МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ

РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ

Федеральное бюджетное государственное образовательное учреждение высшего профессионального образования

Горно-Алтайский государственный университет

 

 

 

 

Тыбыкова А.Т.

 

 

Орфография и пунктуация в школе

 

Учебное пособие

 

 

 

 

                                                        

 

РИО Горно-Алтайский университета

2014

 

 

 

ББК81.2Алт-2

 

 

Печатается по решению редакционно-издательского совета

Горно-Алтайского университета

 

 

     

Тыбыкова А.Т. Орфография и пунктуация в школе  /Тыбыкова А.Т. – Горно-Алтайск: РИО ГАГУ, 2014 – 56 с. 

 

Рецензенты: доцент  кафедры русского языка и литературы ГАГУ Баданова Т.А., доцент кафедры алтайского языка и востоковедения ГАГУ к.ф.н. Орсулова Т.Е.

 

Учебное пособие предназначено для бакалавров по направлению подготовки 050100 - Педагогическое образование, профиль подготовки Родной язык и литература,  по направлению подготовки,  050302.00 – Родной язык и литература с дополнительной специализацией «Русский язык и литература»

Бу бичикте автор алтай тилдиҥ пунктуациязыныҥ јетире јартагабаган ла булгакту ээжилерин чокумдаарга амадаган. Бу ишти белетеер тушта автор тил аайынча шиҥжӱчилердиҥ, школдордыҥ ла  ӱредучилериниҥ, методисттердиҥ, бичиктер ле газет чыгарарында узак јылдарга иштеп келген јаан ченемелдӱ улустыҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып, пунктуацияныҥ уур ээжилерин чокумдаарга кӧп шиҥжӱ иштер ӧткӱрген.

 

 

 

 

©  Тыбыкова А.Т., 2014

© Горно-Алтайский государственный университет, 2014

 

 

 

 

БАЖАЛЫК

 

КИРЕ СÖС

ТОЧКА

Эрмектиҥ учында точка тургузары (1-4§§)

ЗАПЯТОЙ.

I.              Укташ члендердиҥ ортозында запятой тургузары (5-11§§)

II.           Такып айдылган сöстöрдиҥ ортозында запятой тургузары (12§§)

 

III.        Колболу эрмектердиҥ бöлӱктериниҥ ортозында запятой тургузары

1. Колбоочылу колболу эрмектерде запятойдыҥ турары

 (13-22§§)

          2. Колбоочызы jок колболу эрмектерде запятой турары (23-24§§)

 

IV. Молjу кеберлӱ глаголдорлу эрмектерде запятой тургузары

(25-26§§)

V. Ылганаачылу эрмектерде запятой тургузары

(27-30§§)

VI. Аҥыланган члендерле запятойды тургузары (31-40§§)

VII. Јайылган тӱҥдештирӱлерде запятойды тургузары (41-45§§)

 

VIII. –ган –ген кожулталу jайылган эреҥистерде запятой тургузар

(46-47§§)

IX. Кириш сöстöрдö, кириш сöсколбуларда ла кириш эрмектерде токтой тӱжер темдектер (48-51§§)

X. Кычыру сӧстӧрлӱ эрмектерде запятойды тургузары (52-55 §§)

XI. Кыйгылуларлу эрмектерде запятойды тургузары (56-57 §§)

XII. Эйе, је, јок деген сӧс-эрмектер запятойло бӧлинери (58 §)

ЗАПЯТОЙЛУ ТОЧКА

Эрмектерде запятойлу точканыҥ турары (62—68 §§)

ЭКИ ТОЧКА

Эрмектерде эки точканыҥ турары  (ј2—јӧ §§)

ТИРЕ

Эрмектерде тире тургузары    (69—79 §§)

СУРАКТУ ТЕМДЕК

1. Тегин эрмектерде суракту темдек  (80—83 §§)

2. Колболу эрмектерде суракту темдек (84—85 §§)

КЫЙ ТЕМДЕК

Эрмектерде кый темдек тургузары    (86—91 §§)

КӦП ТОЧКАЛАР

1. Шӱӱлте јетире айдылбаган эрмектерде   (92 §)

2. Шӱӱлте ӱзӱлген эрмектерде (93—94 §§)

3. Цитаталарда  (95 §)

СКОБКАЛАР

Эрмектерде скобкаларды тургузары  (9ј—99 §§)

КАВЫЧКАЛАР

Эрмектерде кавычкаларды тургузары (100—101 §§)

Чике куучынду эрмектерде токтой тӱжер темдектер (102 §)

1. Чике куучын-эрмек автордыҥ сӧстӧриниҥ кийнинде турген эрмектерде (103 §)

2. Чике куучын-эрмек автордыҥ сӧстӧринеҥ озо турган эрмектерде (104— 10 §§)

3. Чике куучын-эрмек автордыҥ сӧстӧрин ӱзӱктеген эрмектерде (106—111 §§)

4. Чике куучын-эрмек автордыҥ сӧстӧриниҥ ортозында турган эрмектерде  (112—114 §§)

Диалогто токтой тӱжер темдектер (115—117§§)

Бир канча темдектер коштой турары (118—121 §§)

 

 

 

КИРЕ СӦС

Кажы ла литературный тил бичиири ле эрмектиҥ ичинде токтой тӱжетен темдектер тургузары аайынча аҥылу ээжилӱ болуп јат. Эрмекте токтой тӱжетен темдектердиҥ чын тургузылганы литературный тилдиҥ ӧзӱп баратканын керелейт. Бойыныҥ јеринде тургузылган токтой тӱжетен темдектер бичилген шӱӱлтени чокым-јарт эдип, кажы ла бичиичиниҥ текши культуразыныҥ бийигин кӧргӱзет.

Эрмекте токтой тужер темдектер графический системаныҥ бир бӧлуги болуп јат. Орфография сӧстӧрдиҥ ле сӧсколбулардыҥ чын бичилерин кӧргӱзерде, пунктуация дезе тегин эрмектеҥ ала колболу эрмектерге јетире колбуларды кӧргӱзип, олорды бир канча бӧлӱктерге бӧлийт.

Алтай тилдиҥ графиказы, чын бичилериниҥ ээжилери, анчадала эрмектиҥ ичинде токтой тӱжер темдектер орус тилдиҥ графиказына, чын бичиириниҥ ээжилерине тайанып ӧскӧнин бис билерис. Бичик-билиги јаан традициялу орус тилдиҥ чын бичилериниҥ ээжилери оноҥ ары ӧзӱп барарына јаныс ла бичиктер кепке базылып чыгарганы салтарын јетирген эмес, анайда ок бичиичилер бойлорыныҥ чӱмдемелдери ажыра јаҥы солунталарды база кошкон. Темдектезе, тодктоду ӱнди (паузаны) кӧргӱзер «тире» темдекти орус тилге 18 чактыҥ орус писатели Н. М. Карамзин кийдирген. Ады-јарлу орус ученый М. В. Ломоносов наукада јаҥыс ла естествознание, горный дело (јердеҥ тузалу немелер казып алары), металлургия, химия, физика, астрономия аайынча јаҥы научный јетирӱлер эткен эмес, ол анайда ок история, поэзия ла тил аайынча иштер база ӧткӱрген. Ученыйлар оныҥ «Краткое руководство к риторике» деп 1748 јылда, «Российская грамматика» деп 1757 јылда кепке базылып чыккан бичиктерин научный јанынаҥ бийик кеминде деп темдектейдилер. М. В. Ломоносов бойыныҥ иштеринде эрмектиҥ конструкциязына ајару салып, токтой тӱжетен темдектерди эрмекте канайда тургузары керегинде аҥылу ээжилер кӧргӱскен.

Тӱрк тилдердиҥ, ол тоодо алтай тилдиҥ, пунктуационный тӧзӧлгӧзи орус тилдиҥ тӧс ээжилериле текши де болзо, је олордо бойыныҥ аҥылу ээжилери бар. Кезикте бис алтай тилдиҥ ӧзӱмин, эрмегиниҥ бӱдӱмин ајаруга албай, керектӱ токтой тӱжетен темдектерди орус тилдиҥ пунктуациязына ла тӱҥейлеп тургузып јадыс. Оноҥ улам бистиҥ эрмектерис кажылгакту, ары орус та эмес, бери алтай да эмес болуп калат.

Алтай тил јылдаҥ јылга ӧзӱп, оныҥ лексиказы байып, эрмектердиҥ бӱдӱми (конструкциязы) уурлап (усложняться эдип) турганы кажы ла кижиге јарт. Оныҥ ӧзӱмине јол ачып, ого бойыныҥ јаан салтарын алтай литература, фольклор ло орус тилдеҥ кӧчӱрилген произведениелер ле газеттер ол тоодо «Алтайдыҥ Чолмоны» јетирет. Алтай тилде учурап турган јӱзӱн-јӱӱр обороттор, аҥыланган члендер, кийдирилген (вставной) конструкциялар ла оноҥ до ӧскӧлӧри јӱрӱмниҥ јаҥы некелтелериле колбулу болуп, алтай тилдиҥ синтаксический конструкцияларыныҥ кубулып турганын керелейт.

20—40 јылдарда јербойыныҥ шиҥжӱчилери Канаев М.С.(Тощаков), Шабураков А. Г., Каслинский И. А., Аргоков И. Н. оноҥ до ӧскӧлӧри школдорго керектӱ баштапкы алтай бичиктер ле методический пособиелер чыгарганыла коштой, алтай тилдиҥ алфавиди, орфографиязы, терминологиязы ла синтаксический ээжилери аайынча кӧп иштер ӧткӱрген. И. А. Каспийский «Баштамы школдордо ойрот тидиниҥ учебниги» деп 1935 јылда Новосибирскте чыгарган бичигинде алтай тилдиҥ пунктуациязына (баштамы школдыҥ программазына келиштире) ајару эткен. Ол эрмектиҥ учында токтой тӱжетен темдектер, укташ члендерлӱ эрмектерде запятой, бириктиреечи сӧстӧрдӧ эки точка, чике куучын-эрмекте эки точка ла кавычка тургузары ла колболу эрмектерде запятой тургузары керегинде аҥылу ээжилер берген. Је бу бичикте кезик грамматический терминдер эмдигизинеҥ ӧскӧртӧ айдыдган: куучын-эрмек кӧӧни куучын деп колболу эрмектер чӱмдӱ эрмектер деп, о, ӧ. Бу ок јылда И. Н. Аргоков «Грамматика (синтаксис). Орто школдорго керектӱ учебник» деп бичигинде И. А. Каспинскийдшг берген ээжилерине ӱзеери јӱзӱнниҥ солумазын јартаган јӧмӧлтӧлӧргӧ кожулып айдылган члендер башка, анчадала, оныҥ тоозында деп сӧстӧрдиҥ болужыла биригип, ӱнле аҥыланганына ајару эдип, эрмекте токтой тӱжер темдектерди чын тургузарын јартаган. Автор керек дезе колболу эрмекте кош бӧлӱк тӧс бӧлӱктиҥ ичинде де турар учуралга ајару эткен: «Јолды, караҥуй киргенде, бис арай jат таптыбыс — Бу эрмекте кош эрмек баш эрмеки эки башка јарала, ортозына кирди, колболгон колбузы ол ок киргенде деген сӧс».

Т. М. Тощакова 1958 јылда чыгарган «Орфография алтайского литературного языка» деп бичигиниҥ «Пунктуация: бӧлӱгинде 30—40 јылдарда кепке базылып чыккан школдорго керектӱ бичиктердеги пуктуационный ээжилерди тузаланып, бойыныҥ узак јылдарга шиҥжӱ иштериниҥ шӱӱлтелерин бириктирип, алтай тилдиҥ токтой тӱжер темдектери керегинде ээжилер берген.

Бу ижибисте школдорго керектӱ учебниктердеги ле Т. М. Тощакованыҥ «Орфография алтайского литературного языка» деп бичигиндеги токтой тӱжер темдектердиҥ ээжилери тӧзӧлгӧ болуп јат. Је бис Т. М. Тощакованыҥ «Пунктуация» деп бӧлӱгинде берилген «Аҥыланган члендер» деп разделдиҥ 4—5 пункттарын, «Чике куучын-эрмек» деп разделдиҥ 4-чи пунктын ӧскӧртӧ, арткандарын элбеде берип јадыс Т. М. Тощакова алтай тилдиҥ токтой тӱжер темдектерин тургузары јанынаҥ кӧп иш ӧткӱргени јарлу. Је бу ӧрӧги айдылган бичигинде автор эрмектиҥ токтой тӱжер темдектериниҥ јеҥил учуралдарын берген. Алтай тилдиҥ пунктуациязыныҥ уур деген ээжилери јеткилинче берилбегенинеҥ улам бичиичилер эрмектиҥ токтой тӱжер темдектерин кайда тургузарын билип албай, кезикте запятойлорды бойлорыныҥ кӱӱн-табыла тургузар боло берген.

В. Д. Сатлаеваныҥ ла Н. В. Тепуковтыҥ «Алтай тил (синтаксис) 7-8 класстарга» деп бичигинде кӧп јаҥы синтаксический ээжилер кожулган да болзо, је пунктуационный булгакту јерлер база учурайт.

Алтай тилдиҥ токтой тӱжер темдектерин быжулай берерге республиканыҥ бир канча школдорында (Оҥдойдыҥ, Караколдыҥ, Шебалинниҥ орто школдорында, Плакастыҥ адыла адалган ресгимназиязына ла Г-АПК-ныҥ алтай бӧлӱгиниҥ 1—4 курстарында) экспериментальный диктанттар ӧткӱргенис. Ол диктанттардыҥ итогы алтай тилдиҥ пунктуациязын бичиирге, эрмектиҥ токтой тӱжер темдектерин тургузарын чокумдаарга јаан болужын јетирген.

Бу бичикте бис пунктуацияныҥ мындый разделдерин јаҥыдаҥ чокумдап бердибис: колболу эрмектерде кош бӧлӱк тӧс бӧлӱктиҥ ичинде турза, колболу эрмектиҥ колбоочылар (деп, эмезе, айса) ажыра бириккен бӧлӱктериниҥ ортозында запятойды тургузары ла тургуспазы; колболу эрмектиҥ улантылар ажыра бириккен бӧлӱктерин улантыларлу јайылган члендердеҥ ылгаары; јайылган эреҥисле айдылган јартаачылар ла айалгалар; -за, -зе деп кожулталу молју кеберлӱ глаголдор; бойы баштаачылу ылганаачылар; ылганаачы-айалга глагол-айдылаачыньпг јанында турар учуралдар; јӧмӧлтӧлӧрдиҥ аныланбас учуралдары; тӱҥдештирӱниҥ эрмектерде аҥыланбас учуралдары; кавычкаларды башка-башка учуралдарда тургузары; чике куучын-эрмек автордыҥ сӧстӧриниҥ ортозында турары ол эмезе автордыҥ сӧстӧри чике куучын-эрмектиҥ ортозында болор учуралдар, о.ӧ. Бу иште токтой тӱжер темдектердиҥ кезик ээжилери баштапкы катап берилген. Автор кажы ла ээжини алтай тил керегинде бичиктерге тайанып, алтай эрмектердиҥ конструкциязын шиҥдеп, ӧскӧ тӱрк тилдердиҥ пунктуационный ээжилериле тӱҥдештирип, бичиичилер бойлорыныҥ иштеринде тургускан токтой тӱжер темдектердеҥ талдап, чокумдап алган. Оныҥ учун автор кажы ла ээжини кӧп темдектерле кӧргӱзерге, эрмектерди башка-башка источниктердеҥ аларга амадаган.

Анчадала эмдиги ӧйдӧ, качан алтай литература бойыныҥ ӧзӱп бараткан јолында јаан алтамдар эдип, орус ла ӧскӧ дӧ тилдердеҥ кӧчӱрилген чӱмдемелдер кӧптӧп, албаты чӱм-деген поэзияны шиҥжӱлейтен иштер јаранып турган тушта, эрмекте айдылган шӱӱлтени чокум-јарт кӧбргӱзерге эрмектиҥ конструкциязы чын болзын деп, эрмектиҥ токтой тӱжер темдектерине јаан ајару салар керек. Текстте јастыра тургузылган темдектер эрмектиҥ учурын кубултып, кычыраачыларды, анчадала ӱренчиктерди, алаҥзыдат. Мындый учуралды алалы. Аҥчы ал-сагышка тӱшкен јӱрди. Керектиҥ коомойын ол, кӱндер ӧткӧн сайын, там ла јарт сезип турды деген эрмекте баштапкы запятойды тургуспаза, эрмектиҥ учуры кубула берер: ол деп кӧргӱзер солума кӱндер Аҥчыга аҥылу болгонын јартайт. Запятойды ол деп солуманьпг кийнинде тургусса, ол деп Аҥчы керегинде айдылганын кӧргӱзер.

Эрмектиҥ токтой тӱжер темдектерин тургузарында интонационный (ӱнле аҥылаар) ла логический (шӱӱлтеге тайанар) ээжилердиҥ учуры јаан да болзо, је синтаксический ээжи (эрмектиҥ бӱдӱмине ајару салары) эркидеп, тӧс учурлу ээжи болуп јат. Айдарда, эрмектиҥ ичинде токтой тӱжетен темдектер, анчадала запятой, эрмектиҥ конструкциязынаҥ камаандузы јарт. Темдектеп, кычыру сӧстӧрлӱ эрмектерди алалы. Андый эрмектерди айтканыста, аҥылу токтоду ӱн јок. Бу тушта синтаксический ээжини ајаруга алып, кычыру сӧстӧрди запятойло бӧлир учурлу, темдектезе: «Бу сенле, Алтын-Кӧл, калганчы тушташ эмес, билип ал» (П. Куч.); «Э-э, Тӧрӧл Алтайым, кӧп јылдарга мен сени јеҥил будымла тепсеп јӱрӱм» (П. Куч.)

Jе кезикте интонация, пауза эрмектиҥ токтой тӱжер темдектерин тургузарында база јаан учурлу. Андый учуралдарда запятойдыҥ ордына тире тургусканы эрмекте айдылган шӱӱлтени јарт-чокум кӧргӱзет: Jантык-Курт јӱгӱрип барала, сӱӱнчилӱ-сӱӱнчилӱ санаалар сананат: «Улусты керик деген тӧгӱн, тӧгӱн! Улусты кыйгас деген тӧгӱн, тӧгӱн». (К. Тӧлӧс); Кайдаар ла кӧрзӧҥ койлор, койлор; јамызы болзо кичинек, бойы дезе чӱмеркек (Кеп сӧс).

Тӱрк тилдердиҥ шиҥжӱчилери эрмектиҥ бӱдӱмине (конструкциязына) ајару салып, бир канча пунктуационный зэжилерди чокумдагандар. Узбек тилдиҥ шиҥжӱчизи Г. А. Абдурахманов, якут тилдиҥ шиҥжӱчизи Н. Е. Петров, казах тилдиҥ шиҥжӱчизи С. Аманжолов, о. ӧ. Бойлорыныҥ иштеринде тӱрк тилдердеги куучын-эрмектиҥ кезик бӧлӱктери, темдектезе улантылар, бойыныҥ учурын элбедип турганын аҥылу темдектейт. Олордыҥ шӱӱлтезиле болзо, улантылар јаҥыс ла сӧстӧрди колбоп турган эмес, анайда ок камаанду колболу эрмектиҥ бӧлӱктериниҥ бой-бойлорыныҥ ортодо колбуузын кӧргӱзип јат. Андый ок, учуралдар алтай да тилде бар. Соҥында, кийнинде, сайын, учун деген улантылар јаҥыс ла сӧстӧрди колбоп турган эмес (јааштыҥ-кийнинде келди; сениҥ учун иштедим), је анайда ок эрмектерди де колбоор аргалу. Темдектезе: 1. Машина келбеген учун, мени фермага машинист эдип ийбегендер. 2. Звонок шыҥырап божогон кийнинде, школдыҥ коридорында тым боло берди.

Камаанду колболу эрмектиҥ кош бӧлӱгинеҥ (эрмегинеҥ) андый ок улантылу јайылган члендерди ылгаар керек. Кош бӧлӱк (эрмек), јайылган члендерге кӧрӧ, бойы аҥылу баштаачылу болуп јат. Камаанду колболу эрмектиҥ бӧлӱктериниҥ (тӧс лӧ кош эрмектериниҥ) ортозында запятой тургузылар, јайылган члендерде дезе запятой тургуспас. Тӱҥдештиригер: 1. Карабаш орус тилге јакшы ӱрене берген учун, кӧп балдар оноҥ болуш сурап турган. 2. Калганчы урок божогон кийнинде, кем де чаазынга јаан пыймалу кушты јурайла, булавкала Степанныҥ тоныныҥ кийни јанына кадап салган. Jе: 1. Аттар так јерге эткен кийнинде катап ла мактап бараткандар. 2. Адыјок ойгонгон бойынча тышкары јӱгӱрди. 3. Сыпсык адазыныҥ курын jылыйтып салган учун оны эҥирге јетире бедреди.

Камаанду колболу эрмекте кош бӧлӱк (эрмек) тӧс бӧлӱктиҥ ичинде турза, эки келтегейинеҥ запятой тургузар. Темдектезе: Кара, аттар сууны ичеле, ойто двор јаар барган кийнинде, амырзынып уйуктай берди деген эрмекте запятойды јаҥыс келтегейинеҥ тургусса, эрмектеги айдылган шӱӱлтени билерге кӱч: «Кара» та кижиниҥ ады, та аттардыҥ ӧҥи — јарт эмес. Мындый учуралдарда ајаруны эрмектиҥ конструкциязына салганы, бир јанынаҥ, эрмекте айдылган шӱӱлтени чокум-јарт эдип јат, экинчи јанынаҥ, ӱренчиктерге эрмектерди бӱдӱмдери ле члендери аайынча ылгаарга јеҥилте берет. Ого ӱзеери, эрмектерде чокум тургузылган токтой тӱжетен темдектер школдордо орус тилди ӱренерге база јаап ӧмӧлтӧзин јетирет.

-ган-ген деген кожулталу эреҥисле айдылган јайылган член эрмектиҥ јартаачызы болуп, јартап турган сӧстиҥ кийнинде турза, эки келтегейинеҥ запятойло бӧлӱнер. Мындый учуралдар јаҥыс ла алтай тилдиҥ конструкциязында болуп турган эмес, ӧскӧ дӧ тӱрк тилдердиҥ конструкциязында бар. Ады-јарлу јаан ученый Н. К. Дмитриев «Грамматика башкирского языка» деген ижинде, К. С. Сабиров «Знаки препинания в татарском языке» деп бичигинде, Ш. Атенов «Обособление как грамматическая категория в тюркских Языках» деген статьязында, оной до ӧскӧлӧри јартаачы ла јартадып турган сӧстӧр бойыныҥ јериле солынганынаҥ улам эрмектиҥ токтой тӱжетен темдектери кубулып турганы керегинде бичигендер. Олордыҥ шӱӱлтезиле болзо, мындый учуралдарда јастыралар анчадала баштапкы запятойды тургузарында болуп јат, нениҥ учун дезе, баштапкы запятойдо, экинчизине кӧрӧ, аҥылу токтой тӱжетен ӱн јок. Темдектезе:

1. Тӱлкӱ, тумчугы сӱӱрейип калган, бисти ајыктап турды.

2. Јалакай кӧстӧрлӱ Селешев, чала кирлене берген чамчазыныҥ ӧмӱри ачылып калган, орында такталанып алган отурды. 3. Кара, соокко корбойо тоҥуп калган, Байрамканыҥ ко­жоҥын узак тыҥдап клеетти. 4. Jокту Туујы, терлеген-јобогон, Байкара тайгазына једип келди. Бу эрмектерди ӧрӧги берилген эрмектерле тӱҥдештиригер: 1. Jаагы борбойып калган кӧрӱк агаштаҥ бисти ајыктап отурды. 2. Соокко корбойо тоҥуп калган Кара Байрамканыҥ кожоҥын узак тыҥдап клеетти. 3. Терлеген-јобогон јокту Туујы Байкара тайгазына једип келди.

Мындый учуралды ајаруга алалы. -ган-ген деп кожулталу эреҥисле айдылган јартаачы јартадып турган сӧстиҥ алдында болзо, запятой тургуспас, темдектезе: Терлеген-јобогон јокту Туујы Байкара тайгазына једип келди. је терлеген-јобогон деген јартаачы сӧс јартадып турган сӧстиҥ кийнинде турза, эки келтегейинеҥ запятойло бӧлинер, темдектезе: јокту Туујы, терлеген-јобогон, Байкара тайгазына једип келди. Берилген эрмекте запятойды јӱк ле терлеген-јобогонныҥ кийнинде тургусса, бу сӧстӧрди кычыраачы айдылаачы деп бодоордоҥ айабас. Бу тушта једип келди деген айдылаачы кандый баштаачыдаҥ камаандузы јарт эмес боло берер. Запятойды торт тургуспас деп шӱӱнип алзагар, терлеген-јобогон деген сӧстӧр Байкараны јартап турган деп билдирердеҥ маат јок. Айдарда, јартаачы учур алынып турган терлеген-јобогон деген сӧстӧр кандый? деп суракка каруу берип, јартадып турган сӧстиҥ кийнинде турза, эки келтегейинеҥ запятойло бӧлинер. је јокту Туујы Байкара тайгазына терлеген-јобогон једип келди деген эрмекте запятой тургуспас, нениҥ учун дезе, мында терлеген-јобогон деген сӧстӧр айалга болуп, айдылаачыныҥ јанында турат.

Мындый конструкцияларда токтой тужетен темдектердиҥ чын тургузылганы бичип турган кижи эрмектиҥ бӱдӱмин ајаруга алып, бичик-билик ажыра бойыныҥ шӱӱлтезин чокум кӧргӱскенин керелейт.

Алтай тилде јаҥжыкканы аайынча запятойды ылганаачыныҥ јӱк ле кийнинде тургузып јадыбыс, је ылганаачы бойы баштаачылу болзо, ол тушта запятойды эки јаньгнаҥ тургузар керек. Эрмекте ылганаачы-айалга айдылачыла коштой турза, запятой тургузылбас. Темдектезе: 1. Одордоҥ келген койлор кепшенгилеп, кийис айылдык јанына чук тура бердилер; Изӱ кӱн бийик кырдаҥ кӧдӱрилип келеле, ӧлӧҥдӧги чалынды јалап ийди. 2. Каҥыл тыттыҥ сырсак будагында кӱӱк, котызы бултаҥдап, јаҥкылдада эдип отурды; Мыклай, јаргек тоны калырап, јайзаҥныҥ  јанына јууктап келди. 3. ӧмӧлӧжип иштезебис, бис кандый ла буудакты јеҥип чыгарыс. јети башту јелбеген толун айла кожо кырлардыҥ ары јанынаҥ каткырганча чыгып келди.

Кӧп учуралдарда бичиичилер -арга деп кожулталу амаду кеберлӱ глаголды, улам деп улантылу јайылган эреҥисле айдылган члендерди запятойло бӧлигилеп јат. Эрмекте -барарга, келерге, иштеерге деп амаду кеберлу глаголдор јаҥыскан ол эмезе бир канча колбошкон сӧстӧрлӱ де болзо, запятой тургуспас, темдектезе: Уулчак ӱренерге келди; Амыр барбаска туру; јалку иш этпеске шылтак бедреер, курсак ичерге озо келер. (Кеп сӧс); Мениҥ чырайымды јараш эдерге койон кӧӧркий тыҥ кичеенген (Чӧрч.). Улам деген улантыла кожо айдылган јайылган ла јайылбаган эреҥис чыгытту кубулткышта туруп, эрмектиҥ шылтагын кӧргӱзер член болот, темдектезе: Аҥдардыҥ ла куштардыҥ кемизи де бойына теҥ корголјынды кӧдӱрип болбогонынаҥ улам кунуга да бергиледи (Чӧрч.); Оорыганынаҥ улам Эркеш кӧп уроктор божотты.

1971 јылда ӧткӧн конференцияныҥ резолюциязында ла школдорго керектӱ бичиктерде кош эрмекти тӧс эрмектеҥ бӧлиген запятой нениҥ учун дезе деген колбоочыныҥ алдында тургузар деп јартамал берилген де болзо, бис мындый учуралда запятойды нениҥ учун дезе деген колбоочыныҥ эки келтегейинде тургусса, артык деп ээжи берип јадыс. Мындый ээжи нениҥ учун дезе деген колбоочыныҥ аҥылу бӱдӱминеҥ, оныҥ эрмекте учурынаҥ камаанду. Баштапкызында, бу колбоочы бӱткен бӱдӱмиле эрмекке јуук, дезе (де деди, дешти, дешкен) деген глаголдоҥ -зе деп кожултаныҥ болужыла молју кебер бӱдӱрет, керек дезе ол кыскартылган бӱдӱмдӱ де болор аргалу, темдектезе: Качан да мында улус база кӱртӱк сакыган болор, не дезе, кӱртӱктердиҥ ойноп турган јеринеҥ ыраак јок таш манакай турды (И. Шинж.); Шаајыҥныҥ сурагына карууны берер кӱӱним јок, не дезе, он јаштуда бир кылык кылынгам (И. Шинж.). Экинчизинде, нениҥ учун дезе деген колбоочы эрмектиҥ бӧлӱктеринеҥ ӱнле аҥыланып, кӧп учуралдарда эрмектиҥ бажында турат, темдектезе: Эм тургуза бис бастыра койлорды кыш тӧрӧдӧрине кӧчӱрип болбозыс. Нениҥ учун дезе, бу ишти бӱдӱрерге бис белен эмес. ӱчинчизинде, бичиичилер запятойды нениҥ учун дезе деп колбоочыныҥ эки келтегейинде тургузып, јаҥжыгып калган.

Кепке базылып чыгып турган художественный произведениелерде, газеттиҥ страницаларында кепке базылган статьяларда, керек дезе учебниктерде де, токтой тӱжетен темдектерди јастыра тургузып турган учуралдар ас эмес.

Алтай тилдиҥ пунктуациязыныҥ кезик сурактарын эмди де чокумдаарга келижер. Албатыныҥ эрмек-куучынын, алтай тилле чыгып турган бичиктерди тереҥжиде шиҥдеп келгежин, аҥылу бӱдӱмдӱ члендер, эрмектер ас эмес учураар.

 

ТОЧКА

 

Эрмектиҥ учында точка тургузары.

 

1 §. Толо ло толо эмес табылу эрмектиҥ учында точка тургузылар, темдектезе: Тӱштеги изӱге чыдашпай, сындарда серӱӱнденип јаткан эзин ӧзӧккӧ тӱжеле, чечектерди араайын-араайын јайкаган айас јарым ӱниле кожоҥдоп-кожоҥдоп, мекелеген кептӱ олорды уйуктадып салды. (К. Тӧлöс). — Jеринеҥ качан келдиҥ? Кече.

 

2§. Колболу эрмектиҥ је, нениҥ учун дезе деген колбоочыларла бириккен бӧлӱктери таҥынаҥ эрмек болзо, колбоочылардаҥ озо точка тургузылар, темдектезе: Бистиҥ аймактыҥ јерин ончозын айланып келигер. Jе Аза-јалаҥдый јакшы јерди таппазыгар. (П. Куч.) Эмчи Торколоева Тойчы алтан јаштаҥ ашкан. Jе эмеш ле ого јууктап, јазап куучындашсагар, ол јаштыҥ кабортозын алып аларыгар. (П. Куч.); Эм тургуза бастыра койлорды кыш тӧрӧдӧрине кӧчӱрип болбозыс. Нениҥ учун дезе, бу ишти бӱдӱрерге, бис белен эмес.

 

3 §. Адалганду эрмектердиҥ учында точка тургузылар, темдектезе: Кӱс. Агаштыҥ бӱри саргарып, теҥери бороро берди; Тӱн. Öчӱп бараткан кöстöр каа-јаа тырс эдип јатты.

 

4§. Тыҥ айдылбаган табылу ла јакарган эрмектердиҥ учында база точка тургузылар, темдектезе: Берилген таскадуны бӱдӱрип салаар; Амыр-энчӱ бистиҥ ижисти амыргыдый ӱниҥле мактазаҥ, нӧкӧрлӧристи ырысту јӱрӱмге кычырзаҥ.

 

ЗАПЯТОЙ.

 

I.                       УКТАШ ЧЛЕНДЕРДИҤ ОРТОЗЫНДА ЗАПЯТОЙ

ТУРГУЗАРЫ.

 

5§. Колбоочылар јогынаҥ ӱнле бириккен укташ члендердиҥ ортозында запятой тургузар, темдектезе: јылу кӱн кырларды, ӧзӧктӧрди билдирбестеҥ бӱркеп ийди.

 

6§. Камаанду сӧстӧрлӱ колбоочызы јокко бириккен укташ члендердиҥ ортозында запятой тургузар, темдектезе:

Кара кумдус бӧругин калказына салып ийди, кара болот јыбазын карызына јылдырып алды.(«АБ», III); Сӧӧктиҥ ӱйезин таппас, сӧстиҥ учурын билбес немеле не эрмектежедиҥ (Кеп сӧс); Бистиҥ тӧрӧлис керегинде санаалар jиит улуска кöп јеҥӱлер экелген, кайкамчылу керекке кычырган; Оныҥ эмди билерге јӱргени бу јокту батрак орус, казах, татар, алтай, оноҥ до ӧскӧлӧри нениҥ учун бир аай бириккилеп, айыл-јуртын, бала-барказын таштап, бай-кулактыҥ, кам-јарлыктыҥ баштаган бандиттерин колдо мылтыкту истежип, канча соокко тоҥуп, канча јаҥмырга ӧткӱлеп јӱргендери болды. (П. Куч.)

 

7 §. Та… та, бирде... бирде, эмезе… эмезе, да… да деп такылып айдылган колбоочылар ажыра бириккен укташ члендердиҥ ортозында запятой тургузар, темдектезе: Кузуктап барган уулчактар кӱӱн-кӱч јок клееттилер. Олор та коркушту арыгандар, та кузук таппаганына кемзинип тургандар; јалаҥдарды бӱркеген јӱзӱн-базын ӧҥдӱ чечектер де, јаҥы-јаҥы ла бӱрлери элбиреп јайылган агаштар да, эбире кырлар да ончозы сергек ле омок (А. Ад.); Кайчыныҥ топшуурыныҥ кылдары бирде эркелӱ кӱӱлеп, бирде агаш бажына соккон јоткондый кӱркӱреп турды (С. Сур.); Салкын бирде тыҥып, бирде араайлап турды.

 

је, а деп удурлаштыратан колбоочыларла бириккен укташ члендердиҥ ортозында запятой тургузар, темдектезе: Шофердыҥ ижи уур, је јилбӱлӱ; Республикан коференцияда турушкандар ӱренчиктердиҥ ле студентердиҥ јаҥыс ла једимдери керегинде эмес, је једикпестери  де керегинде куучындагандар; Бистиҥ јер байлык, је эмеш соок.

 

9§. Ла деген колбоочы ажыра экидеҥ бириккен укташ члендердиҥ ортозында запятой тургузар, темдектезе: Советский улус јалаҥдарда ла заводтордо, шахталарда ла рубниктерде эрчимдӱ иштеп јат; Бис мынаҥ ары јӱрӱмле колбулу болуп, јакшыны ла јаманды, јаҥыны ла эскини ылгаштырып турар керек; Озодо бичик билбес алтай улусты јайзаҥдар ла байлар, камдар ла јарлыкчылар кӧп катап тӧгӱндегендер.

 

10 §. Текши болушчы глаголду укташ глагол-айдылаачылардыҥ ортозында запятой тургузар, темдектезе: Эҥир кирип калган, ороомдо оттор суркуражып, имдежип турды; Аттар соокко чыдашпай, кулактарын кызынгылап, тоҥ јерге кыјырада баскылап, сулуктарын кылырада чайнагылап, бышкыргылап, кекигилеп турдылар. (А. Ад.).

 

Ајару: Текши болушчы глаголду укташ глагол-айдылаачыларды кубулбастыҥ учурын алынган -ып,-ип деп кожулталу ылганаачыдаҥ ылгагар, тӱҥдештиригер: јаан порт кӱркӱреп, кӱрсӱлдеп турды Таныш эмес кижи мен јаар лаптап кӧрӱп турды (лаптап — ылганаачы).

 

11§. Запятой мындый учуралдарда тургузылбас:

1.                     Бириктиретен ле ӱлештиретен колбоочылар укташ члендердиҥ ортозында јаҥыс катап айдылза, темдектезе: Кенетийин эжикте эр улустык ӱндери ле аттыҥ бышкырып ийгени угулган. (Л. Кок); Ол ло ӧйдӧҥ бери ӧскӧ суугуштардый ок сууда јӱретен куш болуп бӱткен аҥыр агаштык кӧҥдӧйине эмезе ташка уйалап турар болды (И. Коч.); Кайаныҥ алдында кӧрӱнип ле келген солдат Эрјинениҥ огына ӧлтӱртип эмезе шыркаладып турды (Л. Кок.).

Ӱнле бириккен укташ члендердиҥ калганчы члени ла деген колбоочы ажыра бириккен болзо, темдектезе: Бир катап Куу, Чортон ло Рак кошту абыра апарар дешкиледи. (И. Кр.); Н. У. Улагашевтиҥ эҥ артык чӧрчӧктӧри «Алтай-Буучай», «Алып-Манаш», «Кӧзӱйке», «Ак-Тайчы», «Малчы-Мерген» ле оноҥ до ӧскӧлӧри болуп јат; Алтай тилдиҥ кеер-кедимдӱ ле выразительный эп-аргалары — эпитет, метафора, тӱҥдештирӱ ле оноҥ до ӧскӧлӧри.

2.                     Укташ эмес јартаачылардыҥ ортозында, темдектезе: Кӱркӱреп јаткан сууныҥ эки јарадында јеҥил чаҥкыр ыш сӱӱнчилӱ јайыла берди (Л. Кок.); Калыҥ јыштыҥ јаказында кичинек шарлаак кара суу акты, таш јакалу јарадында кайыҥ тозы айыл турды (Ч. Чунж.).

3.                     Айса, айла деген сӧстӧр ажыра бириккен укташ члендерлӱ эрмектерде, темдектезе: Бу тужында тыттыҥ чобразыла јапкан айылдыҥ ӱстинче кандый да неме тазырада мактаганы ба айса тоголонгоны ба угулды (П. Куч.); Чӱмдӱ «кружевага» кандый бир чымыл ба айса кӧгӧӧн бӧ учуп келеле, болгобой отурып ийгенде, ол оноҥ айрылып болбой турганча, јӧргӧмӧш тузакка илинген «аҥына» тургуза ла једип келетен (М. Мам.); Сыгырган божонып болбозын билип, сӱме бедиреди: «Тӱлку, сен кырдыҥ кызыл тӱлкӱзи бе айса арканыҥ ак тӱлкӱзи бе?» (Чӧрч.); Акыр, озо баштап агаштыҥ бажында каруулчыкты адар ба айса јаҥыс јерде бой-бойына кӱлӱктер болуп турган кӱртӱктерди адар ба деп отурганчам, бастыразы јер сайын учкулай берди (И. Шинж.); Эмди кайда да јӱрзеҥ: городто бо айла јуртта ба, сеге сӱре ле бичикчи, јалакай, иштеҥкей алтай уулдар ла кыстар туштажып турат (А. Ад.); Меге јарт эмес неме: ол борсук па айла айу ба? (Ч. Чунж.)

 

II.                    ТАКЫЛЫП АЙДЫЛГАН СӦСТӦРДИҤ ОРТОЗЫНДА ЗАПЯТОЙ ТУРГУЗЫЛАРЫ

 

12 §. Эдилгениҥ тыҥыганын, предметтердиҥ кӧбизин кӧргӱзип, катап-катап айдылган сӧстӧрдиҥ ортозында запятой тургузылар, темдектезе: Jантык-Курт јӱгӱрип барадала, сӱӱнчилӱ санаалар сананат: «Улусты керик деген тӧгӱн, тӧгӱн! Улусты кыйгас деген тӧгӱн, тӧгӱн!» (К. Тӧлӧс.); Бар, бар, сениҥ мында айланыжып турган немеҥ не?; Кайдаар ла кӧрзӧҥ  - койлор, койлор.

 

III.                 КОЛБОЛУ ЭРМЕКТЕРДИҤ БӦЛӰКТЕРИНИҤ ОРТОЗЫНДА ЗАПЯТОЙ ТУРГУЗЫЛАРЫ

 

1.КОЛБООЧЫЛУ КОЛБОЛУ ЭРМЕКТЕРДЕ ЗАПЯТОЙДЫҤ

ТУРАРЫ

 

1.     Колбоочылу табышканду колболу эрмектерде запятойдыҥ турары

Колбоочылу табышканду колболу эрмектердиҥ бӧлӱктериниҥ ортозында запятой мындый учуралдарда тургузылар:

13 §. Табышканду колболу эрмектердиҥ бӧлӱктери је, эмезе, а деген колбоочылар ажыра бириккенде, темдектезе:

Энези арбанып, Карабаштыҥ јылаҥаш арказына эки катап алакандады, је Карабаш унчукпай, ажып бараткан кӱнниҥ чогына кызара берген элбек јалаҥдарды ла кӧгӧлтирим арканы ајыктап турды (Л. Кок.); Ол бажын катап ла араай ӧрӧ кӧдӱрип, кӧзнӧктиҥ шилин ајыктап кӧрӧт, је оныҥ кӧзине не де кӧрӱнбейт (Л. Кок); Тумчугы сууда, бойы дезе јаратта (Таб.); Санайдыҥ нӧкӧрлöри сууныҥ јарадында тӱжине ле тебек тепкилейт, а ол дезе изӱ кӱнге кӱйӱп, одын томурат (С. Сур.) Он-он беш јыл мынаҥ озо алтай врачтар тоолу ла улус болгон, а эмди олор чик-јок кӧп, мынаҥ ары там кӧптӧӧр.

 

14 §. Табышканду колболу эрмектердиҥ бӧлӱктери такылып айдылар та... та, бирде... бирде, эмезе... эмезе деген ӱлештирер колбоочылар ажыра бириккенде, темдектезе: Эр-тен та кар јаар, та јааш јаар; Мӧрӧйдӧ јеҥӱни та Эркеш алар, та Саду алар; Солун кижиле најылажып, ого ӱрениже ле берзеҥ, оны эмезе ӧскӧ ишке кӧчӱргилейт, эмезе ол ӧлӱп калат (М. Гор.); Майма јаар куманак јуур ишке эмезе ӧ-чи класстыҥ ӱренчиктери барар, эмезе 9-чы класстыҥ ӱренчиктери барар; Кичеемкейдиҥ Кӧзине бирде бойыныҥ школ јаар браатканы чокум кӧрӱнип келет, бирде дезе кара ӧҥдӱ јараш сумказы кӧрӱнет (Л. Кок.)

Ајару: Колболу табышканду эрмектердиҥ эмезе деп ӱлештиретен, ла деп бириктиретен колбоочыларла бириккен бӧлӱктери текши эчеҥи члендӱ болзо, олордыҥ ортозында запятой тургуспас, текши эчеҥи член јок болзо, запятой тургузар, темдектезе: Теҥериде кара булуттар ары-бери јылыжып јат, эҥгиргери, байла, коркушту јоткон болор эмезе јааш јаар. Тӱҥдештиригер: Мен барайын, эмезе сен бар; Эмдиги балдардыҥ чыгар туштагы сыны, јус јыл мынаҥ озогызына кӧрӧ, орто тооло бир сантиметрге узун ла бескези ӱч јӱс граммга уур болот (Газеттеҥ).

 

15 §. Табышканду колболу эрмектердиҥ бӧлӱктери дезе колбоочы ажыра бириккенде, темдектезе: Тумчугы сууда, бойы дезе јаратта (Таб.); Jакшы јерди бийлеп отурарга Кудай-Берген тӧгӱндеген, камдар дезе байга болужып, бистерди коркыткан (П. Куч.).

 

16§. Табышканду колболу эрмектердиҥ бӧлӱктери айса деген сӧслӧ бириккенде, темдектезе: Кӱчим јетпей барды, ба, айса улус менеҥ бӧкӧ болды ба?; Сени ишке энеҥ ийди бе, айса бойыҥ келдиҥ бе? Кадынныҥ ол јанында кайныҥ јарабады ба, айса калык-јон јарабады ба? (Л. Кок.).

 

2.     Бӧлӱктери колбоочы кожулталардыҥ болужыла бириккен камаанду колболу эрмектерде запятойдыҥ турары

 

17 §. Камаанду колболу эрмектердиҥ колбоочы-кожулталардыҥ болужыла бириккен бӧлӱктериниҥ ортозында запятой мындый учуралдарда тургузылар:

1. Кош бӧлӱк тӧс бӧлӱктиҥ алдында турза:

а) ӧйин кӧргӱзер кош бӧлӱктиҥ (эрмектиҥ) айдылаачызы -ар+да, галак+та, -ган+да деп кожулта алынган эреҥистиҥ кебериле айдылат, темдектезе: Тогус кат торко тонду мен тоҥуп тургамда, ӧзӧктӧ јылангаш эмеген канайда јады не? (Табышк.); Ийтке тепши саларда, ыркыранды (Кеп сӧс); Айас кӱндерде Карабаш ла Койло тышкары тураныҥ ӱстинде конгылаганда, олор кажы ла jарык jылдыс керегинде бой-бойлорына куучындап туратан (Л. Кок.); Бозом киргелекте, келиндер уйларын саарга айылдаҥ чыктылар; Алан кӧҥдӧйгӧ јеткелекте, јаҥмыр уруп ийди (Э. Палк.).

б) ӧйин кӧргӱзер кош бӧлӱктиҥ айдылаачызы –ганча-генче, -канча-кенче, -галы-гели, -калы-кели, -гажын-гежин, -кажын-кежин деп кожулталу ылганаачыларла айдылат, тем­дектезе: Куйдыҥ эжигине барала, Алан адын кийдирип болбой турганча, ээр-токумы, артынган арчымагы ончозы јаашка ӧдӧ берди (Э. Палк.); Чӧйгöндӧ чай кайнаганча, аҥчыныҥ јӱреги токтобой турды (П. Куч.); Ол бу jердеҥ баргалы, бир јыл болды; Кымый институтты божотколы, беш јыл ӧтти; Эр-Адучак кӧрӱп тургажын, ак-айастыҥк ак туманы јер ӱстине тӱжӱп калтыр (Эпос); Мениҥ адым јелгежин, сениҥ адыҥ кожо јелет.

в) Айалгазын кӧргӱзер ле јӧпсинер кош бӧлӱктердиҥ айдылаачызы молју кеберлӱ глаголло айдылат, темдектезе: Ады ӧлзӧ, сӧӧги артар, адазы ӧлзӧ, сӧзи артар; Кӱн ээчизеҥ, кулагыҥ јылыыр, мал азыразаҥ, курсагыҥ тойор (Кеп сӧс); Jаҥыс кижи чыдабаза, эл-јон чыдаар (Кеп сӧс); Ӱӱр койго кодырлу кой кожулза, бастыразы кодыртыыр (Кеп сӧс); Бу неделеге чыгара јааш јаабайтан болзо, ӧлӧҥисти ончозын јууп алар эдис; Сен рульды ла јакшы толгоп јӱретен болзоҥ, болор!.. (Ч. Айтм.); Не болзо, ол болзын, баралы; Кӧс кӧӧркий кӧрӱп те турза, кӧгӱске илинбей турган да (Кеп сӧс); Ӱсти јылтыркай да болзо, ичи јылјыркай (Кеп сӧс); Ынаарлу туулар кӧрӱнбей де турган болзо, мениҥ јӱрегим тӧрӧл Алтайымда.

Тӧс бӧлӱкке эки эмезе бир канча кош бӧлӱктер колболышканда, кажызыныҥ ла кийнине запятой тургузар, темдектезе: Кӧстӧриниҥ јажы кургаганда, караҥуй јӱрӱм јарыганда, кату јӱрӱм кӧргӧндӧр Алтайын кожоҥында мактадылар (П. Куч.); Jараш јас келерде, кушкаштар айландыра кожоҥдоордо, Кепшеен ак јалаҥга јӱгӱрип барды (Чӧрч.); Уйкудаҥ улус тургалакта, аркада кӱӱктер ойгонголокто, айылдардаҥ ыш чыккалакта, кӧп кӱзӱҥичектердиҥ табыжы угулды (Чӧрч.); Ары кӧрӧлӧ, ойто кӧргӧлӧктӧ, кыйгы јаҥылгазы јылыйгалакта, јер-телекей силкине берди (П. Куч.),

 

Ајару: а) Текши эчеҥи члендӱ айалгазын кӧргӱзер эки кош бӧлӱктиҥ ортозында эмезе деп колбоочы турза, запятой тургуспас, темдектеп мындый эрмекти алалы: «Деп» деген колбоочызы јок чике куучынныҥ ӱзӱктелген јеринде бир де токтой тӱжер темдек јок болзо эмезе тире, запятой ло эки точка турза, автордыҥ сӧстӧриниҥ эки јанына тире ле запятой тургузылар.

б) Камаанду колболу эрмектерде кош бӧлӱктиҥ айдылаачызыныҥ кийнинде тыҥдаачы бӧлӱгеш турза, запятой бӧлӱгештиҥ кийнинде тургузылар, темдектезе: Улус кӧргӧлӧктӧ лӧ, мынаҥ качалы; Броневиктиҥ бирӱзи јууктап келерде ле, јуучыл Андрей Крутов туруп келеле, колесоныҥ алды јаар гранатаны чачып ийди (А. Кон.).

 

2. Кош бӧлӱк тӧс бӧлӱктиҥ ичинде турза:

Глаголдыҥ башка-башка кеберлери ажыра бириккен кош эрмек тӧс эрмекле бир баштаачылу болот, темдектезе: Ол маргаанда улусла кӱрешкенде, ончозын акалап чыгат; Бойыныҥ кожоҥын койчылар, јылкычылар кайда ла јӱрзе, јаантайын кожоҥдогылайт (Л. Кыд.): Мыклаш кажаандарды тудуп божозо ло, Казак-Уулла кожо јинјиниҥ туразын тургузып берерге турган (Л. Кок.); Адарулар ачыркаганда, бой-бойлорыныҥ канадын кыркып койот; Айу ачынганда, кижиге табарат.

Ајару: -ганда деп кожулталу эреҥис эрмектиҥ шылтагын кӧргӱзер члени болуп, айдылаачыныҥ јанында турза, запятой тургуспас, темдектезе: Айу кижиге ачынганда табарат.

 

18 §. Камаанду колболу эрмектерде кош бӧлӱк (эрмек) эки келтегейинеҥ запятойло бӧлинет:

1. Качан кош бӧлӱк тӧс бӧлӱктиҥ ортозында турза, темдектезе: Карабаш, улус кӧргӧлӧктӧ, чочколорды Калбайчы эмегенниҥ маалазынаҥ чыгара сӱрерге сананган, је эмди, анайда эдерге орой болды (Л. Кок.); Рядтардыҥ ортозын, чӧп ӧлӧҥ ӧскӧлӧктӧ, кӱбӱредер керек; Кичеемкей, кӱн кырдаҥ кӧдӱрилерде ле, ойгонгон (П. Куч.); Карчага, кӱӱлелердиҥ канаттарыныҥ тызырашкан табыжы ыраганча, эмеш амырап алды (А. Ер.); Адазы, кату сыркынду кижи, ӱйи ӧлӧрдӧ, балдарын кату ээжиле туткан (А. Рутько); Кара-Кемниҥ улустары, кӱн кырдаҥ ашса ла, айылдарынаҥ чыкпайт (Б. Ук.); Байрам вагонына, эшелон кыймыктап ла јадарда, јӱгӱргенче јетти (Л. Кок.).

 

2. Öйин кӧргӱзер кош бӧлӱк тӧс бӧлӱктиҥ ичинде турала, тӧс бӧлӱктиҥ ӧйин кӧргӱзер айалгазын јартап турза, темдектезе: Озогы чакта, качан эмдиги каргандар энедеҥ чыккалакта, эмдиги кайыҥдар чагал кемине јеткелекте, эки-јаҥыс атка минген, эки-јаҥыс уй сааган, эки-јаҥыс эчки-кой азыраган эмеген-ӧбӧгӧн улус јуртаптыр (Чӧрч.); Бир кӱн эҥирде качан айылдыҥ ээлери покостоҥ јаҥы ла келеле, ӱйде казан азып, шакпыражып турарда, Арина тышкары јаш ӧлӧҥниҥ ӱстинде отурган (Л. Кок.); Тӱнде, качан улус уйуктай бергенде, Кара улустардыҥ ортозына кысталыжып конуп алала, эртен тура улусла кожо ишке теҥ чыгып; ойто јӱк ле эҥгирде келип турган (Л. Кок); Бир катап, качан Владимир Путин эки неделеге Швейцарияга јоруктаарга шыйдынып турарда, мен ого келген литератураны, почтаны ла газеттерди кайдаар ийетенин јӧптӧжӧргӧ келдим (Бонч-Бр.).

 

3. Колбоочылу камаанду колболу эрмектерде запятойдыҥ

турары.

 

19 §. Колбоочылу камаанду колболу эрмектердиҥ бӧлӱктериниҥ ортозында запятойды мындый учуралдарда тургузар:

1. Кош бӧлӱк тӧс бӧлӱкке оныҥ  учун, оноҥ  улам деген колбоочылар ажыра бириккенде, темдектезе: Сен меге нак нӧкӧр болуп турала, ырай бергеҥ, оныҥ учун мен сеге коркушту ачынгам; Канча кӱндерге улай ла јааштар јааган, оноҥ улам Поволжьеде кӧп суулар јарадынаҥ ажып, деремнелерге ле кыраларга јаан коромјы јетирген.

 

Ајару: Кош бӧлӱк тӧс бӧлӱкке нениҥ учун дезе деген колбоочы ажыра бириккенде, запятойды эки келтегейинеҥ тургузар, темдектезе: Бис ырысту ӧйдö јадырыс, нениҥ учун дезе, бистиҥ ороондо амыр-энчӱ; Ол кижи; јарт ла, начальник туру, нениҥ учун дезе, ончолоры оныҥ айтканын тыҥдай бергиледи (П. Куч.); Уулчактар Адучыга кӱйӱнип, айдар сӧзин таппай турулар, нениҥ учун дезе, Темдек ле Эмей аҥчы эмес болгон (С. Сур.).

 

Ненин учун дезе деген колбоочы учурыла эрмекке келижип, колболу эрмектиҥ бӧлӱктеринеҥ ӱнле аҥыланат.

а) Нениҥ учун дезе деген колбоочы эрмектиҥ бажында туруп, кош бӧлӱктиҥ (эрмектиҥ) учурын алынар аргалу, темдектезе: Балдар Тугайаныҥ тӱштӱк јанынаҥ чаналу јыҥылап болбос. Нениҥ учун дезе, кыр тöҥ ӧткӱре кадалгак.

б) Нениҥ учун дезе деген колбоочы кыскартылган бӱдӱмду де учурап јат, темдектезе: Качан да мында улус кӱртӱк сакыган болор, не дезе, кӱртӱктердиҥ ойноп турган јеринеҥ ыраак јок таш манакай турды (И. Шинж.); Шаајыҥныҥ сурагына карууны берер кӱӱним јок, не дезе, он јаштуда бир кылык кылынгам (И. Шинж.).

в) Нениҥ учун дезе деген колбоочы колболу эрмектиҥ шылтагын кӧргӱзер кош бӧлӱгиле бек колбожот, темдектезе: Нениҥ учун кече школго келбегем дезе, бажым оорыган; Калбайчы эмеген ле Карабаштыҥ энези нениҥ учун керишкен дезе, Карабаштыҥ кабырып турган чочколоры Калбайчыныҥ маалазына кирген (Л. Кок.).

г) Колболу эрмектиҥ бӧлӱктери таҥынаҥ эрмек те болор аргалу, темдектезе: Санат ӱредӱчизин, Елена Васильевнаны, сӱрекей сӱӱйтен. Оныҥ учун оныҥ урокторына беш темдектеҥ тӧмӧн ӱренбейтен.

 

2. Кош бӧлӱк (эрмек) тӧс бӧлӱкке деп деген колбоочы ажыра биригеле, тӧс бӧлӱктиҥ алдында турганда, темдектезе: ӧзӱп-чыдап алзам, кыйалта јок космонавт болорым деп, кӧп уулчактар айдыжат; Бистиҥ угыбыс качан да ӧӧркӧшпӧс најылар эди деп, балдарысты ӱредели (Чӧрч.); Очы бала су-кадык, бӧкӧ болуп ӧзӧтӧн деп, карган эмегепдер, байла, чын айткандар (А. Копт.); Бӱгӱн јакшы кино болор деп, балдар клубтыҥ јанында кӱӱлежип турды; Одорлу јаҥы јерге кӧчӧр деп, Ай-Каан ончо улузын ла бастыра малын шакпыратты (Чӧрч.); Ченемел ӧткӱрзин деп, ого ончо аргалар берилген.

Камаанду колболу эрмектиҥ кош бӧлӱги тӧс бӧлӱкле деп деген колбоочыла биригеле, оныҥ ортозында турза, запятойды јаҥыс ла келтегейинеҥ тургузар.

Деп деген колбоочылу камаанду колболу эрмектердиҥ токтой тӱжер темдектерин тургузарында, ӧскӧ эп-аргалардыҥ болужыла бӱткен камаанду колболу эрмектерге кӧрӧ, бойыныҥ аҥылу ээжилери бар: баштапкызында, деп деген колбоочылу камаанду колболу эрмектиҥ бöлӱктериниҥ ортодо колбу тыҥ, темдектезе: Јарым ай кайра Пайсканды энези уйды бозуга эмизип салгаҥ, тӱжине ле ойногоҥ деп, тарыска чыбыкла сабаган (Л. Кок.); Мен сени бистиҥ айылга келер болор деп, тегин јерге сакыган эмтирим; Мыны мен јастыра керек деп, слерге кече јартаган јокпом; Энем Петрды келзин деп ,улус ажыра айттырган; экинчизинде, камаанду колболу эрмектердиҥ бӧлӱктери (тӧс лӧ кош эрмектери) јаҥыс баштаачылу да болот, темдектезе: Рационализаторлор јылына 250 муҥ акча чеберлеп алар деп, јуунда темдектеп алдылар (Газеттеҥ).

Ајару: а) Камаанду колболу эрмектиҥ кош бӧлӱги, тӧс бӧлӱкле деп деген колбоочы ажыра колболыжала, оныҥ айдылаачызыла коштой турза, запятой тургуспас, темдектезе: Карый ӧбӧгӧн бу керекти кемге де јарлабазын деп сураган (С. Сур.); Статьяны кычырган улус бу јадын-јӱрӱмде учурап турган једикпестер керегинде, олорды канайда јоголторы керегинде бойлорыныҥ шӱӱлтезин бичиир деп иженип турум (А. Ад.).

б) Колболу эрмектерде дежет (деген, деди, дешти) деген сӧстиҥ алдында запятой тургуспас, темдектезе: Эртен колхозчылардыҥ јууны болор дежет.

 

4. Бӧлӱктери улантылардыҥ болужыла бириккен колболу эрмектерде запятой турары.

 

20 §. Камаанду колболу эрмектиҥ кош бӧлӱги тӧс бӧлӱкле кийнинде, соҥында, учун, сайын деген улантылардыҥ болужыла бириксе, оныҥ кийнинде запятой турар, темдектезе: Звонок шыҥырап божогон кийнинде, школдыҥ узун коридорында тым боло берди (И. Коч.); Олор барган соҥында, Эптешкенов отургушка эки будында чак јок мылырт отура тӱшти (П. Куч.); Ат арып, кедерлеп, токтогон ло сайын, боочы кыскарбай, там, ла узап турган немедий билдирет (Л. Кок.); Эҥир там ла койылган сайын, табыштар эмештеҥ јылыйып, эбире тымып турды (Л. Кок.); Карабаш орус тилге јакшы ӱрене берген учун, оноҥ кӧп балдар болуш сурап туратан (Л. Кок.).

 

21 §. Камаанду колболу эрмектиҥ кош бӧлӱги тӧс бӧлӱкле кийнинде, соҥында, учун, сайын деген улантылардыҥ болужыла биригеле, оныҥ ичинде турза, эки келтегейинеҥ запятойло, бӧлинер, темдектезе: Кара, аттар сууны ичеле, ойто двор јаар барган кийнинде, амырзынып уйуктай берди; Алан, бир канча ӧй ӧткӧн кийнинде, бу иштеҥ чыгарга сананган (Э. Палк.); Кудай-Бергенниҥ - ӱйи Кӱјей, јуу токтогон соҥында, уулдарын ээчидип, ойто Алтайга келип, Аза-Јалаҥга отура берди (П. Куч.); Чырай-бӱдӱжи, эжиктӱ јаан турага кирип чыккан кийнинде, оҥдолгон (Л. Каинч.); Кара-Туу деп јурттыҥ улузы, митинг божогон кийнинде, айылдары сайын тургуза ла јанбай, бой-бойлорыныҥ ортозында блааш-тартышту куучынды узак ӧткӱрген (Л. Каинч.); Аҥчы ал-сагышка тӱшкен јӱрди. Керектиҥ коомойын ол, кӱндер ӧткӧн сайын, там ла јарт сезип турды.

Ајару: Тушта, тужында, алдында деп улантыларла бириккен конструкциялар бойлоры баштаачылу да болзо, олорды эрмектер деп айдарга јарабас, нениҥ учун дезе, ӧрӧги берилген улантылар тӧс учурын, ӧскӧ улантыларга кӧрӧ, јылыйтпаган (ол тушта, тужында, бала тужы, кечу тужы; столдыҥ алдында, (ойин кӧргӱзер). Мындый конструкциялар ӧскӧ члендердеҥ запятойло бӧлинбес, темдектезе: Öлöҥчилер ӧлӧҥ јуур тушта (тужында) ургун јааш сабатта суудый уруп ийди; Калганчы урок башталар алдында Коля эјезиниҥ айлына барган.

 

22 §. Кийнинде, соҥында, учун, сайын деген улантылар ажыра колбошкон кош бӧлӱк (эрмек) тӧс бӧлӱктиҥ ичинде турала, тӧс бӧлӱктиҥ ӧйин кӧргӱзер айалгазын јартаза, эки келтегейинеҥ запятайло бӧлинер, темдектезе: Тӱште, калганчы урок божогон кийнинде, кем де чаазынга јаан пыймалу кушты јурайла, булавкала Степанныҥ  тоныныҥ кийин јанына кадап салган (И. Коч.).

Ајару: 1. Камаанду колболу эрмектиҥ кош бӧлӱгинеҥ (эрмегинеҥ) андый ок улантылу јайылган члендерди ылгаар керек. Кош бӧлӱк, јайылган члендерге кӧрӧ, бойы аҥылу баштаачылу болуп јат, јайылган члендерде баштаачы јок, темдектезе: Аттар так јерге јеткен кийнинде, катап ла маҥтагылап бараттылар; Эр болуп бӱткен кийнинде ээрлу атту, чечен мылтыкту болотон; Мыны уккан кийнинде Володя алтай чӧрчӧктӧрдӧ айдылган Јелбегеннеҥ ле ӧскӧ до немелердеҥ коркып турар болгон (И. Коч.); Оорузынаҥ јазылган кийнинде Ижен чек ле ӧскӧ кижи болуп калган (Э. Палк.); Сыпсык адазыныҥ јалбак кайыш курын јылыйтып салган-учун оны эҥирге јетире бедреди; Бӧру сӱӱнген бойынча Јарым-Кулакты јиндӱ карынла кожо јуда салып ийди (Чӧрч.); Ижин бичиир тушта автор архивный материалдарла тузаланган; Адыјоктыҥ энези кирген бойынча одынды јерге таштайла, эки колын оттыҥ јалбыжына тӱрген сугуп ийди (П. Куч.); Адыјок ойгонгон бойынча тышкары јӱгӱрди (П. Куч.); Карабаш ачынган бойынча јуунды ӧткӱрерин ундып, чокол Пайсканныҥ бултуйып калган јаагы орто јудрукла туда берди (Л. Кок.); Ажанар тушта эрмектенбе; Jуунга бу сындардыҥ малчыларын элчилеген айас јерлер кӧрӱп јӱрӱм.(Э. Палк.).

2. Јӱзӱнниҥ ле кубулткыштыҥ кожулталарын алынган эреҥисле айдылган јайылган члендер запятойло бӧлинбес, темдектезе: Аҥдардыҥ ла куштардыҥ кемизи де бойына теҥ корголјынды кӧдӱрип болбогонынаҥ улам кунуга да бергиледи (Чӧрч.); Айдыҥ јарыгы чалыбай турганынаҥ улам ол оныҥ чырайын јазап ајыктап болбоды; Јуун башталганынаҥ бери бӱдӱн јарым час ӧтти.

3. -aрга деп кожулталу эреҥис бир канча камаандаткан сӧстӧрлӱ де болзо, запятойло бӧлинбес, темдектезе: Айдыҥ ары јаны кандый бӱдӱмдӱ болгонын билерге советский ученыйлар автоматический межпланетный станциялу космический ракеталар божоткон; Мениҥ чырайымды јараш эдерге койон кӧӧркий тыҥ кичеенген (Чӧрч.).

4. Јайылган эреҥис-јартаачыларла кожо айдылган -ганда//генде, -арда//ерде деп кожулталу эреҥис запятойло бӧлинбес, темдектезе: Сууга эжинерге кийетен костюмымды нӧкӧриме сыйлап бердим; Тинтӱ ӧткӱрерде табылган документтердеҥ кӧргӧндӧ, Бессмертныйдыҥ отряды јеҥдирткени јарт болды (Газеттеҥ); Кӧп балдар јуулганда ойнойтон ойынды пионерский  лагерьде ӧткӱрерге јараар; Бу магазинде керек дезе кой кабырарда кийетен дождевик те бар.

5. Кийнинде деген уланты адалгышла, солумала, тооломоло кожо айдылза, запятой тургуспас, темдектезе: Талтуштиҥ кийнинде туулар узак кӱҥӱрежип, кажы ла ӧлӧҥ дезе чочыйла, тырлажып тургандый (Л. Кок.).

 

2. КОЛБООЧЫЗЫ ЈОК КОЛБОЛУ ЭРМЕКТЕРДЕ ЗАПЯТОЙ ТУРАРЫ

 

23 §. Колбоочызы јок колболу эрмектердиҥ бӧлӱктериниҥ ортозында запятой мындый учуралдарда тургузылар:

 

1. Колбоочызы јок табышканду колболу эрмектиҥ бӧлӱктериниҥ эдилгези бир ӧйдӧ ӧткӧндӧ, темдектезе: Кара тайганыҥ тӧзинде Караты-Каан јуртаптыр, ак тайганыҥ эдегинде Ак-Каан јадыптыр (Чӧрч.); Кайыш нокто ӱзӱлбес, кару сӧс ундылбас (Кеп сӧс); Кöк буканыҥ огурыжына јер-телекей силкине берди, јаан суулар чайбала берди (Чӧрч.).

 

2. Колбоочызы јок табышканду колболу эрмектиҥ бӧлӱктериниҥ эдилгези ээчий-деечий ӧткӧндӧ, темдектезе: Јылым кайа јалт этти, јылаҥаш уул чыга јӱгӱрди (Табышк.); Анча-мынча болбоды, улус ончозы јуулып келди; Кунииҥ чогы изиди, кӱӱлеген салкын токтоды, јалаҥ јердиҥ кары јаркынду кӱнге кайылды.

 

3. Колбоочызы јок табышканду колболу эрмектердиҥ бӧлӱктериниҥ айдылаачылары текши болушчы глаголду болгондо, темдектезе: Сӱрекей тыҥ коркыганынаҥ оныҥ јӱреги торт ло аайы-бажы јок тирсилдеп, колы тыркырап турды; Эки кӱнниҥ бажында колхозтыҥ амбарыныҥ эжигинде аттар бышкырып, салдалар шыҥырап, улустар табыштангылап турдылар (А. Ад.); Чама билинип келзе, бажы айланып, бастыра бойы оорып турды (А. Ад.).

 

Уурлаткан колболу эрмектерде запятойдыҥ турары

 

24 §. Колболу эрмектердиҥ бӧлӱктери табышканду ла камаанду колбуныҥ болужыла бириккенде, бой-бойлорынаҥ запятойло бӧлинет, темдектезе: Эҥир кирзе, кайран кызыл чечектер јылдыстар болуп, теҥериде чагылар, а таҥ атса, тӱниле мызылдашкан кайран јылдыстар чечектер болуп, јалаҥдарда јайканар (К. Тӧлӧс.); Баатыр коркушту тӱбекте шыралап јӱргени керегинде кайчы кунукчыл айткажын, улус калактажып отурат, је ол Тастаракай болуп кубулала, ӧштӱлерин шоодылганду чечен сӧстӧрлӧ электей бергенде, улус тоголоныжып каткырыжат (Чӧрч.).

 

IV. МОЛЈУ КЕБЕРЛӰ ГЛАГОЛДОРЛУ ЭРМЕКТЕРДЕ ЗАПЯТОЙ ТУРГУЗАРЫ

 

25 §. Эрмектерде молју кеберлӱ глаголдордыҥ кийнинде запятой мындый учуралдарда тургузылар:

1. Молју кеберлӱ бол деген глагол укташ члендердиҥ ортозында турза, темдектезе: Мешкелер ас та болзо, јакшы; Уулчак кичинек те болзо, је кӱчтӱ.

2. Молју кеберлу бол деген глагол кош эрмектиҥ глагол-айдылаачызыла кожо айдылза, темдектезе: Балыктап билбес болзоҥ, суу чайбалтпа; Торт ло олордоҥ качып, кичинек караҥуй куйга кирген болзо, амыр болор эди (П. Куч.); Куйрук ичинде сананды: «Кӱрӱмдер ары, јангылайтан болзо, кижи тӱжеле, нени-нени јип алар эди» (Л. Кок.); Бу јуугында темир јолдыҥ станциязы болгон болзо, Павловко Ленинград ол кирези коркушту ыраак деп билдирбес эди (Л. Кок.).

3. Молју кеберлӱ бол деген глагол адылу колболу айдылаачыныҥ колбууш глаголы болзо, темдектезе: Јаман да болзо, јакшы да болзо, куучындажып отурбай; Ас та болзо, јонымды сеге кул этпезим; Jе андый да болзо, ол энчикпейт, колоҥ-куйушкан ӧрӧр ижи колдоҥ оныҥ база тӱшпейт (Ч. Чунж.); Кандый да болзо, Алан унчукпай, санаага тӱже берген чиледи. (Э. Палк.); Кандый да болзо, эр кижи курч бычак тудунар, малта-киреелӱ болор учурлу.

4. Молју кеберлӱ глаголдор бир канча сӧстӧрлӧ колболыжып, кириш сӧсколбулар бололо, эрмектиҥ бажында турза, запятойло бӧлинер, ортозында турза, эки јанынаҥ бӧлинер, темдектезе: Улустыҥ айдыжыла болзо, Данияр кичинекте ӧскӱс артып калала, мында айылдар сайын базып јӱрген (Ч. Айтм.); Сен бӱгӱн, айса болзо, бистиҥ айылга кирип  барарыҥ; Ол кижиниҥ айтканынаҥ, чынын айтса, мен бир де неме оҥдободым; Чынынча болзо, Жамийла бойыныҥ јажыла менеҥ тыҥ да јаан эмес болгон (Ч. Айтм).

Ајару: Кош бӧлӱктиҥ дезе деп молју кеберлӱ айдылаачызын дезе деген тыҥыдаачы учурлу бӧлӱгештеҥ ылгаар керек, темдектезе: Комсомол кандый да уур ишке бар дезе, «јок» деп айтпаска амадап јӱредим Выставкада турган уйлардыҥ дезе кажызы ла јылга бежен-алтан центнер сӱт берип јат, Абра дейин дезе, комуттаган ады јок, ат дейин дезе, тӧрт сандары тегерик (Л. Каинч.) — Энези дезе Кызнактыҥ  кандый да токуназы јок санаалу болуп турганын оныҥ  базыдынаҥ кӧрӱп турган кӧзинеҥ билип турды (Ч. Чунж.); Адаҥ Л. Кокышевтиҥ  «Мечин јылдыс» деп романы керек дезе, апарып бер. Бистиҥ ыраак кӱнчыгышта бу аҥ нениҥ де учун барс деп сыракай јастыра адалып јат, ол керек дезе кавказский барска тӱҥей де эмес (М. Пришв.); Ӧрт ӧчӱреринде деремнениҥ ончо улузы, керек дезе ӱренчиктер де турушты.

26 §. Эрмектерде молју кеберлӱ глаголдордыҥ кийнинде запятой мындый учуралдарда тургузылбас:

 

1. Молју кеберлӱниҥ ле оныҥ кийнинде турган глаголдьпг тазылы тӱҥей болзо, темдектезе: Айтса айтсын, соксо соксын, улус каткырышса каткырышсын дейле, Каака улустаҥ калтар ат садып алды (Л. Каинч.).

2. Молју кеберлӱ бол деген глагол кубулбастарла кожо айдылза, темдектезе: Карыыр јӧбинде кижини качан да болзо чыккан-ӧскӧн јери кычырып јат; Мен кайдаар да болзо барарым; Орого арай ла болзо тӱже јастадым; Койонок эмеш ле болзо чакпыга алдыртар эди; Эмди, сары кӱсте, Алан, бу тозулда эртен тураныҥ јыбарына тоҥуп, арай ла болзо турала, база бербей отурды (Э. Палк.).

 

3. Молју кеберлӱ глагол кайт (кайдар, кайдат, кайтсын, кайткай) деген сӧслӧ кожо айдылып, эрмектиҥ айдылаачызы болзо, темдектезе: Алты јашту уулыбыска Арбачыны кудалаза кайдар (П. Куч.); Бу улустар нени де сеспейтен болзо кайдат.

 

4. Молју кеберлӱ бол деген глагол тыҥыдаачы бӧлӱтештиҥ учурын алынза, темдектезе:

Тӱнде болзо уйку јок,

Тӱште болзо амыр јок,   

Тӱрген-тӱкей барып јат (АБ., I).

Алтын-Мизе эмди болзо

Ак чабыдарга мине сокты,

Сары тайга бажына чыкты (АБ., VI)

 

V. ЫЛГАНААЧЫЛАРЛУ ЭРМЕКТЕРДЕ ЗАПЯТОЙ ТУРГУЗАРЫ

 

27 §. Кеҥиткен ле кеҥитпеген ылганаачы эрмектиҥ бажында турза, кийнинде запятой тургузар, темдектезе: Баканыҥ базыдын кӧрӱп, јелижин не сурайдыҥ (Кеп сӧс); Сууныҥ тереҥин билбей туруп, ӧдӱгиҥди суурба (Кеп сӧс); Ада-эне сӧзинеҥ чыкпай, ачулу кӱндерди кöрӧ берди (П. Куч.); Ыраак сойоктордыҥ бажын орой тартып, кӱски эҥир једип келди (Л. Кок.).

 

28 §. Јайылган ла јайылбаган ылганаачы эрмектиҥ ортозында турза, јаҥжыкканы аайынча запятойды ылганаачыныҥ јӱк ле кийнинде тургузар, темдектезе: Јетен јаштуда Лев Толстой конекту јыкылап, Ясная Полянага келген кӧп јиит айылчыларды акалап чыгатан; Одордоҥ келген койлор кепшенгилеп, кийис айылдыҥ јанына чук тура бердилер (Л. Кок.); Јаҥыс ла ӱренчи.деп кушкаш чыйкылдап, ары-бери учуп јӱрди (Чӧрч.); Изӱ кӱн бийик кырдаҥ  кӧдӱрилип келеле, ӧлӧҥдӧги чалынды јалап ийди.

 

29 §. Ылганаачы бойы баштаачылу болзо, ол тушта запятойды эки јанынаҥ тургузар, темдектезе: Сууныҥ јаказында эҥчейип калган каҥыл тыттыҥ сок јаҥыс куу сырсак будагында боро кӱӱк, котызы бултаҥдап, јыҥкылдада эдип отурды (А. Ад.); Пулеметтордыҥ  адыжына чыдашпай, немецтер, куды чыгып, јер сайын јӱгӱрӱшкиледи; је учы-учында кара айу, чагы чыгып, јобожый берди (Чӧрч.); Мыклай, јаргак тоны калырап, јайзаҥныҥ јанына јууктап келди (С. Сур.); «А бу сениҥ колыҥ эмес пе?! Хе-хе!» деп, Учур, бажы селеҥдеп, тумчугы коҥкоҥдоп, каткырган (А. Ад.); Тӱмен кӧндӱре базып јаткан кижи бололо, Кылыктыҥ тӧжине ӧдӱгиле согордо, Кылык, чакпылары калырапкан-кырап, чалкойто јыгылды (И. Шинж.).

30 §. Эки эмезе бир канча ылганаачылар бой-бойлорынаҥ запятойло бӧлинер, темдектезе: Ол јаан таштардыҥ ортозынаҥ бир тӧҥӧш табала, оноҥ колдорыла тудунып, ырада јӱзӱп барды (И. Коч.); Кенетийин Јергелейдиҥ једишпей турган койлоры недеҥ де ӱркип, олорго удура маҥтагылап келеле, јаҥыс јерге тизиреде айланыжа бердилер (Л. Кок.); Энези балдарыныҥ ӱнин угуп ийеле, канча кат јадыктарды, канча тӧс тайаларды ажыра калып, арканы тӧмӧн от-јалбыштый келедет (К. Тӧлӧс).

Ајару: 1. -ып -ип, -канча -кенче, -ганча -генче деп кожулталу ылганаачы глаголло коштой туруп, оныла бек колболыжып, эрмекте айалганыҥ учурын алынза, запятой тургуспас, темдектезе: Ӧмӧлӧжип иштезебис, бис кандый ла буудакты јеҥерис; Аскан аштаҥ амзап ич, алкыш сӧсти тыҥдап ук; Койонныҥ јип турган курсагын, конотон јерин, оныҥ јӱрӱмин Ырыс Алматович балдарга јазап куучындап берди (Г. Калк.); Јети башту Јелбеген толун айла кожо кырлардыҥ ары јанынаҥ каткырганча чыгып келди (Чӧрч.); Јантык-Курт айлына јетире јӱгӱреле, ойто солуктаганча јетти (К. Тӧлӧс.).

2. Кезикте јайылган ла јайылбаган ылганаачы айдылган учуры аайынча эдилгениҥ ӧдӧтöн аайын кӧргӱзер айалга да болор аргалу, тӱҥдештиригер: Бу текстти тыҥ меҥдебей кычыр; Сен кӧп эрмектенбей иштен Сен кӧп эрмектенбей, иштен.

3. -канча-кенче деп кожулталу ылганаачы бойы баштаачылу бололо, глаголдыҥ јанында коштой турза, айалга болор, ол тушта запятой тургуспас, темдектезе: Байканныҥ ичине томонок учуп кирбеген болзо, ол до кӱн чыкканча уйуктаар эди (И. Коч.); Мен сеге кӱчим јеткенче болужарым (С. Сур.); Эликтиҥ эки чаабы чыҥырган ла чыҥырган, ыйлаган ла ыйлаган, је энези ай ашканча келбеди (К. Тӧлӧс); Јуу божогон деп табыш угулган кӱнниҥ  тӱнинде Јалаа энезиле экӱ таҥ атканча уйуктап болбогон (Э. Палк.); Јайзаҥ  Адыбасты арказыныҥ каны акканча чыбыктап та турза, Адыбас сыраҥай јалкыбайтан (Ч. Чунж.) Шыҥыражып клееткен аттарды угала, пасечниктиҥ јелбер тӱктӱ ийди оозынаҥ кӧбӱк чачылганча ӱрӱп турды (Л. Кок.)

 

VI. АҤЫЛАНГАН ЧЛЕНДЕРДЕ ЗАПЯТОЙДЫ ТУРГУЗАРЫ

 

Аҥыланган јӧмӧлтӧлӧрдӧ запятойды тургузары

 

31 §. Јайылган ла јайылбаган јӧмӧлтӧлӧр јӱзӱнниҥ солумаларын јартап, олордыҥ кийнинде турза, эки келтегейинеҥ запятойлорло бӧлинер, темдектезе: Меге, тирӱ аҥ тудуп дилер аҥчы кижиге, јузӱн-башка аҥ-куштар тударга Советский Союзтыҥ кӧп јерлеринде болорго келишкен (С. Панюк.); Немецтерге амыр бербей, олорды ончо јанынаҥ кыпсазын деген приказты угала, бис, пехотинецтер, атакага барганыс (Э. Палк.); Бисте, журналист улуста, ӧй јаантайын ас болотонын слер бойоор билереер (Ч. Айтм.); Бис, советский улус, баатыр колыбысты шыманып алып, тӧрӧл партиябыстыҥ съездтериниҥ пленумдарыныҥ јӧптӧрин јӱрӱмде бӱдӱрер учурлу.

32 §. Јайылган јӧмӧлтӧлӧр текши адалгыштарды јартап, олордыҥ кийнинде турза, эки келтегейинеҥ запятойлорло бӧлинер, темдектезе: Колхозтыҥ бухгалтери, јуудаҥ бу јуукта ла јанган фронтовик уул, Карабашка бичиктер сыйлап берген (Л. Кок.); Комсомол, коммунистический партияныҥ јаан болушчызы, кандый ла керекте озочыл болот; Талду ӧзӧктиҥ ичинде ат-нерелӱ алтай койчы, албатыныҥ чындык кызы ла јалчызы, шак мынайда сананып, шак мынайда чылаазын билбей иштеп туру (Б. Ук.); Jаш ӱйени, коммунизмниҥ келер ӧйдӧги строительдерин, ӱредерине ле коммунистический кӱӱн-санаалу эдип тазыктырарына партия, государство ада килемјизин јетирет.Ајару: Јайылбаган јӧмӧлтӧ текши адалгышты јартаза, чийӱчек ажыра бичилер, темдектезе: Агаш аразыныҥ чазы-мечиртке кайда јажынды болбогой? Тӱлкӱ-мекечи јокту уулга каанныҥ балазын кудалап берди (Чӧрч.); Слер, мында отурган улус, эмди келер отдых-воскресенде ончогор штурм-момышка келигер (Ј. Каинч.); Парторганизацияныҥ качызы комсоргко бӱгӱнги јаан ишти-воскресникти канайда ӧткурери керегинде чокумдап айдып берди (Э. Палк.); Эжердеҥ ӱредӱ аайынча, керек дезе космос-айлаткыш аайынча сураган болзо, ол эмеш те алаатыбай, билерин бу кыстарга айдып берер эди (А. Ад.); Андый коҥыстыҥ јаркыны сӱреен

Тыҥ учун, улустар оны шилдиҥ алдына отургузып, лампа-јарыткыш эдип турадылар (Газеттеҥ).

33 §. Јайылган јӧмӧлтӧлӧр ӧс адалгыштарды јартап, олордыҥ кийнинде турза, эки келтегейинеҥ запятойло бӧлинер темдектезе: Картыс, јабыс сынду, течпек кижи, эжиктеҥ талтаҥдап чыгала, эки тонныҥ јакшызын талдап кийеле, абрага озо чыгып, ортозына эптӱ отурала, эки будын чирей тееп алды (С. Сур.); Мыклай байдыҥ јалчызы Адыјок, кулагы укпас, сӧс айтпас кижи, улай ла иштенип јӱрет (Ч. Чунж.); Контораныҥ эжиги ачыларда, Jыргай Иванович, кыскачак сынду кижи, терлеген-бурлаган чыга конды (А. Ад.).

 

34§. Ӧс адалгыштарла айдылган јӧмӧлтӧлӧр јартадып турган адалгышла кубулткышта јӧпсинер болзо, эки јанынаҥ запятойло бӧлинер, темдектезе: Чокол Пайскан Карадаҥ уккан чӧрчӧктӧрин аказына, Петкеге, куучындайтан (Л. Кок.); Саламчыныҥ эмегени тыркырууш ӱниле ортон уулын, Аҥчыны, арбап турды (Л. Кок.); Мен Кара-Туу деп чыккан-ӧскӧн јериме келеле, јаш тужындагы нӧкӧриме, Бойдокко, кирдим ( (Е. Алекс); Керек-јоктыҥ адазы, јорыкчы, ӧскӧ јерге кӧчӧргӧ эски-саскы немелерин тажый берди (П. С. Сур.); Кызыл маанылу 6-чы гвардейский дивизияга кожулар черӱчилер тарткан эшелон 1943 јылдыҥ август айыныҥ баштапкы числолорында токтойтон јерине, Дмитриев-Льговскийге, једип келген. (П. Куч.); Ончолоры тереҥ уйкуда. Сок јаҥыс кижи, Керек-јок, бойыныҥ айлында уйуктап болбой јаткан (П. Куч.); Фермада иштеп турган уул, Эндирке, эртен тура бисти деремнеге јетире ойто абралу апарып салаачы болгон. ( С. Сур.).

35 §. Јайылган ла јайылбаган укташ јӧмӧлтӧлӧрдиҥ ортозында запятой тургузар, темдектезе: Ячейканыҥ качызы, азыйда Манјы байдыҥ јалчызы, гражданский јуу тушта Кызыл партизан, эмди колхозтыҥ председателиниҥ заместители, партийный јуунды орой эҥирде ӧткӱрди (А. Ад.); Вася, мениҥ агам, сениҥ таайыҥ, мени ӱредип аларга канча кирелӱ иштебеген дейдиҥ... (А. Рутько);

Ајару: јӧмӧлтӧлӧр мындый учуралдарда аҥыланбас:

1. Јӧмӧлтӧ лӧ јартадып турган сӧстӧр кубулткышта јӧпсинбезе, темдектезе: Бис олордыҥ кызы Марияла сӱрекей нак најылар эдис; Кичинек ороом јаар бура соголо, мен бистиҥ нӧкӧрис Дубининала тушташтым (В. Бонч-Бр.).

2. Јӧмӧлтӧ кижи нени эдип турганын, профессиязын кӧргӱзип турза, темдектезе: Карабашты литератураныҥ ӱредучизи Елена Васильевна деп сӱрекей јалакай уй кижи, школдыҥ стенгазединиҥ редакциязына кийдирип, общественный ишке таскадып та турза, је оныҥ ӱренижип калган кылык-јаҥы сӱрекей араай тӱзелип турган (Л. Кок.).

3. Ӧбӧгӧн, эмеген, ӧрӧкӧн, таайы, баатыр, оноҥ до ӧскӧ сӧстӧр јӧмӧлтӧлöр болуп, ӧс адалгыштарды јартаза, темдектезе: Тӧрт јашту Мерген Санат таайыныҥ чӧрчӧктӧрин угарга сӱрекей сӱӱйтен; Jетен јети талалу, алтан булуҥду ӧргӧӧниҥ ичинде Алтын-Туулай эмегени отурды («Алтын-Бизе»); Мундузак бичикти сӱрекей сӱӱп турганын Бектей ӧбӧгӧн јарадып, оны бичикке ӱредерге сананып отуратан (Ч. Чунж.).

4. Јӧмӧлтӧлӧр газеттердиҥ, журналдардыҥ, произведениелердиҥ, деремнелердиҥ, суулардыҥ, кӧлдӧрдиҥ аттарын кӧргӱссе, темдектезе: Михаил Юхманыҥ «јылдыстар кычырат» деген повезинде космонавт Николаев Андриянныҥ бала тужындагы јӱрӱми кӧрӱзилген; Нева сууда «Аврора» деп атту-чуулу крейсер туруп јат; Jайгыда Горно-Алтайск калада кӱрешчилердиҥ маргааны болор;

5. Јӧмӧлтӧлӧр укташ эмес болзо, темдектезе: Алтайда сад ӧскӱрер ишти Ленинский сыйдыҥ лауреады профессор М. А. Лисовенко баштаган; Калапту согушта Тӱндӱк талайдыҥ летчиги старший лейтенант Борис Сафронов јеҥӱчи болуп чыкты (С. Курз.).

 

Јайылган толтыраачыларда ла айалгаларда запятойды тургузары

 

36 §. Эрмектиҥ члендери јерин ле ӧйин кӧргӱзер айалгаларды чокумдаза, эки келтейинеҥ запятойло бӧлинер, темдектезе: јӱс будакту бай теректиҥ тӧзинде, јалбак таштыҥ ӱстинде, алты кулакту кара айгырдыҥ уйуктап јатканын кӧрӱп алды (Чӧрч.); Главный инженердиҥ  кабинединде, кӱнӱҥ ле кандый бир сурактыҥ аайын беш минут кире шӱӱжетен јерде, улустыҥ ӱни кӱлӱреп угулат (Ч. Айтм.); Ӱзнезиниҥ алтыгы јанында, алты беристе јерде, Мекишке ӧбӧгӧн, терлеген-бурлаган, алты адыс огородында агаш кӱрекле кар кӱреп турды (Ч. Чунж.) Ыраакта, кӱнниҥ калганчы чогынаҥ бажы ӧчӧмик кызарып турган кырдыҥ эдегинде, эҥирги куштыҥ «сы-ыйт», «сы-ыйт» эткени угулат (Л. Кок.); Бӱгӱн апарды (И. Шинж.); Бӱгӱн, бу јаҥы јылдыҥ тӱнинде, эки аҥ бригадазыныҥ ат-нерезин аданары учун тартыжып турган бригадада, јуун болор (А. Ад.); Бир кӱн, сентябрь айдыҥ экинчи јарымында, ӱредӱчи Эмил Эркешевна Арчынова бежинчи класстыҥ ӱренчиктерин агаш аразы јаар экскурсияга апарды (И. Шинж.); Бӱгӱн, бу јаҥы јылдыҥ тӱнинде, эки аҥчы оттыҥ куйунына тӧгӧлӧнип, јылкылардыҥ кыркырада киштегенин ле бышкырганын кажызы ла каран тыҥдагылап јатты (Б. Ук.); Бистиҥ деремнеде ол тушта телефон до, радио до јок болгон. 9 майда, айас, јылу кӱнде, јуу токтогоны керегинде солун табышты јуртсоветтиҥ элчизи экелген эди(А. Ад.); Эмди, наука ла техника јаан алтамдар эдип, улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ материальный ла культурный кемин бийиктедип турган ӧйдӧ, јашöскӱримге сӱӱген специальность алары — јаан учурлу сурак (Газеттеҥ); Бӱгӱн, 23 декабрьда, ӱч час эҥирде, ӱредӱчилердиҥ текши јууны болор.

 

37 §. Эрмектиҥ кандый бир членин јартап, оныла эмезе, ол эмезе, јартап айтса деген сӧстӧрдиҥ болужыла бириккен эрмектиҥ члендери ӱнле аҥыланат. Бичигенде, олорды запятойло бӧлиир, темдектезе: Томатта ол эмезе помидордо, кижиниҥ организмине керектӱ кӧп витаминдер бар; Jыртай Ивановичтиҥ ӱйи Jелечи, эмезе Елена Кармановна, ӧбӧгӧниниҥ кылык-јаҥын јакшы билетен учун, оноҥ эрмек сурабай, ого чаптык этпей, тууразында тым отурды (А. Ад.) «Витязь», јартап айтса, научный шиҥжӱ ӧткӱрер кереп, бойыныҥ баштапкы научный јоруктажын 1949 јылда Охотский талай јаар барганынаҥ баштаган.

Ајару: Эмезе, ол эмезе деген сӧтӧрдиҥ болужыла бириккен эрмектиҥ члендерин андый ок колбоочылар ажыра колболышкан укташ члендердеҥ ылгаар керек. Тӱҥдегер: Бежинчи класстыҥ ӱренчиктериниҥ 8 ӱренчиги, эмезе 33 проценти, «тӧрт» лӧ «бешке» ӱренип јат; Карган ӱй кижиге уулыла эмезе кызыла кӧрӱжерге болуп, тӱрмелердиҥ эжиктеги кыптарында канча частарга отурарга келижип туратан (В. Бонч-Бр.).

38 §. Кожулып айдылган члендер эрмекке анчадала, керек дезе, ол тоодо, темдектезе, олордыҥ ортозында деген сӧстӧрдиҥ болужыла биригип, ӱнле аҥыланат. Бичигенде, олорды запятойлорло бӧлиир, темдектезе Озогыда кижини, анчадала ӱй кижини, јабыс кӧргӧн феодально-патриархальный традициялар эмди јоголып калган; Кайыр меести эдектей турган Каскакту јурттыҥ балдары, анчадала Сорко ло оныҥ нӧкӧрлӧри, удабас кара баарчыктар учуп келер деп сӱӱнгилеп турды (И. Коч.); Врач А. Л. Щербакова калык-јонго, анчадала алтай улуска, кӧп јакшызын јетирген; Агаш аразынба јузун-јуур куштар, анчадала кӱӱк, талаҥ-келеҥ, тоорчык, јараш кожоҥдорын чӧйип ийдилер; Италияныҥ бир канча областьтарында, анчадала экономический јабыс ӧзӱмдӱ дегендеринде, кажы ла бежинчи бичик билбес (Газеттеҥ); КПСС-тиҥ XXIV съездинде кӧп ороондордоҥ, керек дезе Африканыҥ да ороондорынаҥ келген улус турушкан; Деремнениҥ ончо улузы, керек дезе каргандары да, бисти ӱйдешти; Тырмакту аҥдардыҥ бир кезеги, темдектезе айу, кышкыда ичегенинде уйуктап јат; Кезик агаштар, темдектезе мӧш, чиби, карагай, кышкыда да, јайгыда да јажыл ӧҥин кубултпайт; Кандый ла малды, ол тоодо сарлыкты да, тӧрӧӧр алдында сӱрекей кичеер керек (У. Сад.); Арткан партизандар, ол тоодо Степанов то, алдында матрос болгон Журав-левтыҥ шӱӱлтезин јараттылар (Генрих Гофман); Стенгазеттиҥ јанында Тошпок, Амыр, Василий, бир канча кыстар, олордыҥ ортозында Валя, газетти кычыргылап, каткырыжып турдылар.

Ајару: Кожулып айдылган члендерди бириктирген анчадала деп сӧсти тыҥыдаачы учурлу андый ок сӧстӧҥ ылгагар, темдектезе: Jе эмди кӧп улус, анчадала јашӧскӱрим, алтай байдыҥ чын учурын јетире оҥдогылабайт. Тайга јерде иштеген улуска анчадала энцифалитный салја каршузын јетирет.

 

39 §. Башка, ӧскӧ, коштой, ого ӱзеери деген улантыларла кожо айдылган толтыраачылар ӱнле аҥыланат. Бичигенде, олорды запятойло бӧлиир, темдектезе: Эркелей болуш сурап, бир канча кыйгырды, је ого, тӱндеги ӧчӧмик јаҥылгадаҥ башка, бир де тынду немениҥ кыйгызы угулбайт; Öскӱс-Уулдыҥ бу јерде јыгылганын, аткан кижидеҥ башка, билер кижи јок (П. Куч.); Интернатта, алтай балдардаҥ ӧскӧ, кӧп ӧскӱс орус балдар база бар болгон (Л. Кок.); Бу бичикти, менеҥ ӧскӧ, бир де кижи кычырбаган; Гражданский авиацияныҥ самолетторы, кӱнӱҥ ле он муҥдар тоолу улусты јетирип турганыла коштой, јурт хозяйствого керектӱ иштер бӱдӱредилер; Калганчы јылдарда балдар школдордо, текши ӱредӱни öткöниле, коштой, ишке база тазыгып јат; Оныла коштой, олордыҥ иштеринде јастыралар база бар; Бригаданыҥ кажы ла члени бойыныҥ эдетен ижин сӱрекей јакшы билер, ого ӱзеери, олордыҥ  кажызы ла нӧкорлӧриниҥ бӱдӱрип турган ижин база бӱдӱрер аргалу; Тӧрт часка јетире бичийтен ижим бар, ого ӱзеери, эки нӧкӧрлӧ туштажып, куунындажарга керек, олор бу ӧйдӧ келер болгон (В. Бонч-Бр.).

 

40 §. Болгой деген улантылу јайылган эреҥисле айдылган обороттор тӧс эдилгеле јаҥыс баштаачылу болзо, оныҥ кийнинде запятой тургузар, темдектезе: Мында, госпитальда, јаткан фронтовик нӧкӧрлӧри ого јӧп берердеҥ болгой, бойлорыныҥ да санааларыныҥ бажына чыгып болбой јадылар (Л. Кок.); Бӧрӱ эрмегин мынайда баштайт: «Ортобыста эп-јӧп тургузалы. Эмди бу јердиҥ малына табарардаҥ болгой, олор учун качан да согужарга белен, бӧрӱ сӧзимди берип турум» (И. Кр.); Улус курсак садардаҥ болгой, бойлоры куру (Л. Кок.); Слердиҥ тудуп јаткан газокамераарга кижидеҥ болгой, куш та батпас (Л. Кок.).

 

VII. ЈАЙЫЛГАН ТӰҤДЕШТИРӰЛЕРДЕ ЗАПЯТОЙДЫ ТУРГУЗАРЫ

 

Бӧлӱгештӱ јайылган тӱҥгдештирӱлер.

41 §. Ошкош деген бӧлӱгештӱ обороттор тӱҥдештирилген учур алынып, канайда? деп суракка каруу берзе, запятойло бӧлинер, темдектезе: Калбайчы эмеген, орой кӱски тӱнде јанып отурган кас ошкош, кайкылдап, кажатты ӧрӧ айлы јаар јанып браатты (Л. Кок.); Кӱнбадыштагы кыр, чамчазы јок улу јаан баатыр ошкош, айаҥ тӧжин кӱнниҥ јаркынына тудуп берген мызылдап турды (Чӧрч.); Кара-кӧк теҥериниҥ тӱбинде јаркынду јылдыстар мызылдажып, кӧп одулар ошкош, коштой-коштой тургулады (П. Куч.).

Ајару: Ошкош деген бӧлӱгештӱ тӱҥдештирӱлерде запятойды мындый учуралдарда тургуспас:

1. Олор јартаачы болзо, темдектезе: Урок божоордо, Урмат энезине серп ошкош бешти кӧргӱзерге секирип-секирип јӱгӱрди (А. Ер.); Jаан јалбак таштар ошкош жмыхла бистиҥ колхоз уйларын азырайт; Алтын ошкош арбалар сарбак сагалын барбайтып, тоорчык кожоҥын тыҥдагылайт; Ээр ошкош кертек тууныҥ бажына кӱн артыла берерде, тууныҥ кӧлӧткӧзи араай ӧҥӧлӧп, уй саайтан тебееге једип келди (Ч. Чунж.); Кӧҥкӧрӧ салып койгон казан ошкош таскыл тайганы эски јылдыҥ калганчы эҥири бӱркеп ийди (Б. Ук.); Туулу Ал-тайдыҥ согоон ошкош сӱӱри туулары, аржан-кутук ару суулары кажы ла кижиниҥ јӱрегин сӱӱндирет; Тура ошкош кургак куйга кирип алганына Алан ичинде сӱӱнип, ургун јаҥмырды, куйдыҥ эжигинде чичке јолло агып јаткан сурны узак кӧрӱп турды (Э. Палк.).

Адылу колболу айдылаачыла кожо айдылза, темдектезе: Кырлар дезе тазаарга једе берген тере ошкош (А. Демч.); Кыстыҥ эки качары кызыл марал ошкош эмтир; Камчы јайзаҥныҥ туйук кара сагалду, телбек јӱзи теертпек ошкош (И. Шод.).

3. Глагол-айдылаачыла кожо айдылза, темдектезе: Жамийланыҥ мындый капшууны ла бойына бӱдӱмчилӱзи Даниярды кайкадып ийди ошкош (Ч. Айтм.); Бакрас казанда чай чек ыштала берди ошкош (И. Шинж.). Коногым јууктап келген ошкош... Бир јерге отурып, эмеш амырап алаак, кару апшыйагым (Чӧрч.).

42 §. -чылап-чилеп деген бӧлӱгештӱ обороттор тӱҥдештирген учур алынып, эки келтегейинеҥ запятойло бӧлинер, темдектезе: Узун кыштыҥ учы јаар, малдыҥ кӱчи чыгып браатканын сезип ийген чилеп кенетийин калыҥ кар јаап, шуурып тура берген (Л. Кок.) Бис, тышкары артып калган улус, јакшынак јайгы эҥирдиҥ јаражын чочыдып ийбеске турган чылап, шымыранып куучындаштыбыс (В. Бонч-Бр.); Бастыра нервтерди учтары канныҥ тамырларыныҥ ич јанындагы сӱрекей оок балтыр учуктарга, электрический эмиктер чилеп, келип, биригип јат; Мен кушкаштыҥ јанына базып келеримде, ол, бака саска калыган чылап, суу јаар калып ийди (В. Бианки); Топшуурдыҥ кылдары, тӱс акла аккан суучак чылап, табылу ойноп, араай јымырайт (Ч. Айтм.).

Ајару: Чылады (чиледи), чылаган (чилеген) деген сӧстӧр айдылаачыла кожо айдылза, запятой тургуспас, темдектезе: Тышкары уй мӧӧрӧгӧн чиледи; кӧзнӧктиҥ алдыла неме элбес эткен чиледи.

 

2. Улантылу јайылган тӱҥдештирӱлер.

 

43 §. Кӧрӧ деген улантыла кожо айдылган тӱҥдештирӱ учурлу толтыраачылар ӱнле аҥыланып јат. Бичигенде, олорды эки келтегейинеҥ запятойло бӧлиир, темдектезе: Jиит кижиге кӧрӧ, карган кижиге калория деп неме ас керек, онызы карган кижиниҥ физический эрчими уйадап турганыла колбулу; Уй саачылар,, алдындагы јылдагызына кӧрӧ, калганчы јылдарда кажы ла саар уйдаҥ сӱт саайтан планын чик-јок ажыра бӱдӱрген; Карабаш, ӧскӧ балдарга кӧрӧ, орус тилге јакшы ӱрене берген учун, оноҥ кӧп балдар болуш сурап туратан (Л. Кок.); Jанчыктыҥ черӱдеҥ јанып келгени нениҥ де учун, ӧскӧ улуска кӧрӧ, јаан табышту болгон (Э. Палк.).

 

3. Гандый-гендий деп кожулталу эреҥистерле айдылган тӱҥдештирӱлер.

 

44 §. -Гандый деп кожулталу эреҥистерле айдылган тӱҥдештирӱлер тӧс эдилгеле јаҥыс баштаачылу болзо, эмезе кажызы ла алдынаҥ да баштаачылу болзо, запятойды олордыҥ кийнинде тургузар, темектезе: Олор экӱ буттарына корголјын буулап алгандый, бийик бозогоны уур алтап чыгала, эки башка ачылатан эжиктӱ јабызак айыл јаар бастылар (П. Куч.); Правоныҥ ӱредӱчизи бойыныҥ кӧзине бӱтпей тургандый, протоколды база катап баштапкызынаҥ ала учына чыгара кычырды (П. Куч.); Кызу темирдий јаркындалган кӱн бойыныҥ эртен ойто келерин керелеп тургандый, јукачак булутты кызыл-сары будукла будып ийди (П. Куч.); Бӱрлери јаҥы ла јарыларга болчойып келген чагал кайыҥдар колдорыла бек тудуныжып алгандый, јаҥыс аай јайканыжып турдылар (П. Куч.); Кӧзнӧктиҥ алдында турган кайын мӱргӱп тургандый, јерге јабыс эҥилип турды (Л. Кок.); Таандар сооксынгылап тургандый, борозданыҥ ичиле табыш јок баскылап, салдачы келиндердиҥ ижин кӧрӱп јӱрген чилеп, ээчий баскылап турат (Л. Кок.); Бу ла ок ӧйдӧ капчалдыҥ ары јанынаҥ ай качажып тургандый, араай карап ийди (Л. Кок.); Койлор кенетийин ортозына теҥеридеҥ таил тушкендий, эки башка бӧлинип, јара согулала, ойто бириге бергиледи (П. Куч.); Кааза айылдыҥ эжиги такталып калган карга јыжыларда, кар кӱскиде арып калган сыгын эткендий, чӧйӧ тартып, кыјырай берди (П. Куч.); Jаҥы јӱрӱм јаш агашка бӱр јайылгандый, јаш ӧлӧҥдӧ чечектер ӧскӧндий, там ла јаранып турды (Ч. Чунж.).

Ајару: -Гандый деп кожулталу эреҥистерле айдылган тӱҥдештирӱлер мындый учуралда запятойло бӧлинбес:

1. Jартаачы болуп, јартадып турган сӧстиҥ алдында турза, темдектезе: Теҥери јарылгандый кӱзӱрт болды, тайга оодылгандый табыш угулды; Бу эбире турган темирдий јылым тайгаларды, эмди ле эҥперилип тӱжерге тургандый мӧҥкӱлерди кӧрӧрис деп, олор сананды не? (А. Ад.).

2. Айдылаачы болзо, темдектезе: Ыраакта, кырлардыҥ ары јанында, тымык јалкын јалтылдайт, ол анда ойноп тургандый болды (Э. Палк.); Ол јанында, Аза-Jалаҥда, Кӱјейдиҥ айлыныҥ тӱнӱгинеҥ алтын ӧҥдӱ чедиргендер чӧйилип чыгала, јылдыстарла эзендежип тургандый болды (П. Куч.); А шуурган дезе там ла казырланып, бий сыгыруун сыгырып, бисти базарга тургандый болды (С. Сур.); Эртен турагы кӱн куу туман ажыра кызарып, соокты там ла тыҥыдып тургандый (Э. Палк.); Вася, аказына кӧрӧ, тӧп шыраҥкай уулчак болгодый.

3. Айдылаачыла коштой турза, темдектезе: Коштойында койылып ӧскӧн кӧк баргаалардыҥ ортозында кушкаштар ӱн алыжып, айас, кааҥ кӱндерди чӱмдеп тургандый чуркуражат; Оныҥ алдында кӱнбадыш јаар, мӧҥӱн чилеп, суркуражып агып јаткан суулар, чаҥкыр тӱдӱнле тартылып калган кӧпӧгӧш туулар бойыныҥ јаражыла оны кайкадарга тур­гандый кӧрӱне берди (Л. Кок.); Аркада јузӱн-јӱӱр куштар кӱн айазып баратканына сӱӱнип тургандый кожоҥдошкылайт.

 

4. -Дый-дий деп кожулталу тӱҥдештирӱлерде запятойдьҥ турары

 

45 §. -Дый дий деп кожулталарлу јайылган тӱҥдештирӱлер кийнинде турган сӧслӧ эдилгениҥ бир аай темдегин кӧргӱссе, олордыҥ ортозында запятой тургузылар, темдектезе: Бистиҥ алдыста суу баланыҥ табынча эрмегиндий, јакыс аай шӱлӱреп, шоркырап агат (С. Сур.); Эмди јурттыҥ јанындагы межелик бастыра туулардый, тым турды (К. Тӧлӧс.); Jалаҥдарда кыраларга тӧккӧн чокчок-чокчок ӧтӧктӧр тоозы јок кара койлордый, быјырайып кӧрӱнет (А. Ад.).

Ајару: -Дый -дий деп кожулталу тӱҥдештирулерде запятойды мыядый учуралдарда тургуспас:

1. -Дый -дий деп кожулталу тӱҥдештирӱлер кийнинде турган сӧслӧ эдилгениҥ темдегин башка-башка јанынаҥ кӧргӱссе, олордыҥ ортозында запятой тургуспас, темдектезе: Кичӱ болчок кужычак мергедеген тащтый тӧмӧн тӱжӱп клееделе, јылым ташка једип ле јӱреле, канадын тӱзедип, ойто ӧрӧ чыгат (П. Куч.).

2. Эдилгениҥ ӧдӧтӧн аайын кӧргӱзип, айдылаачыла коштой турза, темдектезе: Казыр каргааныҥ тырмактарына боро кушкаштый илинген јадыҥ (П. Куч.); Jараш бӱткен Арбачы јаш ӧлӧҥдий чалдыгып јӱрди (П. Куч.); Бастыра байы сууга соктырган талдый калтырашты (П. Куч.).

3. Јарталгышты јартаза, темдектезе: Тарыскадый ээлгир, саҥыстый јапшынчак тилиле оны-мыны куучындап, агын-кӧгин каткырып, мени кӱйбӱртип турганын.

4. Јартаачы болзо, темдектезе: Сол јанында јараш чечектерле чӱмделген баалу кебистий меес јатты (П. Куч.); Алдыбысла тилип койгон кайыштый јол чӧйиле бертир; Мен тизилип, калган бороҥоттый виноградты ӱзӱп аларга санандым; Коо кырлаҥ тумчукту, кош аркадый кирбиктӱ, чара айактый кӧстӱ, чаал терек сынду бир баатыр келбей кайтты (Чӧрч.); Jажыл јалаҥ ӱстинде ак ортолыктый койлор јылыжат.

5. Айдылаачы болзо, темдектезе: Эбире кӧрзӧбис: ар-бӱткен омок немедий; Аднайдыҥ эмегени јаантайын оорудаҥ чыкпай турган кижидий (С. Сур.); Шиҥе эмди Аланга ӧскӧ кыстый кӧрӱнди. (Э. Палк.)

 

VIII. -ГАН -ГЕН КОЖУЛТАЛУ ЈАЙЫЛГАН ЭРЕҤИСТЕРДЕ ЗАПЯТОЙ ТУРГУЗАРЫ

 

Тӱрк тилдерде, ол тоодо алтай да тилде, эрмектиҥ токтой тӱжер темдектери јартаачы ла јартадып турган сӧстӧр бойыныҥ јериле солыньш турганынаҥ камаанду.

 

46 §. -Ган -ген деп кожулталу эреҥисле айдылган, бойы баштаачылу јайылган член јартадып турган сӧстиҥ кийнинде турза, эки келтегейинеҥ запятойло бӧлинер, темдектезе: Агаштагы кӧрӱк, јаагы борбойып калган, бисти ајыктап турган; Бийик сынду, тестек бӱдӱмду, јелбер кабакту, казыр кеберлӱ, је јалакай кӧстӧрлӱ Селешев, чала кирлене берген ак чамчазынаҥ ӧмӱри ачылып калган, орында такталанып алган отурды; Тӱлкӱ, тумчугы сӱӱрейип калган, нени де кӧруп отурды. Тӱҥдештиригер: Агашта јаагы борбойып калган кӧрӱк бисти ајыктап турды; Тумчугы сӱӱрейип калган тӱлкӱ нени де кӧрӱп отурды.

47 §. -Ган- -ген деп кожулталу эреҥисле айдылган јайылган ла јайылбаган члендер тӧс эдилгеле бир баштаачылу бололо, јартадып турган сӧстиҥ кийнинде турза, эки келтегейинеҥ  запятойло бӧлинер, темдектезе: Кара, соокко корбойо тоҥуп калган, Байрамканыҥ кожоҥын узак тыҥдап турды (Л. Кок.); Арина, ончо ло балдарын ээчидип алган, маалазында иштенип јат (Л. Кок.): јокту Туујы, терлеген-јобогон, Байкара тайгазына једип келди (Ч. Чунж.); Тӱҥдештиригер: Соокко корбойо тоҥуп калган Кара Байрамканыҥ кожоҥын узак тыҥдап клеетти (Л. Кок.); Ончо ло балдарын ээчидип алган Арина маалазында иштенип јат, Терлеген-јобогон јокту Туујы Байкара тайгазына једип келди.

Ајару: -Ган деп кожулталу эреҥисле айдылган јайылган член айалга болуп, айдылаачыла коштой турза, запятойло бӧлинбес, темдектезе: Улустар мылтыктарын кучактангылап алган ӱргӱлеп отурдылар (Л. Кок.); Уулчактар чочколорын сууныҥ ол јанына ак јерге токунадып салала, тӱжине ойногондорынаҥ коркушту арып, айлына аштап калган келгендер (Л. Кок.); Ол неге де тыҥ санааркап калган отурды; Jас келгенин керелеп, теҥери айазып, чаҥкырайып та турган болзо, је агаштар карла бӱркелип калган турды (М. Пришв.); Јокту Туујы Байкара тайгазына терлеген-јобогон једип келди (Ч. Чунж.).

 

IX. КИРИШ СӦСТӦРДӦ, КИРИШ СӦСКОЛБУЛАРДА ЛА КИРИШ ЭРМЕКТЕРДЕ ТОКТОЙ ТӰЖЕР ТЕМДЕКТЕР

 

48 §. Кириш сӧстӧргӧ лӧ кириш сӧсколбуларга мындый сӧстӧр кирижип јат, темдектезе: байла, карын, айса, айса болзо, блааш јок, алаҥзу јок, чын, чындап та, јарт ла, ырыс болуп, мениҥ ырызыма, айдарда, баштапкызында, экинчизинде, бир јанынаҥ, экинчи јанынаҥ, темдектезе, акыр, бот, јартап айтса, оныҥ айтканыла болзо ло о. ӧ.

 

49 §. Кириш сӧстӧр лӧ кириш сӧсколбулар эрмектиҥ бажында турза, олордыҥ кийнинде запятой тургузар, темдектезе: Jарт ла, энем ле Орозмат мениҥ акаларым керегинде куучындашкылап турган болор (Ч. Айтм.); Чындап та, мен канду јууларда арыгам, чылагам, алтайымныҥ сындарына чыгып, ару кейге соктырып, аржан сууларга јундурып алзам кайдар... (И. Шод.); Кыс мениҥ  сурагыма кыҥыс та этпеди. Айдарда, мен оноҥ озолойло, машинамла јолды кечире туруп алдым (Ч. Айтм.); Айса, ол кичинек турналар слердеҥ коркыйла, ӧлгӧн болор бо? (И. Коч.); Айса, керек табыш јогынаҥ ӧдӧ берер эди, је бу ӧйдӧ Толуштыҥ эјези нени де сурап, кирип келген эмтир (С. Сур.); Айла, ол јыл, ӧскӧ јылдарга кӧрӧ, јымжак болгон деп айдарга керек (Ч. Айтм.); Турлуга айу келип, уйларды шакпырадып туру деген. Анайдарда, колхозтыҥ председатели ол айуны атсын деп, Аднай ӧбӧгӧнди айбылаган (С. Сур.); Шапыйттыҥ ӧлӧҥди јаҥы эп-сӱмеле обоолойтон деген шӱӱлтези биске коркушту јарады. Айдарда, оны бӱгӱнги јуунда шӱӱжип кӧрӧр керек; Эҥ јараш неме ол јӱрӱм! Оноҥ јакшы, оноҥ јараш немени мен билбезим. Айдарда, бистиҥ канайып та ӧткӱрген кӱнибис эҥ jакшы јӱрӱм (К. Тӧлӧс.); Мени удабас черӱге алар. Айса болзо, мен мынайып гранда тӱниле турарым (И. Шинж.); Байла, Шуну эзен болбой кайтсын (Чӧрч.); Геологтыҥ айтканыла болзо, бу јерде ртуть, таш кӧмӱр, алтын бар; Айдыҥ-кӱнниҥ айалгазын шиҥдеер метеорологический станциялардыҥ јетирӱлериле болзо, быјыл тыҥ јалкынду ла кӱкӱрттӱ јыл болор аайлу; Ырыс болуп, абраныҥ кийниндеги тегелиги јолдыҥ кырында карагай тӧҥӧшкӧ тӱртӱлеле, токтоп  калды (П. Куч.); Санайдыҥ санаазыла болзо, оны, ӱч кижи кучактап албас јоон томыл тытты, бир де јылга томырып болбозыҥ (С. Сур.); Jартын айтса, мен агаш аразы јаар јаҥыскан барарынаҥ коркып туратам; Чынын айтса, Карабаштыҥ ал-санаазында бойыныҥ бир јылга санап калган јери, энези ле кырындажы болгон (Л. Кок.); Акыр, мен оныҥ билгирин ченеп кӧрӧргӧ бир канча уур јакылталар берип кӧрӧйин (Чӧрч.); Акыр, ол Элик-Баш мени нениҥ учун атты не? (П. Куч.); Акыр, уксусту суула костюмды чыктыдып ййейин, ӧҥи кире берер (Л. Кок.); Акыр, сен, јаш кижи, озолобой, озо јаан улус нени айдарын эмеш угуп отур; Акыр, аттыҥ јолы айланчык, эрдиҥ јолы эбирилчик, база бир тушта ол меге туштаар болбой (Ч. Чунж.); Акыр, бис узак отурып калган болбойыс кабинетте. Алтынчы ла јолчы бисти сакып отурган болор; Бот, кеен Алтайдыҥ эжиги кенетийин олорго кӧрӱнди (П. Куч.); Мен слерге јер-телекейде айалга керегинде куучындап бердим. Бот, эмди бойыгар сананып кӧрӱгер.

 

50 §. Кириш сӧстӧр лӧ кириш сӧсколбулар эрмектиҥ ичинде болзо, эки јанынаҥ запятойло бӧлинер, темдектезе: Барган јуртын чачала, тений берген деп уккам, карын, слер билер болбойыгыр (Л. Кок.); Кӱскиде школго келзе, балдар Байрамды, байла, кандый јалтанбас уул дешкилеер (А. Ер.); Ол кижи, јарт ла, биске ӱредӱчи болуп келген; Ачым уул бойы билер кижи, агазын, байла, ундыбас болбой (Ч. Чунж.); Москва јаар экскурсияга барзабыс, баштапкызында, Ленинниҥ мавзолейинде болорыс, экинчизинде, музейлерди кӧрӧрис; Jантык-Курттыҥ јааназы, чындап айтса, бу калганчы ӧйлӧрдӧ чек уйадай берген јӱрди (К. Тӧлӧс.); Слердиҥ, кудайга баш, келгенигер јакшы; Куда-ай, нӧкӧр Мундусов, бис, јаан болзо, јаҥыс уйга ӧлӧҥ эттис не. је оноҥ башка не? (К. Тӧлӧс); Бу роман аайынча, мен бодозом, кычыраачыларла конференция ӧткӱрер керек.

 

51 §. Кийдирилген конструкциялар эки келтегейинеҥ скобкаларла, тиреле ол эмезе запятойлор бӧлинет, темдектезе: Кандый сурак, кулак нени укпас, кӧс нени кӧрбӧс, уккай ла (Ч. Чунж.).

 

X. КЫЧЫРУ СÖСТÖЛӰ ЭРМЕКТЕРДЕ ЗАПЯТОЙ ТУРГУЗАРЫ

 

52 §. Кычыру сӧс эрмектиҥ бажында турала, тыҥ ӱнле айдылбаза, оныҥ кийнинде запятой тургузар, темдектезе: «Эје, бис экӱ келдибис» деп, Алан бозогоны алтай баскан бойынча айтты (Э. Палк.); Jаҥыс бӱткен уулыбыс, јылаҥаш јоктуныҥ балазыла јажына јуртаарга сананба! (П. Куч.); Адам, алты балагар бала болордо, јаҥыс мен сурас болдым ба? («Малчы-Мерген»); Комудап јӱрген Аҥчы, бери ук: мениҥ ийделӱ табаруумнаҥ јайзаҥныҥ јаҥы јажына јоголды (П. Куч.); Ай канатту шоҥкорым, кайда учуп барадырыҥ? (Кожоҥ).

 

53 §. Кычыру сӧс эрмектиҥ ортозында болзо, эки келтегейинеҥ запятойло бӧлинер, темдектезе: Кӧрзӧҥ, Адучы, бистиҥ Мыйыс ол баарчыкты тударга јат (В. Качк.); Бу сенле, Алтын-Кӧл, калганчы тушташ эмес, билип ал (П. Куч.); Тодылдай уулчактыьт кийнинеҥ узун комургайлу барды: «Сен, шогым, бого јортуп јӱрген немеҥ не? Акыр, айылга јанарыҥ» (К. Тӧлӧс); Тайгазынаҥ тапканын талайына чӧктӧйтбн деген, оныҥ бирузи сен, кӧӧркий, тайгадаҥ тапканыҥды Таабы агаҥа берер болбойыҥ (Ч. Чунж.).

 

54 §. Кычыру сӧс эрмектиҥ  учында болзо, оныҥ алдында запятой тургузылар, темдектезе: Большевиктердиҥ ийделӱ колдоры бектеп тутты сени, Чемал (П. Куч.);   Тузаҥ биске јеткен учун, алкыш болзын, Алтын-Кӧл (П. Куч.); Мен олордыҥ колына кирбезим, мени тут, Тӱрген-Суу!  (П. Куч.); Слердиҥ эткен ижигер бу јиген бир болчок этке турбас. Ары кедери туругар, кулугурлар (Ч. Чунж.); Jолоор јарык, ырысту болзын, балдар!; Сен јаантайын бери келер болуп, не амтажый бергеҥ, уул? (Ч. Айтм.)

 

55 §. Кеҥиткен кычыру сӧстӧрди бӧлиген члендер эки јандап запятойло бӧлинер, темдектезе: Албатыны ӧлӱмнеҥ айрыган, тӧрӧлиҥ кайда, улу баатыр?

 

XI. КЫЙГЫЛУЛАРЛУ ЭРМЕКТЕРДЕ ЗАПЯТОЙ ТУРГУЗАРЫ  

 

56 §. Кыйгылудар эрмектиҥ бажында турала, тыҥ ӱнле айдылбаза, оныҥ кийнинде запятой тургузылар, темдектезе: Эх, агаштар, не унчукпайдыгар? (П. Куч.); Э-э, тӧрöл Алтайым, кӧп јылдарга мен сени јеҥил будымла тепсеп јӱрӱм  (П. Куч.); Ой, Каран! Оттордыҥ јаражын, јаражын! (Л. Кок.); Эх, Алтайымныҥ јӱк саҥыдын да болзо чайнап алар кӱӱним келип јат!; Ой, слердиҥ кайучылдарыгар кӧс јок болбой! Аттарыныҥ јалдарын ла ширтегилеп, јанымнаҥ ӧдӧ јорткылай бергиледи (А. Ер.); Э калак, суу деп неме база јок туру не! (Л. Кок.); «Чалта-а, балам бичикчи турбай! Сен качан бичикчи болуп калган?» деп, эмеген ле ӧбӧгӧн сӱӱнип кайкашты (А. Ер.); Эх, кайран јаш тужыс ӧтти!; Э-э јайла, јокту Арбачы! Кыйынду јерге кирген эмтириҥ! (П. Куч.); Баш ла бол, бу уул бого канайып келген? (А. Ер.); Калак, чанакты тыҥ секзелтпей јорт (Л. Кок.); Батаа, сениҥ тенегиҥди!

Ајару: Кыйгылуларды тыҥыдаачы бӧлӱгештердеҥ ылгаар керек. Тыҥыдаачы бӧлӱгештер, кыйгылуларга кӧрӧ, токтоду ӱнле бӧлинбей јат. Тӱҥдегер: О, менле не болзын! бака бапылдады. — Jарык кӱнди кӧрбӧй, иштенип јӱрген слердий. тенек неме эмезим (И. Коч.) — О Куба! Уулдарыҥла јайым учун эрчимдӱ туруштыҥ (А. Сар.); О Волга! Кӧп јылдар ӧткӧн кийнинде, мен катан сеге уткуулым экелдим (Н. Некр.); О Алтай! Мен кичинек болгом, кӱзӱҥи чечектерди шыкырада тееп, јӱгӱрип јӱргем (П. Сам.).

 

57 §. Кыйгылулар эрмектиҥ учында турза, запятойды кыйгылулардыҥ алдында тургузар, темдектезе: Бу кижи јастыра куучын айдып ийбезин, калак.

 

XII. ЭЙЕ, ЈЕ, ЈОК ДЕГЕН СӦС-ЭРМЕКТЕР ЗАПЯТОЙЛО БӦЛИНЕРИ

 

58 §. Јаратканын кӧргӱзетен эйе, је ле јӧпсинбегенин кӧрӱзетен јок деген сӧс-эрмектер тыҥ ӱнле айдылбаза, олордыҥ кийнинде запятой тургузылар, темдектезе: Эйе, ол мениҥ эҥ ле јуук нӧкӧрим; Алтайдыҥ мӧҥкӱлӱ тайгаларында болдыҥ ба? Эйе, болдым; јок, апшыйак, јастырбагар, аҥ-куштыҥ ээзи бар, ол государство (А. Ер.); Jок, турналар кайда да барбаган, мында ла ӧлöҥниҥ ортозында јажынган болор (И. Коч.); Jок, сеге тӱҥейди кӧрбӧдим, эмди де сенеҥ кӧрӧрим кӧп (И. Коч.);

Чопош-Бажы деген јер бу ба?

Эйе, бу. Слер Чопош-Бажында болдоор бо?

— Јок, баштапкы ла баратканым бу.

Бу ишти бӱдӱрип сал.

Је, бӱдӱрип койорым.

 

Ајару јок деген сӧс-эрмекти јок деген айдылаачыдаҥ ылгаар керек, тӱҥдештиригер:

а) Јок, эртен бис бери келбезибис. Айылда бир де кижи јок.

б) Је деген сӧс-эрмекти удурлажаачы, је деген колбоочыдаҥ ылгаар керек, темдектезе: Jе, слердиҥ айткан сӧзигердеҥ чыкпай јӱрейин; Jе тӱн ортозы ӧтпӧди, јаҥардыҥ кирбиги тийишти (П. Куч.).

 

ЗАПЯТОЙЛУ ТОЧКА

 

59 §. Колболу эрмектиҥ бӧлӱктери тыҥ кеҥидилген, ичинде запятойлу, учуры јанынаҥ тыҥ колболышпаган болзо, олор бой-бойынаҥ запятойлу точкала бӧлинер, темдектезе: Айылдар карара содойыжып, ончозы уйуктап калгандый;- айылдардыҥ јанында јаантайын кепшенип јаткан уйлар да кӧрӱнбейт, чуркуражып, кижиге удура келетен ийттер де угулбайт. (Л. Кок.) Волга чаҥкырзымак ӧҥлӧ туку тӧмӧн тумантып јатты; балыкчылардыҥ кемелери, кара точкалар чылап, оныҥ ӱстинде кайкалайт. (А. Рутько) Jажын-чакка ӧҥи оҥбос јажыл-кара мӧш аркалар баатыр туулардыҥ маҥдык-торко тоны болуп, ӧҥжӱк јаттылар; ӧткӧн јайдыҥ ончо јажылы, јылузы, ийдези олордо арткандый кӧрӱнет. (Э. Палк.) Jаҥы јӱрӱм Аринага јолдорын ачып берген; јирме јети јашту, јурумге омок Арина оныҥ јадын-јӱрӱми ончо улустыҥ јӱрӱминдий ырысту, јеҥил болорына кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱп турган. (Л. Кок.)

 

60 §. Запятойлу, учуры јанынаҥ јуук эрмектердеҥ тоололгон ӱнле биригип бӱткен колболу эрмектиҥ бӧлӱктери бой-бойлорынаҥ запятойлу точкала бӧлинер, темдектезе: Агаш аразыныҥ аҥ-куштарында бойлорыныҥ этажтары бар: чычкандар тазыл алдында ичегендӱ; тоорчыктый јӱзӱн-јӱӱр оок куштар уйазын јерде јазайт; бечиртке јырааларда уйалайт; кӧҥдӧйдӧ уйа јазаар куштар: кӧктӧш, томуртка уйаларын оноҥ бийикте јазайдылар. (М. Пришв.) Агаштар бой-бойына шыжыраныжып баштады: ак кайыҥ база ак кайыҥла ыраагынаҥ шымыраныжат; јажыл јаш аспак акка чыгып; будактарыла јаҥып, база андый ок аспакты бойына кычырат; јодро јодрого јайылган бӱрлӱ будагын сунат. (М. Пришв.). Керек мынайда башталган: эртен тура Карабаш карындажыла экӱ колхозтыҥ јети балалу чочкозын кабырып барала, јаратта тӱжине ле кожо ойногон; оноҥ, качан ажанатан ӧй јууктап келерде, олор той балкаштаҥ јaзаган ойынчыктарын кажатка јажырып салала, тӱжине ойногондрынаҥ коркушту арып, айлына аштап калган келгендер (Л. Кок.).

 

61 §. Берилген план бир канча бӧлӱктерге ооктолгон бололо, кажы ла бӧлӱктиҥ ичинде запятойлор бар болзо, андый учуралдарда запятойлу точкалар тургузылар, темдектезе:

1. А. М. Горькийдиҥ «Бала тужы» деп повезинеҥ алынган ӱзӱкке план тургузыгар.

П. Берилген планла тузаланып, Каширин таадактык характеристиказын тургузыгар:

1. Таадактык тыш кебери.

2. Оныҥ озогы јӱрӱми.

3. Каширинниҥ јакшы кылык-јаҥдары:

а) сагыштузы, сӱмелӱзи, улусты јакшы билери;

б) иштеҥкейи;

в) јарамзышты, јылбыҥдашты, копты сӱӱбес болгоны.

4. Јарабас кылык-јаҥдары:

а) ачабы, байыырга амадап турганы;

б) казыры;

в) улусты сӱӱбей, олорго бӱтпей турганы.

 

ЭКИ ТОЧКА

 

Эрмектерде эки точканыҥ турары

62 §. Бириктиреечи сӧс укташ члендердеҥ озо турза, укташ члендердиҥ алдында эки точка тургузылар, темдектезе: Ол бӱдӱрген иштери учун байлардаҥ алатан јалы: ичип-јигеннеҥ арткан куруттыҥ, быштактыҥ оодыгы, ӧлгӧн малдыҥ ол эмезе малдыҥ, уйдыҥ ара чыккан балазыныҥ эди (П. Куч.); Jас кайда ла: кӧгӱсте, сӧзисте, кӧгӱсте толгон сызыста, ырыста (П. Сам.); Кызылдарла кожо барган јайлуныҥ улустары: Кумдус, Октош, Октай, Санал, јулдай, оноҥ до ӧскӧлӧри јанбагандар; Калганчы ӧйлӧрдӧ бичиктер чыгарар издательство алтай тилле кӧп литература: учебниктер, куучындар, ӱлгерлер, повестьтер кепке базып чыгарды.

Кезик учуралдарда укташ члендер айдылаачыныҥ кийнинде де турар аргалу, темдектезе: јаан изӱ айдыҥ баштапкы кӱндери деремнениҥ балдарына јакшынак сыйлар экелди: кызылгат, уй јиилек, јер јиилек ле казылган (Л. Кок.); Куш тудаачы кижиниҥ шӱӱнине јӱзӱн-башка куштар тӱшти: каргаалар, кӱӱлелер, баарчыктар; Изӱ эзинле кожо јӱзӱн-башка јыттар јытанды: јылу сӱттиҥ, ӧтӧктиҥ, одеколонныҥ, јараш јытту самынныҥ ла кайнаткан эттиҥ (А. Ад.); Бу ӧйдӧ бастыра телекей тынданып, биске удура учуп келеткендий: кырлар да, јалаҥдар да, агаштар да!.. (Ч. Айтм.). Эмди кайда да јӱрзен: городто бо айла јуртта ба, сеге сӱре јакшынак, кеен кийимдӱ; бичикчи, јалакай, иштеҥкей алтай уулдар ла кыстар туштажып турат (А. Ад.).

 

63 §. Официальный документтерде, научный ла научно-популярный литературада эрмектиҥ члендери бириктиреечи сӧзи јогынаҥ тоололып баратаны озолодо јарт болзо, эки  точка тургузылар, темдектезе: Jиит строительдердиҥ  јууны темдектеди:

1. Эл Курултайдыҥ XXIV съездиниҥ јӧптӧриҥ јӱрӱмде кыйалта јокток бӱдӱрер.

2. Jиитердиҥ комитеди строительдердиҥ ортозында мӧрӧйди јарандырар.

3. Тудуп турган объекттерди ӧйинде табыштырар.

 

64 §. Колбоочызы јок колболу эрмектердиҥ экинчи бӧлӱги баштапкы бӧлӱгиҥ учурын јартап турза, эки точка тургузылар, темдектезе: Тарынныҥ энези тогус јылга чек карып калган: чачы јукарып, буурайган, эки саамайы эчкиниҥ сагалындый чек апагаш, эки тулуҥы чычкандардыҥ куйругындый... (Э. Палк.); Тянъ-Шаньныҥ кыжы кату: карлу јотконду, тууларда кӧчкӧлӧр дӧ болуп турар (Ч. Айтм.)"; Ончолорынык шӱӱлтези бир болгон: Каранныҥ Кӧзине сӱрекей уур ла јаҥы операция эдер керек (Л. Кок.); Эскадрондордыҥ командирлериниҥ ого јетиргениле болзо, кӧп аттар јолдо арткан, ондор тоолу улус кандый да саҥ башка оорула оорыгылап јат: базып ла браадала, талымзырап, тумчуктарынаҥ кан агар (Б. Ук.); Эмди Шикеге Алан былтыргызынаҥ чек ӧскӧлӧнип калгандый кӧрӱнет: ол кандый да соок бӱдӱмдӱ, байла, нени де тереҥ сананып јӱретен болор (Э. Палк.); Ончо Алтай сары-чоокыр јатты: туулардыҥ баш-тары јал мӧккӱлериле јалтыражып, корумду тас бойлоры ак-буурыл турдылар (Э. Палк.);

 

65 §. Колбоочызы јок колболу эрмектердиҥ экинчи бӧлӱги баштапкы бӧлӱгиниҥ шылтагын кӧргӱссе, эки точка тургузылар, темдектезе: Чалканныҥ ортозына јажынарын мен чек сӱӱбейтем: чалканла чаккан јер јаантайын тиже беретен (И. Шинж.); Карабаш кайдаар да барар аргазы јок ондо кышкы ӧдӱк јок (Л. Кок.); «Эр кижи тумчук јибейтен: аҥдап јӱрзе, ады бышкырар» деп, јаан улус айдыжатан; Эски эки этаж тура там ла эскирип ӱрелет, јаҥыдаҥ печкелерин салар, јабынтызын јабар керек: јаҥмырлу кӱндерде экинчи этажтагы кыптардаҥ суу ӧткӱре агып јадатан (А. Рутько.); Шунуныҥ мергедеп ийген шилизи танкка тийбеген, экинчизин аларга јетпеди: танк сыраҥай ла оныҥ ӱстине келди (Л. Кок.); Нӧкӧриҥе јажытту нени-нени айдарга турган болзоҥ, оныҥ кулагына шымыранба: эбире отурган улус сен олорды јамандап туруҥ деп, ӧӧркӧӧрдӧҥ маат јок; Машинаныҥ моторы там ла тӱрген тыркырада согулып, тыҥызынып келди, је оноҥ машинаныҥ тӱрген баратканы јок болды: бийик боочы башталды. (П. Куч.)

 

66 §. Колбоочызы јок колболу эрмекте баштапкы бӧлӱктиҥ глагол-айдылаачызы оноҥ ары база эрмек болорын кӧргӱссе, эки точка тургузылар, темдектезе: Кайа кӧрзӧм: бу ла јаныста, алты-јети алтамда, бир кара неме туру (С. Сур.); Комудап јӱрген Аҥчы, ук: мениҥ ийделӱ табаруумнаҥ јайзаҥныҥ јаҥы јажына јоголды, байлардыҥ тиштери оодылып, тойбос оосторы кургады (П. Куч.); «Малдыҥ сын-арказы чыгара кӧрзӧӧр: кӧк шилкек болуп калган. Кӧрӱп туругар ба? Jаҥыс терези ле тежилбеген, терениҥ алдында эди дезе ылбырап калган» деп, Челапан ачынып айтты. (П. Куч.).

 

67 §. Колбоочызы јок колболу эрмектиҥ экинчи бӧлӱги суракту болзо, баштапкы бӧлӱгиниҥ кийнинде эки точка тургузылар, темдектезе: Чынын айт: сен качкын ба?; Мен билбей јадым: нениҥ учун ол онойдо кылынган?; Карган ӧбӧгӧн кызылдардыҥ командирине мынайда айтты: «Актар јурт улусты кыйнап, сурайтандар: партизандар болуп кемдер барган?»; Мен слердеҥ  сурап јадым: эртен јуунга келетенеер бе айса келбейтенеер бе?

 

68 §. Чике куучын автордыҥ сӧстӧриниҥ кийнинде турза, чике куучынныҥ алдына эки точка тургузар, темдектезе: Бака чымалыларга мынайда айтты: «Слер, мениҥ кару айылчыларым, чӱрче ле мында сакып алыгар»; Баатырды курчаган канча албаты Акчыга мынайда каруузын берди: «Булутту текеридеҥ тӱшпеди ол, јер алдынаҥ чыкпаган ол, албатыдаҥ ол бӱткен эди, албатыдаҥ ийдени алган эди»

 

ТИРЕ

 

Эрмектерде тире тургузары

 

69 §. Тире баштаачыныҥ ла колбууш глаголы јок адылу колболу айдылаачыныҥ ортозында мындый учуралдарда тургузылат:

1. Тӧс члендер тӧзӧӧчи кубулткышта турган адалгышла айдылза, темдектезе: Бичикти кӧптӧҥ кычыраар. Кичееп јакшы кычырган бичик тилдиҥ эҥ артык урогы; Ат кижиниҥ канады, мылтык эрдиҥ  куйагы; Табышкак албатыныҥ чындык поэтический творчествозы; М. В. Мундус-Эдоков алтай литератураныҥ историязында баштапкы алтай драматический произведениелер бичиген писатель; Советский литератураныҥ, ол тоодо алтай да литератураныҥ, текши художественный методы социалистический реализм.

2. Тӧс члендер тӧзӧӧчи кубулткышта турган тооломоло айдылза, темдектезе: Торт катап торт он алты; ӱч катап ӱч тогус.

3. Баштаачы эмезе айдылаачы, ол эмезе олор экилези јайылган эреҥистерле айдылза, темдектезе: Бажына кийип јӱргени кийистеҥ эткен эски бӧрӱк, јардына кийгени јаҥмырга ӧтпӧс јаргак тон (С. Сур.); Кышкыда печкедеги от тызырап кӱйгени тыҥ соок болорыныҥ белгези; Бистиҥ класстыҥ ӱренчиктериниҥ амадузы ӱредулӱ јылды јакшы темдектерле божодоры; Калганчы јылдарда алтай тилле кӧп јакшынак произведениелер бичилгени ол алтай литератураныҥ ӧскӧни; Тогузынчы бешјылдыктыҥ тӧс амадузы ончо бар аргаларды тузаланып, албаты-јонныҥ материальный јадын-јӱруминиҥ кемин чик-јок кӧдӱрери.

4. Адылу колболу айдылаачы баштаачыга ол деген солума ажыра бириксе, темдектезе: Кызычактар солун кижиниҥ јес бооколду озогы кынын сонуркап кӧргӧндӧр, је анчадала коркушту немези ол онык андый ок озогы кырлу мылтыгы; Анайдарда, ӱренетени ол кажы ла кижиниҥ акту бойыныҥ кереги эмес; Одойдыҥ баштап ла кӧзине кӧрӱнген неме ол учы-куйузы јок кӧгӧлтирим куру чӧлдӧр (Л. Кок.); Кеп сӧстӧр, табышкактар ол албатыныҥ ойгор фольклоры; Бистиҥ Тӧрӧлис ол бастыра Россияныҥ јажыл агаштары, јаан суулары, Украинаныҥ бийик тӱжӱмду кыралары, Кара талайдыҥ јараш јараттары, Туулу Алтайдыҥ чаҥкыр кырлары;

5. Јӱзӱнниҥ солумазыла айдылган баштаачыга эмезе айдылаачыга логический согулта тӱшсе, темдектезе: Мен келер ӧйдиҥ  сӱӱнчилӱ уулы (П. Сам.); Jалкынга бӱдигер!Ол ӧйдиҥ элчизи (П. Сам.); Мен Алтайда ӧскӧн мӧштиҥ јаш бӱри (Б. Ук.); Сен кунуккан јӱректиҥ элчизи, сен куучын баштайтан озочыл (П, Куч.); Мен агару Алтайда ак кайыҥдый ап-ару, ады јаан тайгада ажу јолдый агару (Б. Сур.); Алтайдыҥ  тууларыныҥ  јаражы сен, аткан октаҥ тӱрген агадыҥ (П. Куч.); Бу керекте бурулу улустар јаҥыс ла слерлер; Сениҥ кӧрӱш-таныштарыҥ олор; Албаты-јонды унчуктырбайтан ачап таҥмалар аҥтарылган! Эмди туулардыҥ ээзи бис! (С. Сур.).

6. Кӧргӱзер солумала айдылгап баштаачыга логический согулта тӱшсе, темдектезе: «Бу кускунныҥ ӧди, кӧстиҥ јажы» деп айдала, эмеш тапканын ӱйине берди (А. Ад.); Бу иштеп јӱрген ижимниҥ кийнинде экинчи сӱӱмјим деп, акту сӧзим айдып турум (М. Мамаш.); Тайгада јаткан малчыга эмиктер там ла чӧйилет...

.

70 §. Баштаачыныҥ ла айдылаачыныҥ ортозында колбууш глагол јок болзо, тире мындый учуралдарда тургузылбас;

1. Баштаачы јӱзӱнниҥ солумазыла айдылза, темдектезе: Эмди мен мында јӱкле айылчы, койдыҥ эдин тиштеп јип, чадырда отурым (П. Сам.); Чейнелер, чейнелер, слер эне јеримниҥ эрке кӧстӧри (Б. Сур.).

2. Айдылаачы јарталгышла айдылза, темдектезе: Бӱгӱн кӱн соок; Телекей телкем, јалаҥдар элкем (Б. Сур.); Айдыҥ тӱндер кайкамчылу јаркынду, јылдыстардыҥ имдежи кандый да јажытту (Б. Сур.); Кыстыҥ кулагындагы кӱмӱш кӱзӱҥичектий кӱӱним ару, ол кыстык кӱлӱмјизи меге кандый кару (Б. Сур.).

3. Айдылаачы эмес деген бӧлӱгештӱ адалгышла айдылза, темдектезе: Алтай тууларда кереес јастыҥ  элчизи тоорчык эмес, алтын ӱндӱ кайран кӱӱк эмей. (П. Сам.).

4. Баштаачыныҥ ла айдылаачыныҥ ортозында кириш сӧстӧр лӧ эрмектер турза, темдектезе: Калтаров Кӱндӱлей Мекечинович, байла, колхозтыҥ председатели. Тӱҥдегер: Калтаров Кӱндӱлей Мекечинович jуунныҥ председатели; Г. И. Гуркин, чындап та, ады јарлу алтай художник-пейзажист. Тӱҥдегер: Г. И. Гуркин ады јарлу художник-пейзажист.

 

71 §. Бириктиреечи сӧс укташ члендердиҥ кийнинде турза, укташ члендердиҥ кийнинде тире тургузылар, темдектезе: Jалаҥдарды бӱркеген јӱзӱн-базын ӧҥдӱ чечектер де, јаҥы-јаҥыла бӱрлери элбиреп јайылган агаштар да, эбире кырлар да ончозы сергек ле омок (А. Ад.); Уй саачылардыҥ табыжы, сепаратордыҥ кӱӱлегени ле казыр буканыҥ бустаганы ончозы -алыжып-колыжып, эҥирги кейде араайын, је сӱӱнчилӱ кӱӱлеп турат (Л. Кок.); Койу бӱрлердиҥ шымырты, јаскы јылу эҥирдиҥ эзини, ак платьелӱ кыстардыҥ араайын шыҥыраган кожоҥы, Елена Василъевнаныҥ айткан јымжак сӧстӧри ончозы Карабаштыҥ јӱрегине эрикчелдӱ ӧдӱп тургандый (Л. Кок.); Спорт јаанды, јашты ончолорын јилбиркедет; Содойыжып турган айылдар, туралар ончозы аркадаҥ тӱшкен јаан кара кӧлӧткӧни јабынып алала, уйуктап калган турдылар (Л. Кок.); Чӧрчӧктӧрдӧҥ бис албатыныҥк јадын-јӱрӱмин, улусты, ар-бӱткенди не ле немени кӧслӧ јурап кӧргӱзер эп-аргаларла, албатыныҥ тилиниҥ байлыгыла тузаланарына ӱренедибис.

 

72 §. Бириктиреечи сӧс укташ члендердеҥ озо турган бололо, эрмек укташ члендерле божобозо, укташ члендердиҥ алдында эки точка, кийнинде дезе тире турар, темдектезе: Ончозы: кӧргӧним, тыҥдаганым, салданыҥ кескиштериниҥ кемјӱӱрин туткан колдорым јаҥыс амадуда болгон (Ч. Айтм.); Ол кижи ончозын: јабыста чӧйилип јаткан јуртты, јалтырап аккан чакпынду сууны, сууныҥ ол јанында јажыл агаштарлу ла сары јалаҥдарлу тууларды, ол тууларды эдектей јаткан экче-экче сары јырааларды санааркап калган ајыктап отурды (А. Ад.); Алтайдыҥ сууларында: Кадында, Урсулда, Чарышта, Ишада, Чолушманда балыктар кӧп; Сапожкин деп кижи кажы ла јерге: сууныҥ ичине де, јаратка да токтоп, кырларды турнабайла ајыктап кӧрӧт(С. Сур.).

 

73 §. Јӧмӧлтӧлӧр токтодулу ӱнле аҥыланып турза, јартадып турган сӧстиҥ ле јӧмӧлтӧниҥ ортозында тире тургузылар, темдектезе: Бис бӱгӱн јеҥӱге ууланган јаш тужысты јасты мактайдыс; Калганчы каанныҥ шибеези караҥуй ӧргӧӧ карарат, «Аврораны» сакып, албаты белен турат (Л. Кок.); Бастыра ороондордыҥ ишмекчи клазына, Олордыҥ сӱӱнери јолду, нениҥ учун дезе, Ольга Еремеевна јаҥы ижинде звеноны баштап, јаҥы культураны кукурузаны ӧскӱреринде јаан једимге једип алган; Аба јыштыҥ ээзи айу абагай сӱӱнип, тобоолорды јууп алып, тойо-кана јип јадат (Ч. Чунж.);

 

74 §. Jартадып турган сӧс јайылган јӧмӧлтӧниҥ кийнинде турала, аҥылу ӱнле айдылза, ол эки келтегейинеҥ тиреле бӧлинер, темдектезе: Озогы улустыҥ санаазыла болзо, бастыра ар-бӱткен алтай тынду (С. Сур.); Россияныҥ летчиктери, космонавттары, авиационный инженерлери, анайда ок авиационный промышленностьто иштеп турган ончо специалисттери Тӧрӧлистиҥ канадын оныҥ кейле јӱрер флодынтам тыҥыдарына јаҥы аргалар, јолдор таап, иштиҥ эрчимин бийиктедип турулар (Газеттеҥ).

 

75 §. Укташ јӧмӧлтӧлӧр бойы јартаачылу јартадып турган сӧстиҥ алдында турза, токтодылу ӱнле айдылар, бичигенде, кийнинде тире тургузылар, темдектезе: Космоско једериниҥ пионерине, баштапкы космонавтка нӧкӧр Гагарин Юрий Алексеевичке улу јаан мак! Алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи, 2030 јылдардыҥ чылазы јок агитатор-пропагандизи писатель П. В. Кучияк бистиҥ јӱрегисте јажына артып калар.

 

76 §. Јӧмӧлтӧ укташ члендердиҥ кажы бирӱзин јартап турган болзо (јӧмӧлтӧни укташ члендерле булгабаска), оны тиреле бӧлиир, темдектезе: Туулу Алтайдыҥ ишкӱчиле јаткандары бастыра советский албатыла кожо В. И. Ленинниҥ чыкканынаҥ  ала 100 јылдыгын, 1-кы Майды бирликтиҥ  ле јастыҥ байрамын, 9-чы Майды Улу јеҥуниҥ  кӱнин социалистический молјуларын јеҥӱлӱ бӱдӱргениле, иште ле јӱрӱмде јакшынак једимдерге једип алгандарыла уткыдылар;

 

77 §. Тегин эрмектерде тире мындый учуралдарда тургузылат:

1. Эрмектиҥ кажы бир члени божодылган болзо, темдектезе: Бычакла тузаланар тушта оны оҥ колыҥла тут, вилканы сол колыҥла; Мынайда узак јарышканыс: ол дезе јолло јӱгӱрген, а мен — јалаҥла; Борсук-кулугурды чакпылап ӧлтӱредим, койонокты дезе тузактап; Койлор сойок эдегин эбиреде курчаган агаштарга, таштарга јеттилер. Оҥ јанында кырдаҥ тӱшкен корсок таш, сол јанында кӧк корум кӧчкӧ (П. Куч.); Улус куучындажып билижет, а агаштар јараш јыдыла.

 

2. Колбоочызы јок укташ члендер удурлашкан учурлу болзо («а» деген колбоочы тургузып ийгежин, тирениҥ ордына запятой тургузылар), темдектезе: Эмди балдардыҥ ойынчыгы чибиниҥ чочогойлоры ла койдыҥ кажыктары эмес трактор, машина ла ракета; Мындый кӱч ӧйдӧ оныҥ чын јери мында эмес анда; Кайын энези эмди азыйдагызындый эмес эки-ӱч койлу; Jе бӱгӱн мында јажыл јыргал эмес кар! (П. Сам.); Бу кожоҥдо Алтайдыҥ туулары тегин туулар эмес - алтын ла кӱмӱш туулар, ондо ӧсккӧн чечектери тегин чечектер эмес алтын чечек ле кӱмӱш чечек (Б. Ук.)

 

78 §. Јердиҥ, ӧйдиҥ ле тооныҥ башталган ла божогоныныҥ кемин кӧргӱскен сӧстӧрдиҥ  ортозында тире тургузылар, темдектезе: Красноводск Бедаш деген электролинияны строительдер ӧйинеҥ озо табыштырды; «ИЛ-10» таҥмалу самолет кӱнине эки катаптаҥ  Барнаул Москва линияла учат; Чаган айдыҥ баштапкы онкӱндӱгинде соок 3040 градуска јеткен;

 

79 §. Колболу эрмектерде тире мындый учуралдарда тургузылар:

1. Эдилгениҥ тӱрген солынганы кӧргӱзилзе, темдектезе; јӱктӱгин ийин ажыра салган ла соҥында чаназыныҥ изи артты (Э. Палк.); Курут тӱже берди кулугур оны ала койды.

2. Эдилгениҥ результады кӧргӱзилзе, темдектезе: Кемибис јеҥдиртер ого чак, кемибис јеҥер ого мак!; Соок чегеннеҥ ичип ий санааҥ јалт эде берер!; Айучактар эмип турган тушта энезиниҥ кийнинеҥ бойлоры мактажып јӱрер, јаандаган соҥында торт тӱбек!; Быјыл Бразилияда изӱлер коркушту куйгекке агаштыҥ бӱри саргара кӱйӱп, ӧлӧҥ чалдыгып, кугара берди; Jылым кайа јалт этти јылаҥаш уул чыга јӱгӱрди (Табышкак); Адазы јокто уул баштак, энези јокто кыс баштак (Кеп сӧс);

3. Колболу эрмектиҥ баштапкы бӧлӱги айалгазын кӧргӱзер кош эрмек болзо (мындый конструкциялар кеп сӧстӧрдӧ учурайт), темдектезе: Öлӧр салымду болзо ӧлгӧйис (Чӧрчӧк); Кӱлӱк болзоҥ кӱрежели, алып болзоҥ адыжалы; Эштӱ болзоҥ — мак, эжик тибирзеҥ уйат (Кеп сӧс); Калбакла јууза кап толор, кожукла јууза кош толор (Кеп сӧс).

4. Колболу эрмектиҥ бӧлӱктери бой-бойлорына удура учурлу болзо, темдектезе: Бисте ол тушта јӱзӱн-јӱӱр трактор, стогомет деп неме јок болгон. Улус ас иш кӧп; Сӧӧгис јаҥыс та болзо, је салымыс башка: ол бай мен јокту; Мен чынды айткам бир де кижи мениҥ айтканыма бӱтпеди; јай јууп јат кыш јип jат; Теҥеридеҥ јааш јаады текши јерге тӱшпеди (Табышкак).

5. Колболу эрмектиҥ экинчи бӧлӱги баштапкы бӧлӱгиниҥ сурагына каруу берип ол эмезе сурагын оноҥ ары улалтып турган болзо, темдектезе: Теҥериде кардыҥ јолы јылыйбаган ба база ла кар јаар болор; Не керек болужарыс (Л. Каинч.); Jаскы малга канчыйан керек тыйрыйа бербей (Л. Каинч.); Чаҥкыр санаалар кайдаҥ келгилейт — чактардыҥ  тӱбинеҥ эмеш пе? Тӱгенбес санаалар кайдаҥ  келгилейт тӱженген јылдардаҥ эмеш пе?.. (Б. Сурк.).

6. Колболу эрмектиҥ калганчы бӧлӱги токтой тӱшкен ӱнле бӧлинип, эрмекте айдылган шӱӱлтеге бириктиреечи эмезе алаҥзылу учур берзе, темдектезе: Јӱрӱмниҥ јолы узун, ол сеге та ырыс экелер, та шыра экелер билбей турум; Ол та ачынып турган, та туку ла качан керекти ундып койгон бис нени де оҥдоп болбогоныс (Ч. Айтм.); Јатык-Куртка неме айтпай јадыс. Бу та бистиҥ јакшыбыс, та кинчегис кудай ла аайлагай (К. Тӧлӧс.); Мындый куучындарды кӧп уккам, олордыҥ кажызы чын, кажызы тӧгӱн кем билер; Одой Аринаныҥ айлына келип, балдарын кӧрӧргӧ эјелеринеҥ коркып турган, ого ӱзеери, Арина оны айлына божодор бо, јок по ол база билбей турган (Л. Кок.); Эл-бек ороондо канча мындый деремнелер, айылдар, куйунга сабаткан кӧзнӧктӧрдиҥ алдында канча келиндер, канча оок балдар оны билерге кӱч. (Л. Кок.)

Кеп ле укаа сӧстӧрдӧ айдылган шӱӱлте чокум, јарт болзын деп, эрмек кыскартылган бӱдӱмдӱ болот. Андый учуралдарда божодылган члендердиҥ ордына тире тургузылат, темдектезе: Бажы јаан тенек, балтыры јаан бӧкӧ; Айгыр малга баш, адазы јуртка баш; Ок мылтыкка, ӧлӧҥ малга, кармак балыкка, какпыш кӧӧшкӧ; Тил јӱгӱрӱги башка, бут јӱгӱрӱги ашка; Саҥыскан кӧзи — секте, кам кӧзи тӧрдӧ; Учкашканы јорго, ӱлешкени тату; Кӧзи чокту омок, кӧзи ойлу чечен; Бака балазы кӧлгӧ туза, кижи балазы элге туза; Jалку айылзак, јакшы буурзак; Jамызы болзо кичинек, бойы дезе чӱмеркек.

 

СУРАКТУ ТЕМДЕК

1. Тегин эрмектерде суракту темдек

80 §. Суракту эрмектиҥ кийнинде сурак темдек тургузылат, темдектезе: «Темир ат» деп куучында П. В. Кучияк кандый јылдарды кӧргӱзип јат?; Алтай албатыныҥ озогы јадын-јурӱмин, тартыжузын ла амадузын кӧргӱскен кандый чӧрчӧктӧр билереер? Кӱдӱчини, јорук јӱрген кижини изӱ кӱнде кӧлӧткӧлӧ серӱӱндегенисти кем билбес? (И. Кр.); Эш кереги јок куучындар куучындап, теп ле тегин ӧйлӧр ӧткӱрип, аракыдап, соотоп јӱретендер бу куучындарыҥды кычырып, кемзинер болор бо? (К. Тӧлӧс); Аттардыҥ ачу киштежин Алтайым тыҥдап калды ба? (Б. Сурк.).

 

81 §. Суракту эрмекте кажы бир членди чокумдаарга сурак темдек тургузылат, темдектезе: «Олордыҥ карындажы једип келген бе? Владимир Иванович пе?» деп, Очумелов сураарда, оныҥ чырайы сӱӱнчилӱ боло берди (А. Чех.); Јуунга улус јуулыптыр ба? Кӧп пӧ?; А сен бойыҥ кайдаҥ? Николаевкадаҥ ба? деп, Бочкин сурады (Д. Фурм.).

 

82 §. Сурак темдек кажы ла суракту укташ членниҥ кийнинде де турар аргалу, темдектезе: Карарта бичилген сӧс эрмектиҥ члени болор бо? болбос по?; Мындый бичик слердиҥ библиотекада бар ба? јок по?; Мен сеге јалчы ба? кул ба?

 

83 §. Сурак темдек шӱӱлте јанынаҥ бириккен эки эмезе бир канча таҥынаҥ турган суракту тегин эрмектердиҥ кийнинде тургузылат, темдектезе: Ат ӧлӧбӧскӧ алтын ба? Эр ӧлбӧскӧ мӧҥкӱ бе? Аттыҥ сӧӧги алтай талдап јадар ба? Эрдиҥ сӧӧги јер талдап јадар ба? (Эпос); Кем болужар јаҥарга? Оныҥ изӱ јажын кем кӧрӧр? Курдан байдаҥ коркыбай, оныҥ адаанын кем алар? (П. Куч.); Слер мендий ок кунукчыл! Кемнеҥ  коркып туругар? Нениҥ  учун слердеҥ болуш јок? Нениҥ учун мени укпайдыгар? (П. Куч.); А. М. Горькийдиҥ творчествозы литературада кандый ӧйди ачат?; Туујы деп нени айдадыс? Эпический туујы деп кандый произведениелерди айдадыс? Туујы деп сӧсти орустап канайда айдар? (Алт. лит.); Jе саат болбой, улус ойто ок машинаны, мӧткӧ јуулган адарулар чылап, курчай турала, Кичеемкейдеҥ сурагылап јадылар: «Атанып барганда, кажы тужына минип јадыҥ? Ээриҥ кайда? Тискин кайда? Сен оны канайда токтодып јадыҥ?» (П. Куч.); Jетен јонноҥ мен сурайдым: јарык кӱнниҥ алдында јайзаҥды коркыдар ийде бар ба? Бастыра јердиҥ ӱстинде байды јоксырадар неме бар ба? Jоктуныҥ јаҥызын јиген камды мекелеер сӱме бар ба? Караҥуйды јарыдар кӱн бар ба? (П. Куч.).

 

2. Колболу эрмектерде суракту темдек

 

84 §. Колболу эрмектинг учурында сурак бар болгондо, эрмектиҥ  учында суракту темдек тургузылар, темдектезе: Кыс барган јерге јуртайтан: ӱлген кудай салымыла, ӱч-Курбустан бычуула ӱргӱлјиге јуртабай, ӱлтӱреп-самтырап не келдиҥ? (П. Куч.); Уйалтар улус јок болордо, бу стенелердеҥ де уйалбайдыҥ ба? (И. Кр.); Алты кызыҥ сениҥ болордо, калганчы кызыҥ сурас болды ба?  Алты кӱйӱӱҥ кижи болордо, Малчы кӱйӱӱҥ ийт болды ба? (Чӧрчӧк).

 

85 §. Колболу эрмектиҥ бӧлӱктериниҥ кажы ла бӧлӱгинде суракту учур бар болзо, эрмектиҥ бӧлӱктериниҥ ортозында эки точка тургузылар, а учында — сурак темдек, тем­дектезе: Чынын айдарыҥ ба: сен кем?

 

КЫЙ ТЕМДЕК

 

Эрмектерде кый темдек тургузары

 

86 §. Тегин ле колболу кыйгылу эрмектердиҥ кийнинде кый темдек тургузар, темдектезе: Э-э, тӧрӧл Алтайым, бӱгӱн бойыҥды таныбазыҥ, бӱгӱн онту укпазыҥ! Кӧстиҥ јажын кӧрӧйин де дезеҥ бастыра Алтайдаҥ таппазыҥ! Бастыра бар ӱнимле јайымду Алтайды мактайдым! Э-э, тӧрӧл Алтайым, кандый сен ырысту! (П. Куч.); Бийик кырдыҥ ажузына чыктым, бастыра Алтай мынаҥ кӧрӱнет. Батаа, Алтайымныҥ јаражын! (С. Сур.).

 

87 §. Тыҥ айдылган јакару учурлу эрмектердиҥ кийнинде кый темдек турар, темдектезе: Бери кел!; Jолдорыҥ сениҥ элбеген, сууларыҥ сениҥ јарыган! Оноҥ артык јырга, Аркыт! (П. Куч.);

 

88 §. Адалганду эрмек тыҥ айдылза, учында кый темдек тургузар, темдектезе: Айана! Кандый јараш ат!; «Ох, ӧйлӧр, ӧйлӧр!» деп айдала, Чама сол јанына аҥданды (А. Ад.); Öрт лӧ ӧрт! Кажы ла јыл сайын канча кире јӧӧжӧ ӱрелип јат... Кезикте бир ле частыҥ туркунына ӧрт бӱткӱл јуртты јоголтып койот (А. Рутько).

 

89 §. је, јок деген сӧс-эрмек тыҥ айдылза, учында кый темдек тургузар, темдектезе: Jок! Мен слердиҥ кылыгаарды јаратпай јадым!; Jыманчык кӧзин сыкыйтып, мойнын ичкери сунуп, чаазынды кычыра берген. Оноҥ чырайы кугарып, кенетийин јана болгон: «Јок! Јок! Мен андый неме этпезим!» (А. Ад.); «Октый, јолдошты айлына јетиреер!» деп, Карчага кезем айтты. «Ол эзирик эмес» «Jетир!» «Jе, је! Кыйгырба! Эмди кыйгыратан ӧй эмес» (А. Ад.).

 

90 §. Кычыру сӧс тыҥ айдылза, оныҥ кийнинде кый темдек тургузар, темдектезе: Арбачы! Айыл ичинде ачу ыш алтын кӧстӧринди кызартты (П. Куч.); О јер, чаҥкыр планетам! Сени бӱгӱн спутниктер айланат (Б. Сур.); Октябрь! Сен мениҥ ижемјим, эҥ ле јакшы ак санаам ончозы сеге ууланат! (Э. Палк.); «Нӧкӧрлӧр! деп, Чапаев баштады. Колчакты јуулаарга барып јадыбыс. Бис чӧлдӧ ак казактарды оодо сокконыс, јеҥӱ аларга ӱренип алганыс. Адмирал Колчак та бистеҥ ӱлӱзин алар...» (Д. Фурм.); Најылар! Слер бойы-бойыгарды тамак тунганча да мактазагар, слердиҥ кожоҥыгар неге де јарабас (И. Кр.).

 

91 §. Кыйгылулар тыҥ ӱнле айдылза, олордыҥ кийнинде кый темдек тургузар, темдектезе: Э-э-э-ээй! Мениҥ ӱниме мун ӱндер каруузын берди (С. Сур.); Jе качан от јаанап, јазырай берерде, олор экилези ӧрӧ секирип, колдорыла јаҥып, кыйгырышты: «Ура-а-а!» (И. Коч.); Э, калак! Ийним јазыла берген болзо, лямканы, айу чылап, тартар эдим (Н. Некр.); Кӧк јарамас! Бу Солумай анда коркуштана берген бе? (Л. Кок.).

 

КОП ТОЧКАЛАР

 

1. Шӱӱлте јетире айдылбаган эрмектерде

 

92 §. Шӱӱлте јетире айдылбаган эрмектердиҥ учында кӧп точкалар тургузылар, темдектезе: Айдыҥ тӱн... Шык ла тымып калган караҥуй аркалар, кӧгӧрижип јаткан кар, теҥеридеҥ кӧрӱп турган сок ло јаҥыс ай... (Л. Кок.); Тӱн... Тӱн... Шылырт, шылырт... Кем де аралла араайыҥ ӧҥӧлӧп, ак тымыкты буза базат (А. Ер.);  Карарган тура, от то јок, кардаҥ  ӧскӧ, не де јок... јолой меге јаҥыс ла чоокыр столмолор туштайт... (А. Пушк.); Кей ару. Чалгы деп немениҥ табыжы шыйт ла шыйт...   Аркада   кожоҥ,   каткы... (Б. Ук.);

Эбире сурекей тымык... Кӱзӱҥилер бир аай шыҥырап, аттар баштарыла ойноп брааткылайт (Л. Кок.); Гульбара ла мен ол ӧйдӧ чек јип-јиит, јаҥы ла јуртап баштаган болгоныс... (Ч. Айтм.); Чапаевтиҥ магын јайып турган улустаҥ Чапаевтиҥ эткен керектери керегинде суразаар, олордыҥ кӧп сабазы нени де билбес, бойлоры Чапаевти качан да кӧрбӧгӧн, оныла болгон чын учуралдар керегинде укпаган улус болор... Геройлор керегинде чӧрчӧк-легендалар шак мынайда табылып јат (Д. Фурм.).

 

2. Шӱӱлте ӱзӱлген эрмектерде

 

93 §. Эрмектеги айдылган шӱӱлте кижиниҥ маҥзаарганынаҥ ла ӧскӧ до шылтактардаҥ улам ӱзӱктелген болзо, ол јерде кӧп точкалар тургузылар, темдектезе: Öлӱп калгадый болзом, мениҥ адрезим: Ярославль, Московский ороoм..., јетен эки... Карган энем, сыйындарым бар... Ундыба, карындаш... (Л. Кок.); Чыдаш, албадан ла... Кем билер, айса, бистиҥ черӱлер једижип келгилеер (Л. Кок.); Бооро апшыйагым кӧзнӧктӧргӧ јаҥы рамдар эдер деп, кургак агаштар белетеп койгон. Бир айдыҥ бажында кӧрӧр болзо, јеендерис... кӧрмӧстöр... ол агаштардаҥ  мылтыктар эткилеп, бош ӱреп салгандар (И. Коч.); Оноҥ ак халатту кижи араай чыгып келеле, Ленаны колтуктап, туура апарала, ого араай айтты: «Бистиҥ кӱчис јетпеди... Москвага апарып кӧрӱгер. Болужарыс...» (Л. Кок.); Шофер мениҥ эрмегимди кату ӱзӱп, колесолордыҥ бирӱзине кородогонду тееп, айтты: «База бир учурашсаас, јалы јогынаҥ  апарып саларым, је эмди... Эмди болуп албазым. Тарынбагар» (Ч. Айтм.); Jажырбай чынын айттым: «Абакир ижин чачып ийеле, сала берген» «А... не... нениҥ учун?» — деп, ол туктурылып сурады (Ч. Айтм.); Бор-ботко немелер керегинде Федор кысла узак куучындажып отурала, суракты сакыбаган јанынаҥ кенетийин тургузып ийди: «Шыркалатканаардаҥ бери удады ба?» - «Удаган... Акыр... јок... нениҥ учун мени шыркалаткан деп бoдоп туругар?» (Д. Фурм.)

 

94 §. Кандый бир буудактаҥ улам эрмектеги айдылган шӱӱлте ӱзӱлзе, ол јерде кӧп точкалар тургузылар, темдектезе: Jарды кычырала, кезик улус айдышкан: «Бистиҥ анда не керегис бар. јуундап јыргаардаҥ...». Олор солун кижини кӧрӧлӧ, аҥ-јаҥ боло бергиледи.

Бӧрӧгӧш: «Мен ончозын айдарым. Кöзӱйт керегинде, Песков керегинде, оноҥ до ӧскӧни айдарым. Кӱскенек канайда заграницага барганын ончозын, ончозын...».

Чейнеш: «Оныҥ керегинде эмди сен трибуналга айдарыҥ» (П. Куч.).

Баланка: «Бурулу... Канайда ла јажнай санаама киргенде...».

Чейнеш: «Бу керекте слер бурулу эмес... Ол туштагы јадын андый болгон...» (П. Куч.).

Ајару: Учына јетире айдылбаган кыйгылу ла суракту эрмектерде точкалардаҥ озо кый ла сурак темдектер тургузылат, темдектезе: Эх, качанга јетире биске, јаш улуска, эски јаҥ чапчажар, качан бу мындый неме јоголор!.. (Ч. Айтм.); Айла чек уйалбас, мен чын эткем деер ийне. Оныҥ ӱстине, прицепти кайда таштап ийген!.. (Ч. Айтм.); «Акыр, бу айбычыны туй чаап ййер керек деп, Эркелей сӱӱнип сананды. Нени айдар эмеш?.. (А. Ад.); Нахай Ногоевич ӧрӧ турала, кӧзнӧк јаар баштанып, оноҥ база катап унчукты: «Эх, колхоз бай болгон болзо, мен сени канайда ӱйдежерин билер эдим!..» (Л. Кок.).

 

3. Цитаталарда

 

Цитаталарда кӧп точкалар мындый учуралдарда тургузылат:

95 §. 1. Цитата баштапкызынаҥ ала берилбеген болзо, оныҥ башталганында кӧп точкалар тургузылар, цитата јаан буквадаҥ бичилер, темдектезе: Jарлу тюрколог С. Е. Малов таштардагы бичиктер керегинде мынайда бичийт: «... Бу памятниктер ле олордыҥ тили тӱрк тилдердиҥ кӧп сабазыныҥ, анчадала письменнозы јок болгон тилдердиҥ, јебрен историязын шиҥдеерге текши јӧмӧлтӧ болуп јат».

2. Цитатаныҥ талортозында кӧп точкалар божодылган сӧстӧрди ле эрмектерди кӧргӱзет, темдектезе: В. И. Ленин орус фольклордыҥ бир канча јуунты бичиктериле таныжала, В. Д. Бонч-Бруевичке мынайда айткан: «Кандый јилбӱлӱ материал... Бу материалды тузаланып, албатыныҥ кӱӱнзеген кӱӱни, нени сакыганы керегинде кандый сӱрекей јакшы шиҥжӱ бичик бичиирге јараар эди... Бистиҥ литератураныҥ ајарузын бу бого ууландырар керек. Бу албатыныҥ акту бойыныҥ  творчествозы. Бу творчество албатыныҥ  психологиязын шиҥдеерге эмдиги ӧйдӧ сӱрекей керектӱ ле учурлу».

3. Бӱткӱлинче алынбаган цитатаныҥ учында кӧп точкалар тургузылар, кавычка кӧп точкалардыҥ кийнинде болор, темдектезе: 1928 јылда Кюн деп немецкий коммунист алтай албатыныҥ јӱрӱминде болуп турган кубулталарды кӧрӧлӧ, «Кызыл Ойрот» газетке мынайда бичиген: «Мен Ойротияныҥ тӱрген ӧзӱп, јаранып браатканын кӧрдим. Мындый јаан кубулталарды јаҥыс ла Совет јаҥ эдер аргалу. Онызын мен германский ишмекчилерге ле крестьяндарга эҥ ле озо јетирип барарым...» Jылдыс», 4); Алтай письменный литератураныҥ тӧзӧлӧрине ле оноҥ ары ӧзӱп кӧндӱгерине фольклордыҥ јетирген салтары керегинде баштапкы алтай писательдердиҥ бирӱзи П. В. Кучияк сӱрекей јакшы айткан: «Мен албатыныҥ  творчествозын билгенимнеҥ улам писатель болуп ӧзӱп, литературага киргем...» (С. Сур.).

 

СКОБКАЛАР

 

Эрмектерде скобкалар тургузары

96 §. Скобкалар мындый учуралдарда тургузылат:

1. Кийдирилген конструкциялар эрмектерде айдылган шӱӱлтени чокумдап, јартап, толтырып турза, темдектезе: Уйларды эмди тургуза јайлуга божотпостыҥ керегинде (тошторын сууга јыра јидирген. ӧзӧктӧр бар, арайдаҥ базып јӱрген уйлар эрмек јоктоҥ тоголонор каскак јерлер бар) Адыјокты улустары эртен Тура уйларла кожо кӱдӱчиге бодолду ийип тургандар (П. Куч.); Лампазын кӱйдӱрер сереҥке јок болгонын јаҥы билип, печкедеҥ кос чыгарып, чаазынга јаба тудала, ӱре берди (от ӱзӱлбезин деп,олор печкениҥ козын кӱлле јаап салгылайт) (Л. Кок.); Jаан удабай мӧндӱрлӱ јаҥмыр башталды (бийик боочы јерлерде јаантайын мындый болуп јат). (Ч. Айтм.)

2. Кийдирилген конструкциялар кажы бир членди јартап турза, темдектезе: Jалбак ӧбӧгӧн (бу јердиҥ у лузы оны байлап, Агайыҥ дежетен) Барашаныҥ сурагын кайкап, ортозынаҥ ак кылдар чыгып келген јаан кара кабактарын ӧрӧ кӧдӱрген (Б. Ук.); Ол (Кадича) меге, ӧскӧ улустарга кӧрӧ, кандый да уккур, эмеш-эмеш чӧрчӧктӧгӧн айасту болгонын туку качаннаҥ бери сезип јӱретем (Ч. Айтм.); Jойу бараткан јуучылдарды озолоп, араай кӱркӱрежип, бир де оды јок машиналар, танктар ла тягачтар (пушкалар колбогон машиналар) карарыжып ӧткилейт (И. Коч.); Кожоҥчылар јаҥыс ла кожоҥдордыҥ сӧстӧрин чӱмдейтен поэттер болгон эмес, је кожоҥдордыҥ музыкальный мелодиязын (кӱӱзин) чӱмдейтен улус болгон (С. Сур.); Кече бир айры башту коокымай (балыктар кижини онойдо адагылап јат) кӧлиске бир болчок кара неме таштаган (А. Ер.); Ойноор тушта бистиҥ отрядтыҥ члендери (кӧп сабазы бежинчи класстыҥ балдары болгон) шулмус та болзо, је «ӧштӱге» кӱчтери јетпес (И. Шинж.).

3. Кийдирилген конструкциялар автордыҥ сӧстӧриниҥ јартамалы болзо, темдектезе: Андый јакшынак јӱрӱмди баарчыктар сезип (алдында алты баарчык арткан болзо, эмди он), быјылгы кышка база артып калгандар (Чӧрч.); Эмди айылдаштар шоодып айдар: «Киске-Васька уурчы! Киске-Васька куурмак! Аш-курсак берердеҥ болгой, ач бӧрӱге тӱҥдеер... (Васька дезе тыҥдап, јип ле турды) (И. Кр.); А. С. Пушкин казах албатыныҥ «Козы-Корпеш ле Баян-Слу» деп чӧрчӧгин бичип алган (алтай улуста бу чӧрчӧк база бар «Кöзӱйке») (С. Сур.); «Кан-Бӱдей» деп чӧрчӧктӧ (Радлов бичиген) баатыр ыраак јоруктап браадала,јолой уур буудактар ӧдӱп чыгат (С. Сур.)'.

Ајару: Кийдирилген конструкцияла ӱзӱктелген јердеги токтой тӱжер темдектер скобкалардыҥ кийнинде тургузылар, темдектезе: - Аттыҥ тус јок эдин јийле (озодо алтай улус этти туе јок, чайды дезе тусту ичетен), улустар айылдары сайын таркай бердилер (П. Куч.); Чычкан Марека једижип келеле, кӧрзӧ (оныҥ ыраак та барганы јок эмтир), Марс јаҥыс ла јерде текпиленип, ары-бери айла-нып турат (Чӧрчӧк).

4. Эрмекте айдылган шӱӱлтеге автордыҥ кайкаганду, тыҥ ӱнле айдылган јетирӱзи кожулза, скобкалардагы конструкцияныҥ кийнине кый темдек тургузылар, темдектезе: Улус ортодо (сен балериҥ!) ӧспӧй, јажына тоҥуп калган јастыра шӱӱлтелер де учурап јат (К. Кош.); Бош ӧйлӧрдӧ Айдыҥ аш-курсак салып јӱрген сумказынаҥ «Алтай баатырлар» деп бичиктерин кодорып алала, ойто ло (канча катап!) Алтай-Буучайдыҥ јӱрӱми, ӧскӧ баатырлардыҥ јебрен ӧйдӧги бӱдӱрген ат-нерелӱ керектери керегинде кычыра берет (П. Сам.).

Ајару: Скобкалардыҥ ичинде тургузылган кыйгылу ла суракту темдектер эрмекте айдылган шӱӱлтени автор јаратпай ол эмезе алаҥзылу кӧрӱп турганын керелейт, темдектезе: Ч. Енчиновтыҥ туујызында бир канча тутактар бар. Темдектезе: кышкы соок сарайда отурган кайучы керегинде поэт айдат: «Бастыра бойы терлеп (?) сооды, бажын тайанып отура берди» (С. Сур.); Немецтер адып ийгилеген орус кыстыьт сӧӧгин сарайга экелерде, олјолоткон кайучы

«Кыстыҥ јӱзин лаптап кӧрди.

Кӱлӱмзиренген каткызы (?)

Тоҥуп калган јадар болды» (С. Сур.).

 

97 §. Цитата кандый бир автордыҥ произведениезинеҥ алынза, автордыҥ ол эмезе цитата алынган произведениениҥ ады цитатаныҥ кийнинде скобкаларда берилет, темдектезе: Алтай тил Улу Октябрьский социалистический революциядаҥ озо Сибирьдеги письменностьту ла бир эмеш литературалу болгон сӱрекей ас тилдердиҥ тоозында туруп јат. (Н. Баскаков.) Албатыныҥ творчествозын јаантайын шиҥдегени, албатыныҥ тилиниҥ кӧп чактарга чыгара тӧзӧлгӧн поэтический эп-аргаларын тузаланганы алтай писательдердиҥ творческий ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧ эткен де, эдет те. (С. Суразаков.)

 

98 §. Улус кажы бир кижиниҥ куучынына бойыныҥ кӱӱнин кӧргӱскенде, улустыҥ кӱӱн-санаазын, отношениезин јартаган эрмектер скобкаларда берилет. Скобкаларда берилген эрмектер јаан буквадаҥ бичилет; кӧп точкалар, суракту ла кыйгылу темдектер скобкалардыҥ алдында турат, точка дезе — турбай јат, темдектезе: Лектор бойыныҥ  куучынын мынайда божотты: «Бистиҥ партия марксизмниҥ-ленинизмниҥ  маанызыла ичкери барып, јаан тартыжулардыҥ ла јеҥӱлердиҥ јакшынак јолын ӧдуп, советский албатыны коммунизмге экелер (Узак колчабыжулар). Кижиликтиҥ тӱӱкизинде јаҥы ӧйди капитализм јемирилип оодылар ла коммунизм јеҥер ӧйди ачкан Улу Октябрьга мак! (Узак колчабыжулар).

Ајару: Мындый вариант база болот: табылу эрмектиҥ учында точка тургузылза, скобкалардагы эрмектиҥ учында база точка тургузылар, темдектезе: Лектор бойыныҥ  куучынын мынайда божотты: «Бистиҥ партия марксизмниҥ-ленинизмниҥ  маанызыла ичкери барып, јаан тартыжулардыҥ ла јеҥӱлердиҥ јакшынак јолын ӧдӱп, советский албатыны коммунизмге экелер. (Узак колчабыжулар.); Кижиликтик историязында јаҥы ӧйди капитализм јемирилип оодылар ла коммунизм јеҥер ӧйди ачкан Улу Октябрьга мак! (Узак колчабыжулар.) (Газеттеҥ.)

 

99 §. Драматический произведениелерде пьесаныҥ текстине бичилген автордыҥ јартамалы скобкаларда алынат, темдектезе:

Чейнеш: Сен нени айдазыҥ, ӱзӱт! (Чегедегин чечип таштады.) Слердиҥ јазалыгар меге керек јок (Арткан кийимдерин чечип). Ончозын менеҥ чечип алыгар, јаҥыс ла ак-јарыкка божодыгар... (П. Куч.).

 

КАВЫЧКАЛАР

 

100 §. Кавычкалар мындый учуралдарда тургузылат:

1. Сӧстӧрди бойыныҥ тӧс учурынаҥ башка, аҥылу учурлу тузаланза, темдектезе: Бӱгӱн кӱн чарчап ла ийерде јинји уйын шыкпай тартала, байагы јаан кара сомогын чадырыныҥ  эжигине иле согуп, талтӱшке јетире «эриктирип» салды (К. Тӧлӧс.); Табышкак таап ойнойтон ойын тушта табаачы кижи таап болбозо, табышкак айткан кижи оны «садып» та туратан; Анчадала келин-кечкин, кӧрӱш-таныш керегинде, ачу сӧстӧр чедиргендий тызырап, улустыҥ ортозыла учкулап туратан. Олорго кезик улус билбес јанынаҥ «јидиртип» те алатан (Э. Палк.).

2. Сӧсти шоодылган айасту тузаланза, темдектезе: Олордыҥ таҥ  атканча куучындашкан куучыны јаҥыс ла керек учун болгон. Jеткерге тӱшкен Темирге «килеп» отургылаган (П. Куч.); Учы-учында кӱлӱкти улус јаргыга тургусты. Он беш кӱнге иштейле, «оорузы» оныҥ јазылды (Б. Сур.).

3. Сӧстӧр текстте чике эмес учур алынза, темдектезе: Меесте «кызылдар» ла «актар» болуп ойноп турган уулчак-тар ончозы деремнеге кут ла јок келдилер (Л. Кок.); Андрей машиназы јаар кӧрӱп, «нӧкӧрине» килей берди; Чуйдыҥ трагыла ӧрӧ-тӧмӧн автомашиналар ӧдӱп турар боло берерде, «темир атка» Кичеемкейдиҥ де сагыжы јеткен (П. Куч.); Март айда бис «Зарница» ойынныҥ штабы тургускан планы аайынча «јуулажар» јерди озолодо темдектеп алала, анда кардаҥ бийиги бир метрге јуук баррикада аайлу стенелер эткенис (И. Шинж.); Тӱрген сууныҥ чакпыны балдардыҥ керебиниҥ бир келтегейине табарып ийерде, ол (кереп), бойыныҥ «капитандарыла» эзендежип аларга турган чылап, кичинек парузыла эки-ӱч катап јаҥып ийеле, бастыра бойы сууга чӧҥӱп, кӧрӱнбей калды (И. Коч.).

4. Газеттердиҥ, журналдардыҥ, литературный произведениелердиҥ јуруктардыҥ, пароходтордыҥ, самолеттордыҥ, тресттердиҥ, шахталардыҥ, рудниктердиҥ, магазиндердиҥ, телевизорлордыҥ, радиоприемниктердиҥ, фотоаппараттардыҥ, одеколондордыҥ, папиростордыҥ, конфеттердиҥ ле оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ аттары болзо, темдектезе: «Jылдыс» деп альманах, «Огонек» деп журнал, «Арина» деп роман, «Туулардыҥ ээзи» деп ӱлгер, «Алтын таҥдак јарыды» деп туујы, «Малчы-Мерген» деп чӧрчӧк, «Алтын-Кӧл» деп јурук, «Витязь» деп ледокол, «ТУ-144» деп самолет, «Акташ» деп рудник, «Веселый» деп рудник, «Наука» деп издательство, «Москва» деп магазин, «Электрон» деп телевизор, «Рекорд» деп радиоприемник, «Зоркий» деп фотоаппарат, «Каменный цветок» деп духи, «Север» деп папирос, «Лайка» деп сигарет, «Ласточки» деп конфет ле о. ӧ.

Ајару: Кавычкалар мындый учуралдарда тургузылбас:

а) телеграфный агентстволордыҥ аттары болзо, темдектезе: ТАСС, Юнайтед Пресс;

б) библиографический списоктордо ло сноскаларда книгалардыҥ аттары автордыҥ аттарыныҥ кийнинде турза, темдектезе: П. В. Кучияк. Талдап алган произведениелер. Горно-Алтайск, 1953; В. П. Тадыкин. Причастия в алтайском языке. Горно-Алтайск, 1971. .

5. Заводтордыҥ, фабрикалардыҥ, кинотеатрлардыҥ, гостиницалардыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ аттары болзо, темдектезе: «Красный Октябрь» деп фабрика, «Урсул» деп кинотеатр, «Туулу Алтай» деп гостиница ла о. ӧ.

Ајару: Кажы бир немениҥ адында «ат» (ады) деген сӧс болзо, кавычкалар тургузылбас, темдектезе: Кучияктыҥ адыла адалган драмтеатр, Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган ороом, М. Горькийдиҥ адыла адалган кинотеатр.

6. Самолеттор, машиналар конструкторлордыҥ, изобретательдердиҥ аттарыла адалза, кичинек буквадаҥ бичилет, темдектезе: Бистиҥ летчик немецтердиҥ «мессершмидтин» оодо сокты.

7. Јарлу јуучыл машиналардыҥ, танктардыҥ аттары кавычкаларда болзо, кичинек буквадаҥ бичилет, темдектезе: Гранатаны мергедеп ийеримде, «тигр» от-јалбышла ороло берди.

8. Ӧзӱмдердиҥ, ӱрендердиҥ яблоколордыҥ сортторыныҥ аттары кавычкаларда бололо, кичинек буквадаҥ бичилет, темдектезе: «маха» деп буудай, «крымка» деп буу-дай, «антоновка обыкновенная» деп яблоко, «сары синап» деп яблоко.

Ајару: Кавычкалар мындый учуралдарда тургузылбас:

а) ӧзӱмдердиҥ, ӱрендердиҥ аттары специальный литературада бололо, јаан буквадаҥ бичилзе, темдектезе: Панировка деген яблоко, Маха деп буудай, Эликур деген картошко.

б) чечектердиҥ, јиилектердиҥ  аттарын ла кижи азыракан тындулардыҥ угын кӧргӱссе, темдектезе: чейне деп чечек, кӱнкелди деп чечек, кӧктаман деп чечек, бороҥот, казылган, кайыҥат, холмогорка деп уй.

в) кижи азыраган тындулардыҥ аттары болзо, темдектезе: Тайгыл деп ийт, Актӧш деп ийт, Öскӱзек деп бозу, Јееренек деп уй.

9. Ордендердиҥ ле медальдардыҥ аттары, темдектезе: «Знак почета» деп орден, «За трудовую доблесть» деп орден, «Jеҥӱ» деп орден, «Мать-героиня» деп орден, «Материнская слава» деп орден, «За боевые заслуги» деп медаль, «Ат-нерелӱ иш учун» деп юбилейный медаль, «За трудовую доблесть» деп медаль, «За трудовое отличие» деп медаль, «За отвагу» деп медаль, о. ӧ.

Ајару: Ордендер ле медальдардыҥ аттары мензинер кожулталу болзо, кавычкалар тургузылбас, темдектезе: Ленинниҥ ордени, Кызыл Чолмонныҥ ордени, Иштиҥ Кызыл  Маанызы ордени, 1-кы сте-пеньдӱ Суворовтыҥ ордени, 1-кы степеньдӱ Мактыҥ ордени, јуучыл Кызыл Мааныныҥ ордена, о. ӧ.

 

101 §. Цитатада кавычкалар тургузылары:

Цитата автордыҥ сӧстӧриле кожо айдылза, токтой тӱжер темдектер чике куучынду эрмектиҥ токтой тӱжер темдектериндий ок тургузылар, темдектезе: В. И. Ленин ле А. М. Горький туштажарда, Владимир Ильич Горькийге мынайда айткан: «След бойыгардыҥ  художник талантыгарла Россияниҥ  иигмекчи движениезине... сӱрекей јаан болуш јетиргенигер.» («Алт. лит..»); «Алтай батрак Кара ла орус батрак Андрей Куреев баштапкызынаҥ ала бай Кöзӱйтка ла којойым Песковко удурлаштыра кӧргӱзилет... Мынаҥ, бис јоктулар ортодо сыраҥай јакшынак интернационализм кӧрӧдибис» деп, М. Д. Бочаров бойыныҥ статьязында бичиди. Цитата автордыҥ сӧстӧриле колбожып, оныҥ кандый бир бӧлӱгин бӱдӱрип турза, ол эки јанынаҥ кавычкада алынып, кичинек буквадаҥ бичилер, темдектезе:Је поэт Арбачыны тартыжудаҥ чӧкӧнӧлӧ, «колго тӱшкен јобош куштый» артып калган деп кӧргӱспейт (С. Сур.);

3. Автор ол эмезе цитата алынган произведениениҥ ады цитатаныҥ кийнинде турза, скобкаларда берилер; јабылган скобканыҥ кийнинде точка тургузылар, темдектезе: Бу сӧстӧрдиҥ учуры бийик: «Албатыныҥ чӱмдеген поэтический творчествозын билбей тура, бис, оныҥ чындык историязын да билип албазыс» (М. Горький).

4. Эпиграфта кавычкалар тургузылбас, темдектезе:

Кажы ла баскан алтамым ол ӧйлӧрди эзедет...

А. С. Пушкин.

 

Чике куучынду эрмектерде токтой тӱжер темдектер.

 

102 §. Чике куучынду эрмектерде тире ол эмезе кавычка мындый учуралдарда тургузылат:

1. Чике куучын-эрмек строкада бичилзе, кавычкаларда алынар, темдектезе: Ол бойыныҥ   докладыныҥ арт учында айтканы мындый болды: «Нӧкӧрлбр, бу ӧткӧн гражданский јууда јашӧскӱрим комсомол болуп, большевистский партияга, Кызыл Черуге болужын кӧп јетирдилер» (П. Куч.).

2. Чике куучын-эрмек абзацтаҥ башталза, чике куучынныҥ алдында тире тургузылар, тедмектезе: Мергелей мынайда айтты:

Тургуза ӧйдö мениҥ колымда тогус јӱс кой. Кыштыҥ ӧйи кандый да кату болзо, койлордоҥ бир де чыгым чыгарбаска турум (Л. Кок.).

 

1. Чике куучын-эрмек автордыҥ сӧстӧриниҥ кийнинде турган эрмектерде

 

103 §. Чике куучын-эрмек авторыҥ сӧстӧриниҥ кийнинде турза, јаан буквадаҥ бичилеле, кавычкада алынар, темдектезе: Эрден база эмеш унчукпай јадала, ӧрӧ ӧҥдӧйип, кенетийин Щербаковтоҥ сурады: «Бу бистиҥ ӧйдӧ  кандый наука ончозынаҥ ла јаан учурлу деп бодоп јӱрезиҥ, Михаил?» (Б. Ук.); Тӱлкӱдеҥ  Тарбаган мынай сурады: «Сен, кудагай, кайра да кӧрбӧй, кайдаар маҥтап браадыҥ?» (И. Кр.); Канакуштыҥ  келип јатканын оок балдар ыраактаҥ кӧрӱп, айылдаҥ  айылга јӱгӱрижип, сӱӱнгилеп кыйгырыжатан: «Канакуш!.. Канакуш клеедери!» (С. Сур.); Скамейкалар сайын јиит улусты отургузала, Талакай бийик кӧдӱриҥилӱ ӱниле уулдарга ла кыстарга јарлады: «Солдатский поэт Бырчык  Кымысканов эмди слерге бойыныҥ јаҥы бичиген ӱлгерлерин кычырып берер!» (Л. Кок.) Ончобыс айылда тушта Шаајыҥ  энебис база ла алкап јада берди: «Слерди мен ала јаштаҥ  азырап, ада кемине јетирерге санангам. Албатыныҥ  алдында аайлу јӱрзин деп, айак чайды тойо ичпей, азырагам...» (И. Шинж.); Офицер Белдеске арбанган айасту айтты: «Мыны иш деер бе, Белдес? Эш-кереги јок неме деп айдатан оны. Мен ол бир... ы-ым, кем эди... Ол бир эдӱгер...» (Н. Кур.); Тоорчык олорды угала, айтты: «Музыкант болорына озо ӱренер керек, музыкага ээлгедий уккур кулакту болор керек, а слер, карындаштар, канайда да отурзагар, музыкант болорына ошкош ло јарабазыгар» (И. Кр.).

 

2. Чике куучын-эрмек автордыҥ сӧстӧринеҥ озо турган эрмектерде

 

104 §. Чике куучын автордыҥ сӧстӧринеҥ озо бололо, кавычкада алынып, кийнинде суракту, кый темдек, кӧп точкалар ла тире тургузылар; деп деген колбоочыныҥ кийнинде запятой тургузар, темдектезе: «Бу јоктулардыҥ  јаткан јеринеҥ  алтын ныкты эмеш пе?деп, каан бойына бӱдӱнбей, кӧзин ары-бери јыжып, ајыктап турды (Чӧрч.); «Кайран ӧрӧкӧн, мениҥ  тӱбегиме болужыгар!» деп, Малчы Адыјоктыҥ  адазын кӧргӧн бойынча кыйгырды (П. Куч.); «Слерге ишке кирейин деп келдим, нӧкӧр капитан!» деп, Ротмир военный аайынча кажы ла сӧсти чокум айдала, тӱп-тӱс тура берди (Л. Кок.).

 

§ 105. Чике куучын табылу бӱдӱмдӱ болзо, оныҥ  кийнинде кандый да темдек тургуспас, запятой деп деген колбоочыныҥ  кийнинде тургузылар, темдектезе: «Озогыда улус сениҥ кӱӱниҥди де кӱндӱлебеген, санааҥды да сакыбаган» — деп,  энези айтты (Л. Кок.). «Бери мен јаар кел» деп, кызычакты бойыма кычырдым; «Кайуга Сарлай јаҥыскан барзын. Адыныҥ ӱйгенин чупчыйла, тудунып ал» — деп, комиссар јакарды (Б. Ук.); «Улус ӧрӧ ӧзӱп јат, сен дезе тӧмӧн барып јадыҥ. ӧрӧ ӧспӧс, ӧдб каппас таҥма» деп, ол кородоп, араай айдынды (А. Ад.); «Мениҥ  кызымныҥ јаражын атту кижи тӱжӱп кӧрӧр, јойу кижи јадып кӧрӧр. Кемизи де кызымды келип кудалаза, беш јӱс салковой акча аларым, беш јӱгӱрӱк ат аларым» деп, Тойчыныҥ энези калаҥыда кожоҥдоп отуратан (П. Куч.).

Ајару: а) Деп деген колбоочыныҥ ла глагол-айдылаачыныҥ ортозында кандый да сӧс јок болзо, деп-тиҥ  кийнинде запятой тургуспас, темдектезе: «Бу суракты келер јуунда кӧрӧр керек, нениҥ  учун дезе, Сары-Кобыныҥ  малчылары келбеген» деп айттым. «Мен сени кемге де, качан да јабыс кӧрдиртпезим, кызыл арчуулду кайран терегежим!» деп шымырандым (Ч. Айтм.).

б) Табылу бӱдӱмдӱ чике куучынла автордыҥ сӧстӧри деп деген колбоочы јокко бириксе, чике куучынныҥ кийнинде запятой тургузар, темдектезе: Jок, мениҥ  адам абраныҥ  изин де кӧрбӧгӧн, айдарда, мен отурбаска турум»,Тойчы јана тӱшпей айдала, «Кызыл таҥдак» колхозко јетире јойу келди (П. Куч.); «Кер ат јакшы, јыгылбаган»,Шоҥкор адын мактады (П. Куч.).

 

3. Чике куучын-эрмек автордыҥ сӧстӧриҥ ӱзӱктеген эрмектерде

 

106 §. Чике куучынныҥ бир де токтой тӱжер темдек јок эмезе тире, эки точка, запятой ло запятойлу точка турган јерин ӱзӱктеген автордыҥ сӧстӧри эки јанынаҥ тиреле, запятойло бӧлинер, темдектезе: «Бойдоҥ кижи,-  айылдыҥ  ээзи араай эрмектенди, јыргал болуп јаткан јерде не база» (Л. Каинч.); «В. В. Радлов, лектор куучынын баштады,тӱрк тилдерди шиҥдеер иште сӱрекей эрчимдӱ турушкан»; «ӧрӧ ӧдӧӧр,айылдыҥ  ээзи  маҥзаарып турды,ӧрӧ ӧдӧӧр, улустар»; «Ол туку јараттыҥ сыраҥай ла бойындагы туралардыҥ  бӱркӱлери кӧрӱнет пе? Бот, ол бистиҥ  автобаза. А бу дезе,мен кабинаныҥ ичин кӧргӱстим,бистик јуртайтан турабыс болор» (Ч. Айтм.); «је нениҥ  учун,Арслан оноҥ сурады,олор баштарыла, куйруктарыла булаҥдап турулар?» (И. Кр.); «Айылдаш вечерге келбес, Валяныҥ  кулагына араай шымырандым,бажы оорып јат».

 

§ 107. Чике куучынныҥ точка турган јерин ӱзӱктеген авторды сӧстӧриниҥ алдында запятой ло тире, кийнинде точка ла тире турар. је автордыҥ сӧстӧриниҥ  алдында деп деген колбоочы бар болзо, оныҥ алдында јӱк ле тире турар, чике куучынныҥ экинчи бӧлӱги дезе јаан буквадаҥ башталып бичилер, темдектезе: «Акыр, Марийка, комудаба,Санаа кызын орынга отургузып, јӱктенчик таарынаҥ бир банка консервированный эт чыгарып алды.јыргап ийели бе, эркем? (А. Ад.); «Эмди Алтайда кар сӱрекей калыҥ јаап койгон болор деп, Каран эрикчилдӱ сананып јатты. Энемниҥ  болчок туразын кар базып койгон болор» (Л. Кок.); «Мен слерди ӧӧркӧдӧргӧ  санабадым деп, Айабас јаан бурулу немедий бажын бӧкӧйтип айтты.Је слердий јаан ченемелдӱ башкараачы керекте сӱрекей јаан болужын јетирер эди» (А. Ад.); «П. В. Кучияктыҥ фольклорды јууп, кӧп иштегени јаан учурлу деп, А.  Коптелов бичийт. Ол орус кычыраачыларды Алтайдыҥ малчыларыныҥ ла аҥчылары-ныҥ героический эпозыла эҥ ле баштап таныштырган» (С. Сур.); «Бистиҥ адаларыбыстыҥ ӧткӧн ӧйи јеҥил јӱк эмес болгон — деп, Урмат сананат.Кезик аразында бис оны нениҥ де учун эзебей јадыс» (А. Демч.).

 

108 §. Чике куучынныҥ ӱзӱктелген јеринде суракту эмезе кый темдек турза, автордыҥ сӧстӧриниҥ алдында суракту эмезе кый темдек ле тире тургузылар, кийнинде дезе — точка ла тире, темдектезе: «Манјыныҥ койлорын канайда кабырганыбыс сагыжаарга кирет пе, эне? деп, уулы араай сурады.Соок јаста, јашканду кӱсте... ӧдӱк јок. Буттарыс ол тушта айуныҥ  тамажына тӱҥей болгон» (П. Куч.); «Эртен ле Курачыны одын экелзин деп айдарым! деп, Татьяна Товаровна будына оронып алган шальды чача тебеле, ӧрӧ турды.Канчазын мынайда јадатам? Курсак та изидер одын јок!» (Л. Кок.); «Удура келгениҥ  јакшы! деп, Альберт Семенди кӧрӧлб, сӱӱнди.— Коркушту јаҥмыр келип јат. Оноҥ озо койлорды јетирели» (Б. Ук.).

 

109 §. Чике куучынды ӱзӱктеген јерде кычыру сӧстӧр, кириш сӧстӧр лӧ кириш эрмектер бар болзо, автордын сӧстӧриниҥ эки јанына тире ле запятой тургузылар. Чике куучынныҥ бӧлӱктери таҥынаҥ эрмектер болзо, автордыҥ сӧстӧриниҥ алдында тире ле запятой тургузылар, кийнинде дезе тире ле точка; чике куучынныҥ экинчи бӧлӱги јаан буквадаҥ башталып бичилер, темдектезе: «Ада деп, Рая јажыркап ла ол јаар эрке кӧрӱп, айтты,мен эртен таҥла атанарга тергенип турум» (А. Ад.); «Озочыл койчыныҥ  ченемелин, мен бодозом,деп, кем де калганчы рядта араай эрмектенди,ончо койчыларга таркадар керек»; «Акыраар, бий,деп, Кара-Канат камныҥ эмегени араай унчукты,бу слерлер Кара-Канатка истетткен улус тураар не» (Л. Каинч); «Jе, болор, болор, Чумулай,деп, кенетийин тишкек јыкпыктардыҥ  алдынаҥ  јыртайдыҥ  казыр, сур кӧстӧри кӱйӱп чыкты.Чумулайдыҥ  отаразын ончо отаралардаҥ  озо кайчылазын деген јакылта нениҥ учун бӱтпеген?» (А. Ад.); «Бу куучынды ундып салалы, эне,деп, Николай Мурзанович, кӧзиниҥ  јажы айланыжып, унчукты.Јаҥыс уулаарды таштап барбагар!...»  (А. Ад.); «Адаҥ келди, кӧрзӧҥ, папазы келди, балам,деп, ол зеки шинельди торт ло агару немедий чеберлеп, стенедеги кадуга илип койды.Санаа, отур. Отургуш јок» (А. Ад.).

 

Ајару: Чике куучынды ла автордын сӧетӧрин бириктиреечи деп деген колбоочыныҥ кийнинде ылганаачы турза, деп-тиҥ  кийнинде запятой   тургуспас, темдектезе: «Чындап та, поэт  аайлу неме эмтир! деп сананала, стихтерин ойто кабырып, сумказына сугуп алала, эжиктеҥ чыга берди (Л. Кок.); «Удабас ойто келерим!» деп айдала, ол сала берди; «Поэзияны оҥдобой туруп, болгон ло немелер чаазын уймаганы ачу» деп сананала, илӱде турган плащын чемоданыныҥ ӱсти јаар таштап ийди (Л. Кок.).

 

11О §. Чике куучын-эрмекти ӱзӱктеген јерде кӧп точкалар турза, автордыҥ  сӧстӧриниҥ  алдында тире ле кӧп точкалар тургузылар, кийнинде дезе — тире ле запятой; чике куучынныҥ экинчи бӧлӱги таҥынаҥ эрмек болзо, автордыҥ сӧстӧриниҥ  кийнинде точка ла тире тургузылар, чике куучынныҥ  экинчи бӧлӱги јаан буквадаҥ башталар, темдектезе: «Мен, јок, мени...,деп, Айна туктурылып баштады,бистиҥ бригадага уй саар агрегат алып берзин деп, колхозтыҥ правлениезинеҥ  сура дешкен» (А. Ад.); Бу керептердиҥ бирӱзине отурала, пальмалары јайканып турган ыраак кандый бир тропический ороонго барып келген болзоос...деп, Лена тымык керептердиҥ бирӱзин ајыктап турала, санааркап тургандый айтты.Качан да кар тӱшпеген јерлер болбой кайтсын» (Л. Кок.); «Оноҥ  мениҥ јериме барар эдис... деп, Каран ого айдып баштайтан. Бистиҥ јерде карлу мӧнгкӱлер, тӱрген суулар, чечегинеҥ  кӧс кылбыгар јалаҥдар ла чыйрак аттар!..» (Л. Кок.).

 

111 §. Автордыҥ сӧстӧринде эки глаголдыҥ бирӱзи чике куучын-эрмектиҥ  баштапкы бӧлӱгине, экинчизи дезе экинчи бӧлӱгине баштанып турган болзо, автордыҥ сӧстӧри эки јанынаҥ тиреле бӧлинер, кийнинде эки точка тургузылар, чике куучынныҥ экинчи бӧлӱги јаан таныктардаҥ башталып бичилер, темдектезе: «Бӱгӱн тышкары соок коркуштанган эмтир деп, Арбай айдала, јанында отурган болушчызынаҥ  сурады: Кечеги экелген ӧлӧҥ  соҥзынга јетире једер бе?»; «Jууныҥ јерине качан једерис?деп, Шуну ӱшкӱрип сурайла, кийнинде отурган Куйрукка бурылып айтты:јуу болзо јуу! Сакыганынаҥ  ла јаман неме јок...» (Л. Кок.); «Кӱндӱбейдиҥ сӧзинде чын шӱӱлте бар ба, нӧкӧрлӧр?деп, Кӧйлӱк сурайла, бойыныҥ  куучынын оноҥ  ары улалтты: Мен сананып отурзам, бир...  јаҥыс ла...» (Б. Ук.); «Бистиҥ  группаныҥ балдары походко барарга белетенип јат — деп, Коля айдала, Адучыдаҥ  сурады: Сен нени эдерге туруҥ?»

 

4. Чике куучын-эрмек автордыҥ сӧстӧриниҥ ортозында турган эрмектерде

 

112 §. Чике куучын-эрмек автордыҥ сӧстӧриниҥ «ортозында турза, ол кавычкада алынып, алдында эки точка, кийнинде тире тургузылар, темдектезе: Вагонныҥ  кӧзнӧктӧринеҥ солдаттар: «Кандый город?» деп, бой-бойлорынаҥ  суражып, нени де кӧрӱп болгылабайт (Л. Кок.); Jанайын деп, эжиктеҥ чыгарга ла јатсам, ол меге: «јакшы сӧзигер учун быйан болзын... Эр јажына ундыбазым» дебезин бе... (А. Демч.); Бу ӧйдӧ олордыҥ  кажызы ла: «Алдында турган бистиҥ  противовоздушный оборонага ла једип алатан болзоос!» деп сананып турган (Л. Кок.); Мерген чадыр айылга јууктап келзе, кем де: «Кӧзимей, кӧзимей! Не туруҥ, суу бер!» деп кыйгырып турды (А. Ер.); Тотым эмеген Васяга сӱрекей килеп: «Ырыс јок бала, мен ӧлгӧлӧктӧ эмеш ойноп, јыргап алзын» деп сананып, оны кандый да иш иштетпей туратан (И. Коч.); Ол Кадынныҥ јаказында турган јаламан деп кичинек јурттыҥ јанына јууктап ла јӱрерде, кенетийин: «Тур, кем анда!» деген ӱн оны чочыдып ийди (Б. Ук.); Командир эки алтай кижи јаар база катап кӧрӱп турала, кенетийин нени де эске алынып ийгендий, јуучылдар јаар тӱрген бурулып:  «Бу улусты азыраар керек, нӧкӧрлöр» деп, јымжак ӱнденди (Б. Ук.).

 

113 §. Чике куучын-эрмек колболу эрмек болуп турган автордыҥ сӧстӧриниҥ экинчи бӧлӱгине кирижип турган болзо, чике куучынныҥ алдында запятой, кийнинде тире тургузар, темдектезе: Сарлай бойыныҥ  бу шӱӱлтезин та нениҥ  де учун Баграшевага айдарда, «Бат, байлар канайып базынган, эмди билдиҥ  бе, Сарлай? дейле, комиссар келин, кандый да јаҥы кайкал ачып ийген чилеп, бастыра кӱӱнинеҥ ӧдӱҥи ӱниле каткырган (Б. Ук.); Улус једип ле келерде, «Энемди кӧрдигер бе?» деп, Jантык-Курт сурады; Эмди бу ла Чакылдай ошкош эзирик эмезе алды-кийнин сананбас немелерге эмеш ле кату эрмек айтсаҥ, «Унчукпа, сени кижи кӧрбӧгӧн неме беди, Упай-эштиҥ улаазын  јалап јӱретен эдиҥ!» дежер (Б. Ук.).  Кем-кем јети-сегис класс божодып ийген болзо, «Бу тен удабас качы болотон јат, а бу тен јаан чотобот болотон таҥма јат» деп, улус айдыжат (К. Тӧлӧс.); Айылдыҥ ээзи ойгонып келерде, «јакшы ба, тӧрӧгӧндӧр,» деп, солун кижи айтты; Элес ле эдер неме јок болордо, «Куштар тӱнеп калды ба?» деп, аҥчы эмегенинеҥ  сурады; Таня, ӧбӧгӧнине кӧрӧ, чек башка кылык-јаҥду эмеген ийне. Кандый бир солун кижи јуртта јӱрзе, «Айылга кир» деер (Б. Ук.).

 

114 §. Колболу эрмектеҥ турган автордыҥ сӧстӧриниҥ алдында тире, кийнинде эки точка тургузылар, темдектезе: «Је кандый јӱрӱп келдигер?» деп, чайдыҥ ойынына барып келген кижидеҥ суразагар, айдар: «Неме ле .болбоды, чай деген куш чек јоголгон» (И. Салайм.); Шак ла оноҥ улам мени «бодой» деп чололоп салгандар... «Сен канайып ту руруҥ, Бодой?» дешкенде, мен каруузына айдатам: «Та, чек ле билбей јадым. Эки будымда сыраҥай ла амыраар салым јок ошкош...» (Н. Кур.).

Ајару: Нениҥ-нениҥ ӱнине тӱҥей ӱнденгенин кӧргӱскен кыйгылуларлу эрмектердиҥ токтой тужер темдектеринде бойыныҥ аҥылу ээжизи бар, темдектезе: Кенете ак такаа «бак-бак-баак! бак-бак-баак!» деп калактап ийерде, Каштак потпуштыҥ ичи јаар курлаазына јетире каре берди (И. Шинж.); Чычкандар «сыйт, сыйт» этире кат-кырыжып ийеле, сумка јаар кире бердилер (А. Ер.); Тӱлкуниҥ кӧкӱдӱ сӧстöрине кӧӧрӧп, каргаа «карр, карр!» деп каактап ийди (И. Кр.); Куш, каштардыҥ «чуш-фиш» деген табыжы эмди «уру-уу-уру-уу» деп угулат (И. Шинж.); Бир канча ӧйдиҥ бажында «бяу-у» деген кыйгы суу јаар барган јолдо угулды; Койлор «тир-р-р» эделе, удабай ойто тымый берди (Л. Каинч.).

 

Диалогто токтой тӱжер темдектер

 

115 §. Диалогто реплика (куучында турушкан кижиниҥ сӧстӧри) јаҥы абзацтаҥ башталза, оныҥ алдында тире тургузылат, темдектезе: Тӱниле бир де уйуктабаган военком оныҥ алдында турган кыс балага кӧрӧлӧ, кыјыраҥтып турган ӱниле соок сурады:

Слерге не керек?

Мени фронтко ийигер!

Слер кем? Кандый специальностьту?

Адым Лена, мен ӱредӱчи...

Ӱредӱчилер биске керек јок!

Онызы јаан шылтак эмес... Мени кандый бир летный частька... (Л. Кок.).

Кенетийин коштой койкадаҥ ого Анатолийдиҥ шымыранып айтканы угула берди:

Каран, сен уйуктап јадыҥ ба?

Јок, а сен? деп, Каран удура шымыранды.

Санаама ӧткӧн немелер кирип јат. Уйуктап болбой јадым... (Л. Кок.).

 

116 §. Репликалар бир јолго бичилзе, олордыҥ кажызы ла кавычкага алынып, бой-бойынаҥ тиреле бӧлинер, темдектезе: «Кандый оогош тындулар анда бар! Кезиги јинји ошкош, кезиги оймоктый! Кезиги кичинек булавканыҥ бажындый!» «А слонды кӧрдиҥ бе? jааны кандый оныҥ? Байла, кырга учурадым деп санандыҥ.»«Слон анда ба?» «Анда эмей.» «Калак, најы, слонды мен ајарбай калдым.» (И. Кр.); «Не кунуктыҥ, jаражай?» «Кунукпай! Ол тӱкӱ јалаҥда эш-нӧкӧриме койу сары тозынымды канайып ийерим!» «Мен сеге болужып берейин бе?» «јаан быйаным айдар эдим.» (А. Ад.)

 

117 §. Репликаныҥ кийнинде автордыҥ сӧстӧри бар болзо, бир јолго бичилген репликалардыҥ ортозында тире тургузылбас, темдектезе: Карчага каткырды: «Сен селенка артык дейтен эмес бедиҥ?» «Бу мениҥ јастырам болгон, Карчага Иваныч,деп, Токпоев караҥуйда кӱҥӱреде куучындайт. Улай ла аш бӱтпесте, чӧкӧп калган неме ийне...» (А. Ад.); «Алмардаҥ чычкан аҥдаарга мени кожо ал» деп, Чортон Кискени јайнады. «Калак! Сен. андый ишке чыдажарыҥ ба? Васька Чортонноҥ сурады.Аҥдап барала, уйатка тӱштиҥ?!» (И. Кр.)

 

Бир канча темдектер коштой турары.

 

118 §. Эрмекте запятой ло тире коштой турза, озо запятой, кийнинеҥ тире тургузылат, темдектезе: Бис, јииттер, албаты корбозы (П. Сам.).

 

119 §. Суракту ла кый темдектердиҥ суракту темдеги кый темдектеҥ озо турат, темдектезе: Jаҥыс кижиниҥ ӱни чыҥырыштаҥ да чичке. Кем оны угар?! Айса, эмегени! Ол до базарда эмес, јуукта болзо (В. Маяк.); «О, кудай-май! Бу једип болбойтон кижи туру не?! деп, Сыргачы калактап чыкты.Калак, калак!» (А. Ад.); «Карчага Иванович керегинде јаман сӧс айдарга бербезим! деп, Кӱреҥдей, сагалы атрас эдип, кыйгырды.Совхозтыҥ јаандарына јарабай тур­ган болзо, ол јаман кижи бе?!». (А. Ад.); «Есаул кажы турада?!»деген кыйгыларды ла аттардыҥ тибиреген табыжын угуп тӧжӧгине кем де от тудуп ийген чилеп, ол јаткан јеринеҥ кенетийин сагыжы јок тура јӱгӱрген (Б. Ук.); «А! деп, торт ло ӱстине соок суу уруп ийген чилеп, Алексей Мыклаев тыныжын тескери тартынды. Нина! Бу сен бе, чын эмеш пе?!» (Б. Ук.).

 

120 §. Суракту ла кый темдектер кавычкаларда алынган сӧстӧрлӧ колбулу болзо, кавычканыҥ алдында тургузылар. Суракту ла кый темдектер бӱткӱл эрмектиҥ учурын кӧргӱзип турган болзо, кавычкалардыҥ кийнинде тургузылар, темдектезе: Ыраакта «ура!» деген кыйгы угулды; Оныҥ «сен кем?» деген сурагы санаамнаҥ чыкпайт; Мен билерим, сен меге канайда «килегеҥ»!...,

 

121 §. Драматический произведениелерде ойнойтон улустыҥ ады-јолыныҥ кийнинеҥ  берилген автордыҥ јартамал сӧстӧри курсивле берилеле, кичинек буквадаҥ башталып бичилер, темдектезе:

Кумдузак (санааркаганына шляпазын ары-бери айландырып отурды). јӱрӱмде јаҥыс катап јастырдым. Бир јаманым таштагар (М. Бед.).

Автордыҥ јартамал сӧстӧри бӱткӱл эрмек болуп, репликаныҥ ортозында болзо, автордыҥ сӧстӧри скобкаларда берилеле, јаан буквадаҥ бичилер, темдектезе:

Саадак. О-о! Байадаҥ айтпайтан бедеер? Уулдыҥ ады кем? (Келип, кабайда баланы окшоды). Торт ло мени. Тӧзӧгӧн уул эмтир! (П. Куч.); Арајан. јок! (Айак-казан јуунадып). Сендий кей-кебезин таҥмала јуртаганча, эр-јажына јаҥыскан јӱрейин (М. Бед.) Уйлар саайтаны ойын неме эмес. Бойым иштегем, билерим (Столго аш-курсак тургузат). (М. Бед.).

Ајару. Мындый вариант база бар: ачылар ла јабылар скобкалардыҥ алдында точка тургузар, темдектезе:

Чӧӧчӧй. Чейнешти кӧстиҥ одындый чеберлеерим, чымалыга тиштетпезим, чымыл јӱзине кондыртпазым. (ӧрӧ турат.)