле, jаркынду jурамалдар. Темдектезе, «Jаскы jыргал» деп лгерди поэт срекей чике, jилбл метафоралар, эпитеттер ажыра ар-бткеннин jаскы картиназын кижиге кдрип, jрегине томултып тургандый. лгердин бажалыгы да «Jаскы jыргал».Jас- чын ла ончо тындуларга  jыргалдын йи. Поэт бу метафора ажыра алтай улус jасты сгенин кргзет. Бу йд кннин чогы соок то, из де эмес – «jылу» - кандый сыранай чике эпитет!..Эмезе «Jайканып чечек jайылды» деп сстрди алзабыс, база ла чике метафористический эпитет. Эзинди « jараш» дегенинен бис картинаны «jураган» эмес, кижи jаскы эзинди jакжызынганын кргскен эпитетти крдис. Курт-конустарды, jзн-jр куштарды поэт байлык юморлу алтай метафораларла, эпитеттерле jаркынду поэтизировать эдет: «тынар тынду немелер», «курт-конус та снип, ойын эдип jыргады», «тан ажыра билинбей, тогус йел кожонын тоорчык деген кучыйак    соот эдип кожондойт», «кара баарчык баштаган орто нд кучыйактар тоорчык кирези кожонды бис билбес кайткан дешти» онон до ары.  Кезик чечен сстр албатынын поэтический фразеолигиязынан чике алылган:

 

Бркке толо балдарлу

Бдне эмеген кожондоды.

Таарга толо балдарлу

Талтар обогон тймеген,

«Тарт-тарт» деп кыйгырды.

Бу произведение срекей эпт, jараш бичилгенинен улам эмдиге jетире алтай школдорго керект литературный христоматиялардан чыкпайт.

Онойдо ок онын бичиген «Борсук ла Сыгын» деген баснязы да алтай албатыга jажына артып калган. Башка-башка писательдердин (И. А. Крыловтын, Л.Н.Толстойдын, М.В.Чевалковтын) творчествозыла Мунду-Эдоков элбек таныш болгон. Бу керек ого алтай балдарга бичиген баштапкы ла баснязын бийик художественный кеминде чмдеерге арга берген.

Мундус-Эдоков 1929 jылда «Jарыткыш» деген поэтический jууньызын чыгарган.Jуунтыга эки басня кирген: «Карогуланын jаргызы» ла «рко, Талан-Келен, Боро Эрлен». «Карагуланын jаргызы» бичилген кебери, аллегорический ср-кеберлери аайынча Чевалковтын «Алтайдагы андары» деген баснязына jуук. Jе бойынын учуры jанынан бу басня Чевалковтын баснязында айдылганын онон ары кндктиргендий. Чевалковтын баснязы Алтайдын андары jамылуларын тудуп алала, олорго тоноттырып, jидирип турганыла божогон болзо, Мундус-Эдоков дезе онон ары не болгонын айдат.

Баснянын идейный учуры орус каан ла бийлер алтай jазанбайларга jаныс ла болушканында  эмес , jе албатыны  олор jаба тоногоны , jигени керегинде айдылганында. Алтай албаты эки jара базынчыктаткан,тоноттырган: бир jанынан, бойлорынын  jайзынбайларына, экинчи jанынан, орус бийлерге ле коjойымдарга. Карагула Алтайга jаныс ла jаргы эдерге келген эмес , jе карын аларга, тоноорго келген.Онын бу амадузы албытынын ок мойнына артылат.

Мундус-Эдоковтын бичиген эпический произведениелеринин эн ле jаны –«Аракызак ла Эрл» деген тууjы. Мундус-Эдоков оны бичиирде, Чевалковтын «Кырачы ла Анчы» деген тууjызынан jмнгни билдирет.

Мундус-Эдоков, Чевалковтын тууjызы чылап ок, бойынын тууjызынын комрозициязын тзйт: озо баштап бир карындаштын –Аракызактын, онон экинчизинин – Эрлдин jрмин куучындайт. Тууjыда айылдап турган керектер 20-чи jылдардын экинчи jарымына келижет. Алтайй jурт Советтерге перевыборный кампания 1926-1927 jылдарда ткн.

Тууjыда Мундус-Эдоков Аракызактын аракызы ичеринен улам jаныс ла хозяйствозы трегенин, «сандырап jрты чачылганын», ол бойы кижи болуп jреле, учында эрте лгнин кргскен эмес (анайда кажа ла йд кандый да аракызактарла болот), jе автор бу аракызакты чокум исторический  йл - 20 jылдарла колбоп кргзет.

Аракызактын ср-кебери озогы jабыс культурадан арткан-калганын текши кргзип jат. Тууjыда ого удура онын карындажы Эруул турат. Бу jаны, Совет ойдо, корунген кижи. Эрлдин бойынын хозяйствозында ла деремне jуртында ткрген ижи кп, jаан учурлу. Эрл jурт улусты jаныс ла «малды, уйды уктадарына, маала, кыра скрерине», кам, абыс, jарлык jанын чачарына кычырып турган эмес, jе бойы да jурт Советтин ижине jамылу болуп тудулат.

Эрл jоннын керегине бастыра бойы беринет. Деремненин улузы садунын кооперативин тзйт, ол ажыра машиналар алдырат, jаан школ ачат, коп бичиктер, газеттер бичидет, «ойын эдер тура эдет». Бу ончозы «эпт cст», «ээлгир кылыкту» jон башкараачы Эрлдин jонго тузалу ижинин шылтуунда «Эрл уулдын смези эрjине болды jонына».

«Jарыткыш» деген jуунтыда база «Анчы» деп бир лгер бар, лгерде Анчы андап jреле, айуга «jардынан эдин кодоро соктыртканы” керегинде айдылат. Анчы ол айуны лтрип алган. Эдин айлына экелерде, аштап отурган йи ле уулчагы срекей снижет. Анчы олорды крп, бойы да снет.

Jе йи бгнине тонын чечерге болужарда, бгни онтоп ийеле:

“Араай тут, экем,

Jардымда айу туткан балу бар» - деди.

Канду балуны йи крл,

Туура крп, ыйлап ийди.

Уулчаты: «Мен анчы болорым» - деерде:

«Унчукпа, учкан!» - деп, энези айтты.

Бу срекей jылу лирический лгер.Мында Анчынын jаантайын jеткерге учурагадый кч ижи, йин ле балазын эрке сгени чокум jурамал ажыра кргзилген.

“Jарыткышта», р темдектелген произведениелерден башка, «Маргаан» ла «ч карындаш» деп лгерлеген легенда-куучындар бар. Баштапкызында поэт, алтай албатынын таркаган куучаны аайынча, Кадын, Бий, Обь суулар неден улам анайда адалганын jартайт; экинчизинде - бр, ийт, тлк – jаныс энеден чыккан ч карындаш ч башка кылык – jанду (банду (бр – ачап, тлк – куурмак, ийт – кижиге нкр) болуп барганы керегинде айдат.

20 jылдарда алтай улустын кп сабазы бичик билбес болгон. 1926-1927 jылдарда бичикчи алтай эр улустын тоозы 18,3, й улустын – 7,2 процент болгон.1 Мындый айалгада литературный творчествонын ийдезиле коштой ск арга табар керек болгон. Бу йлрд jадын-jрм бойы дратический произведениелерди некеген. Мундус – Эдоков jадын-jрмнин бу некелтезин ондоп, баштапкы драматургический произведениелер бичигени алтай литературанын историязында срекей jаан учурлу. Карган алтай интеллигенттердин керелегениле болзо, Мундус – Эдоков 20 jылдарда кп драматургический произведениелер бичиген, ол тоодо «Калым», «Алтын-Кл», Канза». Jе ол йлрд бу пьесалар кепке базылбаган, керек дезе олордын рукописьтери де jылыйып калган.

Мундус-Эдоковтын jаныс ла 1927 jылда кепке базылып чыккан “Jене» ле 1928 jылда чыккан “Озогызы ла эмдигизи” деген пьесалары арткан.

Jене» деген пьеса революциядан озо йди кргзип jат.

Пьесанын тс геройы – Келин. Ончо керектер онын салымыла колбулу болуп дт.

Куйрук деп кижи лп каларда, онын эмегени (Келин), балдары, айлы-jурты, малы арткан. Jаш келин, бир канча й ткн сонында, ск кижини сп, ого барарга сананат. Jе бу тушта онын алдына срекей jаан буудак – jебрен алтай jан (левират)тура берген. Бу jан аайынча й кижи шаалта тлгн биленин мензингенине бодолотон; й кижи ск кижиге барарга кнзеген болзо, лгн бгнинин кожо чыккан, эмезе jаныс скт карындажына барар учуурлу. Бу озогы алтай обществодо й улусты базынчыктайтан, кулданатан эп-аргалардын бирзи болгон. Левиратла анадала байлар малына мал, jуртына jурт кожорго, иштеер артык эмегенд болорго тузалангылайтан.

Пьесада андый кижи – Таптан - кргзилет. Ол айылдуjуртту, малду-ашту кижи. Jе Куйрук л берерде, онын карындажы болуп, «ачыларымды азыраарга, олордын мал-ажын кррг» турум деп, малын, jжзин колына кийдирип аларга амадайт. Ол бойы Келинди сбей jат. Jаргыда темичи Келин керегинде: «…санаазы jеткенге баргай ла, балдарын, мал-ажын, не ле немезин сен, Таптан, айрып ал» - деерде, Таптан jпсинет. Бу керек онын чын амадузын илеге чыгарат. Jе Келин: “Балдарымнан лгнч айрылбазым” – деерде, Таптанга макалу боло берген: ого артык ищчи табылган.

Пьесада байлар левирт jанла jаныс ла тузаланганы кргзилген эмес, j ебу jан, андый ск д патриархально-феодальный jандар чылап ок, революциядан озо jылдарда бек турганы, оны ончо jамылулар, кам-абыстар корыганы кргзилет. Келин темичиден болуш сураарда, темичи й кижинин кн-санаазын, сзин керекке албай, Таптаннын бойына айдат: “Сен jененди аларга турган болзон, оны сеге отургузары jолду болбой кайтсын». Кам бу jанды кем де бузуп болбозын jакшы билип, кч айалгада jрген келинди мекелеп, оны “наjы” эдип тартып аларга амадайт. Абыс келинди балдарынга крестке тш деп jптп болбой салала, чугулданып айдат: “Андый болзо, сенин Таптаннан айрылар учурын jок”.

Jе пьесанын тс учуры jоктулар патриархально-феодальный jандарды (jаныс ла левиратты эмес, jе ончозын ) срекей jаратпай, олорго удурлажып баштаганын кргскени болуп jат.

Революциядан озо олор бойлорынын jилблери учун тартыжунын чын jолын билгилебеген ( онызын Мундус-Эдоков пьесазында чын кргскен ), jе революция башталза, олор бу jолды таап аларында аланзу jок деп пьесадан билдирет.

Пьесанын сюжеди колбулу эмес те болзо, мында кп башкабашка социально-психологический характерлер ( анылу кылыкjандарлу улус ) кргзилген. Мундус-Эдоков, озогызын срекей jакшы билер кижи, кргскен улусты, олордын кылыктарын, эрмек-куучындарын jадын-jрмнен пьесазына чике кчрип алгандый. Олор ончозы кстин алдында сыранай ла тир туруп чыккылайт.

Таптан – бай ээ. Оны автор срекей иле кргзет. Ол пьесада крнип келгенинен ле ала бойынын ич-кеберин, кылыктарын, санаазын билдиртет. Элчи Адыбас темичинин jакарузын бдрип, оны волостько алдыртарда, ол «аракыдал отурган кижини туткулады» деп, Таптан Адыбастын кзин кгрт согот. Адыбас: «Сен мени не соктын?» - деерде, Таптан удура айдат: «А не? Сен кайракан, кудай ба? Сеге бажырар ба?» Темичи ого элчини согорго jарабас деерде, ол мыны бир де керекке бодобойт: «Адыбасты сокконы база керек»… - деп айдат. Jокту улусты неге де бодобой, олорды канайтса да, табы деп Таптаннын сананганы пьесанын ск д jерлеринен крнет.

Таптан байларга тузалу озогы патриархально-феодальный jандарды ончозын jакшы билер. Керек тужында ол jамылуларга да бу jандарды эске алындырып, редип салат. Темичи оны Келиннин айлын ооткон деп бурулаарда, Таптан айдат: «Айыл менин айлым… Куйрук агам лз д, айлы, азыраган малы, бала-барказы менин болбой кайдар? Слер, Болдыр бгн, оны билбесте, темичи болуп не jргенигер?» Таптан бай болгонынан улам кандый да керекке кирбезин билип, jамылуларга да удура кдрерге jалтанбайт.

Волостьты башкарып турган улус «jайзаннын ордына» отурган темичи Болдыр ла онын «закон туткан» болушчызы качы (секретарь ) болодылар. Олор экилези аракыга ачап, «иш качпас» дежип, jоннын керегин бдрердин ордына, кп сабазында айылдап, кой сойдырып, аракыдаарын сйдилер.

Пьесанын экинчи блгинде озогы алтай обществонын «идеологторы» - «атту-чуулу» кам ла «агару» абыс - кргзилет. Мундус-Эдоков олордын «ижинин» учурын, кылыктарын илезине чыгарарга эпт композиционный арга тапкан. Кам «камдап, jанып отурала», келиннин айлына кирет. Абыс ч jерге «крест агаш кадайла», «он кирези кижи крестейле», jанып, база ла келиннин айлына тшкен. Куучын эпт-jпт тпйт, эки шт бой-бойлорын jзн-базын айткылажып, ончо кылыктарын кргскилейт.

Таптан, Болдыр, волостььын качызы, кам, абыс – башкабашка керектер бдрген улус та болзо, jе олор бир лагерьде. Олор ончозы – албатынын мойнына отурып, оны тоноп, jимектеген, базынган улус.

Олорго кр, пьесада сырангай башка социальный айалгада jаткан улус (jоктулар) турат. Драматург олордын кп текши темдектерин (правозы jок болгонын, базынчыктатканын, тоноттырганын, кч jадын кргнин) кргзет. Jе андый да болзо, бу улус бойлорынын психологиязы аайынча бир тнгей эмес.

Пьесанын тс сюжединде кргзилген jоктулар – Келин ле онын сген кижизи Эркемей.

Келин – текши ле алтай улустый озогы алтай й кижи. бгни эзен де тушта ол, байла, jарык крбгн. бгни лгн сонында ого алдындагызынан коомой jрм келген. «Эри jок скс кадыт огчозына базынчык» - деп, ол комудайт. Бу сс чын болгоны пьесадан jакшы крнет: ого Таптан чалчыйт, ск улус (качы, кам, абыс) быjар сстр д айдарынан кемзинбейдилер. Келин – бойы учун туружар кижи. Оныла ойноп тудужарга сананган качыны ийде саларда, качы jыгылала, бажы согудган. Камды ол айлынан срет: «Чык мынан, тгнчи, уйалбас ийт! Отту турунла меге бгн бажынды jара соктырттын! «Уйалбас кам болор… - деген кеп сс чын болуптыр… Чык дедим!.. Jылан!..»

Пьесанын тс сюжедиле коштой бир канча jмлт эпизодтор барын темдектеер керек. Андый эпизодтор темичи ле Торбогоштын эрмектешкени, тнмичи ле Мыймыстын куучындашканы, Таптан ла Адыбастын тартыжузы болуп jат. Олордо jоктулардын – Торбогоштын, Мыймыстын, Адыбастын – кеберлери бир канча чокум кргзилген.

Пьесада анылу jерде элчи Адыбастын ср-кебери туруп jат.

Адыбас Таптан соктырала, Таптан шылу да jок артып, темичиле кожо аракыдап jре берерде, олордын кийнинен тура jгрип, jудуругын кргзип, айдат: «Акыр, сакып алыгар, jоктуjойу бириксе, слердин jыдыгар да jок болор…ол тужында сананарыгар!» Бу сстрдн улам Адыбасты jоктуларды корыыр санаашлтел кижи деп айдарга jараар эди. Jе Адыбасты автор пьесада канайда кргскенин ончозын теренжиде шиндеп кргнисте, оны револбционер болуп бийник зп келген деп айдарга келишпей jат. Андый да болзо, Адыбаста, ск jоктуларга кр, кандый да jаны санаа бары билдирет. Таптан оны согорго турарда, Адыбас айдат: «Соксо, сен менин эди-сгимди согорын, менин санаамды согуп болбозын». Бу онын быжу классовый са наазы болгоны jарт. Адыбас Таптанды jаныс бойынын штзине бодоп турган эмес, бастыра jоктулардын кчин jип, байыганын ол jакшы билер. Байларды ла jоктуларды кудай jайаган деп сс тгн болгонын олбилер. Онызы анчадала мындый эпизодтон иле кОнызы анчадала мындый эпизодтон иле крнет:

Таптан. Сендий jалку ийтке кудай jж бербес. Ол сени jайаарда, кул, элчи болзын деген.

Адыбас. Мени кул эдип, сени бай болзын деп jайап турганын кргн кижи бар ба? Сен jжнди иштенип, бойыннын акту кчингле тапкан болзон, кудай бергенине аланзыыр эдин.

Байлардын jжзи, малы – ончозы jоктулардын кчи, тери деп билип, Адыбас бай улусты крр кни jок, олорды штйт. Мынан кргнд, Адыбас ла Таптан – классовый оштлер. Эмди тургуза олор бойы бойлорын кршпей ле jредилер. Jе 1917 jылда олор колына мылтык тудунып, от-калапту тартыжарында аланзу jок.Адыбас андый й келер деп санаазында иженет. Бу ижемjи Россияда революционный тартыжу башталганын керелейт.

Мундус-Эдоковтын «Jене» деп пьесазынын терен идейный учуры, чындык кргскен персонажтары, байлык тили, юморы, эпт композициязы – бу ончозы ол бойынын йинде ус драматург болгонын керелейт.

«Jенеде» Мундус-Эдоков революциядан озо алтай jадын-jрмди кргскен болзо, «Озогызы ла эмдигизи» деген пьесазын революциянын кийнинде jангы jадын-jрм тзп турган алтай обществонын актуальный сурактарына учурлайт. Гражданский jуу ла бандиттерле тартыжу йинде Туулу Алтайдын jурт хозяйствозында срекей jаан коромjы болгон. Колчактын ла Кара-Корумнын, jзн-jр ак бандалардын кп jылдардын туркунына (1922 jылга jетире) албатыны аайы-бажы jок тоногонынан улам 1922 jылда, Советтердин II съездинин материалдары аайынча (декабрь, 1923), jуудан озо йг кр, Туулу Алтайда аттардан турганы ла 17 процент, уй малдан 14 процент, койлордон 18 процент арткан болгон.1 Анайда ок jер ижи де срекей jабыс кемите тшкен. Мындый айалгада албатынын хозяйствозын кыска йдин туркунына трген кдрип аларын партиянын jаны экономический политиказы (нэп) jаан jмлт эткен. Бу политика анчадала jокту улустын хозяйствозын кдрип, jарандырып аларына ууландырылган.

М. В. Мундус-Эдоков бойынын пьесазында партиянын бу политиказы алтай jоктуларга срекей jаан тузазын jетиргенин кргзет. Пьесанын тс геройы – Кичееиел деп малчы кижи. Азыйда ол срекей jокту jаткан. «Менде дезе озо не бар болгон?» - деп, Кичеемел айдат. Jе jоктуларга килемjил Совет jаннын болужыла Кичеемел бойынын хозяйствозын тзп, аргалу jада берген. Ол укту мал азырап, кыра салып, маала ижин иштеп, орус улус чылап, тура, мылча, кажаган тудуп алып jуртайт. Онын ады да Кичеемел. Ол бойынын хозяйствозын срекей кичееп jат. Азыйдан бери кудайдан ла болуш сакыйтан алтай улуска Кичеемел айдат: «Бис Бырканга да, крмск д бтпейдис, бистин кудайыс – эки колыстын кчи». Кичеемел бойынын хозяйствозын Совет jаннын jербойындагы органдарынын болужыла кербойындагы органдарынын болужыла кдрет. Jер керегин башкарган управление (ол тушта jуртхозуправление анайда адалган) jоктулардын малы jаныс ла кптзин деп кичееген эмес, jе угын да jарандырары jанынан кп иш ткрген. Jоон скт, бийик продуктивностьту малды Кичеемел де скрет. Jурт хозяйствонын советский специалисттери (пьесада агроном Мендиек) Кичеемелге эп-смеоер айдып, ого керект бичиктер де берет. Киндик деп кижи, Кичеемелдин культуразы бийик хозяйствозын кайкап, онон сурайт: «Акыр, Кичеемел, бу сендий кичинек уулга андый смени кем айдып берди?» Кичеемел каруун jандырат: “Мал азыраарга ренген Мендиек деп алтай уул бар. Онын чоло ады Агроном2 болор. Ондо малдын змин jарандыратан бичик бар. Алтай да бичиктер бар» - «Смелеген учун Мендиек канчаны алды?» - «Jок, акча албаган. Акча албас учурлу деген. Бичиктерди садып алгам. Бичиктери де jаан баа jок, jенил неме эмтир». Кичеемел бичиктин бийик тузазын билип алган. Азыйда алтай улус аргалу jадары «эрjене» барынан-jогынан камаанду дешкен болзо, Кичеемел онын тгнин билип, эмди айдат: «Чын, эрjене дегени – ол бичик-биликти билери».

Кичеемел улус ого келип ренерин сакыбайт, бойы айыл сайын jрп, улуска jаны эп-смелер айдат. Ол, азыйдагы крестьяндар чылап, бойынын билерин эмеш те jажырбайт. Алтай улус озо тушта «jуудан тамар, байдан jедижер» деп кеп сс айдатан болзо, эмди Кичеемел эн jаан jжг билгирди бодоп, озогы кеп ссти кубултат: «Jуудан тамар, редден jедижер”. «Сагыштын jжзи албатыга jайылар» - деп, ол айдат.

Бу мындый бийик санаалу активист крестьян эм тургуза алдынан мензинген хозяйстволу до болзо, jе учында коллективизация йинде ол колхозтын jадын-jрмине аланзу jок кчри jарт.

Кичеемелдин кебери, аргалу крестьян хозяйствозы – автордын идеализациязы эмес. Бу чындык кргзилген хозяйство. Оны документтер де керелейт. Албаты хозяйствозын орныктырар йлрд (Туулу Алтайда: 1924-1927 jj.) V областной партконференциянын материалдары аайынча (1927 j., декабрь) Туулу Алтайда текши малдын тоозы, 1916 jылга кр, 115 процентке кптгн, кыра салары 119,2 процентке кптгн. Мындый бийик хозяйственный jедимдерге jербойындагы партийный ла советский организациялар jокту алтай улусты орто jаткандардын кемине трген кдргени ажыра jеткен. Кичеемел – Алтайдагы андый реальный (чын) аргаланган крестьяндардын бирзи. Кичеемел мындый бийик хозяйстволу, культурный jадынду, чике санаалу боло бергени – партия ла Совет jаннын ткрген керектеринин, jербойындагы коммунисттердин, советский специалисттердин, бичикчи улустын эрчимд иштегенинин, болушканынын шылтузы.

Кичеемелди кргзип тура, автор онын jолы буудак jок, тптс jенил болгон дебейт. Ол срекей кч, jаан тартыжулу jол ткн. Бу jолды Кичеемел ск нкрлринен озо дп чыккан, jе онын кийнинде кп улус – алтай jокту крестьяндар арткан. Пьесада андый улус: Киндик, онын йи Саламчы ла склри де.

Пьесанын тс конфликт иле сюжеди бу улусла колбулу.

Киндик – озогызынан айрылгалак кижи. Ол бойынын хозяйствозын озогызы ла аайынча тудуп, малын jалан jаар божодып салган учун, брлер табарып, онын малы злерге jеткен. Киндик малга «чамчыл» болгон болор деп, кам алдырат. «Мал-аш кптдрг кудайымды кдрейин деп, слерди алдырган эдим» - деп, ол камга айдат. Кам оныҥ малыныҥ артканын кöрöлö: «Малыҥ чамчылган эмтир» — деп тöгÿндеп, ол Киндиктиҥ jаҥыс айгырын тайат. Jе Киндикке хозяйствозын кöдÿрип аларга кам болушпады. Ого чын болушкан улус Кичеемел ле Мендиек. Олор экÿ камла тартыжып, оныҥ мекезин илеге чыгарып, Киндиктиҥ санаазын религиядаҥ туура апарат, jаҥы иштерге, хозяйствоныҥ эп-аргаларына баштайт. Анайдарда, пьесада jаҥыс ла Кичеемелдиҥ эмес, jе оны ээчий барган öскö дö jокту улустыҥ «кöзи ачылып, караҥуй jарып, таҥ атканы» кöргÿзилет.

Киндикти эбире озогызы ла эмдигизи ортодо jаан тартыжу öдöт. Бу тартыжу - Киндикти кажы бир jаны jаар jайылтып алары учун, кам ла jарлыкчы оны озогызына тартат, нениҥ учун дезе, Киндиктий улус jок болзо, олорго, мекечи улуска, jадарга сÿрекей кÿч болор. Кудай jаҥы, мал тайары керегинде кам айдат: «Мен бойым тапкан»jаҥ эмес, озодоҥ бери ада-öбöкöлöристиҥ jаҥдаган jаҥы», «мал тайатан jаҥ озодоҥ бар». Алтай улус озогызын таштап, бичик-биликке ÿренип, jаҥы jадын-jÿрÿмге кöчÿп турганы оны сÿрекей корододот. Ол айылдар сайын jÿрÿп, озогы jаҥьш албаты бусса, jаан тÿбекке тÿжер деп коркыдат.

Кам улустыҥ санаазын караҥуйладып, олjолоп аларга кöп меке сöстöр чÿмдеп алган: «Мем албатыпыҥ учун туружып jадым. Албаданып кам болбогом. Ары jанынаҥ кам болуп бÿткем»; «бистиҥ албаты бичик билбезе де, мал азырагап»; «кудайдыҥ бергенинеҥ бербегени кöп»; «jаҥыс малдаҥ мал öскöн, jаҥыс кижидеҥ jон öскöн. «Кудайым» деген кижи куру калбас» ла оноҥ до ары.

Кичеемел бойы камныҥ, jарлыктыҥ мекезинеҥ чыгала, эмди Киндикти де олордыҥ олjозьгпаҥ айрып, jаҥы jолго, jаҥы jадынjÿрÿмге баштаарга албаданат, камныҥ ла jарлыктыҥ меке-тöгÿндерин курч, чечен сöстöрлö ончозын илеге чыгарат.

Киндиктиҥ бастыра jÿрÿми озогы jаҥ аайьшча öткöн учун озогызын таштаарга ого сÿрекей кÿч. Ол, азыйда чылап ок, камды «öрöкöн», «jаан кижи» деп айдат. Кичеемел оны «сокор» деерде, Киндик бойы да тарынат. Ол камга бÿдÿп jат, кам оныҥ чабыдар айгырын тайарга кöстöп аларда, акту санаазынаҥ сÿÿнет: «Карын, малым чамчылза да, мал баштаган айгырым jарады деп сÿÿндим». «Таш очогым бек болзын, талкан-кÿлим чокту болзын деп, кудайды кöдÿрип турбай» — деп айдат. Озогыдагы ада-öбöкöлöрм чилеп ок, ол бойыныҥ малын jалаҥга бош салып jÿргÿзет, бöрÿлер келип, малын тударда, кудай ого ачынган болор деп сананат. Кичеемелдиҥ ижи, хозяйствозы ого jарап та турза, jе Киндик оны «сÿмелÿ» кижиге бодойт, бойы ол кире «сÿмеленип» болбос деп сананат.

Jе Киндик ле оныҥ ÿйи Саламчы озогызып jаҥдап турган да болзо, ол ок öйдö Совет jаҥныҥ öткÿрип турган керектерине, анчадала улусты бичикке ÿреткенине, сÿÿнедилер. Олордыҥ уулы бичикке ÿренерге суранарда, Киндик акту санаазынаҥ айдаг: «Jакшыга ÿренбей кайдар, кем jок, барып ÿрен». Оны öскö дö jаҥы керектер jилбиркедет, анчадала Кичеемелдиҥ хозяйствозы. Киндик оныҥ бийик тузазын, керсÿ тöзöлип башталганын бойыныҥ кöзиле кöрÿп, учында бу Кичеемелдиҥ бойыныҥ ла «сÿмези» эмес, Совет башкару баштап берген ончо jоктулардыҥ чын jолы деп билип, табынча озогызынаҥ айрылала, jаҥы jÿрÿмге jайыльы, Кичеемелдиҥ jолыла барат. Учында Киндик Кичеемелге айдат: «Сеге адаркажып, jакшы уй-мал азырайла, кыра-маала иштеп, айыл-jурт, чеден-кажаган тыҥыдала, аргадандым».

Бу керекле кожо оныҥ санаазы да кубулат. Эмди ол камга да, jарлыкка да бÿтнес болуп барган. Кам экинчи катап келеле: «...алтыгы ороонго барып, ойто jанып клеетсем, Киндик кер адын минип алган, jер тамыныҥ бери jанында удура туштаган... Бараан тÿктÿ мал толуга салза, мен jулазын ойто табыштырып берейин деп санангам» — деерде, Киндик оны чыгара срет: «Узун куйрук уйда, уйалбас маҥдай сенде! Болор! Озодоҥ бери мени мекелеп jиген учун ичиҥ jарылзып!»

Киндикти jаҥы jолго jайылтып алганы — Кичеемел ле Мендиектиҥ jаан jеҥÿзи. Jе бу jеҥÿ jаҥыс ла олордыҥ эмес. Алтай ичинде муҥдар тоолу киндиктер jаҥы jолго кирип алганы партияныҥ ла Совет башкаруныҥ улу идеяларыныҥ jеҥÿзи болуп jат. Мундус-Эдоков албатыда болгон ончо керектерди чын оҥдоп, реалистически кöргÿскепи оныҥ адын мактулу эдет. Оныҥ пьесазы алтай jурт jерлердиҥ сценаларында тургузылып, jаҥы jадын-jÿрÿм учун тартыжуга jаан jöмöлтöзин jетирген.

Автордыҥ пьеса бичиир узы öскöнин кажы ла персонажтыҥ тили аҥылу болгоны кöргÿзет.

Jе анчадала Мундус-Эдоков социалистический реализмниҥ jолыла там кöндÿгип, бойыныҥ произведениезиниҥ тöс геройы эдип jаҥы, советский кижини кöргÿскени jаап jеҥÿ болуп jат. Кичеемел — озочыл кижи. Ол пьесада ончо персонажтардаҥ артык кöргÿзилген. Оныҥ айткан кажы ла сöзи jаҥыс ла учуры jанынаҥ чын эмес, jе jаантайын курч, чечен, jилбÿлÿ болот. Ол кöп катап кеп сöстöрди де билгир тузаланат. «Озогызы ла эмдигизи» деген пьеса алтай советский литератураныҥ историязында бийик jерде турат.

Мундус-Эдоковтыҥ произведениелери алтай улуска озогызынаҥ айрылып, jаҥы jадыы-jÿрÿм тöзööрине, улусты социалистический санаалу эдип тазыктырарына jаан jöмöлтö эткен. Опыҥ учуп алтай писатель Мирон Васильевич Мундус-Эдоковтыҥ ады ла ижи биске баалудаҥ баалу.

Профессор С. Суразаков.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

УЛГЕРЛЕР

______________________________________________________________________________________________________

 

 

 

 

 

 

 

 

 

К О Ж О ҥ

Таҥ адып jат, туругар,

Тереҥ уйкуны таштагар!

Jарыкла бачымдап,

Jарыжып jÿрÿп иштегер!

Алтай, алтай, алтайлар,

Ак сагышту улустар!

Айгканымды угугар,

Ак кодеке алыгар!

Jаан, jакшы улустар,

Jакылтамды угугар,

Jаш ÿрендер бичикке

Jаралажып киригер.

Кичÿ балдар ÿрензин,

Кÿÿнгерип ойгорзын!

 Кÿjÿренип ÿрензе,

Кÿнди кöрöр jажыиа.

Ада-энезин кÿндÿлеп,

Ак-бичикке ÿпенип,

Ар-jакшыга кичеенип,

Ак-чегинче jÿрзиндер.

Ар-jарыктыҥ jаражы

Ачык кöскö кöрÿнер,

Ак-бичиктиҥ jарыгы

 Айлаткыш кöгÿске тÿжер.

Эш-немеге ÿренбой,

Эптÿ сöсти оҥдобой,

Зл керегине jарабай,

Эштскке тÿҥей болбойлы.

Билер к и жиге бир сöс,

Билбес кижиге муҥ сöс деп,

Укаалу сöстиҥ учурын

Ундытпагар, иаjылар.

Алтай, алтай, алтайлар.

Чек сагышту улустар!

Айтканымды угугар,

Ар-кöгÿске алыгар!

Таҥ адып jат, туругар,

Тереҥ уйкуны таштагар,

Ларыкла бачымдап,

Jарыжып jÿрÿп иштегер!

1924 j.

JАСКЫ JЫРГАЛ

Jылу кÿнниҥ чогы тийип,

Jажарып öлöҥ öзÿп келди,

Jайканып чечек jайылды.

Jараш эзин салкындап,

Лай тындуга jытанды.

Тынар-тынду немелер

Тынып, öҥжип jаранды.

Курт-коҥус та сÿÿнип,

Ойын эдип jыргады.

Кÿÿктиҥ ÿни ÿзÿлбей,

Анда-мында угулат.

Таҥ ажыра билинбей,

Тогус ÿйелÿ кожоҥын

Тоорчык деген кучыйак

Соот эдип кожоҥдойт.

Кара баарчык баштаган

Орто ÿндÿ кучыйактар

Тоорчык кирези кожоҥды

Бис билбес кайткан дешти,

Бойыныҥ уйазыныҥ jанына

Тамагыныҥ тамыры кöпкöнчö,

Талбып учар канады талганча,

Jараштыра кожоҥдоды.

Бöрÿкке толо балдарлу

Бöдÿне эмеген кожоҥдоды.

Таарга толо балдарлу

Талтар öбöгöн тÿймеген,

«Тарт-тарт» деп кыйгырды.

ни коомой куштарым

нгÿрлерге коштонып,

Кунугып ойын-jыргалдаҥ

Куру артпады кööркийлер.

Теҥдеп ойноп jÿрдилер.

Турна баштаган сас кужы —

Узун бутту немелер —

Бийе салып ойиоды.

Мöш агашту jерде

База бийелеп турды.

Ончо текши jыргалды

Коот эдип ойноды.

1925 j.

Ч Е Ч Е К

Jажарып öскöн öлöҥнöҥ

Jайылып чечектср кöрÿнди,

Jайканып, салкынга кыймыктап,

Jараш jыды jытанды.

Аjыктап мыны кöргöндö,

Аиаҥ jараш неме jок.

Jаскы jердиҥ чсчеги

Jашöокÿримге тÿҥей.

Jайылган jараш чечектер

Jай учында öскöлöнöр,

Jарамып öскöн jаш балдар

Jажы jетсе, эр болор.

1925 j.

КС

Jÿзÿр-jр чечект 

Jажыл öлöҥ öзöлö,

Jажаар öйи jедип,

Jаш ÿрени бышты.

Кары jажы jедип,

Кадып кургап калды.

Кар куруга алдырбас,

Катан jашту öрöкöн болды.

Куру келип тÿжерде,

 Кунугары jок болды.

Кÿски соок келерде,

Куш балазы чыдады.

Jуун эдип табыжып,

«Jылу jерде кыштаар» — дешти.

Öскö табыш jок болзо,

 Öскöн тöрöл jерибиоке

Ойто эбирилип jанбай деп

Канадын талбып учты,

Кÿнтÿштÿгин кöстöп

Jылу jерге ууланды.

1924 j.

 

JАЙГЫ ЭҤИР

Эҥир кирди, кÿн jабызады.

Энезине кулунды кошты.

Эртенге jетире эмзин деп,

Эркелеп ноктозын суурды.

Энезине болужып,

Эрjине малына килеп,

Jети jашту уулчак

Jелениҥ jанында

Кулундарла ченежип,

Ойноп турды кÿлÿгим!

«Кулунга тептирдиҥ, учкан!» — деп,

Энези айтты уулына.

«Алдырбас, эне» — деп айдала, уулчак

Ары-бери телчиди.

Энези уйлар саарда,

Бозу-торбокло тартыжып,

Анда ок jÿрди кÿлÿлим!

1925 j.

 

АШ КЫЛГАДА, КИЖИ БАЛАДА

Jашта бичикке ÿренбезеҥ,

Jааназаҥ, неме билбезиҥ.

Jаскыда кыра салбазаҥ,

Кÿскиде кезериҥ jок болор.

Jаш чагында ÿреҥип алзаҥ,

Jажына бичикчи болорыҥ.

Jаскыда кыра иштезеҥ,

Jылына азык болор.

К е п  с ö с: Бичик билбес кижи — сокордый.

1925 j.

Ч И Б И

(А. Плещеевтиҥ ÿлгеринеҥ)

Агаштар бÿрленип jаранды,

Jас келди деп сÿÿнди.

Олордыҥ ортозында

Чырайы кубулбас чиби

Уичукпай jобош турды,

Кышкы соок келерде,

Агаштар шыралап кунукты.

Чырайын кубултпас чиби

Jажыл тонын jабынып,

Унчукпай jобош турды.

1924 j.

М ЕЖ ЕЛ И K

(А. К. Толстойдыҥ ÿлгери аайынча)

Кускун учпас куба чöлдö,

Саҥыскан учпас сэры чöлдö

Бош межелик кöрÿнип туру.

Ол межеликтиҥ тöзинде

Jеҥ jастанып атту-чуулу, ат мöрöйлÿ

Баатырдыҥ сööги jадат.

Алтын чÿмдÿ алыптар,

Темир чÿмдÿ бöкöлöр

Кереезиие jуулып, ойын эдип jыргады,

Талайдый кымыс-чеген jууп,

Тайгадый эт-jилик тÿлди.

Кÿндÿ jерде койлыгазын

Эрjине адын, алган ÿйлерип

Öлтÿрип сööгин кожо jууды.

Кайчылар топшуурлу кайлап,

Öлгöн баатырды мактады...

Канча чаж öткöн кийнинде

Мал турган jерине

Баргаа öлöҥ öзÿп калды.

Jон турпан jерине

Jондолой öлöҥ öзÿп калды.

Jердиҥ ÿсти öскöлöнди,

Jон ордына jон jуртады,

Jакшы эрдиҥ сööги

Эмдиге jетире танылу,

Ургÿлjиниҥ ÿч ÿйеге

Межелик jерле теҥделбеди.

1928 j.

Э Р

(Н. А. Некрасовтыҥ ÿлгери аайынча)

Изÿ jайгы кÿнде, öзöк öрö

Ийген элчидеҥ тÿрген,

Ийдезин аттыҥ кöрöр деп

Сыр маҥла jÿрÿп отурзам,

Jеерен атты мöкÿткен

Jети jашту уулчак

Удура мeге туштады,

Jажшылажып, эрмектешти,

Jаткан jеримди, ады-jолымды

Jаспай текши шылап турды.

Jаткан jерин, адазы ла бойыныҥ

Ады-jолын айдып береле, айтты:

«Ак малыма jÿрÿп отурым,

 Айылчылардыҥ кÿндÿзине

Алмакту ирик сойор дешкен,

Аjамшыҥ айлына барып,

Анда слер отурзаар кайдар».

—Кöрзöҥ, эрдиҥ, кÿлÿктиҥ ийдезин —

деп,

Кокурлап-ойноп мен айттым.

—Эр учун jÿрбей — дейле,

Камчызын адына jаҥып,

Казаладып jÿре берди.

1928 j.

А Т

Jон ортодо jорткондо,

Jорго минген эр сÿрлÿ,

Ойын-байга тужында

Озо чыккан ат сÿрлÿ.

Айу-бöрÿдеҥ jалтанбай,

Адаанга туружар

Ак малдыҥ ортодо

Айгыр башчы бир сÿрлÿ.

Jаш кулунын телчиткен

Jакшы беени кöргöндö,

Jаш балазын эмискен

 Jараш кылыкту келиндий.

Jаш кулунныҥ jарыжы,

Jаш баланыҥ кÿрежи,

Jаскы кÿнниҥ jаражы

 Jал jÿрекке jараган.

Узак jорук jÿргенде,

Уладабас аттаҥ не артык?

Умзанып тайгаа чыкканда,

Улаачы аттаҥ не артык?

Удура кöрÿп киштегепи,

Уткып ээзине окранганы

Узада чöйгöн кожоҥдый,

Ундылбас кööркийдиҥ каткызындый.

Ээрлÿ адымды кöргöмдö,

Эш нöкöриме тÿҥей,

Эрjине адымды кöргöмдö,

Эрÿ чырайлу эжимдий.

1928 j.

JУТПАЛАРГА КАРУУ КОЖОҤ

Чедендеги малысты

Jерге айдап ототпой,

Чемберлен деп ийт келзе,

Чертип тынын бис кыйбай.

Айгырлу jылкы малысты

Алтай jерге ототпой,

Англия деген ийт келзе,

Албак оозып бис оотпой.

Кайып öрö учатан

Кара канатту аэроплан бар.

Кармай алып адатан

Кайран Кызыл Черÿ бар.

Талырт эдип учатап

Талтар деген кужыс бар.

Талайып алып чабатап

Кату темир ÿлдÿÿс бар.

1927 j.

ЧАЛГЫЧЫ

Аарчы-курут азыкту,

Алгый, чöйгöн jööжöлÿ,

Алкы тöжи jепселдÿ,

Ак-боро ат нöкöрлÿ,

Jалаҥ jерде эрикпей,

Jайканып чабар чалгылу,

Jааш-jаҥмырда jадатан

Jалык öлöҥ одулу,

Ачу терди кысканбай,

Амырды таштап иштейтен,

Алтайдыҥ öлöҥин кезетен,

Ак малдыҥ азыгын эдетен,

Jайгы кÿнниҥ изÿне

Jай бербейтен уул эмей,

Jараш öлöҥниҥ чечегин

Jайа кезер эр эмей.

1928 j.

 

РЕНЧИКТЕРГЕ

Jаҥы бÿткен школыска

Jалкуурбай текши jÿрелик,

Урлежип, jöптöжип,

ренелик бичикке.

Таҥ чолмондый бичигисти

Табына кычырып jÿрелик,

Тап эдип ойноп алала,

Таштабай бичикти кöрöлик.

Алтай jеринде таҥ атты,

Албаты jон ÿренер болды.

Тÿн-караҥуй серий берди,

Туйук санаабыс jарый берди.

Алтайыска ие керек?

Артык сÿмелÿ уул керек.

Андый сÿме кайдаҥ келер?

Акту бичиктеҥ билдирер.

Бичик-биликти кичееп,

Билерибисти кöптöдöлик,

Билбезисти jок эдип,

Биригип ончобыс ÿренелик.

1928 j.

JАШ ПИОНЕР

Кылгазы jакшыдаҥ аш бÿдер,

Кылыгы jакшыдаҥ эр бÿдер.

Öзöр аш кылпада билдирер,

Öзöр кижи балада таныдар.

Кол кÿчиле jатканныҥ балазы

Коммунист болорго пионер болор.

 Колыныҥ кÿчии jидиртпес,

Коjойым -котонды кöкитпес.

Jаан байдыҥ айлына

Jдрамзып, тудуш jÿрбес.

Jажыпа jалчы болуп,

Jалынып, малын кабырбас.

Jаман jуртын öҥжидерге

Jаантайын кичеенер.

Jарлыкчыга мекелетпей

Jараш jуртын боны эдер.

Бичик-биликти кичеенип ÿренер,

Билгенин билбеске айдып берер.

Бирикхирип ÿÿре-jеле уулдарды

Билези jаҥыс карындаштый эдер,

Албаты-jонныҥ кереги учун

Ака Леиинниҥ jакылтазын бÿдÿрер.

1928 j.

АРАКЫЗАК ЛА ЭРЛ

Аракызак ла эрÿÿл

Адазы jаҥыс карындаштар болгон.

Энезинеҥ чыгарда,

Ээчий-деечий игис чыккан.

Энезиниҥ эмчегин теҥ эмген.

Эркележип экÿ кожо öскöн.

Аданыҥ энчизин учында

Ачаптанбай, теҥ ÿлежип алды.

Араjан амзап jÿргени

«Аракызак» деп адалды.

Андыйды амзабай jÿргени

«Эрÿÿл» деп адалды.

Аракызак

Аракызак айлына отурбай,

Айылдап, jортуп jÿрди.

Аҥ jолын тосподы,

Айылдаҥ ыш чыгарын кетеди.

Алтай эбирип айылдады,

Айлы-jуртын ундыды.

Ак-малын кöрбöс болды.

Алган ÿйине килебей,

Анда-мында конуп jÿрди.

Адыркап - чексиркеп,

Албатыдаҥ уйалбас болды.

Айылчы jÿрген айылдарда

Аракызак тудуш jÿрер болды.

Амтанду аракы ичер деп,

Амтажып айылдарды эжиктеди,

Jай öткöиин билбей калды.

Jардындагы кийими кирленип,

Jалтырап, килтиреп турды.

Jалмажын бийт jиди,

Jаказын кир басты.

Саан уйлардыҥ сди астады.

Санааркап аракызак отурды.

Ижи-jолы бÿтпеди,

Ириктерин уурчы jиди.

Кыштай jиир азыгына

Кырлайган арыкты сойды.

Кышкы jол чыгарда,

Кызыл jеереиди чанактады.

Кыптап чанакка тере салды,

Кыйын отурып, ÿйине айтты:

«Аҥдап неме таппаган да болзом,

Ажымды мал да резе,

Ак малымныҥ шылтуунда

Ашты мен таап албай.

Базарлап jÿрÿп келедим.

Баалу да болзо, албай база:

Балдарга аш керек.

Барлу кижиниҥ аргазы кп эмей» — деди.

«Капкыр-чипкир айыл ичине

Казан-айак, кöбöҥ бöстöҥ

  Кöрÿп, jакшызынаҥ ал» — деп,

Кайран ÿйи jакыды.

Акчазын кöдÿре карманданып,

Аракызак атанды.

«Ада jашта алганым,

Айтканыҥды ундыбай,

Айлыма jööжö мен экелбей» — деп

Айткан бойы атанды.

Калыҥ jурттыҥ садузына

Казаладып jедип келди.

Элбек jонныҥ ортозына

Эптеп баага немезин jетирди.

«Саду jарады» — деп,

Салковойдыҥ аракызын ичти.

Ары-бери телчиди,

Алар неме кöптöди.

Ак чырайлу келиндер туштажат,

Ады-jолын угужып турат.

Аракыдап олорло jÿре берди,

Алатан jööжö ундылып калды.

Конотон jерде ичерге

Короjон аракы алды.

«Jаан jерге jÿргенде,

Jаҥыс катап аракыдабай» — деп,

Jараш келиндерле колгуктажып,

Jаан jерде jыргай берди.

Конгон jерде аракыны

Кожоҥдожып ичтилер.

Кожо ичкен наjылар

Кокурчы, jалакай улустар болды.

Эзириги аракызактыҥ jаанады,

«Эрлÿ мен» деп мактанды.

Бажына аракы чыгарда,

Байыркап, анда отурды.

Ажыра аракы ичеле,

Айлына jанарын ундыды.

Алты конок jыргады,

Алган ÿйине jанбас болды.

Jетинчи кнде jыргады,

Jеткер-тÿбек табылды:

Jергелешкен наjылары

Jер сайын тозо берди.

Jердеҥ бажын кöдÿрип болбой,

Jеерен адын эске алынды.

Карманын jоктоп кöрöрдö,

Как-куру неме болды.

Арга-сÿме таппады,

Адын чанактап, jанып ийди.

«Алган ÿйим, ач-ÿреним,

Аштап, самтырап ыйлаар» — деп,

Ачурканып санааркай берди...

Айлы-jуртына jедип келди.

Аштаган балдар уткып jÿгÿрди,

Айылдаштары jуулып келди.

Эрик jокто арга jок...

Эжигин ачып, айлына кирди,

Эр jанынча öрö басты,

Ээзи кижи тöргö отурды.

Тамагы калтырап, ÿни тунгак,

Таап куучын айдып болбоды.

Таҥкы азып тартала:

«Табы jок неме болды.

Таҥла меҥдеп jанып клееделе,

Талганча соктырттым, тоноттым» — деди.

Аракызактыҥ сöзине алаҥзып,

Айылдаштары jанып таркады.

Айылчылар jанган кийнинде

 Аракызакка адылып, ÿйи айтты:

«Кураҥы ийттий калтыраган

Кулугур, сепиҥ ичиҥ jарылзын.

Ичкен ажыҥ сен таҥманыҥ

Ичи-буурыҥ jулкузын» — деди.

Аш-курсак jок болды,

Алган ÿйи ыйлап jÿрди.

Ач-ÿрени аштады.

Арткан малын садала,

Аайы jок аракыдады.

Jоон адьн садып ийди,

Jойу jÿрÿп аракыдады.

Талдама уйын садып ичти,

Тапчы болорын бодонбоды.

Иш колына тутпай jÿрди,

Ийттелип, самтырап, тÿрей берди.

Jылдаҥ jылга аракыдады,

Jылкы малы ÿзÿлди.

Эр jажына аракыдашка

Эрмек, куучыны бузулды.

Элдиҥ-jонныҥ ортозына

Эзирик бойы чаптык болды.

Ачу-корон кыйгырып,

Айыл ортозына тенип jÿрди,

Эр чырайы чыга берди,

Эрликтий jаман чырайлу болды.

Сандырап, jурты чачылып калды,

Санааркап jÿрÿп, ÿйи öлди.

скÿске тÿҥей балдары

 рö кÿнди кöргилебей,

Öзöк сайын тозо берди.

Орто jашка аракызак jетпеди,

От-jалкыны öчö берди.

Jажын jетире jажабады,

Jажарып, кÿлÿк оорый берди...

Аракыныҥ коронына

Артап, ичи ÿрелди.

Карыганча jажабай,

Калтырак оору тапты.

чöжип аракыдап jÿреле,

лгöнин билбей калды.

Э р ÿ ÿ л

Эрÿÿл деген уулдыҥ

Эзиргени кöрÿнбеди.

Ээлгир jакшы кылыгын

Эли-jоны jаратты.

Jажарып öлöҥ öзÿп келгенде,

«Jайдыҥ jыргалы эмей» — деп,

Jайым улус jыргаар тушта

Jаантайын эрÿÿл ижин этти.

Эдер ижи jок болгондо,

Эриктирбес бичик кычырып jÿрди.

Эптÿ jакшы куучынын

Эли-jонына айдар болды.

Малды, уйды уктадарын,

Маала, кыра öскÿрерин,

Мактулу jурт jазаарын

 Маалкатпай, бичиктеҥ кöрÿп,

Мактанбай, jазап айдып jÿрди.

«Jайгы кÿнниҥ изÿзинеҥ

Jалырап кöлöткöдö jатпагар.

Jалаҥ jерге барала,

Jалкуурбай, öлöҥ иштегер,

Кÿстиҥ öйи jедип келзе,

Кÿjÿренип иштегер.

Адар мылтык тудунып,

Аҥдап, кузуктап келигер.

Ийт jакшызын азырагар,

Истеп аҥды табараар.

Jакшы мылтык алыгар,

Jалтанбай, айу адараар.

Jердеҥ таап алала,

Jетире jуртыгарды тыҥыдаар.

Акту бойыгардыҥ кÿчигерле

Айыл-jуртты тыҥыдар керек.

Jылузы сообос тура ла

Jунунатан мылча эдигер.

Аш уратан ÿкпектÿ

 Алмар эдип алыгар.

Маалаиыҥ ажын jуурга

 Манаган jердеҥ казынты эдигер.

Машинадаҥ алдыртып,

Малга, уйга öлöҥ эдигер.

Азыраган малды öҥжидерге,

Агаш кезип, кажаган эдигер.

Аарчы-сарjу кöптöзö,

Арга-сÿмеҥ табылар.

Ачу бийтке jидиртпегер,

Арулап кийим кийигер.

Бичик-биликти кичеегер,

Билетенин тыҥыдыгар.

Jаан да кижи ÿрензин,

Jаш балдарга школ эдигер,

Jакшы оноҥ табылар.

Jарлык jаҥын чачыгар» — деп,

Эрÿÿл jонго айдып jÿрди.

Jурт Советтиҥ jамылуларын

Jон jаҥыртып тударда,

Эрÿÿл нöкöрди jамыга

Элбек jон кöстöп тутты.

Jонныҥ ижин башкарып,

Jортуп jÿрди эрÿÿл.

Jок-jойуныҥ jÿрÿмин

Эҥилтер эбин кичееди.

Башчы Ленинниҥ ÿредÿзиле

Базынчык болгонды öрö тартты.

Бичикти кичееп кычырды,

Билер коммунисттерле сÿмелешти.

Алкы-jööжö кöптöдöрин,

Аш-курсак ток болорын

Айладып сананып jÿрди,

Арга-сÿмезин бедреп турды.

 Ордына jок неме таап,

Ортокко jонныҥ саду этти,

Оҥду кооперативти кичееди,

Ончо текши арга болды.

Кооператив машина алдыртып,

Колына jонныҥ амыр берди.

Jонныҥ мойны jоон болуп,

Jок jердеҥ jööжö тапты,

Jоктуларга арга болды.

Jÿзÿн-jÿÿр аш салып,

Jурт ичин jазады.

Эрÿÿл уулдыҥ сÿмези

Эрjине болды jонына.

Эзириктер астады,

Эрÿÿлдер кöптöп jатты.

Алты jылга jетпеди —

Албаты jööжöзи кöптöди.

Jети jылдаҥ öтпöди —

Jединбес немеге jединди.

Jетире jаан школду болды,

Jети jаштудаҥ öрö ончозы ÿренди.

Jедимдÿ бичик, газет кычырды,

Jеткерлÿ караҥуй jарый тÿшти.

Албыртып, jÿÿлтип, jон jиген

Абыстыҥ сöзин укпас болды.

Кара кöрмöс деп мекелеп,

Каралап малды тайатан

Кампыҥ ижи тутай берди,

Катап неме албас болды.

Jарамасту уйалбас тöгÿнчи,

Jалтапбай кижи эмдеер

Jарлыкчылар тöгÿнин танытты,

Jакшыркаары токтоды.

Ортокко эткен кооперативтиҥ лавказы

Орынду jазалду, бек болды.

Jонныҥ бойыныҥ садузы болуп,

Jоктуларды jонбос болды.

Jок-jойуныҥ санаазы jарыды,

Jолын таап, баштанды.

Jалчы-jабыр jарык кöрди,

Jалынып байга иштебес болды.

Чырмайып тыҥыда иштенди,

Чын jыргалду jÿрÿм кöрди.

Кудайга иженип отурбады,

«Кулугур» деп кижиге айттырбады.                                                              Салым коомой болды деп,                                                                 

Салбаҥдадып камды камдатпады.                                                                Сабары торсогончо иш этти,

Сандырап jÿрердеҥ айрылды.

Jаскы кÿнниҥ jылузындый,

Jаҥыс эрÿÿлдиҥ санаазы                                                                                     Jаан jонды öрö тартты,

Jарамзыбас эрлер болды.

Кыс балдар ÿренеле,

Кылыгы jакшы энелер болды.

Калыҥ jööжöгö саттыратан                                                                                Кара албаннаҥ айрылды.

Эжин кижи jектетпес,

Эрге тÿҥей нöкöр болды,

Эрмегин айдар кÿÿндÿ jÿрди.

Ончо улус öмöлöжип,

Ойын эдер тура этти.

Jок jердеҥ бÿде берди,

Jон туразы деп адалды.

Jокту-jойу jуулып,

Jолду ойын ойноды.

Jакшы-jаманныҥ кылыгы                                                                              

Jарт ойыннаҥ крнди.

Биригип ончозы jуулганда,

Билбес кижи кемзинер болды.

Билердиҥ куучынын тыҥдап,

Бичик-биликти кичеей берди.

Эрÿÿл деп уулды:

«Эрлÿ jакшы нöкöрис» — дешти,

Эптÿ сöзии угуп jÿрди.

Ээлгир jакшы кылыгына

Адаркажар улус кöп табылды.

Аракы кичеебес уулдар

Арка-jонноҥ кöп табылды.

Бичик-билик кичееди,

Билинбес эзириктер астады.

1929 j.

БОРСУК ЛА СЫГЫН

Борсук тÿлкÿге айылдап келди.

Корсок тижин ырсайтып,

Бойын тыҥзыпып, тлкÿге айтты:

«Кöрзöҥ, тÿлкÿ наjым, — деди, —

Мендий семис аҥ кайда бар?

Мендий курч тиштÿ аҥ кайда бар?»

Кöзи сурлап, jакшыркап турды,

Кöкип, тÿлкÿге мактанды.

Кызыл тÿлкÿ каткырынып,

Кылыгы коомой борсуктыҥ

Кöк тенегин таныды.

«Кöкигей ле» деп, борсукты мактады;

 «Семизиҥ сениҥ чочкого тÿҥей,

Тижиҥниҥ курчы бöрÿдий.

Аҥ-сыгын туштаза,

Jалтанбай тут ла» — деди.

Оны уккан борсук ÿнденди:

«Оҥду бÿткеним чын турбай — деп, —

Онтодып сыгынды öлтÿреле,

Оок балдарымды азырайдым» — деди.

Аскан казан сакыбады,

Аҥдап тÿрген jÿре берди.

Турлузындагы сыгынды

Тургуза борсук тапты.

Тудар-кабарга jалтанбады,

Тижин ырсайтып, удура басты.

«Канайьип jÿрÿҥ, уул?» — деп,

Каткырып, сыгын сурады.

«Каткы бажы калак» — деп,

Каныгып, борсук айтты,

Кара .сананып тап этти.

«Ченеи мени jÿрген болзоҥ,

Чечениҥди бодон.

Чындап мени jиир болзоҥ,

Чыдалыҥды бодон» — деп,

Катуланып сыгын айтты,

Как маҥдайын jара тепти.

Борсуктыҥ каны jалмырай берди,

Калакта-сыктап jадар болды.

Калjу-тенек оныҥ бажы

Маҥкан эмди болуп калды.

1925 j.

КАРАГУЛАНЫҤ JАРГЫЗЫ

Алтайдыҥ «аҥдарынаҥ комудал чыкты:

«Айу-jайзаҥ jимекей, карынзак — дешти,

Бöрÿ-темичи ачап, казыр, jеек,

 Тÿлкÿ-албанчы сайыркак, jакшыркак,

Jаргыны агынна этпес,

Арылык-берилик, куурмак кылыкту» —дешти.

Карагула каанга комудал jетти.

Jуунга келген jобош аҥдар

Jÿрексип, сÿреетип турды!1 

Сыгынды чечен дежип,

Комудал айдарына чыгаргылады.

Кайдар база, айтпаганча болбос деп,

Тамагы калтырап, сыгын айтты:

«Башкаручы Карагулам,

Бажыбысты кеспей угугар.

Талдап туткан jакшыларыс

 Тамактап бисти öлтÿрет.

Кöстöп туткаи jамылуус

Кöзибисти ойып, jип jÿрет,

Мактанып бисти мекелейт;

Куурмактап jаргаа тудала,

Курыбысты чечип, чыбыктайт.

Jамызы jок jоктуныҥ

____________

1Среетип турды - срин бастырып турды.

Jаргак тонын чупчып алат.

Jакшыркап, сайыркап jÿреле,

Jалмап jонын топоп алат.

Ондый кылыгышаҥ уйалбай,

Jонноҥ кÿндÿÿ кöрöргö,

Jоруктап jортуп jÿргÿлейт.

Jамызынаҥ олорды чыгарып,

Jаҥыртып öскöдöҥ тудуп беригер» — деди.

Карагула jонноҥ угайыи деп,

«Сыгынныҥ айтканы чын ба?» — деди.

«Чын, чын» — деп, jобош аҥдар айтты.

Эт-кан jиир аҥдар унчукпады.

«Jонымды jууп, шылап угатам,

Бу комудал чын болзо,

Баштарын кезип, будына саларым,

Буттарын кезип, бажына саларым» — деди.

Алтай jерине Карагула умзанды,

Бар1 ла Ирбис2    болушчызын

Кöдöчи эдип ээчитти.

Озочыга3  jаан деп аҥды ийди.

«Мениҥ jедетен кÿнимде

Jонныҥ jууны белен болзын» — деди.

Jааннаҥ jарды угала,

_____________________

1 Бар – азулу аҥ.

2 Ирбис – база азулу аҥ.

3Озочы – озо барып, каанныҥ клееткенин jарлайтан кижи.

Алтайдыҥ аҥдары ончозы jуулды.

Айу-jайзаҥ баштаган

Эт-кан jийтен казыр аҥдар

Алдынаҥ башка одуланды,

Шÿÿлте-сÿме jаҥыс болды,

Jобош аҥдар башка одуда болды.

Карагула jедип келди дешкиледи.

Камык аҥдар тÿймеже берди.

Айу-jайзаггныҥ одузыпа

Карагула келип тÿшти.

Аайына чыгар деп, керекти кичеей берди.

Арманду4  jонды тургуза jуунатсын,

Аjыктанып меге комудалын айтсын деди.

Карагула катуланып айтты:

«Jамылулар: айу ла бöрÿ,

Бурулуныҥ отуратанына отурыгар,

Актанып сöзигерди айдыгар.

Айу-jайзаҥ айтты:

«Албаданып jамыга мен турбадым.

Арманду jон кöстöп туткан.

Озодоҥ укту jайзаҥыс,

Оҥду ака-бöкöбис деп тутты.

Карын албай, чек jÿретем,

Кара санабай, jоныма килейтем,

Аркадаҥ балтырган ла кызылгат jийтем,

____________

4Арманду – арбынду, кп.

Агаштаҥ мöт лö кузук табатам.

Чымалы да меге курсак болотон.

Кылыгы jаманнаҥ jаманын билеле,

Ачынып-чугулданып, оны jийтем» — деди.

Бöрÿ-темичи туруп айтты:

«Актуга jамандап, сайгактап

Айдарга мени jарабас.

Алгайдыҥ аҥдарыныҥ керегинде

Адаанга кем jÿрген?

Ончобыстыҥ öштÿзи — кижиле,

Оныҥ кулы — ийтле

Окту мылтыктаҥ jалтанбай,

Кем öштöжип тартышкан?

Кижи jаманнаҥ jескинбей,

Азыраган малын оныҥ jийтем.

Öрö оны чыгарбай,

Уÿрлÿ малын астадып,

Койын ÿзе jийтем.

Jоныма килеп jÿрÿп,

Jок jердеҥ комудал чыкты.

Сагыжым килеҥкей болуп,

Буру эткенди де тойу тужында

Актап jÿретем» — деди.

Эт-кан jийтеи казыр аҥдар

Эрлÿ Карагуладаҥ сс айдарга jöп сурады.

Ондый jöпти Карагула берди.

Ончозы туруп, айдар сöзин айтты:

«Jамылулардыҥ айтканы ончозы чып,

Jакшыларыбыста jаман jок.

Jамылу болорго jарабайтан

Jаргызак немелердиҥ башчыларын

 Сайгактап, jакшыларды jамандаган керегинде

Сананзын, боданзын деп ÿредигер.

Кыйнап олорды jакарып беригер.

Кыйалдап мокодорын бойыгар билигер» — дешти.

Jал jÿреги jарылып, jобош аҥдар

Jаргызын алдырганын билди.

Карагула болушчыларыла

Кара агаш ортозына кирип jöптöшти.

Тургуза jаргызын этти,

Тудунып кычырып берди.

Аай-учурып угарга

Арманду jон jуулып келди.

Айу, бöрÿ — эки jамылу

Актанып кыйыннаҥ айрылды.

Акту jамылуларды каралады деп,

Сыгын, булан, элик — ÿч карындашты

Аай-баш jок чыбыктайла,

Амтажытпай бууп öлтÿрзин — дешти.

Кыйнап олорды öлтÿрген кийнинде,

Кызыл эдин башкараачы jиди,

Эттиҥ артканын болушчылар ажанды.

Эки тажуур аракы керек деп,

Айу, бöрÿ тапсын деди.

Алдыртып алала, ичти.

Jобош аҥдар тынып алып чыкты,

Эки кдчизин ээчидип,

Эли-jоныла jакшылажып,

Эрлÿ Карагула jанды.

Эртиш сууны кечире jамылулар ÿйдешти.

JАЛКУ

Лай келзе, изÿ деп,

Кыш болзо, соок деп,

Айры колына иш тутпас,

Иженериҥ сениҥ не?

Кайткан кижи сен?

Jумактап эткен немеҥ jок,

Jуртыҥды кöрöр аай jок!

Чеден-кажаганыҥ болгожын,

Суу бускан теермендий!

Кыра-маала сен салбас,

Кырылатан ыраҥ ол.

Кузуктап, аҥдап барала,

Одудаҥ чыкпай jададыҥ.

Эткен öлöҥиҥ ас болуп,

Эки уйыҥа сÿт тÿшпейт.

Jаҥыс адыҥ эрjине

Jайнап туру кöдÿртип.

Эжигиҥдеги ийттериҥ

Ээчип баспас кураҥы.

Эки торбок jыл чыкпай,

Эжик алдына чарчады.

Öлöҥ чабар курч чалгыҥ

Татап, артап, мокоды.

Агаш кезер малтаҥ

Сабы сынып ташталды.

Иш эткедий эр бойыҥ

 Jалкуга бастырдыҥ.

Иженер немеҥ jок болзо,

Алдырбас деп не айттыҥ?

 Кижи бойы кемзинбезе,

Аjыктанып сананбаза,

Кайдаҥ арга табылар?

Иштенип бойыҥ кÿjÿрензеҥ,

Оноҥ артык аргаҥды

Кайдаҥ да таппазыҥ.

Балдарыҥды аштатпа,

Алган эжиҥ самтаратпа,

Jаактуга айттырбазыҥ,

Jарындуга бастырбазыҥ.

Jетире бичик билетен,

Jаман-jакшыины шÿÿйтен

Алтайдыҥ ойгоры болзоҥ.

Акту колдыҥ кÿчиле

Ачу териҥ кысканбай,

Айлы-jуртыҥ тыҥытсаҥ.

«Алдырбас» деген сöсти

Айтпай jÿр качан да,

Алтайыбыс ол тушта

Озогыдаҥ он артык,

Эмдигидеҥ эки артык

Болуп jаранар!

 

УЧ КАРЫНДАШ

(Ч ö р ч ö к)

Озогы тужында бир кижи

Айгырлу малын башкарып,

 Аҥдап-куштап jортуп jÿрген.

Агаш-ташту кату jерде

Азулу, кичинек ÿч аҥ jаткан.

Кижи кзине качан да

 Кичинек неме jараш кöрÿнер.

Килеп олорды айлына

Кийдирип алып азырады.

Отурып айлына амыраар тушта

Омок бойына соот болды.

Оогош бала-баркага

Ойноорго нöкöр табылды.

Jааиап, öзÿп келерде,

Jаҥыс уйа карындаштардыҥ

Jаҥ- кылыгы башкаланды.

Jаап карындажы бöрÿ

Jаман, кÿркет кылыкту болды.

Кара-боро сагышту болуп,

Каныгып кураган, уулак тутты.

Эттеҥ öскö неме jибей,

Эригип, каныгып jÿрди,

Эки кöзи тууда болды.

Ээзине кара сананып,

Эрке балазын балулайла,

Тайгалар jаар кача берди.

Ортон карындажы ийт

Орынду jуртка ÿренди.

Ортокко кижиле иштенди,

Оок балдардыҥ нöкöри болды.

 Ачап бöрÿле кöрÿшпес,

Адаанзак jакшы эш болды.

Очы карындажы тÿлкÿчек

Оттый кызыл бÿдÿштÿ,

Оҥду кылыгын билдиртпес,

 Оозы, тили jылбыҥдаган

Опту, сÿмелÿ неме болды.

Арылык- берилик кылыкту,

Ачабы jаан эмес те болзо,

Амтанду курсак кöрÿнгенде,

Арпа-сÿмезиле jиир болды.

Ада болгон кижиниҥ

Азыгын уурдап jийле,

Арка кууп маҥтады,

Арт кийнинеҥ каргатты.

Кзи канду ач бöрÿ

Кöдöчнлÿ темичи болды.

Кöрлöдö аҥдарды jизе де,

Кöк бойы тойып болбоды.

Уÿрлÿ малды ÿркидип,

Урÿстеп, талдап jиди.

Öштöп кижиниҥ малын

 рö öсхÿрбей, ÿреп турды.

Байдыҥ малын jизе де,

Байталы jаҥыс jоктуны ыйлатты.

Jалаҥнаҥ азык таппаганда,

Jаан jолды кетеп,

Jолло jÿрген улусты

Jорукка кызып, тудуп jÿрди.

Öрö jаштуныҥ шилемири болды,

ч-ööни кöптöй берди.

Кижи ле ийт нöкöр бололо,

Кийик семизин аҥдай берди.

Киш каразын истеп,

Кин тайгадаҥ таап jÿрдилер.

Аҥды ортокко öмöлöжип,

Аргазын таап öлтÿреле,

Азык эдип jип,

Аргканын айлына артынып,

Айылчызып кÿндÿледи.

Ак малдыҥ каруулчыгы,

Айыл-jурттыҥ нöкöри

Азулу бöрÿле удурлажып,

 Ары-бери jелип jÿрет.

Ада болуп азыраган кижиге

Арга-тузазын jетирди.

Кызыл jараш тÿлкÿчек

Кырлаҥ jерде jуртады.

Кылыгыла мекелеп,

Кырып jÿрет оок аҥдарды.

Оозы, тили jылбыҥдап,

Оныҥ мекелебегени jок болды.

Узун куйругыла булгап,

Учуры jок тöгÿндеп jÿрди.

Алтайдагы аҥдарды

Алты катап мекеледи.

Jрр ÿстинде куштарды

Jети катап тöгÿндеди.

Ийт кижиге наjы болды,

Бöрÿ ле тÿлкÿ öштÿ болды.

1929 j.

МАРГААН

рчк)

Арчыи jытту Алтайдаҥ,

Алтын сÿрлÿ таигалардаҥ

Эки jаан суу бÿтти,

Эптÿ jакшы эрмектешти.

öн-бöкöн jок jÿрдилер,

Балыктарды теҥ ÿлешти.

Алтын кöлдöҥ бÿткени

Ööн деп адалды.

Алтын сÿмер ÿч сÿÿридеҥ бÿткени

Кадып деп адалды.

Ööн jараш кылыкту

Jобош тымык суу болды.

Jараш кылыгыла ээлтип,

Алтайдыҥ тууларыла эптешти.

Кадын jардак-чугулчы,

Кату сагышту болды.

Тууларды ÿзе табарып,

Ончозыныҥ кÿÿнин jандырды.

Ööп ойноп, кокурлап,

Кадынга айтты:

«Кадын деген сöслö

Уй кижини адайтан,

Ондый атту нöкöрди

 Эш эдетен учурлу.

Мениҥ ÿйим бол» — деди.

Оны уккан Кадын

Ачынчак бойы ачынды,

Чугулчы бойы чугулданды.

Кара кöзине кан тÿÿлди,

Кош кабагын тÿрÿп ийди.

Оозынаҥ кöбÿк келди;

Ачу-корон кыйгырды,

Ама-томо сыгырды.

Агаш-ташты jемире тепти,

Кайа ташты ÿзе сокты.

Jалаҥ болгон алаканын

Jайа тудуп, Ööнди

Оҥдоп-солдоп тажыды.

Ööп ÿч эбирилип, jер тайанды;

Jер тайанып, тура тÿшти.

Кадын Ööнгö айтты:

«Кем озолоп, ак межеликке jедип,

Оны ÿзе тепсе, бий болзын.

Соҥдогоныс кадыт болзын.

Менеҥ тÿрген агарым деп,

Эр бойыҥа иженбе,

Маргыжалык, таҥма!» — деди.

Маргыжала, экÿ акты.

Алтайдыҥ тууларыныҥ Кату сööктÿ бÿткени

Ööн jолы jаар бöлинди.

Тууларга jаан буудырбай,

Араай, jобош jайканып,

Ак межеликке Ööн суу озо jетти.

Тууларга буудактадып,

Олорло согужып,

Кадынныҥ jолы узады,

Jедип болбой удады.

Чöл jердиҥ кыйузында

Бабырган тууга jедип келди.

Чöл jери jаар бöкчöйип,

Аjыктап Бабырган кöрÿп турды.

Кадын чечеркеп айтты:

«Нени кöрÿп туруҥ?

Jымжак тÿктÿ, боро аскын,

Куш-канатту тенек-тоскын,

Аҥ дезе, аҥ эмес,

Куш дезе, куш эмес,

Саҥ башка бÿдÿштÿ.

Кейик салкып сагышту,

Кöргöниҥди айт!» — деди.

Бабырган айтты:

«Солун неме кöрбöдим,

Ööн эриҥ jедер jерипе jетти,

Бий jамылу болды.

Кадьгн катын аларга

Мензинип, сени сакып jадыры.

Капшай эриҥе табышпай,

Чалчып, шалбап не jÿрÿҥ?

Ада алтай jеринде,

Ак башту Алтайда,

Сеге айтырбаган туу jок,

Сеге соктыртпагаи таш jок» — деди.

Кадын ачынып чугулданды,

Бабырганды ÿзе тепти.

Анаҥ ары кÿÿн-кÿч jок

Кунугып, ыйлап акты.

Бийге jеделе, оны каборто

Тÿйе тееп айтты:

«Алатан катыҥды ал,

Анаҥ ары бар!» — деди.

Арай jобош каткырынып,

Бий ÿйине сöс айтпады.

Сол jанына отургузып,

Jараш эптÿ куучындашты.

Эрмегиле Кадынды ээлтти,

Кылыгыла Кадынга jарады.

Кату бÿткен Кадынныҥ

Уйе-сööги божоды,

Jал jÿреги jайнады.

Кадын jöпсинип айтты:

«Кадыт та болзом, бийдиҥ каты,

Эпши де болзом, бийдиҥ эжи эмей!» — деп,

Бийди эркелеп, ого кожулды.

Ургÿлjиге айрылбай кожо jуртады,

Опту кылыгыи таштады.

Оптуныҥ обын чачылткан учун

Бий, Кадынныҥ белтири Обь деп адалды.

ÖРКÖ, ТАЛАҤ-КЕЛЕҤ, БОРО ЭРЛЕН

(Чöрчöк)

Öркö лö Талаҥ-Келеҥ

Экÿ наjы болды.

Айрылышпас нöкöр болуп,

Экÿ кожо jÿргÿледи.

Jуртап jаткан ичеениниҥ

Эжиги jаҥыс болды.

Иштенип jÿрген ижиииҥ

Jолы jаҥыс болды.

Jылу jакшы кöрÿжип,

Бары-jогын алыжып,

Бала-барказын азыражып,

Эптÿ, амыр jуртады.

Санаа, салым jаҥыс болды.

Белендеп уйаны Öркö казып,

Талаҥ-Келеҥди jуудып jÿрди.

Кыйгастанбай, мепи jуутты деп,

Талаҥ-Келеҥ сÿÿнер болды. öркöгö jакшызын jетирди.

Öркö бала, катыла

Jер сегергкижине туттурды.

Тырманып та турза,

Тырмакка неме илинбес болды.

Тиштенип те турза,

Тишке сегерткиш туштабас болды.

Jер уйалу Талаҥ-Келеҥ

Jер курт-коҥузы курсакту болуп,

Jескинбей сегерткишти jиир болды,

Jеткердеҥ ркöни айрып jÿрди.

Олордыҥ эптÿ jÿргенине

Боро Эрлен кÿйÿнди,

Талаҥ-Келеҥге келип айтты:

«Оöн-бöкöн jогыыаҥ

Öркö наjыҥнаҥ туйка

Öс бойыбыс jöптöжöли» — деди.

Талаҥ-Келеҥ öчöп айтты:

«Слерди мен таныбадым... адыгар кем?

Сööгöр не? Айлыгар кайда?» — деди.

Боро Эрлен мактанып айтты:

«Адым мениҥ Боро Эрлен,

Алтай jерине кöчÿп келдим,

Сööгим мениҥ кемиреечи.

Карындаштарым тоодоҥ ашкан,

Jер ÿстине толо берген».

Талаҥ-Келеҥ айтты:

«Угуп jÿретем,

Не керектÿ келдигер?» — деди.

Боро Эрлен айтты:

«Аргалуда келбедим,

Арга jокто келдим.

Эриктÿде умзанбадым,

Эрик jокто умзандым.

Элчиге jÿрген эдим, эптÿ эрмек угарга,

Слердеҥ болуш суразын деп,

Карындаштарым ийген.

Сегерткишке туттурып,

Оныҥ аргазын бедреп jÿрÿм — деди

Jердиҥ ÿстин jети эбирип,

Jетен каанныҥ jеринде jÿрдим,

Сендий арга-тузалу кучыйакты

Бу алтайдаҥ jаҥы кöрдим.

Биске болужыҥ jедер болзо,

ркöниҥ эткен уйазынаҥ

Одус артык уйа эдерим,

ркöгö минип jаткапча

Бисти талдап минип jÿр.

Не ле керектÿ немеҥди

Тутагы jок бÿдÿрерис,

Биске ле наjы бол!» — деди.

Талаҥ-Келеҥ айтты:

«Jакшы нöкöримди таштап,

Öркö öрöкöннöҥ айрылып,

Сени ээчип барбазым,

Jаманды некеп jÿрбезим» — деди.

Боро Эрлен айтты:

«Öркö деген öрöкöнниҥ

лöҥнöҥ öскö курсагы jок,

Öрö jашту немени

лтÿрип jийтен jаҥы jок» — деди.

Талаҥ-Келеҥ айтты:

«Тынду немеге jаманы jедип,

Jаргыга качан да кирбеген,

Сендий jаман немедеҥ

Jескинип, кыйып jÿретен.

Jаманыҥ сениҥ бажыҥнаҥ ашкан,

Jалтанбас уурчы кылыкту.

Уйалу кушты уйазын бузуп jийтеҥ,

Оок аҥдардыҥ балазын уурдап jийтеҥ.

Амбарда ашты ÿреп jнйле,

Эдÿлÿ курсакты шоктоп jийтеҥ.

Ого до тороҥ тойбойтон.

Сен ачап шилемирге

Менеҥ болуш jетпес» — деди.

Боро Эрлен айтты:

«Э... э... ондый ба, акыр!

Лакшы jöпкö кирбезеҥ,

Албадап сени аларым.

Уч коноктоҥ öткÿрбей,

Öркö jуртын

Узе jуулап чачарым.

Jер бÿркеген карындаштар

Ончозы мени ээчип кслер.

Jöпкö кирбес Талаҥ-Кслеҥ

Олjого кирип, кул болор» — деди.

Талаҥ-Келеҥ кожоҥдоды:

«Санааҥда бар да болзо,

Салымыҥ кандый болгой не?

Jÿрегиҥде бар да болзо,

Jÿрÿмиҥ кандый болгой не?»

Öркö ол куучынды угуп алды,

Келеле, айтты:

«Узун куйрук сенде бÿткен,

Уйалбас jÿстÿ шилемир,

Амадап келген сен озо тажыйдыҥ ба,

Ак-кобыда отурган меи озо тудайын ба?» — деди.

Боро Эрлен айтты:

«Амадап келген мен озо

Тажыйтам!» — деди.

Öркö туруп берди, Эрлен тажыды...

Öркö сылт та этпей турды.

Öркö тажыырда, Боро Эрлен jыгылды.

Эрлен турала, согушты.

Кöрöр-угарга jетирбей,

Куйругын толгоп, ÿзе сокты.

«Кулугур!» — деп арбанды.

Jÿрегине тееп, jÿзине тÿкÿфди.

Боро Эрлен ыйлады,

Кускундый кууктады...

Эжиктеҥ сÿÿртедип сÿрдÿрди.

Öркö лö Талаҥ-Келеҥ

Эптÿ амыр jуртагылады.

Ай канатту куш ла

Азу тырмакту аҥ

Оҥду jакшы jуртаарга,

Ортокко jурт jазады.

Кемизине де jакшы болды.

Т а б ы ш к а к:

Минер ады — тырмакту,

Минген ээзи — канатту.

 

КУУЧЫНДАР

______________________________________________________________________________________________________

JАРЛЫКЧЫ

Суучы сал агызып турганын jарлыкчы кöрöлö, jакшыркап айтты:

-Сениҥ адаҥ, адаҥныҥ адазы сууга тÿжÿп öлгöн эди, сен де сууга тÿжÿп öлöтöн кижи болбойыҥ, суудаҥ канайып коркыбай jÿредиҥ? -деди.

Салчы уул сананып, айтты:

-Сениҥ öбöкöҥ, таадаҥ, адаҥ jакшы öлÿмле öлгöн деп бодоп туруҥ ба?-деди.

-Мениҥ öбöкöм байлар болгон, ончозы jуртында jастык-тöжöгине jатканча öлгöн — деп, jарлыкчы jакшыркап айтты.

-Ондый болордо, сен jастык-тöжöктöҥ коркыбай не jадырыҥ,оныҥ ÿстинде öлöтбниҥди билип туруп?

Jарлыкчы айдар сöс таппады.

                                             1925 j.

К А М

Кара сагышту кам мактанып jÿрер болды: «Мен ырымчы, тöлгöчи, не болотонын озо билерим: öзöрди де, öлöрди де билерим» — деп jÿрди.

Бичик билбес улустар бÿдÿп, малын ÿзе тайып jÿрдилер. Бир jерде кöп улус jууп, кам кöрÿмдеп отурды. Камды ченеп бир уул айтты: «Сен мында кöрÿмдеп отурыҥ, jуртыҥды дезе олjолоп, катыҥды апардылар» — деди.

Кам кöрÿмии таштап, айылдаҥ чыгып атанарга турды. Уул ойноп айдарда, кам бÿтти. Улустар каткырыжып айтты: «Ончоны билетен кижи кокур-ойын сöсти канайьш билбеди?»

Оныҥ кийнинде камга бÿтпес болдылар.

1925 j.

АБЫС ЛА УРЕДУЧИ

Алтай сööктÿ абыс алтай албатыга килейтен кижи болуп айтты: «Бистиҥ улус öрö чыкпас. Оичозыныҥ кеjегезин кезип салза, jакшы болор эди».

Оны угала, ÿредÿчи айтты: «Албатыныҥ чачына килебей, бичикке ÿредер керек, ончозы ÿренип алза, jакшы болор» — деди.

Укаалу сöс: Сары-бÿрÿҥкий сууныҥ балыгын тударга эптÿ. Кам, jарлыкчы, абыс — уч карындаш, олор алтай албатылардыҥ шилемирлери.

ТУЛКУ ЛЕ КУРТУК

Кÿртÿк агашта отурды. Тÿлкÿ келеле, айтты:

-Эзен, кÿртÿгежим, иаjым! Сениҥ ÿниҥди угала, сеге айылдап келдим.

-Jе куучыныҥды угарга эптÿ ле — деп, кÿртÿк айтты.

Тÿлкÿ тöгÿндеп, кулагы ÿскер болуп, айтты:

-Не деп айттыҥ? Угулбайт. Бери тÿш, наjы, jакшы куучындажарыбыс-деди.

Кÿртÿк айтты:

-Jерге тÿжерге алаҥзып турум, бистий немелерге jерге базарга да коркушту-деди.

-Менеҥ коркып туруҥ ба? - деп, тÿлкÿ айтты.

-Кайдаҥ кöрöр, сенеҥ де коркыбаза, не ле jаман сагышту аҥдар бар — деп, кÿртÿк айтты.

-Jок, наjым, коркыба, jарлаган приказ бар, jер ÿстинде амыр болзын деп, эмди аҥдар бой-бойын тудуп jийтен учур jок-деп, тÿлкÿ айтты.

-Jакшы приказ болуптыр. Ол анда не ийттер jÿрÿ? Эски jаҥ болзо, сеге, наjым, чеберленер керек, jе эмди ссн олордоҥ коркыбас болбойыҥ-деп, кÿртÿк айтты.

Оны угала, тÿлкÿ качарга jазаиды.

-Ийттерге бÿтпей турум, приказты кычырбаган болор-деп айдала, тÿлкÿ качты.

БРУ ЛЕ ТИЙИҤНИҤ БАЛАЗЫ

Тийиҥниҥ балазы ойноп jÿреле, бöрÿге учурашты. Бöрÿ оны тудала, jибей, шылады:

-Бу слер, тийиҥдер, тудуш ла ойноп-jыргап, сÿÿнип jÿреди- гер, мен дезе эригип jÿредим. Омыҥ учурын меге айт-деди.

Тийиҥниҥ балазы айтты:

-Агашка мени божот, айдайын-деди.

Бöрÿ тийиҥди божодып ийди. Агашка чыгала, тийиҥниҥ балазы айтты:

-Сениҥ эригип, каныгып jÿргениҥ мындый учурлу: сагыжыҥ сениҥ jаман, акту канды тöгÿп, ичип jадыҥ, оныҥ учун сениҥ санааҥ качан да амырабас. Бисте не болзын, бир де немеге jаман этпей, чек jÿредибис, оныҥ учуи биске jакшы-деди.

КАС ЛА ТУРНА

Кас кöлдö кайкалап jÿреле, бойы куучындап айтты:

-Jе база, мен бÿдерде, jакшы ок бÿткен куш! Jерле базып, суула кайкалап, учса, учуп jÿредим, ай канатту куштардыҥ ортозында мендий куш jок, jер ÿстииде ончо канаттуныҥ кааны мендеди.

Кастыҥ куучынын турна угала, айтты:

-Чындап кас, сен тенек бÿдÿптириҥ! Бодон, санан: суула балык кирези jÿзериҥ бе? Jÿгÿрип, атка jедериҥ бе? Учса, кан-кереде кирелÿ учарыҥ ба? Ончо немени чала билгенче, бир немени быжу билзе, артык-деди.

АЛТАЙДЫҤ JУРУМИНЕҤ

(J у р а !М а л л а р)

КУЗУКТЫҤ ижи

Кÿскери jай кузук быжып келди. «Быjыл кой-кузук бÿтти, кичееп кузуктаар» дежип, улустар шыйдынды. Азык-тÿлÿгин белетеп, ээр-токумын, каптарын, кийимин тыҥыдып алды. Беш öрöкö улус биригип атандыбыс.

Эҥирде тудуш бÿткен мöш агашту, ортозында чиби, jойгон бÿткен jаан jышка jедип келдибис. Таралдыҥ «каак, каак» деген табыжы jаҥыланып, jышка толуп турды, сымда, чай оноҥ-мынаҥ учуп кöдÿрилип турды, анда-мында тийиҥ кöрÿнди. Кызылгат тайа-сöгÿскеиниҥ ортозынаҥ кызарып, агажын ээлтип турарда, бис ат ÿстинеҥ оны сындырып, jип, jортуп отурдыбыс.

Одуланып тÿжерге кичинек ак jерди бедреп табала, ого тÿштибис. Бай мöштиҥ тöзине оду jазап, одын jууп, тÿнде jаан от одырып кондыбыс. Бистиҥ одуда jирме кирези улус нöкöр болуп, jаба иштедибис. Мöштöрдöҥ тобого тÿжÿрип, теерип, jааи серилер эттибис. Оныҥ кийнинде салкында тÿшкен белен кузуктаҥ база да кöп кузук алдыбыс. Ай ажыра кузуктап, ÿч jерге одуланып, серидеги кузукты сайлап, тапкан jööжöбисти ÿлежип jандыбыс.

 

АЙУ

Кузуктап jÿреле, бис ончобыс отты айландыра отурып, чöрчöк угатаныбыс. Кенетийин тÿнде тужуудагы аттар шакпырашты, козо, кÿзÿҥи табыжы jыҥырап, агаш-чырбаал сындырып, аттар оду jаар маҥтажып келип jатканы угулды. Адам айтты: «Айу аттарга табарган болбозын, отты капшайлап jаанадыгар, тостоҥ белетегер!» Отты jаанадып турганча, тужуулу аттар оттыҥ ары jанына келип, чого тура тÿшти. Ончобыс кыйгырыжып, мылтык аткыладыбыс. Jалтанбас уулдар тосты кÿйдÿреле, сабуурдыҥ бажына аттардыҥ ары jанына барып мергедеп тургулады. Онойып турганча саҥ башка неме огурала, jыштыҥ ортозы jаар агашты, чырбаалды сый базып барды. «Jабы айу болуп- тыр» дежип, отты jаан салып отурдыбыс. Аттар оттыҥ ары jанынаҥ айрылбай тургулады.

Эртен тура кöрзöбис, бир атты айу ÿрей балулап салтыр.

А Ҥ  Ö Й И

Агаш бажы куу чыбык болуп бÿри тÿшкен кийнинде, ар-калык айылга энчигип отурып болбой, аҥдаар дешти. Ашты кезип, öлбҥди эдип, кузукты алып, не ле иштеҥ божогон, кыштуга кöчÿп токунаган öй болды. Адам уска мылтык jазадарга барды. Ол jанарда, меге устаҥ база бир мылтык садып экелди. Мен сÿрекей сÿÿндим. Адам айтты: «Алтайчы, сен мениҥ мылтыгым блаажып аҥдап jÿретеҥ, оныҥ учун сеге мылтык алдым, быjыл кожо аҥ- даарыбыс».

Азык-тÿлÿк, ок-тары белетеп алып, Кÿркÿлдей, Черкилдей деп эки ийтти ээчидип, Байкара деп тайгага чыгып аҥдадыбыс. Мен кÿнине jети тийиҥнеҥ тöмöн адып jÿрдим, адам он бештеҥ тöмöн адар болды. Чай, сымданы азык эдип jÿрдибис. Эҥирде одуда кöп аҥчылар jуулып, ойын-кокур, куучын таап, отты jаан салала, тапкан аҥ-чсуштыҥ эдин jип, амырап, jыргап jÿрдибис. Ай кирези аҥдайла, jандыбыс. Jанып клеедеристе, адам айтты: «Ийттердиҥ jакшызыныҥ шылтузында бис jакшы таптыбыс.

БАШТАПКЫ КАР

Адам эртен тура меҥи уйгусты: «Тур, балам, аҥдап атанарыбыс!» Оны угала, мен капшайлап туруп, jунунып, кийинип алдым. Меҥдеп курсактанып, аттарды ээртейле, атандыбыс.

Jаҥы jааган кöбöҥ кар аттыҥ тизезине jеде берген болды. Байан-Чакыр деген тууга чыгала, оны сындап jÿрÿп отурзабыс, тÿлкÿниҥ изи кезилди. Черкилдей исти jытап кöрöлö, истеп jÿре берди. Адам: «Сен бого тур, тÿлкÿ кöрÿнзе, Кÿркÿлдейди агыт» — деп айдала, боны кийнинеҥ сÿрÿжип jÿре берди. Мен jанындагы бийик тöбöö чыгала, аjыкjап кöрÿп турдым. Саат болгон кийнинде ийт акшыды. Кöрÿп турзам, байагы ис кезилген jердиҥ jанында кызыл тÿлкÿ öдÿп jатты, кийнинеҥ — Черкилдей. Jÿс кулаш кирези jетпей, сÿрÿжип клеетти. Оны кöрлö, Кÿркÿлдейди агыдып ийдим, бойым адыма минеле, кийнинеҥ маҥтаттым. Сары арттыҥ бÿгине тÿжÿп келзем, эки ийт мен jаар удура баштанып отургылады, тÿлкÿзи карга кöмÿлип калган jадыры. Тÿлкÿни алала, оныҥ тÿгин сыймап, адамды сакып отурдым. Адам jÿгурик кер ады кöбÿк ажырган jедип келерде, ийттер jалканчып, кыҥзып, сÿÿнгилеп турды.

ЭЛИК

Эҥир кирип келерде, адам меге айтты: «Балам, jобош адыҥды ээртеп алала, кой-эчкини айдап кел».

Атанып, кой-эчкиге jедип келеле, кöрÿп турзам, олордыҥ ортозында эки сары неме кöрÿнди. «Бу не болотон?» - деп jууктап алала, кöрзм, сары-чоокыр jараш немелер болды. «Койдоҥ чыккан ба, эчкидеҥ чыккан ба?» — деп сананып, таппай турдым.

Кой-эчкини ээчип, ол эки неме айылга jедип келген. «Ада, бу кандый немелер?» - деп кыйгырдым. Адам айылдаҥ чыгып кöрöлö, «Эликтиҥ чааптары эмтир» дейле, ийт тутпазын деп экилезин айылга апарды. Умчы эделе, сÿт эмизип, энем олорды азыраар болды.

Биске ойноорго сÿрекей jакшы немелер табылган деп кичинек карындажым сÿÿнди.

Кÿскери экилези jаанап келди. Бирÿзи мÿÿстÿ, бирÿзи мÿузи jок болды. Мÿÿстÿ эркегиниҥ эки кöзи тууда болды, казырланып, бисти казык мÿÿзиле коркыдып, сÿзерге туратан. Онойып jÿреле, кÿскиде, бир туманду jут кÿнде jок болуп табылбай калды.

«Тайгазына чыккан туру» — деп, адам айтты. Тижизи jобош болуп бистеҥ айрылбай jÿрди.

1928 j.

 

 

 

 

 

П Ь Е СА Л А Р

______________________________________________________________________________________________________

J Е Ҥ Е

(Уч бöлÿктÿ онын)

Ойноор улус:

Темичи - 38 jашту, jамылу кижи.  I

Качы - 25 jашту, волостьтыҥ ишчизи.

Ч о к о л - оору, jокту уул.

Т а п т а н - орто jашту, аргалу кижи.

К е л и н - 25 jашту, тул калган келин кижи.

А д ы б а с - 23 jашту элчи уул.

Торбогош - 25 jашту jокту уул.

К а м - манjакту, орто jашту эр кижи.

А б ы с - узун чачту, 40 jашту эр кижи.

Эркемей - 25 jашту jокту уул.

Бу керек Совет jаҥныҥ алдында Туулу Алтайдыҥ бир тулугында öдÿп jат.

БАШТАПКЫ БÖЛУК

Волостьтыҥ туразыныҥ ичинде темичи таҥкылап отуры, волостьтыҥ качызы бичик бичип, иштенип отуры. Столдо бир тажуур аракы туры.

Темичи оноҥ уруп ичти. Качыга берди.

Темичи. Jе, качым, бирди ууртап ал, иштенерге jакшы болор.

Качы (ичип ийди). Макалу аракы эмтир, база да бер ле...

Темичи. База бербезим, эзирзеҥ, иштенерге коомой болор... Менде не болзын, бичик бичиир кижи эмес, jайзаҥ ордына турган кижи ичер ле...

К а ч ы. Кöп ичпезим, бирди ле бер, пожалуйста, бажым оорып

jат.

Темичи. Кожоҥдозоҥ до, бербезим, сен закон тудунган кижи керек эндеер болзоҥ, не болор? Мениҥ мойныма тÿжер.

Качы. Аракы карамдап турум дезеҥ, ачап темичи. Кадын ол jаныныҥ аракызын зе ичкен темичи сен... Мен ичсем де, санаамды эндебейтем.

Темичи. Чугулданба, качым, база бирди бергейим ле... (Уруп берди, качы ичти).

Качы. Атту-чуулу Болдыр темичим деп айдайын, барып бу айылдардаҥ аракыдайлы... Иш качпас.

Темичи. Озо керекти башкарала, бозом энгирде айылдагайыс, ондо бир jараш келинде санаам бар... бöгöнин сен нарочный эдип эҥирде ийе бер, тапкан аракым ончозы сениҥ болзын, мен ол айылга барайын...

К а ч ы. Jöп... (Темичиншг jардын таптап.) Келижер ле... бу Болдыр öбöгöнниҥ сÿмелÿзин... (Эжиктеҥ Чокол кирди.)

Ч о к о л. М-м-е-ен к-кел-келдим...

Т е м и ч и. Айлыҥ кайда?

Чокол. Кор-кор-лууда...

Темичи. Адыҥ кем?

Чокол. Мый-Мыймыс.

Темичи. Сööгиҥ не?

Чокол. То-то-тогус.

Т е м и ч и. Керектÿ jÿрÿҥ бе?

Чокол. Ба-ба-за э-е-меш ке-ке-ректу.

Темичи. Jе, керегшгди айт!

Чокол. М-е-ен оору к-к-кижи, мында э-э-эм берип турган к-к-кижи бар д-е-ешкен... (Эжиктеҥ jаш келин кирди.)

Келин. Не табыш?

Темичи. Jогыла, не табыш? Кемниҥ эмегени сен?

Келин. Мен Куйруктыҥ эмегени.

Темичи. База керектÿ jÿрÿҥ бе?

Келин. Керектÿ... айдарга да уйат, айтпаска да болбос...

Темичи. Не де болгон болзо, айтпай кайдар... Комудалду кижи...

Чокол. Э-эмчи к-кайда?

Темичи (чугулданып). Чоколдонбо! Сакып ал, кийнинде айткайыҥ!

Келин. Эри jок öскÿс кадыт ончозына базынчык. Куйрук öбöгöним эзен болзо кайдат, мен базынчык болбос эдим... Бÿгÿн öткöн тÿнде бир Таптан деп ийт айлымды оодып бусты. Оны алдырып угугар, ай-уй деп то-ктодыгар.

Темичи. Адыбас! Эй, Адыбас, барып Таптанды экел...

Адыбас (эжиктеҥ кирип). Таптанды ийтле истеп табардаҥ öскö, кижи оны таппас, айыл керип, аракыдай берген ине.

Темичи. Барып бедре ле!

Келин.-Ады jаҥы ла Чыйкылтай айлында турган.

Адьвбас эжиктеҥ чыгып барды.

Чокол. Ме-мен э-эм бе-бедреп келгем, о-ол к-кайда?

Темичи. Сакы деп айтпай кайттым,бу сен канайткан кижи? Эки керекти кожо эдерге jарабас, бу керек божозо, уккай ла.

Келин. Jаан улуска суузын эдерге бир эмеш аракы экелгем, бого кийдирзе, чугулдабас па?

Темичи. Кем jок, андый неме биске jараган, экел.

Качы. Капшай, молодуха, пожалуйста, экел! Кандый jараш кадыт! (Столдоҥ чыгып, келинле тудужып ойноды).

Келин, Токтозоҥ, канайып туруҥ, бу кайткан кижи болор, уйат билбес сокор!.. (Келин ийде саларда, качы jыгылды, келин чыга берди, качы бажын тудунып отурды.)

Темичи (ичин тудунып, каткырды). Ха! Ха! Ха! Кадытка таштаткан кижи отоктыҥ1  керегин канайып башкаратан?

Качы. Кандый эби jок jыгылдым, бажым согулды... (Келин кирерде, тажуурды темичи тутты.)

Келин. Амтаны чала jымжаксу неме болгон.

 

______________

1Оток - волость

Темичи. Сен бойыҥ да jымжаксу. (Кокурлап.) Jымжаксу да болзо, качыны jыгып салды, ха! ха! ха!

Качы. Jымжаксу эмес ол, кыйгассу кадыт болуптыр.

Темичи (аракыдаҥ ичеле, качыга уруп берди). Кадытка таш- таткан коронында бу оныҥ аракызын ич! (Качы ичти, Чоколго берди.)

Чокол. С-сле-ер кайда э-эм бе-рип...

Темичи. Кубарыҥ ууртап сал!

Чокол (чööчöйди алала, амзап, ойто берди.) Jа-а-ан кижи бойыгар ууртабай...

Темичи. Чоколдонбой, ары ич ле. (Чокол ичти.)

Темичи. Чööчöй. (Келин амзайла, ойто берди.) Уурта ла?

Келин. Бир эмеш немени мен ууртайтан болзом, ичип салбай...

Темичи. Андый болзо, кожоҥдоп бер, jараш кижиниҥ ÿни, кожоҥы да jараш болотон.

Келин (кожоҥдоды):

Агаштаҥ этксн чööчöйим

Алтын, мöҥÿн юöрÿнзин.

Оныҥ ичинде ол ажы.

Алама-шнкир тадызын.

Тышкары табыш угулдьг, Адыбас ла Таптан керишкенче киргиледи.

Адыбас. Сен мени не соктыҥ? Уйалбас таҥма! Jаандар, бу не кылык? Мениҥ кöзимди кöригер....

Таптан (таралjып, тентирилип). А...не! Сен кайракан, кудай ба! Сеге бажырар ба? Сен мени башкарарга качан jеткеҥ, сокор ийт! Бу Адыбас та кижиге бий болуп турганда... скöзи кижиге бий болбой кайтсын!

Темичи. Токто, токто, Таптан! Сен мында чечеркебе де, кÿчÿркебе де... Эмеш öйлöн, санан... бажыҥнаҥ ажыра кылынганыҥды бодон.

Таптан. Мен нени кылындым? Адыбас бойы ийт болуп аракыдап отурган кижини туткулады... онойдордо, суралтазын бергем.

Темичи. Тутпай кайдар? Адыбас мениҥ ийген элчим, сен оны согор учурыҥ jок... оныҥ учун сениҥ jаргыҥды эдерис, бурууҥ jандырарыс.

Таптан. Адыбасты сокконы база керек... элчи болзо, jакшы jÿрер керек, ол дезе аракыдаҥ ичеле, меге jамыркап чалчыйла, соктырганы чын.

Темичи. Бу келинниҥ айлын сен не бускаҥ?

Таптан. Бу кадыттыҥ айлын ба? Айыл болзо мениҥ айлым. Кадыт кемниҥ каты деп бодоп туругар, мениҥ катым не ол...

Келин. Сеге кадыт болгончо, кöрмöскö кадыт болзо торт.

Таптан. Кöрмöскö кадыт болорго ойнош эриҥле бектенип алдыҥ ба?

Келин. Jаҥыс айыл, jуугында айыл jок, бектенип албай кайдар, ондо сениҥ не керегиҥ бар?

Таптан. Туура айыл деп Эркемейди кийдирип алала, эжигиҥди бектейле, эркелештиҥ бе?..

Келин. Сен кижи килинчектеи айтпа...

Таптан. Килинчек сениҥ бойыҥда, Эркемейле эрмектежип турганыҥды угала, эжигиҥди ачпазыҥда, айылдыҥ чобразын ко- доргоным чын.

Темичи. Сенде кижиниҥ айлын оодор не учур бар?

Таптан. Айыл мениҥ айлым... Куйрук агам öлзö дö, айлы, азыраган малы, бала-барказы меншг болбой кайдар? Слер, Болдыр öбöгöн, оны билбесте, темичи болуп не jÿргенигер?

Темичи. Сен jеҥеҥдн аларга турган болзоҥ, оны сеге отургузары jолду болбой кайтсын... Балдарды азырап, ижине болужып jуртаарыҥ ба?

Таптан. Jуртабай кайдайын, эки айылду болуп... jаҥыс ол Эркемей ортозына кирижип туру. Ол таҥма мениҥ колыма кирзе öлöр.

Темичи. Сен, келин, Таптанла кожо jуртаарыҥ ба?

Келин. Jок, jуртабазым, ол аракызак, эзирикте чалчык.

Темнчи. Сен кирези кижи эрин эптеп алып jÿрер керек.

Келин. Jок, бозокой, Таптанга отурбазым, кылыгы оныҥ jаман, кичинектеҥ ала мен оны билерим...

Таптан. Jе кöрзöгöр, jаандар, jойлонып турган кадыттыҥ кылыгын.... Jуртына Эркемейди кийдирерге албаданып турганын... Мениҥ бажым тирÿде, jеҥе-катымды мен ого не беретем? Ондый jаҥ кайдаҥ табылган?

Темичи. Jойлонып турганы чын болуптыр, jе ондый болзо, санаазы jеткенге баргай ла, балдарын, мал-ажын, не ле немезин сен, Талтан, айрып ал. Сен бу jаргыла jöп пö?..

Таптан. Jöп, ачыларымды азыраарга, олордыҥ мал-ажын крöргö мен чыдаарым...

Темнчи . Сен jöп пö, келин, jартын айт.

Келин (ыйлап). Балдарымнаҥ öлгöнчö айрылбазым.... Уренген jуртымды, мал-ажымды канайып таштайын...

Темичи. Ондый болзо, Таптанга отур, супсак санааҥды ташта....

Келин (ыйлап). Кара албан болуп туру... Мен канайдайын?

Таптан. Мыныҥ кийнинде Эркемей деп ийтти сениҥ айлыҥда кöрзöм, ол ло jерине божодорым. Бир будына базып, бир будын ÿзе тартарым... Jарлап турум...

Качы. Jöп болзо, бу бичикке кол салаар. (Таптан ла келин колын салды.)

Темичи. Эмди керек божоды. Jакшы эптÿ jуртагар. Айгыры öлзö, кулды кереес, агазы öлзö, jеҥези кереес... (Чоколго.) Jе, керегиҥди айт, Мыймыс?..

Чокол. М-м-ее эм керек...

Темичи. Эм берип турган эмчи мында коштой турада jадыры, ого бар.

Чокол. Э... э... ч-ч-о-орт. (Чугулданып, тÿкÿрип чыкты, улус ончозы каткырышты.)

Темичи. Jе эмди керек божогондо, бу аракыны зе ичеле, барып Таптан айлына айылдайлы, аракы астырып, кой сойдыртыл jиирибис, Качы... Байаты мениҥ сÿмемди ундыба, качы, билдиҥ бе?

Качы. Чындап та... арай ла ундыбадым. Адыбас, барып тургуза ла Торбогошты экел... капшай ла.

Адыбас барды.

Качы (туруп, ары-бери телчип басты). Jе, Темичи, ол аракыны капшай ичеле, баралы.

Темичи. Ме, Таптан, бу аракыны ур! (Таптан алып, уруп. турды). Аракыдаш качпас, озо керек ле бтснн.

Чокол ойто келди.

Темичи. Эм алдыҥ ба, Мыймыс?

Чокол. А-а-алдым. (Койнынаҥ шил чыгарды.)

Темичи. Бери бер, амзап кöрöйин. (Чокол эмин берди, Темичи амзап кöрди.) Амтаны андый ла неме эмтир.

Таптан. Акыр, мен амзап кöрöйин. (Эмди алып, jылдырл ууртады.) Амтаны кем jок.

Качы. Кайда бери бер. (Амзады.) Амзайдыҥ ба, келин?

Келин. Амзабай. (Амзап кöрди.)

Чокол. Б-о-о-лор, кп ичпегер.

Темичи. База амзайтаным, бери беригер (Алала, ууртап ичти.)

Чокол (эмин блаажып). Канайып ту-у-уругар.

Темичи (куру шилди берип). Эмниҥ кереези эмес, база да барып урдуртып алзаҥ... солун неме деп бис амзадыбыс.

Чокол (чугулданып.) И-ч-и-ҥ jа-ры-лзын! А-а-лба-тыныҥ а-ара-кы-зыи ÿ-ÿзе пчеле, э-эм и-ичип туруҥ ба?

Темичи. Jе болор, чоколыҥ jаанап келиптир, онойып jÿрÿп меге тереҥди тескери сойдыртыҥ, чокол, кижиге чыбык тыгынбас деп бодоп туруҥ ба? Менеҥ бирди кöрÿп jандыҥ, мениле беришпей jÿр...

Чокол. Ч-ч-чыбыкта, м-мен тÿҥей öл-ö.ö-öтöн кижи...

Темичи. Jе, Качы, Торбогошко бичиктерди табыштырала, айылдап, аракыдайлы, кой сойдыртып jиирибис.

Таптан. Айылдагар, jаандарым, jакшыларым. Аракы да, кой до бар ла. Кÿндÿлебей jаандарын.

Темичи. Сен, Мыймыс, меге кöдöчи болуп кожо jÿр, темичи кÿндÿзине кожо отурарыҥ...

Чокол. öч-ö-бö, м-мен о-ору кижи. (Чугулданып чыкты, улус каткырышты.)

Темичи. Оныла мен соот эдип турбай. (Эжиктеҥ Торбогош ло Адыбас кирди).

Качы (бичиктерди jууп). Бу бичиктерди табыштыр, Торбогош. Тÿнде де болзо, jетирер керек, тургуза ла атан.

Торбогош. Кайда баратан бичик?

Качы. Улалуга, бийге.

Торбогош. Адыбасты не ийбес?

Качы. Ол öскö керекке jÿрер.

Торбогош. Слер jуугындагы ла кижини jаантайын чыгарып, элчи эдип ийип турар, туура jуртту улус тегин тыш jадар... Jаҥыс бойлу кижи мен канчазын jÿретен кижи...

Темичи. Керек бачым, тургуза ла атан! Кöп куучык jок...

Торбогош. Менеҥ öскö кижи jок по? Öскö кижи ийигер, мен барбазым.

Темичи. Сениҥ мойногоныҥды кöрöйин. Адыбас, барып чыбык кезип экел, бу учканды ÿредип кöрöйин.

Торбогош. Чыбык ла дежер эмей, кайда, бичигерди бери беригер, атангайым. (Качы берди.)

Темичи. Кöрзöҥ, jааныныҥ сöзин тообоско турганын! Чыбыктайла, атандырзам, сен менеҥ пени аларыҥ?

Торбогош. Jаманымды таштагар, мойнобойын (Мÿргÿди.)

Темичи. Таштагайым... Штрабына ÿйиҥ бир казан аракы азып белетеп салзын деп jолой айдып бар.

Торбогош. Айткайым ла. (Чыгып барды.)

Темичи. Таптанныҥ jаҥы айлына айылдайлы. (Ончозы чык- кылады.)

Адыбас (jаҥыскан, тажуурдаҥ аракы бедреп, jайкап кöрÿп,

мергедеди). Jутпа шилемирлер, эмеш аракы да артыргыскандары jок... борсуктар! (Тÿкÿрди.) Бу не jÿрÿм болор: jокту кижини ийттеҥ де jаман кöргилейт, малду-ашту, казан-айакту Таптан канайып та кылынза, табы... Кöрмöс мениҥ кöзимди ойоло, тылу да jок актанып чыкты. Чокол тÿжине тетин ле jерге отурды. (Тура jÿгÿрип, jудругын кöргÿсти.) Акыр, сакып алыгар, jокту-jойу бириксе, слердиҥ jыдыгар да jок болор. ...Ол тужында сананарыгар.

К о ж ö г ö

ЭКИНЧИ БЛК

Келнн аракы азып турды, Таптан ÿйде jок. Аракыны сугуп сальш эрмектенди.

Келин (балдары jаар кöрÿп). Таптан кöрмöс аракы артырбас, келзе ле, ÿзе ичер, айылчы келзе, мете эби jок неме, Таптанды ла кöрöр кÿÿним jок, кылыгы öйинеҥ öткÿре jаман. (Ийт ÿрди). Кемизи келди болбогой. (Эжиктеҥ кам кирди.)

Кам. Не табыш, келин?..

Келин. Jок ло, слерде ле болор?

Кам. Камдап, jанып отурым... Таптан кайда?

Келин. Аракыдап ок туру не база, аҥдаар эр эмес ол. Бойыныҥ аракызын ÿзе ичеле, торозы тойбосто, улуска барып аракыдап, мете келип, чалчыыр туру!..

Кам. Слер экÿниҥ кöрÿшпезигерди билбей кайдайын... (Кокурлап.) Таптаныҥды камдап, кöрмöстöриме айттырып, jип берейин бе, ол öлö берзе, меге барарыҥ ба?

Келин (öчöп). Слердий jаан камга барбаганда, кемге барар.

Кам. Меке таштап турганын кöрзöгöр...

Келин. Кам кижи билбей кайтсын... Мениҥ санаама неме кирбей туру.

Кам (чугулданып). Оптонбо, таҥма! Jаманым тудар болзо, базарым.

Келин. Менеҥ нени кöргöн учун кöстöриҥ мен jаар, jыланныҥ кöзи чилеп, сурлап туру?

Кам. Jараш келин кöзиме илинип туру, сендий jараш келин Алтай ичинде jок.

Келин. Мендий jаман келинди сендий атту-чуулу кам кöп кöргöн болбой, мени öчöбö.

Кам. öчöлгöн jок, экÿ наjы бололы, Таптанды табынча jиир аргазын таап кöрöйин... Мениҥ кöрмöстöрим сÿрекей казыр, бойымды да jиирге тургулайт; коомой кам олордыҥ бажына чыгын болбос, jидиртип öлöр.

Келин (öчöп). Jе ол казыр кöрмöстöрди айбылап, Таптанды öлтÿрип бер, jажына сеге наjы болойын.

Кам (мактанып). Таптаннаҥ да артык эрлердиҥ баштарын мен кургаткан болбойым, ол, кööркий, тургуза ла божоор.

Келин. Таптан божоор ло дегенинеҥ бери ÿч jыл болды. Сейиҥ мекечиҥди мен билдим. Айткан сöзиҥе турбадыҥ, ол тужында сениҥ сöзиҥе бÿдÿп, мен мекеге киргеним чын. Кижи jаҥыс катай мекелеткей, jе jаантайын мекеге кирерге, мен бала эмес. Эмди ондый болбос...

Кам. Бир тужында келишпеген немениҥ аргазы база бир тужында табылар... Ол тужында Таптанныҥ jулазын оныҥ jайачызы мениҥ кöрмöстöриме бербеген.

Келин. Мен jайачы деп неме билер эмес. Jайачыга чыдабаган кöрмöстöриҥ неге чыдаар?

Кам. Ондый немениҥ учурын кийнинде эрмектежели, балам, экем. (Jууктап келип, кучактаарга келинди тутты.)

Келин (чугулданып, туруп чыкты). Чык мынаҥ, тгÿнчи, уйалбас ийт! Отту турунла меге бÿгÿн бажыҥды jара соктырттыҥ! «Уйалбас — кам болор, jалкуурбас — ус болор» — деген кеп сöс чын болуптыр. (Отту турунды алып, талайып согорго турды.) Чык дедим! Уйалбас! Jылан!..

Эжиктеҥ абыс кирдк.

Абыс. Токтогор! Бу слер jаантайын кырыжып jадар кайткан? (Камды кöрöлö, каткырды.) Ха! Ха! Ха! Эки айу jаҥыс нчегенде тушташкандый, эки абыс тушташты, куучындажарыс... Jе не табыш, келин?

Келин. Jок, табыш слерде ле болор, jаан кижиде.

Абыс. Бала-баркаҥ, мал-ажыҥ jакшы, амыр ба?..

Келин. Амыр, jакшы...

Абыс. Куучын айдып, крест-агаш кадаи jÿрдим, он кирези кижи крестеп салдым, ÿч jерге крест кададым.

Келин. Акыр, ол крест-агаштыҥ учурын биске айдып беригер; ол неге керектÿ неме болотон?

Абыс. Кресттÿ кижиниҥ jурты ару jурт, церквези jок то болзо, крест-агашту болотон учурлу, оныҥ jанына кам камдап, кöрмöсти адабас учурлу. (Камга.) Эмди сен мен крест кадап салган jерге, церквелÿ-эштÿ jерге камдаба, камдаар болзоҥ, мен бийге бичик берерим, уктыҥ ба?

Кам. Jок, мен ондый jерге камдабайтам.

Абыс. Сен кандый да jерге камдап, улусты мекелеп, кöрмöскö кул этпе; улусты мекелеп, малын ÿзе тайбай jÿр. Кöрмöстöриҥди таштап, кудайга багар болзоҥ, кöрмöстöр сени кыйнабас. Крестке тÿш, озогыда Киприян деп кам кöрмöстöрин таштап, кудайга бажырып, ого jарамыкту, агару болгон; сен де ондый болорыҥ.

Келин. Кудайды, кöрмöстöрди мен качан да кöрбöдим, слер кöргöн болбойоор. Олордынг бÿдÿжи кандый не?

Абыс. Кудайды кижи ле болгоны кöрÿп болбос; сÿрекей бойына jараган кижизине кöрÿнер, кудай кÿндий jаркынду, кöрмöс тÿндий бараан. Карын кöрмöстиҥ бÿдÿжин кам билер.

Кам. Кöрмöстöрлö до кижи болгоны ла эрмектежип, олорды кöрÿп болбос.

Абыс. Аракы бар ба, келин?..

Келин. Jок. Ончозын Таптан узе пчеле, атанган. Бар болзо, jайгы öлöҥниҥ суузын jаан кижиге сурадып берер эмес.

Кам (абыска). Акыр, слердеҥ мен бир эрмек сурап угайын, jартын меге айдып беригер, кандый да болзо, с бойыбыс змей, артык андый-мындый кижи мында jок.

Абыс. Сурап угарга турган болзоҥ, керегиҥди айт ла.

Кам. Слердиҥ крсст-агаш кадаган, церкве тургускан jердеҥ алтайлар качып кöчкилейт; ол jерге орустар jуртай берет. Ончо jердиҥ jакшызы — öзöктöрдиҥ белтири церквелÿ болды, аш чыккадый jылу jерди ончозын церкве ле слердинг шылтугарла орустар алды, аш чыкпас соок тайга-ташка алтай улус качып чыгып jуряап jат, малла ла аргаданьп, курсагын jÿк ле азыраныч jÿрер болды.

Абыс. Церквелÿ, кресттÿ jердеҥ качсын деп, олорды кем айткан? Сен ончозын билериҥ, иштиҥ бажы сенде, кам деп немелер jок болгон болзо, албаты ончозы крестке тÿжÿп, jердиҥ jакшызыҥа jуртап jадар эди, сениҥ мекеҥди угуп, тайга-ташка чыккан учун тÿбинде балдары аштап, албаты ÿзÿлер.

Келин. Церкве ле крест деп куу агаштаҥ албаты-jон коркып, ÿркип, jери-jуртын таштап кöчпöгöн, камды да ээчибеген, jаҥ тÿҥей jаҥ, айса болзо, албаты текши крестке де тÿжÿл jуртаар эди, крестке тÿшкен кижини килинчектебейтен болзоор.

Абыс. Кöрзöҥ, бу не дейт? Канайып килинчектеген, айдып бер?

Келин. Крестеерде, слер кижиниҥ кеjегезиы кезип, саҥ башка чоло ат адап, бойыныҥ адын öскöртип jадыгар... Jимекей, Jаман... база Кöстÿк. й кижиге уйатту ат адап jат. Айдарга да болбос, (камга) слер айдып берзеер.

Кам. Сарыбаштыҥ бойын «Кöстÿк» деп адаган, ÿйип, Оймокчыны, кижи айдып болбос, уйатту сöслö адаган.

Абыс. Кöстÿк эмес — Константин, оныҥ ÿйин Синклитнкия деп адаган. Jимекей эмес — Тимофей, Jаман эмес — Иван. Билдигер бе?

Келин. Оноҥ öскö азыраган малыныҥ эдин jидирбес, адаэнениҥ кийимин кийдирбес туру — ондый кату jаҥды кем jаҥдаар? Чегедек, терлик, кураган тонын таштап, шабырды кем кийер?

Кам. Албаты-jонго шилемир эдÿ табылды, кайдар база.

Абыс (чугулданып). Сен бойыҥ шилемир! Кöрмöстöриҥ ичиҥе бадышпай, кыймырап туру ба?

Кам. Мениҥ ичимдеги кöрмöсти кöргöн эмес слер?

Абыс. Акыр, эртен мен сени бийге алдырып кöрöйин бе?

Кам. Бийзек учун Алтайыҥды артадып, ÿреп, бийлерге болужып, тÿн-тÿш jоруктап, кичеенип jÿргениҥ бу туру?

Абыс. Чечеркебе! Эрликтиҥ элчизи! Эл-jонныҥ, малдыҥ ÿспекчизи.

Кам. Jети башту jутпа, jеек jелбегенниҥ элчизи, ырбаҥдабай, öйлöнип jÿр, jелтек чачту jеткер! Эзен болзын. (Эжик jаар базып барадып, тÿкÿрди.) Тÿбинде ичиҥ jарылар болор бо!.. (Чыкты.)

Абыс. Сениҥ ичиҥ jарылзын, jутпа бöрÿ! Кöрзöҥ оны, улус мекелеп, тарту алып байыйла, чечеркеп турганын, акыр таҥма, ÿредерим!

Келин. Слердеҥ, бичик-биликке ÿренген, закон-эш билер кижидеҥ, бир сÿме угарга санангам.

Абыс. Уккай ла... Менде сÿме кöп, сенде не кöп? Карамдашпастаҥ болзын!

Келин. Таптан уулыма отурган кийнинде, оҥду конок конбо- дым, öрö кÿн кöрбöдим. Ол аргалу, бай да болзо, сÿрекей jаман кижи: аракызак, чалчык, супсак, мени кÿнÿркеп, jаантайын согуп jÿрет.

Абыс. Сениҥ jаражыҥа макатып, кöргöниле сеге jалканчып jÿргенде, кÿнÿркебей кайтсын. Меге де кÿнÿркейтени jолду.

Келин. Бийге-jакшыларга канча катап комудал угузып, бир де болуштары jетпеди. Jурт Таптанныҥ jурты, мал-аш, балдар ончозы оныҥ дежет, jуртымды таштап барарга сананзам, балдарымнаҥ айрылып болбой jÿрÿм.

Абыс. Крестке тÿш, балдарыҥды кресте, мен болужайын, бийле эрмектешсем, эбин табарым, сенеҥ мен бир де неме албазым, экÿ наjы болотон ло болзобыс.

Келин. Крестке тÿжер кÿÿним jок, крези jокко болужыгар jеткей не?

Абыс. Эркемейднҥ ордына мени эркелеп jÿрер болзоҥ, болужарым.

Келин. Слер jаан кижи кандый быjар сагыш сананып jадаар.

Абыс. Эркелеште нениҥ быjары? Тиру jÿргенниҥ jыргалы нс ол.

Келин. Эркележери эндирезин — угарга да кыртышту. Jок, чындап, öрöкöн! Баштаҥ баш болзын, бир болужыгар jетиригер, бийге-эшке айдып, ол Таптанды ла менеҥ ырадар болзогор, мен нени де кысканбазым.

Абыс (келинге jууктап). Меге эрке керек, jöптöнöр болзоҥ болужарым. (Тура jÿгÿрип, келинди тутты, ол чупчылала, отты эбиреде jÿгÿрип, туттурбай турды. Балдар ойгонып ыйлашты.)

Келин. Слер jаан кижи уйалбас кайткан?.. Менеҥ турун jидигер!

Абыс. Ондый болзо, сениҥ Таптаннаҥ айрылар учурыҥ jок, ол сени калымдап септеп алган, jööжöзин берген. Jööжöдöҥ артык неме jок. Акыр, Таптанла сени крестейле, мечеттеп кöрöйин бе? Там быжулап, айрылышпас эдерим... Сакып ал... Бийге бичик берерим, уредерим...

Келин (балдарына). Ыйлабагар, балдар, коркыбагар! Бис кокурлап, ойноп турбай.

Абыс (öткöнип). Ойноп турбай... Акыр, балам! Мениле ойноп турган болзоҥ, Эркемейиҥниҥ ижин аларым, терезин тескери сойор кижи табылар, ол ойноштоп, jурт бузуп турган болзо, jаман кылыгын таштатырарым.

Келин. Jаман, тенек мен болгойым, Эркемей кööркийде не буру бар? Наjы болгоныс ла! Слерге ол не керек?

Абыс. Jе карын байадаҥ онойдо эрмектежер керек болгон. (Сананала.) Мен атанадым, кожо чык, ийттериҥди сок.

Келин. Jаан кижини атандырбай база.

Ээчижип, эжик j аар басты, ийттер ÿрди, аттыҥ тибирти угулдш

Кижи келди... Таптан болбозын, чалчыыр...

Эжиктеҥ Адыбас кирди.

Абыс. Ме, Адыбас! Кайдаҥ келдиҥ, уул?

Адыбас. Jе база бичик-эш табыштырала, jанып отурым.

Абыс. Сениҥ бичик табыштыратан jериҥ мында ба, не талбайып келдиҥ, кöрмöс?

Адыбас. Слер бого не келгенигер?..

Абыс. Сен мениле тÿҥейлежип туруҥ ба?

Келин. Таптанды кöрдиҥ бе, Адыбас?

Адыбас. Моколыш айлында аракыдап отурган.

Абыс. Ийген элчи тÿрген jÿретен учурлу, ылтам, тургуза ла атан: атанбас болзоҥ, jайзаҥга айдып, тереҥди тескери сойдыртарым. Атан дедим! Неге кöзиҥ кылайып отурыҥ?

Адыбас. Мен керегим бÿдÿргем, эмди меҥдеш jок. Карын слер атаныгар, семис матушкагар уйку jок сакып jаткан болор. Акыр, слердиҥ кылыгарды ончозын ÿйигерге тоолоп айдып берерим.

Абыс. Менде не jаман кылык бар?

Адыбас. Абыс кижи ÿйи öлзö до öскö кадыт алатан учуры jок. Слер дезе ойноштоп, jараш келинди ле кöрзö, jалганчып, ай- рылбай jÿредигер. Ойношторыгардыҥ тоозы кöптöди, ончозын ÿйигерге тоолоп айдарым.

Абыс (мекележип, jалынып). Чугулданба, Адыбас! Мен кокурлап турбай сениле, ÿй кижиниҥ чачы узун, санаазы кыска, сеге бÿдер, андый-мындый эрмек айтпа, чын деп бÿдер ол. Сен эртен мениҥ бичик бичиир турама айылда.

Адыбас. Бош болзом, айылдаарым. (Абыс jанды, Адыбас атандырып кожо чыкты.)

Кжг

ЧИНЧИ БЛК

Келин ле Адыбас эк.

Келин. Таптанныҥ эзириги jаан ба?

Адыбас. Jок, öйинде ле.

Келин. Ары бойыныҥ айлына барза кайдат... Бого келзег меня согор, бистиҥ айылга кон, Адыбас. (Бир шили аракыны Ады- баска берди.) Мыны бойыҥ уруп ичип отур.

Адыбас (ичеле.) Макалу аракы эмтир, Эркемей келзе, jакшы аракыдаар керек болгон, элбек аракы ол тужында чыгар эди, чын ба, келин?

Келин.. Келер болгон. (Ийт рди, эжиктеҥ Эркемей кирди.)

Эркемей. Jе, кижи уккадый не солун куучын бар?

Келин. Солун неме укпадым, кам ла абыс jаҥы ла бистеҥ атангылады.

Эркемей (каткырып). Ха! Ха! Ха! Кам, абыс сенеҥ айрылбас, jе не суме айдып бергиледи?

Келин (чöйгöнгö аракы jылыдып). Сен не сÿме айдып берерге келдиҥ? Чööчöйлö, Адыбас! (Чöйгöнди Адыбаска берди.)

Эркемей (аракыны ичип ийеле). Менде не сÿме бар? Бистиҥ айылга барып jуртайлы деп айтсам, сен болбойдыҥ. Сÿмени карын сен айт!

Келин. Jуртка, jööжöгö мен карузып турган кижи эмезим, балдарымнаҥ айрылып болбой jадым.

Адыбас. Ол Таптан деп таҥма, байыркап, сайыркап, jаантайын мени туштаган ла jерге айткылап, согуп jÿрет, онойып менеҥ бирди корор болор.

Келин. Аракыҥды jылдыра чööчöйлö, Адыбас.

Адыбас (чööчöйлöп, бойы да ичип отурды). Акыр, Таптан, сакып ал, канчазын мениҥ кöзимди кöгöртип, тонымды jыртып, базынып jÿрериҥ, бир тужында öчимди алар болорым ба.

Эркемей. Сен Таптанга канайып чыдажарга jÿрÿҥ? Ол jаан бай, тыҥ бöкö кижи, мен де чыдажып болбозым.

Келин. Бÿгÿн бого Таптан келбезе кайдат.

Эркемей (чööчöйин келинге тудуп, кожоҥдоды):

Алтын кайырчак ичинде

Ай билдирлÿ торко бар.

Албаты-jонныҥ ортодо

Айдышкан jакшы наjы бар.

Кмÿш кайырчак ичинде

Кÿн билдирлÿ торко бар,

Кÿрее jонныҥ ортодо

Кÿним jеткои кööркий бар.

Келин ичип ийеле, бойы база кожоҥдоды.

Келин

Чьгар кÿнниҥ чьгыжын

Чыдырмая агаш бöктööр бö?

Чын баратан бойымды

Таптан таҥма тудар ба?

Бадар кнниҥ бадыжын

Балалу кайыҥ бöктööр бö?

Чын баратан бойымды

Таптан таҥма тудар ба?

Адыбас (Эркемейге кожоҥдоды) :

Кабыра тудуп кыстаарга

Камду тÿги бир jакшы,

Кабырлыжып ойноорго

Кайран ÿÿре бир jакшы.

Тышкары ачу-корон кыйгы чыкты.

Келин. Калак, келди! (Эркемей алкыныҥ кийнине jажынды. Келин ÿстин немеле jаап, ары-бери jÿгÿрип турганча, Таптан кирди, ээзиниҥ jерине отурды.)

Таптан. Аракыдап jÿрÿҥ бе, Адыбас? Jакшы эр аракылабай кайтсын, оток jонныҥ бичигин öрö-тöмöн табыштыратан элчи сен аракыдап jÿрÿп, бичик тÿжÿрер болзоҥ, не болор?

Адыбас. Мен jажына бичик тÿжÿрбедим.

Таптан. Чын, оныҥ учун элчиге jараганыҥ, оноҥ öскö сен не керекке jараарыҥ? Мениҥ кажаганымды арчыырга jарабазыҥ.

Адыбас (чööчöйлöп). Кем де болзо, бойыныҥ аргазыла jÿрбей кайдар.

Таптан. Кижиниҥ аргазы кöп, а сен дезе эр-jажына элчидеҥ öскö немеге jарабай, талбайып jÿредиҥ.

Адыбас. Мендий öскÿс-jабыс кижини слер jаман кöрбöгöр. Слерге jööжö адаҥнаҥ белен табылган, эмди jурт ÿстине jуртту, эмеен ÿстине эмеендÿ болдыгар.

Таптан. Jеҥе! Аракыны бойыҥ чööчöйлö! (Келин чöйгöнди алды.) Сен мени ÿредерге качан jеткеҥ, сокор ийт! Öлÿ таҥма! Тербезен! Мен jööжöни уурдап алдым ба? Меге кудай берген!

Адыбас. Сеге берген jööжöзинеҥ артканын меге берерге незин кысканган?

Таптан. Сендий jалку ийтке кудай jööжö бербес. Ол сени jайаарда, кул, элчи болзын деген.

Адыбас. Мени кул эдип, сени бай болзын деп jайап турганын кöргöн кижи бар ба? Сен jööжöҥди иштенип, бойыҥныҥ акту кÿчиҥле тапкан болзоҥ, кудай бергенине алаҥзыыр эдиҥ.

Таптан (чугулданып.) Унчукпа! Сен меге не чечеркеп туруҥ? Суралтаҥды берейин бе?

Адыбас. Сен jаантайын jакшыркап, байыркап, мени jаман кöрÿп, согуп jÿредиҥ, мен де болзо, база тÿҥей кижи.

Таптан. Ырбаҥдаба, кöрмöс! Бу сен тилиҥди эмеш тартынзаҥ. Онойып jÿрÿп, база меге сабадып аларыҥ, сени мен токпоктоп турзам, jалкыбас кайткан кижи?

Адыбас. Соксо, сен мениҥ эди-сööгимди согорыҥ, мениҥ санаамды согуп болбозыҥ, сен бай болзо, бойыҥныҥ курсагыҥа бай, мен сеге jалынбазым.

Таптан (тижин кыjырадып). Чындап ла, jалынбазыҥ ба?

Адыбас. Бозокой jалынбазым.

Таптан. Суралтазын бербегенче болбос туру. (Тура jÿгÿрип, Адыбасты сокты.)

Адыбас (кыйгырды.) Шилемир! Jутпа!

Кедин (Таптанныҥ колынаҥ тудуп.) Кижинн ÿрей соктыҥ, Таптан, токто!

Таптан. Э... Эрзек кадыт! Эркемей келип, айрып алзын. (Экуни катай сабады.)

Келин. Калак! Калак! Мени сокпо, мен чагы jок кижи...

Таптан. Унчукпа! Ол мениҥ балам эмес. Эркемейдиҥ. (Эркемей алкыдагы каптардыҥ кийнинеҥ чыгып, Таптанды тутты.)

Эркемей. Токто, Таптан! Кижи öлтÿрдиҥ, колыҥды тарты- нып, санан.

Таптан. Э... э... э, алып-кÿлÿк бойы келбей кайтты, абакайыныҥ адааны учун кезер турушпай кайтсын. (Эк тудушкылоды.) Jакшы тыҥыда тудун, мыйжыҥдаба, будыҥла jер сабаарым, ийт! (Эркемейди неме этпей, ого-бого серпип турды.)

Эркемей. Мени басканы бу туру, кöрмöс. (Jыгылды.)

Таптан (каныгып.) Ээзи jок малды кайдаҥ таптыҥ, таҥма? (Бычагын чупчып, талайарда, Адыбас агашла колына сокты, бычагын ычкынып ийди.) Слер öмöлÿ улус!

Ады6ас. Бу нениҥ керезн? (Кайыштаҥ чалма jазап, Таптанныҥ мойнына сугуп, кöксине тееп туруп, кайра тартты.) чнм алдым, шилемир! (Таптан jыгылып, тепкиленип jатты, Эркемей устине чыгып, тизелеп сокты. Адыбас сÿÿртеп, тартып бууп барды.)

Келпи. Токтогор, уулдар, кижи öлö береле, тубек табылбазып. (Сокпой, токтой бергиледи, Таптан кыймыктабас болды.)

Келин (Таптанныҥ jÿзин кöрÿп). Кижи божоп калтыр... Эмди не арга болор? Кöк jарамас... (Ончозы оп-соп тÿшкÿлеп, коркыдылар.)

Эркемей. Тÿбек табылды!.. (Сананып туруп.) Апарып, буузынаҥ агашка илип койолы, эзиригинеҥ бойы бууга салынды дешсин.

Адыбас. Чындап та, ондый эмтир.

Келин. Jе, капшай апарыгар, кижи-эш келеле, коомой болбозын, ырада апарыгар! (Эркемей ле Адыбас зкÿ тудуп, эжик jаар баскылады.)

К ö ж ö г ö

1927 j.

 

ОЗОГЫЗЫ ЛА  ЭМДИГИЗИ

(Уч бöлÿктÿ ойын)

Ойноор улус:

Киндик - азыйда кул болгон, эмди орто jашка jеткен jокту кижи.

Кам - манjакту, 50 jашту эр кижи.

Абыс - узун чачту, сагалду, кара кийимдÿ, 40 jашту эр кижи.

Кичёемел - орто jашту активист кижи.

Саламчы - камга бÿдÿп турган эмеген.

Jылбындууш - 30 jашту эр кижи.

Мöрjин

               малчы уулдар.

Тöрjин

Келин - jаҥы jÿрÿмге кÿÿни тартылып турган, 20 jашту келин кижи.

Jарлыкчы - быркан jаҥын jаҥдаган 50 jашту эр кижи.

редÿчи - ÿредÿни божодоло, келген jиит уул.

Мендиек - зоотехник, 25 jашту.

Малчы - Киндиктиҥ уулы, 19 jашту.

Сыргачы - Кичеемелдиҥ сыйны, 18 jашту.

й улустар.

Бу керек Туулу Алтайда jирме jылдарда öдÿп jат.

 

БАШТАПКЫ БЛК

Киндик айлына улус jууп алган, кам сакып отуры. Кавд ла тÿнурчи

уул айылга кирдилер.

Киндик. Öрö отураар, öрöкöн! (Ком отурзын деп ширдек jойды.)

Кам ончо улусла эзвн-табыш угушты .

Киидик (аракы салып, камга.) Мал-аш кöптöдöргö кудайымды кöдÿрейин деп, слерди алдырган эдим. Бу jылдарда малым астап, jабызады. Бош ÿзÿлерге jетти. Чамчыл болгон болор деп бодоп турум. Кезимнеҥ, ийт-куштаҥ малым кырылды. Jаҥыс ла айгыр мал артты. Оок-теегиле катай бир он беш тын мал арткан. Оноҥ jарагадыйы табылза, jазап корзин деп, слерди айбылаарга санангам.

Кам. Кöргöйим ле. Эби табылза, кудайдыҥ бергенинеҥ бербегени кп.

Ончо улустар чööчöйлöрин камга берди.

Киндик. Малга барган уул не удады? Келетен öйинеҥ öдö берди. (Эжиктеҥ Киндиктиҥ Малчы деп уулы кирди.) Не удадыҥ? Малды таап, экелдиҥ бе?

Саламчы. Балам, малыҥ амыр, jакшы турган эмтир бе?

Малчы. Кайдаҥ амыр болзын, бöрÿ кулундарды тудуп салтыр. Он кулуннаҥ jаҥыс ла кулун артыптыр, оноҥ эки байтал jок.

Саламчы. Jе, божогоны ол туру! Бир ле барган неме баш аай дсген.

Киндик. лгöннöҥ артканын тудуп кöригер, уулдар! (Уулдар чыккылады.)

Кам. Jаҥыс малдаҥ мал öскöн, jаҥыс кижидеҥ jон öскöн. «Кудайым» — деген кижи куру артпас.

Jылбыҥдууш. Ондый болбой кайтсыи! Озо, мен билерде, мал кöп jок болгон. Оныҥ кийнинде Алтай нчинде мал кенетий- ин öзöлö, эмди ойто гöмöндöди. Кайдаҥ кöрöр, кудай берзе, Киндиктиҥ де малы ойто öзöр.

Кичеемел. Кудайга иженип, малым кöрбöй, jалаҥ jаар божодып ийзе, бöрÿге курсак болбой. Ол эттеҥ öскö неме jиир эмес.

Кам. Сен бойыҥныҥ сагыжыҥда малды кайырчакка сугуп азырайтан болзоҥ, сениҥ эки-jаҥызыҥа абаайдыҥ тижи тыгык- бас деп бодоп туруҥ ба?

Кичеемел. Чын. Мен де беелеримди бош агыдып ийзем, бору jип салбай кайтсын. Оныҥ учун мен туйук кажаганга сугуп, азыраарьшаҥ кÿчсинбей, баазы jаан мал деп, jалкуурбай jÿрÿм.

Jылбыҥдууш. Сööк-тайагы тайбайган канча кирези баалу немелер ол?

Кичеемел. Беелерде jаан баа jок. Эки бее 100 салковойдоҥ, бирÿзи 150 салковой. Jе олордыҥ кулундары баалу, jакшы айгырды уктап бÿткен. Адазы jелишкир. Баазы 6000 салковой болгон.

Кам. Бу не дейт? 6000 салковой баалу мал бистиҥ jерге кай- даҥ келген? Малдаҥ башка кандый аргымак бÿткен?

Кичеемел. Бистиҥ областьтыҥ jер керегин башкарып тур- ган jерде бар. Сööги jоон до болзо, кем jок чаптырар. Jоктулар- дыҥ беезин чаптырза, тöлÿ акчазы jеҥил болот.

Jылбыҥдууш. Jокту кижи 6000 салковойдыҥ адын канай- ыи минер! Jаан баалу мал бертинзе, öлзö, не болор?

Кичеемел. Мен бай кижи эмес те болзом, ÿч кулунды азы- рап ла jадым. Ончозы адазын уктаган.

Кам. Ондый малды кижи тайарга да jалтанбай кайдар?

Кичеемел. Озодоҥ бери тайыш база кöп лö болгон. Камдардаҥ мен чöкöнгöм. Малым берердеҥ болгой, торбогымды да бербезим.

Саламчы. Лкыр, слердиҥ ийнектер еÿттÿ, jай-кыш сÿдин соолтпой, саадырып jат дешкен, ол чын ба?

Кичеемел. Чын, кышкыда jылу кажаганга тургузып, маала ажын öлöҥгö кожуп азыраза, сÿт кöп болор.

Саламчы. Ийнекке берердеҥ болгой, мааланыҥ ажы бой- ыска да солун неме болуп jат.

Кичеемел. Мааланыҥ ажын иштеерге jаан кÿч jок. Тазылдаҥ бÿткен аш уйга jарап jат. Тазылдаҥ бÿдер аштар: картошко, чалкан, свекла, морковь бистиҥ jерде сÿрекей jаранып öзöр. Ондый ашты бир кыра салза, бпр кышка азык болуп jат.

Киндик. Акыр, Кичеемел, бу сендий кичинек уулга андый сÿмени кем айдып берди?

Кичеемел. Мал азыраарга ÿренген Мендиек деп алтай уул бар. Оныҥ чоло ады Агроном болор. Ондо малдыҥ öзÿмин jа- рандыратан бичик бар. Алтай да бичиктер бар.

Киндик. Сÿмелеген учун Мендиек канчаны алды?

Кичеемел. Jок, акча албаган. Акча албас учурлу деген. Бичиктерди садып алгам. Бичиктери де jаан баа jок, jеҥил неме эмтир.

Малчы. Кичеемел, ол бичиктерди кычырарга берериҥ бе?

Кичеемел. Кем jок, алый кычыр. Мендиек удабас, ÿч коноктоҥ, бистиҥ айылга келер. Карын ол тушта jуун эдер керек. Оныҥ куучынын угугар.

Кам. Мендиек те болзо, кудайдаҥ артык болор бо? Кижи боныныҥ санаазыла пени де эдип болбос. Кудай бербезе, канайыи та чырмайза, тÿбинде неме болбос, тÿҥей ле öрö чыкпас.

Кичеемел. Jер ÿстинде канча jÿзÿн албаты бар. Не ле аргазын бойлоры таап jат. Jаҥыс бистиҥ албаты бичик-бичик билбес; кам ла jарлыкка баштадып, öрö чыкпай jат.

Кам. Бир албатыга jараган неме база бнр албатыга jарабас. Бистиҥ албаты бичик билбезе де, мал азыраган. Озодоҥ бери, ада-öбöкöлöринеҥ бери кам камдадып, мал тайып jуртаган. Jарлык Алтайга бу jуукта табылган.

Кичеемел. Кандый да албаты болзо тÿҥен: бичик-билик билери öрö öзÿп jат, бичик билбези тöмöн тÿжÿп jат. Бистиҥ аргабыс, эрjинебис — бичикте. Кам ла jарлыкчы бичик билбес, сокор мне; албатыны олор канайып jакшыга баштаар? Сокор сокорды jединзе, экилези орого гÿжер.

Кам (чугулданып). Бу учкан не дейт? Сен бойыҥныҥ аргаҥ бедро, мени ÿретпе? Мен албатыныҥ учун туружып jадым. Албаданып кам болбогом. Ары jанынаҥ кам болуп бÿткем, камдабаганча болбос. (Эжиктеҥ Тöрjин ле Мöрjин деп уулдар каргиледи.)

Тöрjин. Кайыҥдарды jазап белетейле, малды тудуп, буулап салдыс.

Мöрjин. Семис, jакшы субай бее туттыбыс.

Кам (шыйдынып). Jе, эр улустар, ончогор барып, кудайга ко- жо мÿргийли. (й улус ла Кичеемел артты, арткандары чыкты.)

Саламчы. Сен ÿй улуела не кожо арттыҥ? Ончо улус мÿргнирде, сен мÿргибес кайттыҥ?

Кичеемел. Озодоҥ мÿргип jÿрбей база, карын, артык мÿргип салган болорым, чотогон эмес. (й улус каткырышты.)

Саламчы. Камды не чугулдандырдыҥ? Кара санаалу кам деген, jидирип салар болзоҥ, не болор?

Кичеемел. Мени кам jип болбос. Тижи тыгынбай, оодылар.

Саламчы. Акыр, албаты текши бÿдÿп, камды кÿндÿлеп, мÿргип jат. Сен ого бÿтпей, шоодып jадыҥ. Олордыҥ ортозында сен ле кирези санаалу кижи jок болор деп туруҥ ба?

Кичеемел. Менеҥ керсÿ улустар кöп болбой кайтсын, jе олор бичик билбес. «Сокор тутканын ычкынбас» - деп, кеп сöс бар. Анайда кам кÿндÿлеечилерди айткан. Камды кем кÿндÿлеп jат? Сибирьдиҥ оок-теек бичик билбес албатызы. Jе бу албаты jетире ÿренип алза, мал тайбас, камныҥ мекезине кирбес.

й улустыҥ ортозынаҥ бир келин эрмектенди

Келин. Уй улусты бичикке ÿредип, jамыга тургузар дешкен, ол чын ба?

Кичеемел. Чын. Эр кижи ле ÿй кижнде ылгаан jок, тÿҥей ÿренип, не ле ишке тÿҥей туружар.

Келин. Биске маала ажыныҥ ÿренинеҥ беришкейигер не?

Кичеемел. Урен де алдыртып берерим, иштейтен аайын да ончозын jартап берерим.

й улустар ончозы Кичеемел jаар кöрÿп алган.

й улус (ончозы). Меге керек... меге база керек... Чын айдадыҥ ба?

Кичеемел. Чып-чын, мен тöгÿн эрмек айтпайтам.

Келин. Мен jаҥыс ла маалада öзöтöн аштыҥ ижин jакшы билип болбой, öскÿрип болбозым деп алаҥзыйдым.

Кичеемел. Кижи алаҥзыыр неме jок. Мениҥ ÿйим ондый ишке ус; бистиҥ айылга барып, мааланы кöрöлö, сурагар. Кÿч неме jок.

й улустар (ончозы). Чындап та, кöрзö кайдар!

Кичеемел. Кижи керексизе, таш jеҥил деген. Кижи эткен ишти кем де иштеп салар.

Кам баштаган улустар ойто киргиледи, кам тöргö отурып, танжылайт.

Кам (Киндикке). Малыҥ чамчылган мал эмтир. Бирÿзи де кудайга jарабас деп коркыгам, карын, учында чабдар айгыр jарады, айак алча тÿшти...

Улусончозы. Оп куруй!.. Оп куруй!..

Киндик. Таш очогым бек болзын деп, талкан-кÿлим чокту болзын деп, кудайды кöдÿрип турбай. Карын, малым чамчылза да, мал баштаган айгырым jарады деп сÿÿнедим.

Jылбыҥдууш. Сÿÿнбей база, малдыҥ чамчылганы ла ай- рылзын. Jер тынду немени кудай jакшы кöрзö, удабай ойто öзö берер.

Кам. Öссö, öзöр болор. Айгырыҥ jаҥыртып ал. Малыҥ угы öскö болзын деп, кудай айгырды кöстöп алды.

Кичеемел. Малдыҥ угын jаҥыртканы сÿреен jакшы. Jе ан- дый да болзо, jерге малды бош тургузарга jарабас. Нениҥ учун дезе jерде бöрÿ êöптöгöн, мал астаган. Эт jийтен аҥ мал тутпай кайтсын. Бöрÿни астадар эбин бедреп, ол шнлемирди öмöлöжип ÿзер керек. Мал тутпазын. Слер дезе оны «абаай» деп байлап, оноҥ арткан малды камныҥ мекезине киреле, тегин jерге тайып jадыгар.

Кам. Бу учкан немени тескери ле шÿÿр змей. Кудай малды Jбöрÿге айдып бербезе, jип болбос. Малды да, бöрÿни де кудай jайаган. Кудайдаҥ ол малды сурап алып jат.

Кичеемел. Эт jийтен неме эт jиир учурлу. Öлöҥ jийтен неме öлöҥ jиир. Тирÿ немеге курсагынаҥ артык неме jок. Аштаза, кижи де бöрÿге тÿҥей болуп, курсакты кудайдаҥ сурабас. Оныҥ учун бöрÿлерди кырбаза, ол малды ÿзер, кижини де тудар. Кайран малды бöрÿ де, камдар да божодып браады. (Камга.) Слер jажыгарда канча мал тайдыгар? Тоозына да чыкпас болбой.

Кам. Jе база тайгам ла. Тайатан jаҥ бар. Ооруjоболго кирзеҥ, сен де малыҥды тайарыҥ.

Кичеемел. Э... э... Тойорыҥ! Оору-jоболды эмдейтен эр jажына ÿренген докторлор бар. Сендий сокордыҥ кижи эмдейте- ни тöгÿн! Кижи эмдеери сÿрекей jаан керек. Слердий эш неме билбес немелер, кам ла jарлыкчы, бир де эмеш уйалбай, кижи эм- деер деп jыдыйдыгар. Албатыныҥ малын öрö тартып берер деп, тöгÿнеле мекелеп, кудайга тилмеш болуп, албатыныҥ jадынын öҥ- жидетенигер тöгÿн. Мен ондый кейге бÿтпезим.

Кам (чугулданып). Бÿтпезеҥ, бÿтпе! Сени албанла мÿргидип турган кижи jок. Jаҥды jамандап айтпа. Jарлыктыҥ тöгÿнчизи чын. Мен дезе чып-чын айдып jадым. Мен бойым тапкан jаҥ эмес, озодоҥ бери ада-öбöкöлöристиҥ jаҥдаган jаҥы. Сендий учкан мени сокор деп айдарга кем jаҥ берген? (Киндикке.) Акыр, Киндик, сен, айылдыҥ ээзи кижи, бу кÿчÿкти токтот, тилин тартынзын.

Киндик. Кичеемел, сен jаан кижиле берижип, канайып туруҥ?.. Камды jаҥы кöрдиҥ бе? Оны мен айбылап, камдадып тур- бай. Сен бичикчи, билер кижи немени шÿÿп бодоор керек.

Кичеемел. Арга слердиҥ бойыгарда. Киндик öбöгöн, эмдиги чакта jалкуурбайиштеер керек. Камга ижеиип.ÿстиги, алтыгы орооиноҥ белен неме табылар деп иженерге jарабас. Менде дезе озо не бар болгон? Камдадып, мал тайып jÿретем. Адам оорып öлöрдö, малды ÿзе тайганыс. Кам тöгÿндеп, jазаачы болгон. Камдап тураича кижи божогон. Уйалбас кам уйалала, качкан, камнаҥ, jар- лыктаҥ мен чöкöнгöм. Оныҥ учун öскö арга бедреп, jакшы укту мал, уй азырап, кырамаала иштеп, ойто аргадандьтм.

Кам. Чын öлöтöнди кам канайып jазар?

Кичеемел. Ондый болзо, чикезин айдар керек. Тöгÿнеле камдап, мал-аш тайып ÿребес керек. Öлгöниниҥ артканы öскÿс-jабыска курсак болор эди. Jизе де, ÿзе jибей, öйлöнзö кайдар?

Кам (чугулданып). Сен мени ÿретпе! Сен ÿредÿчи эмезиҥ.

Кичеемел. Уредÿчи мениҥ наjым, ол сеге мен чилеп ок айдар.

Кам. Бу jуукта ÿредÿчи мени база ийт чилеп туткулаган. «Jе ары балдарыҥды ла jакшы ÿрет - деп айткам. - Мени незин ÿредедин, мен бала эмезим». Слер экÿниҥ сÿмегер jаҥыс болгодый.

Кичеемел (туруп, эжик jаар басты). Jакшы болзын! Агроном келзе, текши jуунга келигер.

Кам. Бу мындый немелердиҥ ыразы куулып, албаты-jонды булгап jат. Озо jарлык деген jаҥ таап, ончозы быркан болорго албаданган эди. Ак чечектÿ Алтайга jадып, jыргаар дешкен, тÿбинде онызы тöгÿн болуп калган. Эмди ак бырканын таштап, агрономнын сÿмезине кире бердилер. Бичикке ÿренип, бойыныҥ санаазыла мал-аш, айыл-jурт тыҥыдар деп тапкылады. Мен олордыҥ ондый кылыгып jаратпай турум.

Кам кийинип алала, камдады.

К ö ж ö г ö

ЭКИНЧИ БЛК

Школдо jуулган улустар редчиден кычырар бичик алып турды. Ончозы агрономды сакыган айас куучындашкылап, jаны бичиктер крп отургылады.

Jарлыкчы. Акыр, ÿредÿчи! Мен слердеҥ бир неме угайын дегем. ренген, билер кижи меге jартын айдып беригер. Бу бистиҥ Ойрот областьтыҥ алтай сööктÿ албатызына тÿҥей албаты jер ÿстинде кайда бар?

редÿчи. Алтай улуска jуук, угы jаҥыс албатылар кöп: казах, сойоҥ, якут, кыргыс, хакас, туркмен, татар, оноҥ до öскöлöри. Олорды jаба тÿрк албаты деп адап jат. Jаҥыс бистиҥ СССР-де 40 миллионго jуук бар.

Jарлыкчы. Ол ончозы озогыда Ойроттыҥ албатызы болгон болбой кайдар?

редÿчи. Jок, ончозы эмес. Ойрот албаты башка. Тöрбöт укту калмык деп албаты Ойроттыҥ jоны болгон.

Jарлыкчы. Ойрот каан эмди кайда деп угулат? Ол бистиҥ Алтайдаҥ ырбап барала, кажы каанга кирген?

редÿчи. Ойрот албатыныҥ каандары öлгилеп калган.

Jарлыкчы. Ойрот каанныҥ öлöтöн учуры jок. Ол куулгазынду быркан, киндиги jок баатыр, ол канайып öлöтöн?

редÿчи. Ойроттыҥ да каандарынаҥ артык каандар ÿÿлези jедип божогон. Бичнкте öлбöс кижи деп бир де кижи jок. Ол бн- чик билбестиҥ кей-тöгÿни.

Jарлыкчы. Та, мен билбей турум. Бар неме канайып jок бо- лор. Ойроттыҥ каандары кубулып, чагын öткÿреле, ойто jоны озоны ордына табыжар деп айткан ошкош эдп. Ол тушта тÿк билишпес мал, тнл билишпес jон ойто öзöр. Кайыш курлу албаты öрö кÿн кöрÿп, jыргалду болор.

Кам. Озогы Чулапанов Четтиҥ кей куучынын куучындап, jоп кайкадарга туруҥ ба? Ол чöрчöкти улус кöп уккан болбой.

Jарлыкчы (чугулданып.) Сен, кара кöрмöс, кöрмöстöриҥле jон коркыдарга туруҥ ба? Сениҥ де тöгÿниҥ бажыҥнаҥ ашкан. Кара jаҥду шилемир! Сен эр jажына канча мал тайдыҥ?

Кам. Тайбай кайдайын! Мал тайатан jаҥ озодоҥ бар. Слер ончогор быркан болорго jыдып, арчын тудуныи, алас эдип туратанаар. Ак бырканыгар да келбеди, бойыгар да быркан болуп теше- риге чыкпадыгар.

Jарлыкчы. Бу кÿрÿмдÿ ийт неме дейт? Кöрзööр, улустар, кöзи jыланныҥ кöзиндий, мен jаар суркурап турганын!

Кам. Сен мени ийт деп айдарга качан jеткеҥ, таҥма. Уйалбас jÿс! (Jарлыкчыныҥ jÿзине тÿкÿрди.) Ме, уйалбас.

Jарлыкчы. Адаҥ сени ал, jеек, jеткер, jелбеген! Сендий кÿ- рÿмдÿ неме мениҥ jÿзиме тÿкÿретен бе? (Тура jÿгÿрип, камды тажыды.)

Кам (туруп чыкты). Э... э... Сен кижи соготон быркан, киндиги jок баатыр. (Jарлыкчыны jаказынаҥ тудуп алала, jерге jапишра базып, токпоктой берди.)

редÿчи (улустарга). Айрыгар, уулдар!

Уулдар айрып ийдилер.

 Jарлыкчы. Улустар, бу кÿрÿм мени сокконын кöрдигер бе?

Кам. Jе суралтаҥды алдыҥ ба, быркан?! Уулдар, мени божо- дыгар... Мен алас эдип берейин, ÿстине сÿт чачып, jыду быркаиды кÿндÿлейин! (Уулдардаҥ божонорго албаданды.)

Саламчы (сÿÿнип). Jакшы, балам, jакшы! Сыргачыны озо- доҥ бала эдип алайын деп сананып jÿргем, карыи сагыжыма jеттим.

Киндик. Jе слер эмди экилегер ÿредÿлÿ улус болуп jадыгар. Бнчик билбес jоныгарды öрö тартып аларга кичеенигер. Jе оны мен тегин айдадым. Уренген улус слер бойыгар билер болбойоор?

Малчы ла Оыргачы Кичеемеддтг алдьгна базьш ксддилер.

Сыргачы. Jе, ага, слердеҥ сурак jок кижиге барды деп, меге чугулданбагар.

Кичеемел. Мен не чугулдайтам, карын, угала, сÿÿнип отурым. Карын эки билер кижи биригип, Алтайысты öрö тартарыгар.

Сыргачы. Ага, ÿренерде, jаҥыс бойына туза болзын деп ÿренген эмес, албаты-jонныҥ ортозына иштеп, jонго туза эдерге ÿренгенис. Уренген, билген аайынча иштеерис.

Кичеемел. Jе, карын, бу бистиҥ эш-неме билбес алтай карындаштарыстыҥ ортозында тил билер улус иштеп, jонды не ле тузалу керектерге ÿретсе, jакшы болор эди.

редÿчи. Слер экÿнпҥ бириккенигер jолду: экÿге иштеерге де jеҥил болор.

Саламчы (столдогы чööчöйлöргö аракы уруп). Айылчыларым, балдарым, отурып, солун аракы амзагар, ажаныгар. (Ончозы столго отурды.)

Мендиек (туруп чыгала). Мал-аш азырайтан керекке ÿренип келген агрономыс ла эмчи кыс бириккенин адап ичектер. (Ончозы туруп ичтилер, отурып ажандылар.)

Кичеемел. Jе, эмди бистиҥ айылга айылдагар!

редÿчи. Канайып тураар, öрöкöндöр? Немениҥ jолын шÿÿжип, jакшы куучындашпай, сööк блаашкан ийттер чилеп согужарга jарабас, ол jаман кылык. Мында согуш баштап, согужатан jер эмес, албаты-jонныҥ кöзин ачып, бичик-биликке ÿредетен öргö болор. Токтогор, уйалар керек!

Мендиек. Куучынды баштайын ба?

рсдÿчи. Онызы бойыгарда туру.

Jарлыкчы. Кÿрÿмдÿ таҥма! Сен мени согорго качан jеткеҥ?

Кам. Согушты сен баштагаҥ!

Jарлыкчы. Акыр, Мендиек, сен ÿренген кижи jартын айдып бер. Мал тайатан кÿрÿмдÿ jаҥ jакшы ба, сÿт чачып, арчынла алас здетей jарлык jонго тузалу ба?

Мендкек. Мен кудай, кöрмöс деп немени билбес кижи. Мен ОН1.ПГ кажызына да бÿтпей jадым, оныҥ учун ондый кереги jок эрмекти айдар да кÿÿним jок. Слердиҥ jаргыгарды эдерге jÿрген эмезим, öскö керектÿ келгем. Мениҥ jÿрген керегим: jон jакшы унту мал азыразын, кыра-маала jакшы салзын деп келгем. Ондый керекти jашöскÿрим кичеер болзо, jон öрö чыгар, jурты öҥжиир. Слер экÿдеҥ jонго арга табылары тöгÿн. Кичеемелдеҥ кöрÿп ÿренеер. (Кичеемелге.) Кулундарды экелдиҥ бе?

Кичеемел. Мында келген.

Мендиек. Jе чыгып, ол кулундарды шиҥжÿлеп кöрööр, кандый болгодый? (Улустар чыкты. Мендиек ле ÿредÿчи артып калды.)

редÿчи. Ол Кичеемелдий уулдар бистиҥ Алтайда кöп болзо кайдат!

Мендиек. Учында олор ончозы бойы бойынаҥ кöрÿжип, укту мал, уй азыраар. Кыразын, маалазын jарандырар.

редÿчи. Мен jашöскÿримле куучындажып, олорды мал-аш азыраарга ÿредетен школго ийерге сÿмелеп jадым. Ондый школдор тöзöлип jат. (Улус ойто кирди.)

Ончозы. Jакшы, jакшы ла мал эмтир!

Кичеемел. Мен ондый мал азыраарга кÿÿнзеп турум. Садып ийзе, баазы jаан, öлтÿрип алза, эди кöп. Бу чыккан кулундардыҥ сööги бистиҥ jаан атла тÿҥей эмтир. Кулагы узун, буттарыныҥ учугы аҥныҥ учугындый бÿткен эмтир.

Мендиек. Ол кулундардыҥ адазы сÿреен jелишкир мал, бÿ- дÿжи jараш, бойы jер башкаратан jерде туруп jат. Баазы 6000 сал- ковой. Бу кулундар адазын уктаган. Jылу кажаганга тургузып, jак- шы азыраар болзо, бу кулундар jаранып чыгар. Мениҥ база бир jÿрген керегим мындый: областька мал-аш öскÿрер, айыл-jурт тыҥыдар ÿредÿге ÿренер школго бичикчи уулдар керек. Бу jурттаҥ ондый уулдар чыккай не? Jе, уулдар, ÿренерге кем барар?

Малчы. Адам jöп дезе, мен ÿренерге барарым!

Киндик. Jакшыга ÿренбей кайдар, кем jок, барып ÿрен.

Малчы (сÿÿнип). Качан барар?

Мендиек (бичип алала). Мен бичик ийерим, сакы.

редÿчи. Бистиҥ алтай уулдар кажы ла школдо ÿренгилеп jат. Ол тÿбинде jонго арга болор. Ондый керекти Совет башкару баштаган. Ол jаан jерге ÿренип алган уулдар jери-jуртына jанып келзе, алтай албатыныҥ jашöскÿримин öрö тартар.

Киндик. Чын, Совет башкару биске килеп туру. Озо ондый эмес болгон. Бистиҥ бичик билер аргабыс jок болгон. Jе ол эмди öтти.

Jарлыкчы. Jе озогы да улус мал азырап, аш салып, бала- барказын азырап, тÿҥей ок jуртаган. Уренген уулдарды кем бклер? Jуртын jуртсынбас, ажын ашсынбас болзо, не болор?

Кам. Озодоҥ бери jаҥдаган ада-öбöкöбистиҥ jаҥын кичеебес болор.

Кичеемел. Чып-чын ондый болор. Мен бичик билбес тужымда кам jаҥга бÿдÿп jÿретем, эмди бÿтпезим.

Менднек. Jе jакшы болзын! Мениҥ база да jÿретен керектерим бар. Кичеемелдеҥ кöрÿжип, онойып иштеп jÿреер: ол бойына да, слеjзге де арга тапкан.

Эзендежип, чыкты

редÿчи. Jакшы кижиниҥ арга-сÿмези текши албатыга jедетен учурлу.

Улустар. Чын!.. Чын!..

Jарлымчы ла кам чугулданып, неме айтпай, чыга бердилер.

К ö Ж ö г ö

ЧИНЧИ БÖЛК

Кичеемел Киндиктиҥ айлында отуры.

Киндик. Сеге адаркажып, jакшы уй-мал азырайла, кыра-маала иштеп, айыл-jурт, чеден--кажаган тыҥыдала, аргадандым. Jаҥыс карыйла, ишке чыдашпай турум. Уулым ÿренип божогоч, бÿгÿн jанар. Керекти ол башкарар.

Кичеемел. Аргаданбай кайтсын. Слер озо аргаданарга айгыр тайып турган тужында, мен ол кылыкты jаратпагам.

Киндик. Jакшы болор. Кудай болужар деп кам айдарда, мен мал кысканбай, тайып jÿретем, эмди чöкöндим. Мал тайа- рын токтоттым.

Кичеемел. Кудай ла кам болужып, кижини канайып, öрö тартар? Кижи деген неме бойы бойына болужатан учурлу.

Киндик. Эмдиги jашöскÿрим ондый кей немени кичеебес болды. Мен оны jакшы деп, jарадып кöрÿп jÿредим.

Кичеемел. Jакшы болбой кайтсын, нениҥ учун дезе албаты кудайды сакып отурбас. Иштенип, чырмайып, аргазын бедреер.

Эжиктеҥ Jарлыкчы кирди.

Jарлыкчы. Jакшы ба? (Койнынаҥ арчын альт, Киндикке берди.)

Киндик. Jакшы! (Арчынды албады.) Мен слердеҥ арчын сурабадым. Алтайда арчыннаҥ да артык немелер бар. Слер ар- чыннаҥ öскö неме jакшызынбайдаар ба?

Jарлыкчы. Мен слерди кара кÿрÿмдÿ jаҥды таштап, кам камдабас, ак jаҥду кижи болор деп бодоп jÿргем.

Кичеемел. Бис бырканга да, кöрмöскö дö бÿтпейдис, бис- тиҥ кудайыс — эки колыстыҥ кÿчи.

Jарлыкчы. Мен Кÿндÿчиниҥ айлына сÿт кöдÿрип, алас эдип отурала, бу айылга тÿштим. Ак jаҥду болор деп бододым.

Кÿрÿмнеҥ айрылбаганын билбедим. Мениҥ андый айылга тÿже- тен учурым jок. Эм jанып, аластанбаганча болбос туру. Сööгнм быjарланды.

Кичеемел. Сööгööр быjарланганы кöрÿнип туру. Оны аластаганча, барып, бистиҥ айылдыҥ мылчазына киригерди jунуп алаар. Чамча-штанаардыҥ, тоныгардыҥ бийдин изÿге öл- тÿрип алыгар. Быjар jок болор. Алас деп оптонбогор. Айыл-jурт- ты, казан-айакты ару тудар керек. Кирлÿ кийимди jунуп, бойы jунунып, бийтти изÿ суула öлтÿрип jÿрзе, jакшы болор.

Jарлыкчы. Jе, болор калак! Сен ле оруссыркап мылча- салчаа кир. Мен ондый неме билбес кижи. Биске ондый неме jарабайтан. Озогы укту кийимди сен ле керексибей jадыҥ. Jе биске дезе ол кереес.

Кичеемел. Кереес дейле, тирÿге бийткуртка jидиргени jакшы ба?

Jарлыкчы. Сен мениҥ бийдиме килебе, мени ÿретпе! Сен- дий учканды мен кöп кöрÿп jÿргем! (Чугулданып чыкты, Киндик ле Кичеемел каткырышты.)

Киндик. Бу jарлыктаjз немени тескери шÿÿр.

Кичеемел. Албаты текши бичикке ÿренип алза, ондый не- мелердиҥ кейине бÿтпес. Уй де улустыҥ бичик билбези jок болор.

Саламчы. Акыр, ол ÿй кижиге ÿредÿ не керектÿ? Казанайак башкарарга, уй-мал еаарга бнчик билбес те болзо, кай- дар?

Кичеемел. Эмдигм башкару ÿй кижини эр кижиге теҥдеп салган. Не ле ишти теҥ эдер, не ле керекти кожо башкарар. Уй кижи эмди кул эмес.

Саламчы. Сениҥ сыйныҥ кандый пшти иштеерге ÿренип jат?

Кичеемел. Уренип божозо, бойы билзин. Кажы ла пш тÿҥей. Не ле иштиҥ озо аайын jакшы билип алар керек. Ол тушта иш jаранар. Сыйным кижи эмдейтен, не ле ооруны таныйтан, кандый ла jÿзÿн эм билеjен, албаты-jонныҥ jоболын jоголтотон школдо ÿренип jат.

Киндик. Сен ненн сананып сÿмеленеле, сыйныҥды ÿредÿге бердиҥ?

Кичеемел. Сÿмеленгеним де jок, jаҥыс сыйнымды ийген учурым мындый: алтай jонныҥ оорузын эмдеер алтай тилдÿ эмчилер jок. Бистиҥ билгенибис кам ла jарлыктаҥ öскö неме jок. Олор нени билер? Мен олорды кöрбöй турганымды слер биле- реер.

Саламчы. Бала кижи эмчи болотон деп, укпасты кижи угатан туру.

Кичеемел. Ондо кижи кайкаар неме jок. Уренген албатыныҥ балдары да текши ÿренген. Ол эрjинедеҥ де артык.

Киндик. Акыр, ол эрjине дежет, ол чын неме бе, jок по?

Кичеемел. Чын эрjине дегени — ол бичик-биликти биле- ри. Слердиҥ Малчыныҥ ÿренип алганы недеҥ де артык. Эмди ол jаан ÿредÿлÿ агроном болуп алды. Мениҥ сыйным, Сыргачы. кижи эмдейтен эмчи болды. Эмди ÿренип божойло, jанып келеди- лер. Олордыҥ тапканын эрjине деп айдарга келижер. Оло'рдьпг jакшызы албаты-jонго jедижер. «Jуудаҥ тамар, ÿредÿдеҥ jе-дижер».

Саламчы. «Байдаҥ jедер, jуудаҥ тамар» деп, jаан улус айдатан эмес беди?

Кичеемел. Озогыда айдатан, эмди ондый эмес; байдыҥ jööжöзин албаты-jон ÿлежип алар. Сагыштыҥ jööжöзи албаты- га jайылар. Ол тушта öрö кÿн кöрöрис, аргабыс артык болор.

Киндик. Ончозы чын... Акыр, ол балдар не удады? Келе- тен öйи jеткен.

Саламчы. Jаскы аттарда чыдал jок, ат откорып, удап jÿрген болбой.

Эжиктеҥ Мендиек ле ÿредÿчи киргиледи. Ончозы эзендешти

редÿчи. Малчы ла Сыргачы келбедн бе? Бис Мендиекле- кожо олорго туштаарга келгенис.

Киндик. Келер деп сакыи ла отурыс. Уткызын деп Улалу- га ийгенис, удабай келер болбой.

Мендиек. Jакшы jадаар ба? Мал jакшы туру ба?

Киндик. Jакшы. Слер ле Кичеемелдиҥ шылтузында мал- даҥ артык малду, уйдаҥ артык уйлу, не ле jÿзÿн ашту болдым. «Jакшыны ээчигени оозы jуулу, jаманды ээчигени бажы канду» деп айдатан, ол чын болуптыр.

редÿчи. Эмди уулдаҥ артык уул jанар.

Киндик. Слердиҥ ок шылтугарда ол ÿренген.

Мендиек. Бистиҥ шылтубысла эмес, Совет башкаруныҥ шылтузыла. Озогы каанныҥ башкарузы болзо, бисти ÿретпес эди. Карын, албаты эшнеме билбес малдый болзын деп сананатан.

Киндик. Чып-чын, озогыда бийлер, абыстар кыстап, албатыны jакшы jеринеҥ астыртып, тайганыҥ, сууныҥ бажына чы- гарган. Ого ÿзеери кам деп шилемир мал jакшызын тайып, ÿзÿп jÿретен. Кийнинде jарлык табылган, мекетöгÿнин кöптöдип тонойтон болгон.

редÿчи. Албаты кей-кебизинге бÿтпезин деп, ÿредÿни ты- ҥытсын, кости ачсын деп, Совет башкару кичееп туру.

Эжиктеҥ эзирик кам кирди

Кам. Не табыш?

Киндик. Jок. Слерде, ырымчы кижиде болор.

Кам. Jок. Jаҥыс бу Киндикти кÿрÿмдегем, алты ороонго барып, ойто jанып клеетсем, Киндик кер адын минип алган jер тамыныҥ бери jанында удура туштаган. Эмди оныҥ jулазы бой- ында jок. Бараан тÿктÿ мал толуга салза, мен jулазын ойто та- быштырып берейин деп санангам.

Саламчы (коркып). Малдаҥ чыккан кижи бар эмес, толуга бербей.

Кам (Киндикке.) Бу jуукта кудайына, Алтайына кöдÿрги этпеген, оныҥ учун öлбöс салымду кижи буруладып, jулазын кöр- мöскö алдырган. Мен килеп айдып турбай. Толу бербезе, öлöр, jакшы кер ат кожо öлöр.

Киндик. öлзö, öлгöйим, öлбöс мöҥкÿ кижи бар эмес. Кер ат öлбöскö, алтын эмес, öлгöй лö. Сен не килеп туруҥ?

Кам. Тенек сöс айтпа! Öлбöгöн бойыҥ öлöриҥ, барбаган бойыҥ барарыҥ.

Киндик (чугулданып.) Öлзö, öлгöйим, барза, баргайым! Jыланныҥ кöзиндий кöзиҥле меге незин кöрöдиҥ? Öлбöс мöҥкÿ кижи jаҥыс ла сен! Узун куйрук уйда, уйалбас маҥдай сенде! Болор, озодоҥ бери мени мекелеп jиген учун ичиҥ jарылзын!

Кам. Jаманга jакшы этсеҥ, jарбынар деген; сеге мен кандый ла jаман болдым?

Киндик. Jаман болгоҥ... малды килинчектеп öлтÿрткеҥ. Оноҥ öскö мени мекелеп, кудай берер деп ижендирип jÿргеҥ. Мен сениҥ тöгÿниҥе бÿдÿп jÿргем. Ол тушта мен тенек болгом. Эмди jакшы улустыҥ сöзин угуп, кöзим jарыдып аргадандым.

Кам. Jе, болор калак! Кудай бербеген болзо, сен сагыжыҥ- ла нени эдер эдиҥ?

Киндик (чугулданып). Мениҥ айлымнаҥ чык, шилемир!.. Сени кöрöр кÿÿним jок! И... и... татай! Чык дебедим бе?.. Меге тийбей jÿр! (Кам унчукпайт.) Чык дебедим бе? (Чыкпаста, кам- ныҥ jиткезинеҥ тудуп, эжиктеҥ чыгара jединди, кийнинеҥ ары тепти.) Камдаар деп качан да мениҥ айлыма келбе.

редÿчи. Карыганча, камын таштабас, тазаганча, тенегин таштабас, бу кайткан кижи болор!

Мендиек. «Сокор тудунганын ычкынбас» — деген. Эмдн ондый болбос, албатыныҥ кöзи ачылып, караҥуй jарып, таҥ атты.

Кичеемел (кожоҥдоды):

Таҥ адып jат, туругар,

Уйкугарды таштагар!

Jарыкла бачымдап,

Jарыжып туруп иштейли!

Ончозы.

Jарыкла бачымдап,

Jарыжып туруп иштейли!

Тышкары кÿзÿҥиниҥ табыжы угулды.

Киндик. Келгиледи! (Ончозы чыга кондылар.)

Саламчы (jаҥыскан). Балам келди. (Ары-бери jÿгÿрип, айылдыҥ ичин jазайт.) Öзöгимнеҥ чыккан балам, öлбöгöндö туштажарыс.

Эжиктеҥ Малчы озолоп, öскöзи кийнинеҥ киргиледи

Малчы. Эзен бе, эне!

Саламчы. Эзен, балам! (Эку окшошты.)

Сыргачы. Jакшы jÿреер бе, öрöкöн? Jакшы ÿренип божодым. Малчыла нöкöр болуп, экÿ кожо jандыбыс. Ол база ÿренип божогон.

Саламчы. Jакшы, jакшы, балдар!

Столго не ле jÿзÿн аш-курсак салды.

Мендиек. Jе, Малчы, сен эмди билер кижи болдыҥ. Jаан jердеҥ келдиҥ. Ондо не солун бар, куучында.

Малчы. Акыр, озо слер айдыгар, мында не болуп jат?

Мендиек. Мында не болзын, иш кöптöп jат. Алтай тил билер агроном jаҥыс мен, чыдашпай турум. Албаты озогызындый эмес, кичеемкей, аргалу болуп келди.

Малчы. Онызы jакшы. Албаты кубулып калган болзо, ка- рын, меге де иштеерге jеҥил болор.

Сыргачы. Меге де иш коп табылар деп бодойдым. Эмле эмдебей, кей-кебизипле эмдейтен улустыҥ оорузы коп болбой кайтсын.

редÿчи. Сеге иш коп табылар. Бистиҥ jердс алтай тил билер эмчи jок. Алтай тил билбес эмчилерге албаты jакшы jукпай, озогызынаҥ чек айрылбайт.

Сыргачы. Чагым jеткенче албатымды эмдеерим.

Эжиктеҥ бичиктÿ кайырчактар алып киргиледи.

Малчы. Бу мениҥ jööжöм, мында jÿзÿн-jÿÿр бичиктер бар. Баазы jÿс салковой. (Бир кичинек кайырчак алала, адазьща берди.) Ада, мында эмеш кызыл аракы бар, слерге экелгем.

Киндик (алала). Jакшы, jакшы, балам. (Шилдерди стол- го тургусты.)

Сыргачы (Кичеемелге). Ага, мен слерге, jеҥеме база он- дый неме экелгем.

Кичеемел. Jарайт, балам, jакшы! Айылчыларымды кундÿлеерге сÿреен керек.

Малчы (Сыргачыныҥ колынаҥ алып, адазы ла энеЗиниҥ алдына базып келеле). Ада, эне! Бис экилебис слердиҥ балда- рыгар. Бис айылду болдыбыс. Оны мен слерге чийбегем. Jанза, кöстиҥ кöскö айдарга санангам. Jе, ада, эне, слердеҥ jöп jокко кижи алды деп ачынбагар. Эмдиги jаҥда сагыжы jедишкен кий- нинде алыжатан учурлу.

Киндик. Сен кижи алганыҥды jаман деп айдарга болбос. Карын сÿÿнип отурым, балам! Сыргачыны келин эдип алза кайдар деп озодоҥ санангам, энеҥле экÿ jöптöжип jÿретенис.

Туруп, эжик jаар бололо, бойы кожонтдой берди:

Таҥ адып jат, туругар,

Тереҥ уйкуны таштагар,

Jарыкла бачымдап,

Jарыжып туруп ишггейли!

Ончозы:

Jарыжын туруп иштейли,

Jарыжып туруп иштейли!..

К ö ж ö г ö

1928 j.