М.П. Чочкина

 

Бала чыкканынан ала бир jашка jетире чум-jандарынын поэзиязынын  анылузы

Балала колбулу чум-jандардын поэзиязына алкыш состор, кожондор кирип jат. Ол бала чыкканда, ого ат адаганда, баштапкы чамча кийдиргенде, тужагын кескенде, кабайга салганда ла оско до учурлу ойлордо айдатан состор. Балала колбулу чум-jандардын поэзиязында Умай-эненин, кайын агаштын символы jаантайын туштап jат.

Бала чыкканынан ала бир jашка jетире чум-jандардын поэзиязына баланын кинин кезер тушта айдар сöс, балага ат адар тушта, кабайга салар тушта, баштапкы чамча кийдирер тушта айдып турган алкыштар кирип  jат.

Уй кижи бойынын оорузыла тын оорыза, jарлыкчы мынайда айдып jат:

                                       Алас,  алас,  Ак-Буркан!

                                       Алты  кырлу   ак  арчын!

                                       Ак  айаска    jараган,

                                       Сегис  кырлу   кöк   арчын,

                                       Кöк  айаска  jараган!

                                       Ак-Буркан  болуш  берзин,

                                       Аза   jоболын  jок   этсин!

                                       Кöк-Буркан  болуш  берзин,

                                       Кöрмöс  jолын  jок  этсин!

                                       Кирбигиннен  jаш  акпазын!

                                       Киндигинен  кан   акпазын!

                                                 [Ялатов  П.,  1994]

Мында jарлыкчы кижи арчынла аластап, «устуртинен» болуш сурап jат. Кара неме кирижип турган учун кижи шыралап турган деп «Кöрмöс jолын jок этсин!» деп jолдыктар керелейт. Оннин эпиттери (ак, кок) тенерини, «устиги ороонды», аруны темдектейт. «Кирбигинен jаш акпазын!/ Киндигинен кан акпазын!» деп метафоралар ажыра ырыс, су-кадык куунзеп jат. Арчын – ол ару озум, эки телкем ортодо колбоочы болуп jат, анайда ок кара неменен аргадар учур будурип jат. Тоонын символиказы – «алты», «сегис» - эшту тоолор öрöги орооннын темдеги болот.

Алтай калыкка карындаш тува калыкта кыйналып турган уй кижи «кайындаш» деп ээжини бузуп, кайын эjезинин адын адап jат:

                                       Кирсе  пазын  кимiрбеебiн,

                                       Игечiм  адын  адабаабын.

                                       Пирiк  туста  адап,  полыс  пир!

                                       Хабырга   пазын  салдаабын,

                                       Хазинем  адын  адабаабын.

                                       Харыг  туста  адап,   абыс  пир!

                                       - Я  не  грызла  грудинку  скота,

                                       Я  не  называла  имени  сестры  моего  мужа,

                                       Сейчас  я  называю  ее  дорогое  имя.

                                       Помоги  мне,  мое  ичеги  (т.е.  сестра  мужа)!

                                       Я  не  обгладывала  ребра  скота, 

                                       Я  не  называла  имени  моей  свекрови,

                                       Сейчас  я  нарекаю  ее  заветным  именем.

                                       Поддержи  меня,  моя  свекровь!

                                                   [Бутанаев  В. Я.,  2005,  с. 145]

Мында келин кижи кайындарынын адын адап болуш сурап jат. Ол келин кижи кайын адазынын алкыжыла jурер, ол онын коручылы болуп jат деп корумле эдилет.

Турк тилду монгол калыкта бала турген чыксын деп мынайда айдат деп темдектелген: «Куус-куус! Куннiг чире кöзерге керек!» –

Мында киндик эне балага баштанып, кöчуре айдып керекти тургендедип jат. Калыктын jадыныла колбулу – jайлуга, кыштуга кочуштин камааны билдирет.

Баланын кинин кезер тушта, мындый сöстöр айдат: «Менин  колым

эмес, Умай-эненин колы». Мында баланын коручылы Умай-эненин ады айдылат. Мынан ары ол баланы корулап jурер. Мынан коргондо, Умай-эне ол устиртиндеги коручыл, jерде онын учурын (роль) киндик эне будурип jат.

Бала чыккан кийнинде, оны база суула jунат, кезикте сууга тус, эмезе чай   салат.  Баланы  jунганда,  суу  база   jерге  тогулер  учурлу.   Бала  сууга  jунунып, «бу jерде» улустын тоозына кирет, «ол  jерле» колбулу немелерин jунуп салат. Айдарда, суу мында эки функциязын будурет: арутар ла jаны jурум берер. Тус - су-кадыктын темдеги болот; чай – öзумнин темдеги  болот.

Алтай улус баланы jунып, колынын сыртыла уч катап jузин jыжып айдат: «Умай-эне корулазын, кöс öтпöзин». Карындаш кыргыз калыкта баланы jунганда мындый сöстöр айдылып jат: «Кичинек баламды, уйуктап jатса, Умай-энези jунуп койот». Мынан кöргöндö, баланын коручылы бала уйуктап та jатса, тышкары да чыкса корулап jат. Ол онын коручылы  болот.

Мынын кийнинде баланы койдын jымжада илеп салган терезиле ороп, jерге салган кийнинде адазы колго алат. Ненин учун дезе jер баланын чын энези («истинная мать») болуп jат. Бу база ла куй-таштын учурыла, Умай-энеле колбулу.

Бала чыккан кийнинде эне кижи jети, эмезе тогус кунге бойын кей аларынан чеберлеп, баспай jат. «Jети конокко – jен алдында, тогус конокко – тон алдында сакып jадырым» деп айдат. Мында «ден алдында», «тон алдында» деп кочуре айдып, эне кижинин баспай, чыкпай јӱргенин коргузет. Теренжиде корзо, курчулу јӱргени.

Ай jанырганда, баланы кабайга салар чÿм-jан öткӱрилет. Бу тушта эки jаан ээжини буспаска албаданат: кабайга баланы ай jанырган кийнинде салар; кун ашкалакта салар. Бу ээжилердин учуры база ла баланы кара неменен корулары болот. Ай эскиде кара неменин салтары тын, кун ажып, jер карануйлай берзе, кара неме jердин алдынан чыгып, керектерин эдип jат.

Баланын кабайын jазарында база бир канча ээжилерге тайанат. Кабайдын агажына барып, тос таайды суранып айдат:

                                       Ак кайынга ак jалама бууладым,

                                       Ак кайынга мургудим,

                                       Алтын кабай сурайдым.

                                       Алтын бури болгожын, 

                                       Jайылып турар öрöкöн,

                                       Ак кабайды болгожын,

                                       Jайкап берер öрöкöн.

                                       Алы jаан баатырлар

                                       Ондо jатсын кööркийлер.

                                       Азыраган балдарыс

                                       Ондо jайкалзын.

                                         [Калташева  С. С.]

Бу алкыш сöстö таай кижинин эдип турган керектери айдылат. Мында баштапкы уч jолдыкты кöрзöбис, «бууладым», «мургудим», «сурайдым» деп кижинин эдилгелерин кöргузип турган глаголдор ажыра актанып, суранган кӱӱн сезилет. Ол ӱстиндеги кудайга баштанат. Алтай улустын кöрӱмиле болзо, агаш ээлу, оны сындырганы, jыкканы jаан jарабас. Таай кижинин эдилгелери мындый кӧрӱмле колбулу деп jартаарга jараар (агашты тегин сындырып турган эмес, jаны чыккан балага кабай эдерге). Кайынды «алтын бурлу» деп айдып турганында «алтын» деп эпитетке аjару салар керек. Кай чӧрчӧктӧрдӧ баатыр «ӱстиги ороонго» барза, ого «алтын терек», «алтын туулар» кӧрӱнет. Айдарда, мындый эпитет, кайын агаштын «ӱстӱртиле» колболузын коргузет. «Öрöкöн» деп баштану кайыннын каный да бийик учурын, байлыгын коргузет. Ол тегин ле ар-буткендеги кайын агаш эмес, је байлу, ару, ӱстиндеги Jайаачыла колбулу агаш.

Агаш деп символдын учуры «устуги» ле «алтыгы ороонло» колбу тудуп турган «байлу тӧс јер». Айдарда, кабай устинен берилет деп учур кородис. «Алып jаан баатырлар ондо jатсын, кööркийлер» деп jолдыктарда база айдылат. Кай чорчоктоги алып баатырлар jаткан кабайга баланы салза, бала баатырдый су-кадык, боко болор деп  айдалган.

Таай кижи кабайды кунчыгыш jанандон jыгар, буктейтен jерин кунчыгыш jаар ээгип jазар. Кунчыгыш jаны jурумди, аруны темдектейт.

Кабайга баланы салардан озо ийт (кучук), кураан салат. Ол кабайга ээзин jымжадарга учурлалган тынду. Кийнинде бу тындуны байлап jурер, öлтурбес. Ол баланын тынын корулаган тынду деп айдат.

Салымы кыска jурт болзо, бöднöнин, эмезе талтардын уйазын экелип салат. «Бöднöнин балдары бöрукке толтыра, талтардын балдары таарга толтыра, эне-jайаачынан тушкен де деп айдар. Кабайда кöп балдар jадып чыдазын деп амадула эдилет. Мында куш деп символго аjару эдер керек. Ол Умай-эненин де темдеги болуп, кабайга курчу, кору берет.

Мынын кийнинен кабайды арчынла аластап, алкыш сöс айдар:

                                        Ан  балазын  чыдаткан 

                                       Алты  кыпту  таш  кабай.

                                       Акту  бойысты  чыдаткан

                                       Ада-эненин  кол  кабай.

                                       Элик  балазын  чыдаткан

                                       Эки  кыпту  таш  кабай.

                                       Эмди  бойысты  чыдаткан

                                       Эне-аданын кол  кабай.

                                         [Чараганова  J. У.]

Мында «таш кабай» деп эпитет jебрен мифологический öйгö апарат. Ол куй-таштын баланын кудын берер деп учурлу. Баланын кудын куй-таштан сурап jат. Айдарда, бу jебрен мифологический корумле колбулу. «Таш кабай», «кол кабай» болуп солунат, ол балалу болгонын кöргузет, анайда ок ада-эненин колына тудуп jайкаганын кöргузет.

Баланы  кабайга  салып,  су-кадык,  jакшы  jурум  куунзеп, алкыш  сöс  айдат:

                                       Кайын  агаш  кабайга

                                       Jайкан  öс!

                                       Ада-эненин  колында

                                       Экчелип  öс!

                                       Эргиш  кабайда

                                       Керилип  jат.

                                       Эне-аданын  колында

                                       Эркеде  чыда.

                                         [Тоедов  Э.Н.]

              Эмезе:

                                       Алас,  алас  Май-энеке,

                                       Тарак  башту  Май-энеке,

                                       Тар  койнына  сугуп  jур,

                                       Тату  эмчек  тартыр  jур.

                                      Кинди  кескен  актап  кой,

                                       Кирди  jунган  суудап  кöр.

                                       Суудап  кöрзöн,  jсууга  турзун,

                                       Сурул  туда – jемей  тузы!

                                       Айгыр  jалду  Jайаан-каан,

                                       Алдынан  болзо  чаап  турар,

                                       Ардынан  болзо  кууп  турар.

                                       Jалынганын  угуп  тур,

                                       Jалырганын  jöптöп  тур.

                                [Алтай   алкыштар,   1993, с. 93]

Мында баланын коручылы – Май-энеге кору, курчу сурап, баштанып jат. «Сурул туу» деп символ Умай-эненин jуретен jерин айдат. Ол  сооjындар аайынча Сутту-кöлдö, Суру – Сурун – Сурул туда jурет.

Кабайда Умай-эненин темдеги болуп ок-jаа, кызыл бöс, камчы болот.

                                       Кыс  ару  Май-эне,

                                       Кöзи  jаманга  кöргуспей,

                                       Кууни  jаманга  тындатпай,

                                       Тун  уйкузын  салып  тур!

                                       Айна  келер  jанына

                                       Алтын  кастагын  тудуп  тур!

                                       Jеектин  келер  jанына

                                       Jебе  огын  тудуп  тур!

                                       Jаманды  jайладып,

                                       Jакшыны  баштап  тур!

                                [Алтай  алкыштар,   1993, с. 94]

Бу алкыш сос Умай-энеге баштанып айдылган. Онын мында база бир адынын jузуниле айдып, арузын «Кыс ару Май-эне» деп эпитет ажыра кöргузет. Умай-эненин баланы корулайтан тöс учуры айдылат. Кабайга илинген эдимелдердин учуры, керектузи кöрунет.

Эмезе, Умай-эненин учуры, кебери, jуруп турган jери элбеде мындый алкыш сöстö айдылат:

                                        Кирди   jунган  Суда-Кöл,

                                       Киндик  кескен  ак  такпай,

                                       Суда-Кöлдö  сугатту,

                                       Сурун-Тууда  ойынду,

                                       Тарак  башту  Май-Эне!

                                       Кырык  кыстын  ортозында

                                       Кыс  ару  Май-эне!

                                       Одус  кыстын  ортозында 

                                       Ос  арунда  Май-эне!

                                       Ак  Улгеннен  тушкенде,

                                       Ай  солоны  тартынып  тушкен.

                                       Кöк  Улгеннен  тужерде,

                                       Кун  солоны  тартынып  тушкен

                                       Ак  бакана  сööнип  тушкен,

                                       Алтын  кастак  тудунып  тушкен,

                                       Тарка  башту  Май-эне!

                                       Корбочогын  кöргуспе,

                                       Урбечегин  уркитпе!

                                       Тар  койнына  сугунып  турзан,

                                       Тапчы  эдегине  туунип  тур.

                                       Он  колтугына  сунуп  тур, 

                                       Он  эмчегин  эмис  тур.

                                       Кози  jаманга  кöргуспей  тур,

                                       Кууни  jаманга  тындатпай  тур!

                                       Айна  келер  jанына

                                       Jаа,  огын  куруп  тур.

                                       Jеекти  келзе,  коктырба!

                                       Jаманды  jайладып  тур!

                                       Арбаларын  кылгалап  тур,

                                       Арчынын  тазылдап  тур!

                                      [Алтай  алкыштар,  1993,   с. 95]

Мында Умай-эненин тöс учурын алкыш сöсти айдып турган кижинин jакару jакару кеберлу айткан глаголдоры ажыра кöрунет: «корбочогын кöргуспе, урбечегин уркутпе!», «Кöзи jаманга кöргуспей тур,/ Кууни jаманга тындатпай  тур!». Анайда ок мында Умай-эненин сур-кебери корунип келет:  «Тарак башту Май-эне!/Кырк кыстын ортозында/Кыс ару Май-эне!/Одус кыстын ортозында/Ос арунда Май-эне!». Онын арузын, агарузын «ару Май-эне» деп эпитет ажыра кöрöдис. Сооjындардан кöрзöбис, Умай-эне «ак башту» деп туштайт, каа-jаада» алтын башту» деп  айдат. Бу алкыш сöстö  солун эдип «Тарак башту Май-эне» деп айдат. Баштапкы тöртjолдыкты  öрзöбис, Умай-эненин jуруп турган jери айдылат. Ол «Суда-Кöлдö»,  «Сурун-Тууда» jурет. Мында кӧлдин ады байла, «регрессивный ассимилациянын» камаанынан улам солунып калган – Сӱттӱ-Кол болгон. Öннин эпитедиле болзо, бу jер ару ла агару. Умай-эне jерге тушкенде, «солоны тартынып тушкен»деп айдат, оны бис бала туулар тушта эне кижи буунан тудунып алган деп колбоор керек. Анайда ок, баланын келер jуруми Умай-эненен камаанду деп калганчы jолдыктардан кöрöдис. Анайда ок мында Умай-эненин база бир функциязы айдылат – тужум  берер. Айдарда, бу алкыш сöстин байлык тили ажыра элдин коруми, jаны элбеде кöруле берер.

Анайда ок балага баштапкы чамча кийдирер тушта мындый сöстöр айдылат:

                                       Алтын  эjен  келген,

                                       Jаны   кепти  кий!

                                       Jакшы  öс!

                                       Jакшы  чыда!

                                       Jакшы  торык!

                                       Бу  кепти  jараштыра

                                       Чеберлеп  кий,

                                       Jазап  кий,  торык!

                          [Алтай   алкыштар,  1993,  с. 97]

              Эмезе:

                                       Jаказы  майлу  болзын,

                                       Эдеги  чокту  болзын,

                                       Алдында  эдегине  бала  бассын!

                                       Кийин  эдегине  мал  бассын!

                                       Ээри  монку   болзын!

                                       Немезии  кичик  болзын!

                             [Алтай  алкштар,   1993,  с. 97]

Бу баланын «бу jерде» баштапкы ла кийген кийими болот. Оны энези шидеп jат. Öрöги айдылган алкыш сöстö балага су-кадык куунзеп jат. Кезикте «чамчанын jиги сöгулгенче кий» деп айдат. Мында бала турген jаанап чыдап, jааназын деп куунзегени. «Jаказы майлу болзын!» деп jолдык баланын jуруми тойу-ток болзын дегени. Баланын кеjегези öскöлöк öйдö коручылы jаказынын алдында jурет. Мында Май-эне öс адалгыштан jарталгыш болуп калган. Экинчи jолдыкта балага келер jуруминде кöп балдар куунзейт, «чокту болзын» деп кöчуре айдат. Калганчы jолдыктар баланын jуруми узун болзын, угы jоголбой улалзын, jоболы, jаман öйлöри ас болзын деп куунзегени.

Бала бутка туруп турза, эмезе неменен тудунып, кырлап базып турза, «баланын тужагын кезер/чечер» деп чум-jан öткурилип jат. Эн чыйрак,  jугурик  кижи  мынайда  айдып   кезип  jат:

                                       Ийним,   турген  бас,

                                       Турген  jугур.

                                       Талтандада  jугурип,

                                       Такаа  балазын  акала,

                                       Казалада  jугурип,

                                       Кас  балазын  акала,

                                       Койпондодо  jугурип,

                                       Кой  балазын  акала,

                                       Урбендеде  jугурип,

                                       Уй  балазын  акала!

                                       Jугурик  бол!

                                       Чыйрак  бол!

                                       Чекчил  бол!

                                      [Тоедов Э.Н.]

Бу алкыш сöстö айылдын тындуларын тоологоны элдин jадын-jурумиле, азыраган малыла колбулу. Баланы бу тындулардын балдарынан турген jугурип, акалазын деп айтканы, бала чыйрак болзын деп куунзегени. Эмезе ол jурумде буудактарды jенил öдуп чыксын деп айтканы. Алкыш сости jакару кеберлу эрмектер курчыйт. Бала «турген бассын», «jугурук», «чыйрак», «чекчил» болзын деп айдат. Бу алкыш сöстин куузин аллитерация, ассонанс, кечире рифма тöзöп jат. Мында таныктардын табыжы бала jугурзип турган табышка туней. Баланын тужагын бир jаштуда, эмезе базып баштаза кезип  ат. Баланы бöлдöп бастырар:

                                       «Бöл,  бöл,  бöл,  бöл

                                       Какадын  какпыр  болзын,

                                       Будын  тын  болзын.»

                                          [Калташева  С.С.]

Мында баштапкы jолдык баланы турумкай болзын, буды-колы бек болзын деп куунзегени. «Бöл» деп катап айдып, балага базарга jарамыкту куу тозойт.

Баланы кижи колына тургуза тудуп алза, калып турганы «талкан согот» деп айдар. Мынайда адып jат:

                                       Талкан  сок,

                                       Кöчö  сок,

                                       Jарма  сок,

                                       Арба  сок.

                    [Алтай   алкыштар, 1993, с. 67]

Мында «сок» деп jакару кеберде айдылган глагол «эркеледер сöскö» анылу куу тöзöйт, бала калырга jарамыкту. Анайда ок тоололгон аштарга  аjару салза, ол албатынын jадыныла, иш-тожыла колбулу.

Айдарда, бала чыкканынан ала бир jашка jетире чум-jандардын поэзиязында баланын коручылынын сур-кебери туштап jат. Ол баланын бу öйдö курчуга, коручалга керексип турганыла колбулу. Бу öйдö баланы «кабай бала» деп айдат. Оны тили чыкпаган, jаныла базып баштаган учун алкыш сöстöр баланы коруларына ууландырылган. Канча кире курчып. Кöп алкыш сöс айтса, ончо кире бала су-кадык, ырысту болор.