Чочкина М.П.

 

Умай-энеле  колбулу  байланыштардын  анылузы

Балала колбулу чум-jандарда учурлу jерде баланын ла эненин коручылы – Умай-энеле колбулу байланыштар турат. Умай (Май) – эне – ол баланы эненин ичинде jургенинен ала эр кемине jеткенче корулайтан ару коручыл. Умай-энеле колбулу турк албатыларда темдектелген (кыргыз, казах, узбек, якут, хакас ла онон до осколори). Jе кажы ла калыкта оны башка-башка варианттарла адап турганы туштап jат: Умай-Ымай - Май – эне – Байана – Пайана.

Якут калыкта Умай-эненин функциязын Аиысыт деп айдат, буряттарда – Даян Дерхе, монголдордо – Этуген, мансиларда – Калтащ,  мордовтордо – ведь – аве,  вирь - аве.

В. И. Вербицкийдин созлигинде Умай-энеге мындый jартамал барет: «это одновременно горный дух, хранитель младенцев и ангел смерти, дух, который берет душу умираюшего» [Вербицкий, с.404].

Брокельманнын сöзлигинде «umaj» деп сöс «Nachgeburt» деп учурлу деп берилет. Ол «рождение после смерти отца» дегени, анайда ок медицинский  учуры – «послед». Мынан кöргöндö,  турк калыктарда Умай  бала чыкканыла jуук колбуда. Монгол тилде «umai» «утроба» деп  кочурилген, казах татарларда – «брюшина» [C. Brockelmann. Mittelturkischer Wortschatz Leipzig, 1928].

И. А. Кастаньенин «Из области киргизских верований» деп ижинде мусульманский Востокто айдып турган «Умм – ес – Сибиян» деп заклинаниези туштайт. Ол каршу экелип турган уй кижинин кеберин алынган «Умм – ес - Сибиян» деп jелбиске удура айдылган. Мусульмандар ого балала болуп турган jаман керектерди jарбып jат. И.А. Кастаньенин темдектегениле «это ума, якобы, означает: «мать, приносящая вред детям, или просто деткая болезнь», анайда оккезик мусульман медициналык бичиктерде «Умм – ес - Сибиян» деп баланын оорузы ла каршу jетирип турган кöрмöс  олот  [Кастаньениен, с. 210].

В. В. Радловтын «Опыт словаря тюркских наречий» (1788) деп  ижинде «Умм – ес - Сибиянга» jуукташ турецко – османский «умца», «умма», «умацы» деп темдектер берилген. Автор онын jартамалын «мифическое  существо (слово), которым пугают детей» деп берет.

Jебрен öйлöрдöн бери Умай-эне улускка jарлу деп, jебрен турк таштардан биледис (6 – 8 чактарда Тонйукукка учурлалган кереес ташта): Умай-эне, тенеринин ээзи (тэнгри) ле jер-суунын ээзи (jерсиб) керегинде айдылат [Бернштам, с. 99, 105, 163].

Алтай мифологияда Умай-эне каршу экелбей jат, карын, баланы корылап jат. Бала чыгып jатканда Умай-эне болуп, киндик-эне уткыйт,  коштой айдат: «Менин колым эмес, Умай-эненин колы».

Баланы кабайга салганда, илип койгон ок-jаа, jинjи Умай-эненин функциязын будурип, баланы корулайт.

Якут калыкта баланын коручылын Аисыт деп айдат. Бала чыккан кийнинде уч кун öткöндö, Аисытты уйдежетен байрам öткурилет, мында jаныс ла уй улус туружат. Jерге jаан эмес оро казып, ого баланын кийниндезин салат. Кезик уй улус такпайдан айдын, куннин, ок-jаанын, чакынын, тындулардын кеберин кезип, оронын устине тургузат. Кыс бала чыкканда, кайчынын кеберин кезип тургузат. Мынын кийнинде эткен немелерди «кийиндезиле» кожо öртöп jат. Оттоон ӱстӱ каша, эт, сарjу салат. Бу курсак Аисытка учурлалат. Чум – jанды амадап, бала табылбай турган уй улус туружып, оттын ыжыла тынарга албаданат. Jузин усле суртуп, тын каткырып, баланын кудын сурайт. Мындый чум-jаннын амадузы: баланын кийниндезин кöмöргö, Аисытты уйдежерге, баланын jуруми ырысту болзын, öскö улус бала табып, угы улалзын деп учурлу [Мухоплева, с. 135].

В. Л. Серошевскийдин кöргöниле, якуттар jузун öнду бöстöн Аисыттын

кеберин эдип, бойынын орынынын устине илет.

Н. П. Дыренкова Аисытты Умай-энеле тундештирет. Умай-эне деп атты jылыйтканынын шылтагы – турк эмес калыктын камааны jеткен деп  jартайт  [Дыренкова, с.77 ].

А.М. Сагалаев Умай ла Калтащтын символдорын балала колбулу чум-jанда темдектеп коргон.

Монгол ло буряттардын Даян Дерхе деп баланын кудын берип турган jайаачыны Г.Р.Галданова анылап кöрöт. Алтайларда, тувиндерде ол башка-башка вариантту атту туштап jат: Толстогом, Тархан-бо-Даин-Тере, Даин-Дерге, Даин-Тэнгри, Таин-Терхин. Даян Дерхенин мифологический биографиязын кöрзö, ол кам (бир варианта – баатыр) болгон. Чингисханнын уйин (кызын) уурдап апарган. Jаба jетиртип, улдунен аргаданып таш болуп кубулган. Эмди ол ташка камда «камнын јайаанын» сурагылап барат.

Уурдаткан  Чингисханнын  уйи (кызы) куй ташка кирип jажынала, таш болуп кубулып калган, а онын эки эмчегинен кутук суу ага берген. Оору улус ол кутук сууга jунунганда, jазыла беретен, бала табалбай турган улус балалу болотон.

Коп сабада Даян Дерхенен баланын кудын сурап барат. Ол куй таштын, кырдын символиказыла колбулу деп автор jартайт. Баланын кудын сурап барганда, кам кижи аттан тайылга эдет. Онын кийнинен суранып келген улус чичке уйтле куй ташка энмектеп кирет.

Даян Дерхени калjу деп темдектегилейт (хату онгод) – улустын сурагын jаантайын будурбейтен. Г.Р. Галданованын темдектейт: «Исходя из того, что к Даян Дерхе чаще всего ходили просить потомство, можно полагать, что этот культ очень древний, связан по всей вероятности, с культом пещер».

Мынан коргондо, Умай-эне коп калыктарда бар, jе башка-башка шылтактардан улам оско атта туштап jат. Jе олордын функциязы туней учун ол бир ле коручыл деп шуулте эдилет. Умай-эне баланын кудын берет, jе ойто кайра алар да аргалу. Ол уй кижинин кеберин алынган. Алтай алкыш состордо сур-кебери мындый jолдыктарда колулет: «…Тарак башту Май-эне/ Кырк кыстын ортозында,/Кыс ару Май-эне!»

Умай-энеле  колбулу  байланыштар  баланын  jуруми  ырысту  болзын  деп  ууландырылган