М.П. Чочкина

 

 

Бир jаштан  ла он эки jашка jетире балала колбулу чум-jандардын поэзиязы

 

Бир jаштан ала он эки jашка jетире баланын кылык-jаны тöзöлип, сööк-тайагы тыныйт. Бу тушта öткурилип турган чум-jандар баланы иш-тошко, jурумге таскадаарына ууландырылган. Бала уйуктаза, турген чыдар деп бодоп, балага уйуктар алдында jаантайын энези, эмезе айылда jаан балдар кабай кожон кожондоп jат. 

                                       Баай-баай,  балам,  бай,

                                       Байдын  ла  кызын  ал  балам.

                                       Баай-баай,  балам,  бай,

                                       Бай  терекке  чык  балам.

                                       Баай,  баай,  баай,  баай.

                                            [Тоедов  Э. Н. ]

Бу кожон кааандык тушта чумделген деп «Байдын ла кызын ал  балам» деп jолдыктардан коруп jадыбыс. Энези балазына jеткил, тойу jурум куунзеп jат. Турумкай эпитет – «бай терек» баланы келер jуруминде тоомjылу jурзин, jонды баштап jурзин деп кочуре айдып куунзегени. Кабай кожонго анылу кууни катап айдылып турган «баай» деп сöстöр тöзöп jат. Анайда ок анафора, аллитерация кабай кожонго чокум ритмика берет. Кажы ла jолдыктын кийнинен «балам» деп баштанып, эркеледип jат.

              Эмезе:

                                       Менин  уулым  jорго  минди,

                                       Öскö  балдар  кажанга  минди,

                                       Байу-байу,  байу-бай.

                                       Менин  уулым  озо  чапты,

                                       Öскö  балдар  кийнинен   чапты,

                                       Байу-байу,  байу-бай.

                                       Менин  уулым  байгага  jетти,

                                       Öскö  балдар  сондоп  jетти,

                                       Байу-байу,  байу-бай.

                                       Менин  уулым  сыйды  алды,

                                       Öскö  балдар  шорлоп  калды,

                                       Байу-байу,  байу-бай.

                                             [Тоедов  Э. Н.]

Кабай кожондо энези балазына бийик jедимдер куунзейт. Мында энези балазын jаандап, чыдаза башчы, jенучил болзын куунзегени кöчуре айдылып jат. Кажы ла эки jолдыктын кийнинен «байу-байу» деп катап айдылып, баланы уйуктарына jарамыкту куу тöзöйт, кожоннын ритмиказын чокумдайт.

Бала туруп келзе, керилип турза, эркеледип айдар:

                                       Öс,  балам,  öс,

                                       Керилип  туруп  öс!

                                       Мынан  узун  бол!

                                       Мынан  чыйрак  бол!

                                       Öс,  балам,  öс!

                                       Öс,  балам,  öс!

                                      [Алтай   алкыштар,   1993,  с. 66]

Эркеледер сöслö коштой баланы сыймап jат. Бала онон чыдап  jааназын деп тундештиру кеберде сöс темдектейт: «Мынан узун бол! Мынан чыйрак бол!». «Öс» деп сöс канча катап айдылып, шыпшаар сöскö jуук билдирет, сöстин учурын тыныдат, баланын санаазына салынып калат. Эркеледер состин куузи чокым, оны jакару кеберде «öс» деп сöс катап айдылып тöзöйт, онойдо ок «аа, бб» деп рифма тöзöп jат.

Тöрт – алты jаштуда баланын сут тижи тужуп, ордына öскö тиштер чыгат. Баштапкы тушкен тишти калаштын ортозына салып, ийтке мынайда айдып берет:

                                       Ак  тижинди  меге  бер,

                                       Кара  тижимди  сен  ал.

                                       Jараш  тижинди  меге  бер,

                                       Jаман  тижимди  сен  ал.

                                       [Калташева  С. С.]

Бу  том  сöстö  ийт  деп  символ   балала  колбулу   чум-jандарда  баштапкы  катап  учурабай  jат.  Мынан  кöргöндö,   ол  баланын    коручылы  болот,  су-кадык   берет.  Том  сöс  антитезанан  туруп  jат.   

              Эмезе  мынайда  алкап   айдат:

                                       Алтын  тижин  болгожын,

                                       Артабай  jурзин  Алтайга.

                                       Алкы  бойын  болгожын,

                                       Баатыр  чылап  jур  Алтайга.

                                       Азу   тижин  болгожын,

                                       Аш-курсакты  амзап  jурзин.

                                       Алкы  бойын  болгожын

                                       Амыр  jурзин  Алтайга.

                                        [Калташева  С. С.]

Бу алкыш сöстö «алтын тижин», «азу тижин» деп эпиттер эмди чыккан тиштер тушпес, нении ле jиир дегени. Тиш кижинин jурумиле колбулу. Туш jерде тиш тушкенин корзо, jуук кижи божор деп белгелу. Онын учун бу алкыш сöстö тиш ле кижи бир синонимический рядта турат. Метафора ажыра  балага узак jурум, су-кадык, амыр-энчу куунзейт.

Баланын jуруминде эн ле учурлу, байлу чум-jан ол «чурмеш кезери». Бу чум-jан эн jебрен чум-jандардын бирузи. Баланын бир jажы толзо, баланын чурмежин кезип jат. Баланын чурмежин ай jаныда, jаскыда кезет. Турк улус кижинин чачына анылу корумду. Кун узап турар öйдö кессе, турген öзöр, дуруми узун болор деп  бодойтон.

Баланын  чачын  таай  кижи  кезип,  баркы  берип,  алкап  айдар:

                                       Элке  эзен  jур,

                                       Эн  алтайга  jыргап  jур.

                                       Аттан  jыгылбай   jур.

                                       Аттан  ашпай  jур.

                                       Ал-санаан  jарык  jур.

                                       Алтын  сынын  jенил  jур.

                                       Алтайына  мургуп  jур.

                                       Ат-арчынын  алып  jур.

                                       Кой-арчынын  корулар.

                                       Кош  аркалар  курчагар.

                                       Кара  агажын  куйак  болор.

                                       Кату  тажын  тайак  болор.

                                       Кара  агажын  черу  болор.

                                       Кайракан,  баш  болзын!

                                         [Тоедов  Э. Н.]

Чурмеш кезип, бала «уул  баланын»  статузына кöчуп jат. Бу алкыш сöстö балага «Алтайына  jыргап  jур» деп ырысту jурум, «Ал-санаан jарык jур» деп сöстöр ажыра ойгор санаа куунзеп jат. «Аттан ашпай jур/ Аттан jыгылбай jур» деп jолдыктарды теренжиде кöрзö, балага jурумнин буудактарын öтсин деп куунзегенги, кандый да уур-кучтер туштаза, бойын тын тудунзын дегени. Анайда  ок   уул  балага  элинин  jанын  jандар,  улалтар  эр  болзын  деп   айдып  jат.

Уул  бала  jети  jашка  jетсе   таайынын  айлына  барып,   баркы  алат.  «Бажыма  кыл  берген,  балтырыма  эт  берген   таайым»   деп   байлап  айдар.  Мында  таайлу-jеенду   ортодо   jебрен  колбу  корулет.  Таайы  jеенине  ат  берип,  аттка  отурып алган   jеенин  алкап  айдат:

                                       Эмдик  атты  минип  jур,

                                       Эр бойын  чыдап  кал.

                                       Аргымак  атты  минип  jур,

                                       Алтайына  jакшы  jур.

                                       Аргымак атты  минип  jур,

                                       Алтайына  бажыр  jур.  

                                                               [Тоедов  Э. Н.]

              Jеени   атту   «кöс  jетпес  jерге»  jетире   чабып,  ойто  кайра   келип  jат.  Бу  «через  смерть  к  новому  рождению»  деп  теорияга  тайанган.  

             Кыс  балага   тонынын  кийнине,     сыртына  шалтрак  тагып  jат.    Шалтрак   кыс  баланын  баштапкы  ла   jарангыжы  болот.   Шалтрак   jыламаштан,  jинjилерден  эдилип  jат.  Jыламаш   кыс  баланын  темдеги  (символика  плодородия).   М. Элиаде бойынын  ижинде  бичийт:  «Уподобление  раковины  женскому  детородному  органу    равным   образом    эафиксировано  в  Японии.    Таким  образом,  морские  раковины и  двустворки   оказываются  причастными  к  магическим свойствам  женской  матки».  [Элиаде   М.,   2000,  с. 212]

              Айдарда,   бир  jаштан ала  он  эки  jашка  jетире  балала  колбулу  чум-jандар   баланы   келер   jурумге,  иш-тошко  таскадаарына  ууландырылган.   Олордын  тöзöгöзинде    сооjын  ла  «через  смерть  к   новому  рождению»  деп  теория  таруп  jат.   Бу  чум-jандарда  бала  быйы  эрчимду  туружып,   тöс  jерде   турат. 

Балала   колбулу   чум-jандардын   поэзиязы   байлык    ла    jебрен.   Онын   тöзöгöзинде   сооjындар   турат.     Онон   улам   алкыш    сöстöрдö,   кабай    кожондордо   анылу   темдектер   (символдор)    тооло.   Jаантайын  туштап   турган   темдектер –ол   Умай-эненин,   кайын   агаштын   темдектери.   Умай-эне    баланын   ла   эненин  коручылы   болуп,    бала   ак   jарыкка   тууларда   баштапкы   ла   айдар   сöстöрдö   туштап   jат.   Алкыш  сöстöрдöн   кöргöндö,   ол   баланын   кудын  берер,   балага   ак  jарыкка   тууларга  болужар,   кара   неменен   корулар,   су-кадык   берер   учурлу.     Кайын   агаштын   учурын   алкыш   состордон   коргондо,   ол   «устиги»   ле   «алтыгы   ороон»   ортодо   колбоочы,    ол   ажыра   баланын   куды   берилет.   База   бир   учуры   ол   эне   кижини   бойынын   оорузыла   оорыганда   болужат.   Анайда   ок  баланы  «бу   jерге»   кийдирет – кайын  кабайга  салганы. 

Балала   колбулу  чум-jандардын   поэзиязында   база   бир   анылу   темдек  ол  ийттин   темдеги   болуп  jат.   «Койу   кöчö»   öткурип,    аскан   кöчöнöн   озо   баштап   ийтке   урат,   баланы   кабайга   салардан  озо    кабайга  ийтти   салат,    баштапкы   тиш  тушсе,   ийтке   берет.    Мынан  кöргöндö,   ийт   баланы   корулар   учур   будурет. 

Айдарда   балала   колбулу  чум-jандардын   поэзиязына   алкыш   сöстöр   ло   кабай   кожондор   кирип   jат.   Балага   куунземелдерди,   эдип   турган  керегинин   учурын    тундештирулер,   антитеза,   метафоралар,    эпитеттер   тузаланып   айдат.   

Мынан   кöргöдö   балала  колбулу   чум- jандар   кееркедим   кеми   jанынан   байлык.   Анчада   ла   Умай-энеге   учурлалган   алкыштар.