МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ

РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ

Федеральное бюджетное государственное образовательное учреждение высшего профессионального образования

Горно-Алтайский государственный университет

 

 

 

 

Тыбыкова А.Т.,Тыбыкова Л.Н.

 

 

Осложненное предложение алтайского языка

Алтай тилдиҥ уурладылган эрмектери

Учебное пособие

 

 

 

                                                        

 

Горно-Алтайск

РИО Горно-Алтайский университета

2014

 

 

ББК81.2Алт-2

 

 

Печатается по решению редакционно-издательского совета

Горно-Алтайского университета

 

 

     

Тыбыкова А.Т., Тыбыкова Л.Н. Осложненное предложение алтайского языка. Алтай тилдиҥ уурладылган эрмектери: учебное пособие /Тыбыкова А.Т., Тыбыкова Л.Н. – Горно-Алтайск: РИО ГАГУ, 2014 - 47   с.

 

Рецензенты: преподаватель алтайского и русского языков Горно-Алтайского педагогического колледжа Ютеева Р.У., доцент кафедры алтайского языка и востоковедения ГАГУ к.ф.н. Орсулова Т.Е.

 

      Учебное пособие предназначено для бакалавров по направлению подготовки 050100 - Педагогическое образование, профиль подготовки Родной язык и литература,  по направлению подготовки,  050302.00 – Родной язык и литература с дополнительной специализацией «Русский язык и литература»

     Учебное пособие включает в себя обобщающую информацию об осложненном предложении алтайского языка. В теории синтаксиса тюркских языков проблема выделения осложненного предложения вызывает наибольшие затруднения как в описании, так и преподавании студентам. Материалы пособия могут быть использованы студентами, аспирантами и преподавателями высших учебных заведений, специалистами по алтайскому языкознанию.

 © Тыбыкова Л.Н., Тыбыкова А.Т., 2014

© Горно-Алтайский государственный университет, 2014

 

 

Содержание

 

Тема 1. Уурладылган эрмектердиҥ тегин ле колболу эрмектерле колбуузы

 

 

Тема 2. Тегин эрмек

 

 

Тема 3. Колболу эрмек

 

 

Тема 4. Эрмектиҥ классификациязы ла типологиязы

 

 

Тема 5. Уурладылган эрмектер

 

 

Тема 6. Уурладылган эрмек керегинде текши jетирe

 

 

Тема 7. Укташ баштаачылар

 

 

Тема 8. Укташ толтыраачылар, укташ айалгалар, укташ jартаачылар

 

 

Тема 9. Уурладылган эрмектер тeндештирe аайынча

 

 

Тема 10. Уурладылган эрмектер чылап деп показательду

 

 

Тема 11. Башка-башка jайылган эреnис ле ылганаачыла уурладылган эрмектер

 

 

Тема 12. Эреnистер - уурладылган эрмектердиn бqлeги.

 

 

Тема 13. Уурладылган эрмектер Тν-ган+бойынча/ тарый/ айас/ jерде

      

 

Тема14.Уурладылган компаративный обороту болуп деп показательду эрмектер

 

 

 

Тема15.Уурладылган компаративный оборотту ошкош деп показательду эрмектер

 

 

Тема16.Уурладылган компаративный оборотту немедий деп показательду эрмектер

 

 

Тема17.Уурладылган компаративный оборотту кептe,  аайлу, бодолду, кебеделдe деп показательду эрмектер

      

 

Тема 18. Уурладылган компаративный  оборотту                                                                            кеппe деп показательду эрмектер

      

 

Тема 19. Компаративный оборотту уурладылган эрмектер  бÿдÿмиле аайлу, бодолду, кебеделдÿ.

 

 

Тема 20. Модально – компаративный оборот ло уурладылган эрмектер глаголдыҥ болужыла айдылганы

 

 

Тема 21. Уурладулу эрмектерде глаголдыn  модаль-компаратив бeдeмдe болгоны Тv-ган + колболу сqстqр

 

 

Тема 22. Уурладылган эрмектер ылганаачы  Тvn ажыра.

Моносубъектный эрмектер TV - n.

 

 

 Тема 23. Сопоставительный обороторлу уурладылган эрмектер

 

 

Тема 24. Кириш сӧстӧр

 

 

Тема 25. Квазиобращения ле оныҥ учуры

 

 

Литература

 

 

 

 

КУРС ЛЕКЦИЙ

Тема 1. Уурладылган эрмектердиҥ тегин ле колболу эрмектерле

колбуузы

 

Эмдиги öйдöги лингвистикада эрмектер ӱч бӱдӱмдӱ деп айдарга jараар: тегин, колбоолу ла уурладылган эрмектер. Уурладылган эрмектерди, бу jуук öйлöргö jетире, тегин эрмектерге jуук деп, jарталып туратан, jе эмдиги ишчи-билимчилердиҥ ачылталарына баштанып, бу тегин ле «уурладылган» эрмектер эмес, а текши алза колболу эрмектерди jеҥилте тузаланып кöргӱскенин керелейт.

Алтай тилде тегин ле колболу эрмектердиҥ ортозында аҥылу эрмектер болот. Олорды уурладылган эрмектер деп айдар. Эрмектиҥ сайламазына (структуразында) башка – башка бӱдӱмдӱ конструциялар кожулып, эрмек уурладылат.

Тегин ле колболу эрмекти уурладар конструкциялар:

1.  =ган // = ген, = ар // = ер кожулталу эреҥистер бойынча, айас, болгой, ӱстӱне, jерде ле оноҥ до ӧскӧ болушчы учурлу сöстöр лö айдылат.

Темдектезе: Jакаруны алган бойынча, кӧдӧчи Беш ичи jаар jеле берди ( И. Шодоев ).

Эркелей бӧрӱгин кийе соккон jерде, оромды ӧрӧ база берди. Jырачы мени тирӱге jип ийгедий кӧзи ле кӧргӧн айас, эжиктеҥ чыга берди. ( К.Тӧлӧсӧв )

Бу учуралдарда уурладар конструкциялардыҥ кийнинде запятой тургузылар, jе конструкцияныҥ кийнинеҥ jӱк ле глагол турганда, запятой тургузылбас: (Сыйным меге болужардыҥ ордына jӱре берди )

2.  Бойы баштаачылу = П деп кожулта алынган ылганаачылар: (Кӱӱк, котызы бултандап, агаштыҥ ӱстӱнде отуры. Кыс кӧзинеҥ jажы мелтиреп, ыйлап отуры )

3.  Тӱҥдештирӱ, модель учурлу конструциялар: чылап / чилеп (10 класстыҥ балдары чылап, суудагы таш чылап); ошкош (айуныҥ изи ошкош ис); кӧрӧ (адазына кӧрӧ оборлу); болуп (укпаачы кижи болуп, тӧжӧктӧ jадыры); аайлу (кокырлаган аайлу айтты).

Эрмекти уурладар конструкциялар оныҥ шӱӱлтезин тереҥжидип быжулайт. Учуры jанынаҥ мындый констрикциялардаҥ эдилгениҥ тӱрген ӧткӧнин, эдилгеге jеҥилте эдилге болгонын, адылу сӧсти тӱҥдештирӱ эдип jартаганын, текши эрмекке бойыныҥ санаа – шӱӱлтезин, тап – кӱӱнин кошконын бичип алар аргалу.

Эрмектер укташ члендерле аҥыланган члендерле, кычыру сӧстӧрлӧ, кийдирилген эрмектерле уурладылат. Бу уурладылган да эрмектердиҥ конструкциязы, баштапкы бӧлӱгинде ХХ чактыҥ, jазап тургузылбаган да болзо, эмди jедимдер иле берилген. Лингвисттердиҥ ачылтазыла уурладылган эрмек кыскартылып, ол эмезе база бир кандый эп – сӱмеле, ачылтала эмеш ӧскӧлӧнзӧ дӧ, jетирип турган jетирӱлери ле бир де кубулбас. Тюрский де тилде, оруста тилде колболу эрмектер jаан эмес башкаланып та турганы бар болзо, бойыныҥ тилдериниҥ ортодо jуук колбузы иле кӧрӱнет.

Орус тилде кажы ла баштаачы ла айдылаачы чокым – jарт эрмекте айдылып турган болзо, а тӱрк тилдерде тӧс эрмектиҥ учуры айдылаачыдаҥ камаанду. Колболу эрмектер кубулкыштардаҥ камаанду.

Бу колболу ла тегин эрмектердиҥ ортозында эмди де jарт эмес структуралар бар, олорды уурладылган эрмектер деп адап jадыс. Jе эмди тура, кажы бир эрмекти темдек эдип алып jарт ла бу уурладылган эрмек деп чикезине айдып болбозыс.

Уурладылган эрмектерди шиҥжӱӱлеп jартына чыгарга jаан jӧмӧлтӧ – салтарын, тегин ле колболу эрмектердиҥ тереҥжиде колбуларын билерге албаданар керек. Кыскарта айтса уурладылган эрмектердиҥ ачылтазыныҥ шинжӱ иштериле jазап таныштыру керек.

 

Тема 2. Тегин эрмек

Эрмек – куучыныҥ грамматика ла ӱн jанынаҥ тил законына келиштире шӱӱлте чыгара айдатан ла куучындажып турган, кижиниҥ кӱӱнин кӧргӱскен единица. Ол анайда ок синтаксический ле коммуникативный единица. Бу темдектердеҥ эрмектиҥ учуры, бӱдӱми ле синтаксис колбузы камаанду.

Айдылар амадуузыла эрмектер jетирӱ, суракту, jакару болот. Бу эрмектер кӧдӱриҥлӱ ӱниле айдылза, jакару эрмектер бӱдӱмиле (сайлама – структуразыла) тегин, колболу ла уурладылган болор, анайда ок колболу синтаксический биригӱлер болор.

Алтай тилде эрмектиҥ эҥ учурлу члени – айдылаачы, эрмектиҥ тӧзӧгӧзин элбедер члендер – айдылаачынаҥ камаанду толтыраачылар ла айалгалар. Jартаачы эрмектиҥ эчеҥи члени болот, адалгыш ла айдылган члендердеҥ камаанду болот. Бир ле грамматический тӧзӧлгӧлӱ эрмек – ол тегин (простое предложение) эрмек. Темдектезе: Г. И. Чорос – Гуркин – улу jурукчы.

Тегин эрмек айдылган амадузыла табылу, ӱн jанынаҥ – кыйгылу эмес. Тегин эрмекте эки тӧс члендер (баштаачы ла айдылаачы, адалгыш ла глагол). Тегин эрмектер эки тӧс члендӱ ле бир тӧс члендӱ болор. Эки тӧс члендӱ эрмектердиҥ тӧзӧгӧзи баштаачы ла айдылаачы болор.

Баштаачы (адалгыш) – предмети, айалганы, эдилгени адайт. Баштаачы адалгыш ла, солума ла, тооломоло айдылар. Темдектезе: Ӱредӱдиҥ ӧйи башталды.

Айдылаачы (глагол) – эрмектиҥ эҥ учурлу члени. Эрмекте ӧскӧ члендер болоры кӧп сабада айдылаачыдаҥ камаанду. Айылаачы эдилгениҥ болтонын элбеде кӧргӱзет, глагол – айдылаачы ла адылу айдылаачы болор. Темдектезе: Горно – Алтайск калада эл – библиотекада бичиктер чеберлелип jат. Уулчактардыҥ чамчалары чоокыр.

Глагол – айдылаачы бӱдӱмиле тегин ле колболуга бӧлинет. Темдектезе: Jажына мал – аш кабырган калык, малына карузыйт (тегин – глагол – айдылаачы).

Тегин адылу айдылаачы адалгышла, солумала, тооломоло айдылат. Темдектезе: Уулчак – спортчы.

Колболу адылу айдылаачыныҥ тӧс бӧлӱги адалгыш ла тооломо ло айдылып болушчы кошпенечктӱ болот.

Толтыраачы – эрмектиҥ тӧзӧлгӧзин элбедер эчеҥи член, ол предметле темдектеп, косвенный кубулткыштардыҥ сурактарына кару берет, ол адалгыш ла, солума ла айдылып, кӧп сабада айдылаачыдаҥ камаанду болот.

Jартаачы – эрмектиҥ эчеҥи члени. Тегин эрмектиҥ jӱзӱни, синтаксический кемиде ас. Темдектезе: Тилде 30, 50, 60, jе кезик тилдерде 100-ке jедип jат. Кезик албатыныҥ тилинде ол ас. Бис эмди тургуза ӧйдӧ билбезис, канай олор бӱткен деп, jе модули бар болуп каруланып, сезимин jылыйтпай jат.

Тегин эрмектиn бeдeмдерин тилдиn синтаксический уровенинде кqрзq, ондый да кqп эмес. Тилде фонемалар 30-таn 50-60-га jетире болзо, синтаксический уровеньдеги тqс единицалар 100-теn кqп. Олордыn болужыла оос ло бичиир куучын-эрмекте jeзeн-jeeр фразалар тургузылат.

Эрмектиn тqс компоненти – предикат. Предикат эрмектиn сок jаnыс компоненти болор аргалу. Темдектезе: Jаnмырлайт. Караnуйлайт. Qскq тилдерде бу компоненттерге бeдeмиле эки тqс члендe эрмектер келижет. Темдектезе: нем. Es regnet ((оно) дождит), франц. il pleut (идет дождь). Арткан модельдерде актанттар туштайт. Актант – учурлу адылу компонент, кеби предикаттагы некелтелердеҥ камаанду.

Оны предикаттыn валентностьторы деп айдат. Обязательный ла факультативный валентностьтор бар. Куучын-эрмекти тургузарында предикат 5 ле оноn до кqп толтыраачыларла башкарынар аргалу. Элементарный эрмектердиn предикаттарында (мынаҥ ары ЭПП) eчтеn кqп актант болор аргазы jок.

Темдектезе: Кeреn торбок малчыга белине тqрт таар салдырбай jат. Эки кeнге бис ада-энебисле кожо двордо qтqкти кeрекле чыгардыс.

Бу jанынаn ченелтелe иштиn ууламjызын кqрзq, актанттардыn тоозы тqрттqn ашпас. Кqп лq сабада eч актант тузаланылат, анчада ла кqчeп турган глаголдордо кем –кайдаn – кайдаар (кqчкqни).

Темдектезе: Ол jердеn кqп ишмекчилер Сибирьге келгендер (ЛК, АК, 290). Кqп ишмекчилер Сибирьге келгендер. Ол jердеn кqп ишмекчилер келгендер.

Бир эмеш кeч айалгада объекттиn кqчкqнин темдектеген учурлу эрмектер болот. Олордыn айдылаачызында 4 актант тузаланылат. Темдектезе: Ол айылына аралдаҥ одын тартып экелди. Jе бир канча jеnил 3 актантту эрмектер (кем – нени – кайдаар кqчeрет): Таначы Сергеевна катап ла кайырчагынаn озогы альбомын кодорды (ЛК, АК, 464).

Беш актант бир предикатту глаголдо jeк ле тексттерде туштаар, jе тилдиn системазында мындый темдектер jок то, болор до аргазы jок. Мындый фразалар бир канча модельдердер бириксе болор. Мындый бeдeм фраза Мен бу Чуйдыn трагыла Бийсктеn Горно-Алтайсктqqн канча катап машинала jeргем тексттерде ас туштайт, jе кезикте орус тилдеn кqчeрзе болот.

Грамматика jанынаn кqрзq, бастыра предикаттар глагольный. Олордыn кqп нургуны глаголло айдылат, кезиги адылу глаголдыn аналитический формаларыла, бу тушта глагол колбууш ажыра айдылат. Темдектезе: Бу кижи акамныn нqкqри.

Глагол предикаттар тегин ле аналитический болот. Олор лексикалык учурын jартаган компоненттеn ле болушчы глаголды jартаган jeзeн-jeeр грамматикалык учурлардаn турат. Кажы ла предикат бойыныn учурын jартаар бир канча адылу формалардаn – актанттардаn туруп jат.

Актанттар болуп кандый ла адалгыштар болор аргалу. Кqп лq сабазында бу рольды адалгыштар ла солумалар бeдeрет. Объекттиn jерин кqргeзер, кыймыгуны ле кqчкqнин темдектеген глаголдор кыйалтазы jогынаn актант-локализаторлордыn барын темдектейт. Олор кайда? кайдаар? кайдаn? деп сурактарга каруу берет.

Темдектезе: Ӱчeлези энезиле кожо айылда отурдылар (КТ, КJ, 106).Балдар, барып айылдаn стол экелигер (ЛК,АК, 182).Кем билер, айса Барнаул дqqн апарарга келижер (ЛК, АК, 310).   

Бу позицияда адалгыштар улантыларла да, болушчы да куучын-эрмектерле, кубулбастарла да турар аргалу.

Темдектезе: Кобыны qрq чqйилиже бердилер (ЛК, АК, 157).

Jeк ле предикат ла актанттардаn турган эрмектерди элементарный тегин эрмектер деп айдарыс (ЭПП).

ЭПП-ныn моделиниn планы формула ажыра берилет.  Формуланы дробь эттире, (числитель ле знаменатель) бичиирге jараар.

Сибирьдиn тeрк тилдеринде бис он актантный кубулткыш табып кqргeскенис. Кубулткыш деп термин мында бир канча башка. Темдектелет: форманыn адын эмес, а функцияныn адын кqргeзет. Оныn учун бистиn синтаксический кубулткыштар морфологиялык кубулткыштарга келишпей jат. Олорды тоолоп ийектер: 1) номинатив; 2) аккузатив (бу синтаксический функцияны якут тилде беш, орус – тqрт, алтай – eч кубулткыш бeдeрет ); 3) датив – объектке баштанган адресаттыn кубулткыжы; 4) аблатив; 5) локатив – местный кубулткыш; 6) инструменталис; 7) комитатив; 8) генитив; 9) делибератив; 10) кубулткыш санкции.

Берилген кубулткыштардыn системазы кqп сабазында Тeштeк Сибирьдиn тeрк тилдерине келижет, анчада ла алтай тилге.

Бу он бeдeм кубулткыштыn позициязына eч бeдeм локализатор кожулат. Олордыn бӱдӱмдери кыймыгуны (кайдаар? кайдан?) ла турган jерин (кайда?) темдектейт. Ол учурлар берилген кубулыштарла айдылат.

Тегин эрмекте тqрттqn кqп именной позициялар болбос. Тилдиn системазында тегин эрмек эки функция бeдeрет: Коммуникативный ла гносеологический (познавательный). Баштапкызыныn учурында информация бар. Ол пространство ло qйлq айдылып, кижидеn кижиге эрмектердиn болужыла айдылат. Экинчизиниn функциязы, гносеологический (познавательный) – ол кажы ла модельге учурлу элемент, кижиликтиn канча jылдарга jуулган ченемели болот.

Кижиде телекей керегинде бар билгирлер эки тqс формадаn турат. Олордыn бирeзи тилдиn сöзлик составы.

Тегин кижиниn jаантайын тузаланып турган сqстqри 10 муnнаn 20-25 мунга jедет. Кижиниn кqп тузаланбай турган сqстqри 4-5 катапка кqп.

Сöзлик состав – ол тилдиn анатомиязы. Эбире телекей эрмектердиn болужыла ачылат.  Элементарный тегин эрмек – ол клеткадый, оныn болужыла бис телекейди тилдиn бӱдӱмдери ажыра кqрдис. Ол jаан болбос, нениn учун дезе ол бистиn меnисте кандый ла учуралда белен. Кажы ла кижиге эбире телекей башка-башка айалгалардыn болужыла ачылат.

 

Тема 3. Колболу эрмек

Тегин эрмек адлгыш ла глаголдоҥ (айдылаачы, баштаачыдаҥ) туруп предмет ле оныҥ эткен керектерин кӧргӱзип турган болзо, а колболу эрмек синтаксический оҥдомолдыҥ база бир кадын (ярусын) тереҥжиде кӧргӱзет. Колболу эрмек jӱзӱн – jӱӱр камаанду болуп керектиҥ эдилип турганын jартап jетирет. Шӱӱлтези ле колболу эрмек бойы – бойынаҥ камаанду болуп бир бӱдӱп турган керек ээчий – деечий болуп турганы, озолдыра эдилгени, jаныс ла ӧйдӧ кожо бӱдӱрилгени, шылтагы, керекти бӱдӱрерге амадаганы, тӱҥдештирӱ, кандый бир бӱдӱп турган эрмекти (действиязын) тӱҥейлегени колболу эрмек бӱткени ле тегин эрмектеҥ быжу болгоны ла аҥыланат.

Колболу эрмек тегин эрмекке jӧмӧжип, jетире шӱӱлтени тереҥжиде чокымдайт. Узак ӧйлӧргӧ колболу эрмекти тегин эрмектердиҥ бириктирилгенин кӧргӱлеген. Олордыҥ ( тегин ле колболу) эрмектиҥ башказын, тыҥ ла аҥылагылабаган. 20-чи jылдарда ХХ чакта В .А. Богородский баштап колболу эрмек бӱткӱлинче (бӧлӱктериле) ылгаар деп умзанган, jе башка шиҥделип кийнинде иштегендер. Шинжӱ иштер колболу эрмектерле 50-чи jылдарда кӧндӱккен (новаторский иштерде – Н. С. Поспеловтыҥ, оныҥ кийнинде Л. Ю. Максимов, В. А. Белошоапкованыҥ, С. Г. Ильенконыҥ иштеринде). Бу иштер шинжӱӱлердиҥ салтарында колболу эрмектиҥ чыҥдыйы тегин эрмектийинеҥ чие – jок бийиктеген.

Эмди биске jарт, колболу эрмек предикативный бӧлӱктеҥ камаанду эмес, а колбуузынаҥ. Баштапкызында колболу эрмекте сӧсколбудыҥ салтары бийик баалалат. Jе бу орус ачылталар тюркский тилдерге ле о. ӧ. Сибирьдиҥ тилдерине кӱчке келишкен. Ол 70-чи jылдарда сӧсколбу деп орус тилде шиҥделип башталган. Ол ло jылдарда филологияныҥ институзында СО РАН, сӧсколбуны тереҥжиде Сибирьдиҥ тилдеринде база иштер кӧндӱктирилген. Башка – башка тилдӱ албатыларга (опросный) листер аткарылган, оноҥ олордыҥ карууларына тайанып байлык материалдар jуулган. Бу материалдардаҥ мындый шӱӱлте – ачылтага келгендер: орус сӧсколбулу эрмектер, тюрский сӧсколбуныҥ бӱдӱмиле тыҥ аҥыланганы. Колбуныҥ темдеги болуп тюрк тилде (аффиксы) – ган, - ар, - галан, оныҥ кийнинде таҥынаҥ аффикс кубулткыштыҥ. Телекейде колболу эрмек ончо калыктардыҥ тилинде бирлик болорына шинжӱчилер бек иженет. 70-чи jылдардыҥ ортозында, колболу эрмек, башка бӱдӱмдӱ, бойыныҥ (лингвистическая дисциплина) шӱӱлтелерлӱ болуп калган. Алтай тилдеҥ ӧскӧ тӱҥдештирӱ билим ишчиниҥ  Н. З. Гаджиеваныҥ иштери исламско-арабо-персидский тилге, т. е. колболу эрмектерге jайылган, ол дезе, Сибирьдиҥ тюрк тилдерине тын ла jӧмӧлтӧ эмес. Кӧп лӧ тилдер Сибирьдиҥ эмди де башталып jат шинжӱлерде. Орус тилдиҥ колболу эрмектерин тюрк тилге кӧчӱрип ийзе, ӧскӧ кӧрӱм – шӱӱлте экелет.

1976 jылда якут тил – билимчи Е. И. Убрятованыҥ бастыра jӱрӱмине иштеген иштери тилдиҥ синтаксический учурын jартаарга (анчада ла Сибирьдиҥ тюрк тилдерин) jаан jӧмӧлтӧ эткен. Ол тюрк, монгол, тунгус оныҥ кийнинде уралдыҥ, чукот – коряктардыҥ тилдерин шиҥдейт. Бу мындый шинжӱ колболу эрмек бойы ончо колбуу тутканын jартайт. Бу колбуу ӱзӱлип, jаҥыс ла баштаачыга эрмек jайылып турза, бу эрмек jарым колболу деп айдылар (полупредикативной). Jартап айтса, керектиҥ эдилген бӱдӱми (глаголдыҥ, айдылаачыныҥ) ле сӧстиҥ учурын ылгаар керек. Колболу эрмекте эки ле оноҥ до кӧп грамматический тӧзӧгӧ болот. Колболу эрмектердиҥ бӧлӱктери шӱӱлте jанынаҥ турган бӱдӱмиле ӱн ле бирлик синтаксический единица бӱдӱрет. Колболу эрмектиҥ синтаксизи деген бӧлӱкке: колбоочылу колболу эрмектер, колбоочызы jок колболу эрмектер, колбоочылу колболу эрмектер, бӱдӱми jанынаҥ табышканду ла камаанду колболу эрмектер кирет.

Баштапкыда эрмектер тегин ле колболу болуп, оноҥ ары шиҥделзе башка – башка учур алынып там – там уурланат.

 

Тема 4. Эрмектиҥ классификациязы ла типологиязы

Темдектезе тегин эрмек эки тӧс члендӱ ле бир тӧс членду болор (Баштаачы ла айдылаачы, глагол – айдылаачы). Глагол айдылаачы бӱдӱмиле тегин ле колболуга бӧлинет. Тегин адылу айдылаачы адалгышла, jарталгышла, солумала, тооломо ло айдылат. Колболу адылу айдылаачыныҥ тӧс бӧлӱги адалгышла, jарталгыш ла солумала, тооломоло айдылып, болушчы компоненттӱ болот. Темдектезе: Ноокы арчууп jылу болот.

Бир тӧс членду эрмек – ол тегин эрмектиҥ аҥылу бӱдӱмдӱ – кебери. Бир тӧс члендӱ эрмектер эки бӧлӱкке бӧлӱнер:

1) Глагол – айдылаачылу бир тӧс чледу эрмектер ле адалганду эрмектер.

Глаголло айдылган бир тӧс члендӱ эрмектер тӧрт башка бӱдӱмдӱ болот:

1)                      Jарт зӱнyдӱ

2)                      Jарты jок jӱзӱндӱ

3)                      Текши jӱзӱндӱ ле

4)                      Jӱзӱни jок

Jарт jӱзӱндӱ бир тӧс члендӱ эрмекте баштаачызы jок то болзо, jе эрмектиҥ тӧс члени глаголло айдылып, jӱзӱнниҥ кожултазын алынып, эрмекте эдилгени (действиени) кем эдип турганын jарт кӧргӱзет.

Тӧс члени айдылаачы эрмектер мындый кеберлер ле айдылар:

1)                      Баштапкы jӱзӱнде турган ас ла кӧп глаголдорло;

2)                      2-чи jӱзӱнде ас ла кӧп глагол

3)                      Jакылта кеберлӱ глаголло

Jарты jок jӱзӱндӱ эрмекте тӧс член 3-чи jӱзӱнде кӧп тоодо турган глагол айдылар (Газетке бичиткендер).

Текши jӱзӱндӱ эрмекте бир тӧс члендӱ. Эдилге (действие) бӱдӱрер кижи аҥылу адалбаган, текши ончолорына аjару эдилген. Айдылаачызы 2-чи jӱзӱнде ас тоодо турган глаголло айдылар. Кӧп сабада кеп ле укаа сӧстӧрлӧ айдылат (Амаду jогынаҥ тӧргӧ дӧ чыкпазын)

Jӱзӱни jок бир тӧс членду эрмек, баштаачызы jок (оныҥ болор до аргазы jок) эрмектердиҥ тӧс члени глаголло айдылат (Ончогорго эрте турар керек. Кӧп уйуктаарга jарабас).

Jӱзӱни jок бир тӧс члендӱ эрмектердиҥ тӧс члени кубулбастыҥ учурын алынган сӧстӧрлӧ айдылар (ачу, jакшы, кӱч) айдылаачы jарталгышла ол эмезе глаголдыҥ кебериле айдылып турар (Бу баланыҥ jаандаганын).

Адалганду бир тӧс эрмек предметтерди, ар – бӱткенниҥ айалгаларын, ӧйди адап jат (Тӱн, jас. Эртен тура).

Адылу эрмектер эбире бар немелерди адайт (Очок, кӱл)

Анчадала jурамалдарда учурайт (Кӱс. Jай)

Адалганду эрмектерди аҥыланган члендердеҥ, толо эмес эрмектердеҥ, не немениҥ аттарынаҥ ылгаштырар керек.

Бир тӧс члендӱде эки тӧс члендӱ эрмектер:

1)                      Толо ло толо эмес эрмектер болот.

2)                      Jайылган ла jайылбаган (распространенные и не распространенные)

3)                      Уурладылган (осложненные)

Баштапкы эки пункт jарталган да болзо, jе ӱчӱнчизи тегиндӱ уурладылган деп адалбаган..

Уурладылган эрмектерге мындый члендер кирет:

1)                      Айдылаачы, баштаачы, толтыраачы, jартаачы.

2)                      Эреҥистер, ылганаачылар.

3)                      Кийдирилген сӧстӧр, эрмектер, эмезе колболу эрмек.

1950 jылда сӧсколбуларга учурлалган 2 статья чыккан В. В. Виноградовтыҥ ла В. П. Сухотинниҥ. Тегин эрмектер 50-чи jылдарга jетире оҥду ла jарталбаган болзо, 1951 jылда П. С. Поспеловтыҥ, чыгармазы тегин эрмектерге учурлап чыккан.

 

Тема 5. Уурладылган эрмектер

Эрмектер укташ члендерле, кычыру сӧстӧрлö, киргиш сӧстӧрлӧ, кийдирилген эрмектерле уурладылат.

Укташ члендер – тӱҥей сурактарга каруу берет, jаҥыс сӧскӧ баштанып турган сöстöр. Укташ члендер бой – бойыла табышканду колбоочылар, эмезе тоолоп айткан ӱн ажыра биригет. Темдектезе: Тӱн кырларды, ӧзӧктӧрди билдирбестеҥ бӱркеп ийди.

Укташ айдылаачылар текши болушчы глаголду да болор. Эрмекте бир канча укташ члендер болор аргалу. Темдектезе: Jииттерге, чындык, агару таскаду керек.

Кычыру сӧс – кандый бир предметке баштанып, оныҥ адын адаган сӧсти ле сӧсколбуны айдат. Кычыру сӧс адалгышла, адалгыштыҥ учурын алынган эреҥисле, эмезе jарталгыш ла айдылар.

Эрмекте айдылган шӱӱлтеге кижи бойыныҥ кӱӱн – санаазын кошкон аҥылу сӧстӧрди кириш сӧстӧр деп айдар.

Кириш сӧстӧр: бӱдӱмjилеген, бодоштырган, шӱӱлте кемниҥ болгонын темдектеер, шӱӱлте ээчий – деечий айдылганын, эмезе олордыҥ ортодо колбу барын кӧргӱзер.

Уурладылган эрмектер – тегин ле колболу эрмектердиҥ ортозында туруп, jаан аjаруда турат. Jетире jарталбаган шинжӱде, эмдигенче jарты jок айалгада, билимчилер бедрениште, jаҥы ачылталарды тереҥжиде шиҥдеерге ууламjыгылайт.

 

Тема 6. Уурладылган эрмек керегинде текши jетирe

Эмдиги тил билимде eч бeдeмдe эрмектер туштайт: тегин, колболу ла уурладылган. Бу ла jуукка jетире уурладылган эрмектер тегин эрмектиn бqлeги болгон болзо, jе эмди кqп шиnжучилер оны башка бqлeкке кийдирет.

XX-чи чактыn баштапкы jарымызында эрмекти куучын-эрмектиn единицазы деп кqрqтqн.  Бeгeнги кeнде кqп тоолу эрмектердиn, фразалардыn ортозында бир канча тилдиn кебизин единицалары, конструкциялары турат. Олор чикезинче берилбей jат: табыштанганда да, бичииринде де, таныктарла да оны jетирип болбос. Jе ондый да болзо, бис бу тилдиn аnылу темдектериниn модельдерин тургузарга eренип jадыс.

Бу сурак аайынча jетиргени ас та болзо, jе тилдиn ярустары керегинде бир канча jетирeни кыскарта берерге jараар. Ярус деп сqс бир канча система барын темдектеп, кажы ла алдындагы яруска эптежет. Алдындагы ярустыn единицалары eстиндеги ярустыn единицаларына кирет. Мынайып, тегин эрмек бойыныn кыйузынаn чыгып, колболу эрмектиn компоненти боло берет, а колболу эрмек бир jанынаn сверхфразовый единствоныn компоненти боло берер аргалу. Мынаnда qскq трансформациялар болор аргалу: эрмек компрессияга кqчqр, кыскартылар, jе ондо салынган шeeлте jылыйбас.

Бир предикативный узелдеn турган тегин ле колболу эрмектердиn ортозында бир канча jарталбаган промежуточный структуралар бар (уурладылган). Jе уурладылган эрмектерди адап табарында чокым критерий jок.

 

Тема 7. Укташ баштаачылар (однородные подлежащие)

Эки ле оноn кöп баштаачылар тöс членди уурладып аnылу ÿнле аnыланат.

Табышканду тизÿ колбоочылу ла колбоочызы jок болор.

Колбоочызы jок тизÿ ÿнле кереедилип, тизÿниn кажы ла члени башка синтагмага биригет.

Темдектезе: Кÿскиде садтарда чычарананыn jиилектерин саnыскандар, таандар jип койот. Аринаныn jери, айлы, ада-энези, байла, ол туулардыn ары jанында болор (ЛК, АК,14); Каанныn уулдары… бой-бойлорыла ширее блаажып öлÿшкенче, туркестан, монгол, туба бойлоры алдынаn бöлингилей бердилер (ИШ,КJ).

Колбоочылу тизÿ бириктиреечи ÿлештиреечи ле удурлаштыраачы колбоочылардаn турат:

1.                     Констукцияда экидеn кöп баштаачы турза, калганчы сöстиn алдында ла деп колбоочы турат.

Темдектезе: Эмди анда jаnыс ла тön лö тönöзöктöр содойыжат (БУ,Т,276). Ол элбек jалаnда уйлар, койлор ло эчкилер отогылайт. Jууныn кÿч öйлöринде уур ишти кажы ла jаандулар, келиндер, керек дезе балдар бÿдÿрген. А ойногон jерис бир де кубулбаган. Ол ло бойы: ол ло кырлар, тöндöр, jалаnдар, керек дезе ол ло тönöштöр (КТ,Т).

2.                     Тоолодылган укташ члендерди аnылаарында да…да/ та…та деп колбоочылар бириктирет.

Темдектезе: Jуула кожо jÿрÿм де, улус та кандый да кöскöлöнип калган. (ЭП,А,17). Jаскыда Jаскы-Одор деп jурттыn jанында кöлдöргö турналар да, кастар да, öртöктöр дq келгилеп jат. Теnериде кара булут jаар лаптап кöр. Эмезе jааш, эмезе мöндÿр болор. Мындый орык jолло сен, эмезе мен бу улусты баштап апарар учурлу.

Канакуштыn топшуурыныn ÿнинеn баатырлардыn кыйгызы, олордыn аттарыныn тибирти, ÿлдÿ-jыданы табыжы jарт угулып тургандый (СС,АКС,54). Сууныn шооркыражы, кайыnныn бÿрлериниn шылыражы, jалакай эзин оныла кожо куучындажып тургандый болды.(С.Сур).

 

Тема 8. Укташ толтыраачылар, укташ айалгалар, укташ jартаачылар

Контекстте толтыраачылар бир тÿnей кубулткыштардыn формазында туруп, эрмектеги бир членге тÿnей баштанып турза, укташ деп айдарыс.

Укташ толтыраачылар чике ле косвенный болор. Олор тоолоп айдар ÿнле аnыланат.

Темдектезе: Ол ада-энезиниn jаш тужын эске алынды. Айдыn öчöмик jаркыны кийис айылды, койлорды, ыраак мönкÿлерди чалыдып турды. Батаа, бастыра бойыҥ тобрак. Jол jазаачылар болот маскала, динамитле кайа-таштарды оодо согуп салгандар (ЧЧ, БТ).

Алтай тилде укташ толтыраачылар бириктирер колбоочылар «ла» аффикстер болот.

Темдектзе: Тышкары jаткан малта ла армакчыны айылга кийдирип кой. Бис агаш-арзында Мишук ла Сергейди таппай калганыс.

Укташ толтыраачылар ÿнин болужыла база болор. Темдектезе:

Алан ургун jаnмырды, куйдыn эжигинде чичке jолло агып jаткан сууны, бийик секиргилеп турган мöндÿрлерди узак кöрÿп турды (ЭП,А).

 

Укташ айалгалар

Jууныn кÿч jылдарында улус тÿште де, тÿнде де амыр jок иштеген. Корборы öзöктö малчыларга болужарга эртен эмезе соnзын барарыс. Кышкыда да, jайгыда да ол ло самтар кийимдÿ jÿретен эди (КТ,КJ,101).

1.                      Улус кöп. Анда да, мында да отургыштар торт jок. Jаскыда кар озо баштап jалаnдарда ла меестерде кайылат. Мында каnза кÿндердиn туркунына бу боомдордо, кечÿлерде улустардыn буулап койгон аттарын нöкöриле кожо кöп катап кöргöн (КТ,КJ,118). Öрт… Öрт… Кöзнöктön, эжиктеn ыш чыгат.

2.                     Салкын кере ле тÿжине сÿÿнчилÿ ле табышту шуулап ла jат.

3.                     Шуулап ла…Кöл таныш эмес кижи jаар алаnзулу ла суракту кöргöн. Jымжак тÿн… Öзöктöрди билдирбестеn тал-табыш jогынаn бÿркеп ийди (ЛК,АК).

4.                     Трактористтер трактор учун, покос учун согушкылаган. Энези уулын «экилер» учун, уйан кычырыш учун коркышту тыn адылган. Jаан jÿк учун, будымдагы торсоктор учун jойу ыраак барып албазым. Кудалаштаn улам, шаалтадаn улам кудалр ортодо оnдошпостор башталды.

5.                     Балдарыма болуп, оору ÿйиме болуп тÿни-тÿжиле иштенип турум. Талдаштар алдында бир кезик улус акчага болуп, jылу отургышка болуп бойлорын саткылап ийди (АЧ).

Кÿскиде Кöктöйдыn эки уулы тайга jаар аnдап, кузуктап баргылайт. Кече башкÿн коркышту тыn шуурган, ургун jааш болгон. Эртен тура чечектер кÿнчыгыш тööн, тÿште кÿн тÿштÿк тööн, тÿштиn кийнинде кÿнбадыш тööн баштангылап алган тургулаар (J.Кыд.,80).

 

Укташ jартаачылар

Укташ jартаачылар бой-бойыла тÿnей. Укташ jартаачылар лексический учурыла немениn чындыйын ла недеn эдилгенин jартап турар. Предметтиn önин (ак, кара) амтанын (ачу, тату, кычкыл), бескезин (уур, jеnил), тыш бÿдÿмин (jараш, козыл), улустыn ла тыnдулардыn кылык-jанын (ак-чек, jалтанбас, кедер).

Темдектезе: Кöк, сары, кызыл, ак чечектер jÿзÿн-jÿÿр önдÿ солоnы учуктарла jарыжып jайканыжып турды (КТ,КJ). Бир кезик улустыn кöстöринде сÿÿнчилÿ, шулмус чедиргендер кöрÿнип келди (АА,УБТ). Ол мында база jедимдÿ ÿренип jат: француз, испан, английский тилдер аайынча тереn билгирин кöргÿзет (А.Ч 2001).

Jартаачылар укташ ла укташ эмес болор

Укташ эмес jартаачылар. Эрмекте бир ле суракка кару берер. Баштапкы jартаачы jаанын ла бийигин кöргÿссе, экинчи jартаачы önин ле ненеn эдилгенин кöргÿзет.

Темдектезе: Калын jаштыn jаказында шарлак кара суу акты (ЧЧ, БТ). Jастыn jылу салкыны кыстыn койу кара чачын эркелеткен айасту сыймап ийди. Чап–чаnкыр jайгы теnериде каанныn болчок-болчок булуттары кöрÿнди. Jылу jаскы кÿнде агаш ортозыла jÿрерге кандый jилбилÿ. Кобыны тöмöн агып тÿшкен  суучактыn jарадында сок jаnыс байбак jодраныn jанына Энебей отура тÿшти (JМ,КМУ,127).

Укташ  jартаачылар. Эрмектеги jартаачылар укташ нениn учун дезе олор тоолоп айдар ÿнле биригет.

Темдектезе: Jебрен кара чачы маnдайын бöктöп ийди. Кичинек чадыр айылдаn кара ыш чыгып турды. Коо кырлаn тумчукту, кош аркадый кирбиктÿ, чара айактый кöстÿ баатыр келбей кайтты (АБ,Ш). Бу jаан кара кöстÿ, маnдайында саксак тÿлкÿ кой кышкыда бöлÿнген (JК,К,11).

Олордыn ортозына ла, ло, лö деп колбоочылар тургузарга jараар.

Темдектезе: Бийик сынду, тÿс тумчукту, айас теnеридий чаnкыр кöстÿ Евдокия Ивановна бу тужында чын ла Аринаныn энезине бодолду (ЛК, АК,124). Торт ло тумчугында фуражкалу, балбак тумчукту, jаан оосту кичинек алтай милиционер машинага чыгып алды (ЛК, ЧЧ). Бÿгÿн суйук сарбак сары сагалду, jаан талбак кулакту Саламчы деп öрöкöн балдарга чöрчöк айдып берер. Ол тушта бис балалайканыn, гитараныn, «трехрядка» чурананыn ойынып коркышту jилбиркеп угатаныс. Jапашта jиитердиn, eй улустардыn, балдардыn каткызы омок угулып турды. Инга узун ла апагаш сабарларыла öбöгöниниn бажын араай сыймады (БУ, Т).

Кыстыn jаан ла кÿреn кöстöри суркуражып тургандый (БУ,Т).

Чамчага магазиннеn та сары, та ак бöс алар. Олор экÿ öдö берген jакшынак, jе ыраак jылдардыn эске алындырар. Бу коркышту сÿмелÿ эмеген Токна ла Кымыскайдыn сöстöрин тургуза ла кезе согуп ийди.

 

Тема 9. Уурладылган эрмектер тeндештирe аайынча

Кажы ла тилде уурладылган эрмектер туштайт. Алтай тилде кожулталар (дий-тый-тий), служебный сqстqр чылап, ошкош, немедий оноn до qскqлqри. Тenдештирe бойыныn синтаксический конструкциязы мындый бqлeктерге бqлeнет:

1)предмет тenдештирe - не-немени тenдештиргени.

2) эталон  тeндештирe -  предметти тenдештирип jатканы.

3) показатель тenдештирe (кожулталар, служебный сӧстӧр)

4) модуль тenдештирӱ

Абстрактный сeр-темдек айдып jатканы угуп jатканы. Темдектезе: Сениn кqзиn чолмон ошкош суркурап jат. Сениn кqзиn jылдыстый суркурайт. Кадын ичи jараш келиндий кызыл марал чечектеп калган туру.

Эталон сравнения причастия Тv-ган  эрмекти уурладып jат.

Темдектезе: Бис коркый берген койондор чылап, шык ла отура бердис. Кeн теnиске чонуп бараткан jаан тегерик jаан тепши ай, араай толооно берди;

Кожулта –дий.

Тenдештирe аффикс –дый-дий. Олор адалгышла, тооломо ло солумала. Тenдештирe аффикс –дый око тeрк тилдерде туштайт.Темдектезе: киргиз тилде -дый- дей- той- тей караим тилде –лай-лей башкир тилде –дай- дэй тай-тэй-зай-зей о.ö.

 Кожулта  -дый орус тилдиn как деп сqзине келижет .

Модуль тenдештирe jарталгышла айдылат.

Эрмекте айдылаачы-глаголло ажыра айдылат. Темдектезе: Сениn кqзиn бороҥоттый кап-кара. Оныn балтырлары таштый кату.

Модуль тenдештирe кqп сабада айдылаачы-глаголдо туштайт. От-Калан ла Тош-Калан тереnидий чыдырт эдет, темирдий шылырт эдет. Школдыn огоош балдарды кыраныn ичинде кара тааnдый jорголойт.

Модуль тenдештирe айалганы кqргeзер: Аланныn qзqк jeрегинде база бeгиндий тымык, токуналу.

Айалгадый: Сендий jeректий канча баатырларды кечиргем.

Эталон тenдештирe jарталгышла и (именами отсутствия бар jок). Бу кижи алдындагызындый ла jараш болгон.

 

Тема 10. Уурладылган эрмектер чылап показательдӱ

 

Чылап айалганыҥ функциязын бeдeрет.

Qбqгqнин jанып келгенде, сeeнип, торт ло кушкаш чылап, ары-бери сунат. Ол каргыш, кqгeсте кубалдыn ла кeлдиn алдында кичинек кqс чылап, jажынып калган jадып jат. Кенете оныn кqксин Ольганы баштап ла кqргqн кeн, сыраnай ла jалт эделе, jап ла qчq берген кыскачак jалкын чылап, jарыдып ийди.

Айдылаачы айдылып турза, карган эмегендер, jаnыскан чылап, оны эбиреде калактажып отурдылар. Qкпq чилеп, кезип jeрет, qлqn чилеп бeрте берет.

Эрмектер де кижиниn jeзи тenдештирe болуп jат. Оноn бу ла куш чылап, jeреги кqдeрилип, санааларыныn бажына чыгып болбой, Учар браадат. Оныn каткызы кeзenи чилеп, шыnырап, бойыныn уур санааларын jап базып ийет.

Уурладылган эрмектерде тenдештирe чылап тыныдар бqлeгешле торт ло, чек ле. Оныn адаган чоло аттары улуска торт ло саnыс чылап, jапшынып калатан. Бис, торт ло кызыл черeге сeрдeртеле, качып барааткантар чылап, кабыргалары сыкыйыжып, станция jаар jeгeрдибис. Эмилдиn кqстqри сыраnай ла курч бычактыn мизи чилеп, Инганыn jараш jeзин анаҥ-мынаn чийе тартып тургандый билдирди.

Бу qйдq ол бастыра jииттер ок чылап, jуу согыштыn jерине аттарын энчикпей сакып туратан.

 

Тема 11. Башка-башка jайылган эреnис ле ылганаачыла уурладылган эрмектер

Алтай тилде башка–башка бӱдeмдe ылганаачылар ла эреnистер бар: олор бой–бойынаn стилистиказыла да, фунциональный да jанынаn башкаланат.  Олор тегин эрмектиn члени болор аргалу, уурладылган эрмектиn камаанду бqлeги болот, ол эмезе эрмекти уурладып турган аnылу конструкцияларда туштайт. Оныn учун эрмектиn камаанду бqлeгин башкарып турган моносубъектный конструкция деп кqп jаnдай айдар аргабыс бар. Сeрекей кqп эреnистер моносубъектный болот, кыскарта айтса, олор jаnыс ла моносубъектный конструкциялардыn камаанду бqлeгин башкарар аргалу.

Бу бажалыкта алтай тилдиn андый ылганаачылар кqрeлет.jанынаn олор  башка–башка таксисный ла обстоятельтвенный учурын кqргeзет.

Jайылган ылганаачыларга башка–башка ылганаачы ла кубулткыштыn ылганаачы ла улантыныn (послелогтыn) формалары кирет, олор бой – бойына морфолого – синтаксический jанынаn ла семантиказыла jуук. Бу бажалыктыn объекти болуп андый эрмектер кирген, кqп jандай олор моносубъектный. Тenдештирe кебер кqргeзип турганы тqртинчи главада кqрeлген. Амадузын кqргeзип турган эреnистер беш бажалыкта кqрeлет.

Jайылган ылганаачы.

Jайылганы алганаачыла уурладылган эрмектер моносубъектный (бир субъекту) полипредикативный конструкцияларга кирет.

Моносубъектный деп, полипредикативный конструкция адалат, ондо тqс бqлeги бойыныn толо предикативный узелы бар, бойыныn баштаачызын ла айдылачызын, камаанду бqлeкте айдылаачы бар, формазыла грамматика инфинитивный болот, бу компонент баштаачы эрмекке кийдирилген.

Предикаттыn инфинитивный формазы глаголдыn баштаачыга ууланган баштапкы валентностька кqчeрип салат, оныn учун ол глаголдыn инфинитивный формазына кqчq берет.

Темдектезе: Гриша jаан портфелинеn турнабайын кодорып, адама берди.

Тqс бqлeктиn баштаачызы – ол Гриша. Кqрeлген камаанду бqлeкте бойыныn баштаачызы jок, jе инфинитивный предикаттыn действиезиниn субъекти болуп кодорып деп, ылганаачы болот. Гриша тqс бqлeктиn баштаачызы деп айдылат.

Мынайып, тqс айдылаачы, камаанду айдылаачыга бойыныn субъекти jайат, онызы бир уунда баштапкы ла экинчи действиениn глаголыныn инфинитивный формазы болот. Кqп сабада мындый айалгада ылганаачы болот. Моносубъктный конструкцияныn синтаксический позициязында бойыныn баштаачызы jок. Ылганаачыныn предикатта ээзи jок темдектe атка тenдеерге jараар. Ээзи оны темдегиле тenейле таап алар. Эрмекти де оной до оnдоор аргалу.

Шиnделген материалдарла кqрзq, алтай тилде кqрeлип турган бeдeмдe, моносубъектный полипредикативный конструкциялар jаnыс ла тегин ылганаачылу эрмектерде кqрeлбеген. Олордыn тqзqгqзинде канча бqлeктердеn турган оноn до уур формалар кирет (олор) бой – бойынаn чик jок аnыланат, оныn учун олорды тереnжиде шиnдеер керек.

Тюркологияда ылганаачылар, русистикада ла чылап, глаголдыn инфинитивный формазын адайт. Сибирьдиn тилдери керегинде куучын болзо, jе jаnыс ла тeрк эмес, анайда ок моnол, тунгус-манжур ла qскq дq, бу термин кqп камаанду айдылаачына jартайт. Бурят ла эвенк тилдерде кубулын турган ылганаачылар ас эмес. Тeрк ылганаачылар кубулбай jат деп eренип калганыс, jе якут тилде ылганаачлардыn кqп лq сабазы кубулат.

Алтай тилде баштаачы jаантайын –галы деп ылганаачыла кожо чыгат, а –ганча деп ылганаачы кубулбайт.

Субъект баштаачынаn кqрq грамматический эмес, а кqп jандай семантический болот. Номинативный стройлу тилдерде, ол орус та, тeрк те тилдер грамматический jанынаn кqрзq, субъект керегинде кqрeм кqчqр баштаачыга ла кqчпqс глаголго jайылат. Тилдерде субъект деп билим береечи кубулткыштыn формазын алынып, субъект непроизводного состояния боло берер.

Темдектезе: Меге соок, Оля меге jарайт.

Семантический jанынаn субъект ол кижини jартайт, оныn бойын.

Кижи ол действиениn ле состояниениn субъекти, ол башка- башка субъектиn сферазыла оронгон. Субъектиn сферазы элдеn ле озо ол эбире телекей. А телекей кижиле тeш.

Qскq дq тeрк тилдерде чилеп, алтай тилде  «кижи ле сeнези» бой – бойына jуук jаба, бой – бойынаn тeш кqрeлбейт.

Темдектезе: Тутка эмеген jeреги кqдeрип, чыдажып болбой, тышкары болды.

Тургуза qйдq алтай тилде ылганаачыны кqргeзип турган 8 моно- субъектный конструкция.

1.                      Ылганаачы N= jаантайын туштайт.

2.                     Ылганаачы а - эмдиги тилде сeрекей ас туштайт

3.                     Каталган форма -nn  туштайт, jе ас.

4.                     Каталган форма сeрекей ас туштайт, бу jоголып jаткан ылганаачы. Бу алганаачыларга эжерлe -n-бай деп форманы кийдирер керек болгон, jе бис оны бирлик форма деп кqрбqйдис.

5.                     Ылганаачы – ала

6.                      Ылганаачы - бай  -а деп ылганаачынаn бeткен.

7.                     Ылганаачы – ганча

8.                     Ылганаачы – ганча -3

Бу берилген чотты оноn ары шиnдеер керек, кийниде олордыn функциязы ла семантикалык формазы чыгып келердеn маат jок.

Моносубъектный конструкциялардыn турган моделин бис структурный формулала кqргeзерис. Конструкцияныn камаанду бqлeги – jайылган ылганаачыныn бeдeми - глаголдыn темдеги ле кqргeзилер. Темдектезе: Tv-n ылганаачы n.

Структурный формада тeс позициязында эптe кqрeнет. Базовый конструкция мынайда кqрeнет.

Tv-n(N1- Vf)

Фунциональный jанынаn кqрзqбис, тqс МСК группада бир qйдq болуп турган керектер кqрeлет. Периферийный бqлeгинде айалгазын кqргeзер, недеn улам болгонын, солуган ылганаачылар кирет.

Керектиn болуп турган аайын кqргeзип турганнын qйлq кqргeскени - ол элдеn ле озо бир ле qйдq болот. Бу айалгада моносубъектность мындый конструкцияларда разносубъектный болот. Олор ууладылган эрмектерге кирет. Бу курч ла деген сурактардыn бирeзи.

Мындый учуралда субъект эки бqлeктиn экилбезинде айдылат.

Темдектезе: Сен будыnныn алдына кqрбqй тургаn учун, jыгылгаn

Эки бqлeктиn баштаачызы, бирeзинде турат. Айдылаачыныn личный аффиксын кqргeзет.

Темдектезе: Акама бичибей тургам учун, энем мени арбайт.

Jе ылганаачыныn ла ылганаачы ла послелогтыn моносубъектный конструкциязын кqргeзип турган бqлeги бар, ол jайылган деп адалат. Ол баштаачы бqлeкке кирет. Ол –ганча, ган- айас, -ар-дыn ордына деп формалардыn болужыла бeдет. Керектиn бир eeнде qдqрин кqргeзет.

Кезик грамматический кqргeзeлер керектиn кийни кийнинеn болуп турганын кqргeзет. Темдектезе: Мынайда иштенип турарыста, коштой мqштqги Такша унчыкты. Абра кыймыктана берерде, Марал кенетийин улусты ийде салып, кыйгырып чыкты.

 

Тема 12. Эреnистер - уурладылган эрмектердиn бqлeги.

  Берилген бqлeкте уурладылган эрмектер кqргeзилген.

Эреnис qткqн qйдиn – ган, - ген,…- кан, - кен,… келер qйдиn –    ар, - ер, - атан, - етен,…- йтан, - йтон, -йтен + болушчы сqстqр,  улантылар (послелогтор).

2.                     – галак, - гелек, … кургакалак jер,

3.                     – калак, - келек … баскалак бала,

4.                     – гадый, - гедий, … баргадый jер,

5.                     – кадый, - кедий, … чапкадый qлqn.

Эреnистер тегин де, колболу да болор: jайылган чечек, эрте jайылган чечек.

Бир эмезе бир канча jартаачы сqстe эреnисти jайылган эреnис деп айдар.

Jайылган эреnис эрмекте бир эчеnи членниn бодолы болуп, бир суракка каруу берер.

Темдектезе: Элен-чакка бузулбас eлекери албаты-jонго jайыла берди (С.Сур.).

Болушчы сqстqр аnылу jерде туруп jат. Бу эрмектер болушчы сqстqрдqn камаанду.

Болушчы сqстqрдиn «ар-бeткени» байлык. Jе тюркологияда jаҥыс ла улантылар (послелог) деп термин берилген.

Эреnис болушчы сqс деп группаны мынаn ары бис форманттар деп айдарыс. Олор бойыныn структуралык модельдериле, морфологиялык показательдериле, грамматикалык функциязыла, конкретный семантиказыла башка-башка болуп jат.

Бу болушчы сqстqрдиn прототиптери адалгандар, глаголдор, кубулбастар кезикте солумалар болор аргалу.

Темдектезе: болушчы сqс бойынча - бойы (сам) деп солумага тenей; айас деп сqс — кубулбас (попутно);

керегинде — керек (дело) деп адалгышка ;

аайлу, аайынча — аай (порядок) адалгыш;

кеберлe, кептe (как будто, как бы) — кеп (форма);

jанында (около) — jан-ы (боковая часть);

eстинде (сверх) — eст+и (верхнячя чась чего-то);…

     Кезик сqстqрдиn прототиптерин айдып берерге кeч.

        Темдектеп     кqрзq:

- тарый (несколько раз) – ол тарыйында (в тот момент),

- аразында (нечаянно, необидно) – ара (середина),

- болгой (вместо) – бол (быть),

- улам (из-за) – ула (связать).

Кqп саба болушчы сqстqр послелогтор болуп калган.     

Темдектезе: улам, керегинде, аайынча, ордына, eстине, jанында.

Уурладылган бeдeмдe эрмектерде, т.е. многосубъектный полипредикативный конструкцияларда эреnистер болушчы сqстqрлq кожо башка-башка айалгалардыn отношениезин кqргузип jат. Ол керек тeрген qдeп турганы, сакыбаган jанынаn болуп турганы, …

Кезик туштарда болушчы сqстqрди послелогтор деп айдып болбозыс.

Формальный модельдер

1.         Глагольный форма – qткqн qйдиn эреnизи Тν-ган+бойынча/ тарый  /айас/ jерде.

Тν-ар/-бас + бойынча.

1.              Глагольный форма притяжательный аффиксту + послелог Тν-ганы+керегинде/аайынча.

2.              Ол ло глагольный форма притяжательный аффиксту энчилеечи кубулткышта + послелог: Тν-ган-ы-нын eстинде.

3.              Эреnистиn формазы –ган (кезик туштарда –р) Тν-ган-ы-наn  улам.

4.              Тν-ар-дыn ордына

5.              Тν-ар-даn болгой.

Алты башка бeдeмдe модельдер берилген, jе олор мынаn кqп.

Бу эреnистиn конструкциязында болушчы сqстqрди семантиказына кqрeп талдаар.

 

Тема 13. Уурладылган эрмектер Тν-ган+бойынча/ тарый/ айас/ jерде

Бойынча деп болушчы сqслq эки башка семантический бeдeмдe эрмектер болуп jат. Баштапкызында бойынча кыймыгуныn глаголыла кожо, база керек тeрген qдeп турганын кqргeзип турза.

Темдектезе: Сандраш qгqqн турадаn чыккан бойынча, тышкары карасууга тапту jунунып алып, кезем чырайлу катап ла байагы кeскeзиниn алдында турды (КТ, JК,JJЭ).

Бу конструкцияныn база бир функциязы – субъект действиени тeгезип турарда, эмотивный состояниезин кqргeзери.

Темдектезе: Татьяна Товаровна аалатый берген бойынча, чаазындарын кучактанып алала, унчукпай, чеденнеn ойто чыгып, школ jаар кqндeкти (ЛК,АК,115)

Бойынча деп болушчы сqс бил- (знать), оnдо- (понимать), айлан- (соображать, ориентироваться), кqр- (видеть) деп, глаголдорло кожо биригер аргалу.

Темдектезе: Бичик jакшы билбес бойынча, бу кижи куучындажарга билер, керсe, кажы ла учуралды эnдетпес, jарт санаалу болгон (ЛК,АК,157).

Болушчы сqс тарый (как только) бойынча деп сqстиn учурын деп айдарга jараар. Керек тeрген, капшай qткqнин кqргeзип jат.

Темдектезе: Бу солунды уккан ла тарый торт ончолоры ол айылга jуулыжып келдилер. (СС,JКУ,22).

Айас деп служебный сqсти литературный алтай тилдиn деп айдып болбозыс. Ол кезик ле бичиичилердиn чeмдемелдеринде туштап jат. Jаnыс ла Кeeгей Чырбыкчинович Тqлqсqв оны кqп, эрчимдe тузаланып jат.

Темдектезе: Jырачы мени тирeге jип ийгендий кqзиле кqргqн айас тумчугын тыртас jуура соктырып эжиктеn чыга берди (КТ,КJ2,23).

Айас деп болушту сqстиn конструкциязыныn значениези знаменательный сqстиn семантиказынаn камаанду.

Катяныn айлына барган айас (ол) похороныйларды апарарын берер керек. (ВИ,,63)

«Ээ, ундыган турум не!» - деп, Ак-Кeн чогынаn айас колдорын ичкери сeeнди (чqрч., 68).

Уурладылган эрмектер Tv-ган-ы-ныn eстине, Tv-ар-дыn eстине

Глаголдыn формазы Tv-ган- + керегинде ‘о’ и аайынча ‘в соответствии с …, по…’ информация кqргeзет, башка-башка jолдорло алынган – речевой эмезе мыслительный кыймыгудаn алынат (керегинде) эмезе информациядыn источнигинаn (аайынча).

Болушчы сqстqр керегинде, аайынча, бойы алдынаn сqстqргq jуукташкан, адалгыштар керек ‘дело, надобность’, аай ‘cоответствие, порядок, лад’.

 

Причастныҥ обороттыn тqс компоненти

Эреnисле ­ -ган + керегинде кqп сабазында эрмектерде тузаланылат. Бу обороттордыn тайанар сqзи айдылаачы болуп jат, jе бу формада инфинитный формалар болордоn айабас, адалгыштар ‘речь, мысль, значение, мысль’ о.о. (эрмек  санаа учуры )… Городко jуунга канайда барып келгени керегинде, Арина улуска куучындап отурды (Л.К, АК, 195)–Там как съездила город на собрание, Арина рассказывала людям; Бу мылтыктаn атканым керегинде кемге де бир де сqс айтпагам –Я ни кому ни одного слова не сказал о том, что стрелял из этой винтовки; Алтай тилдиn шиnжeчизи фонетика аайынча экспериментти канай  qткeргени керегинде биске jартады – исследователь алтайского языка объяснила нам о том, как она проводила фонетические эксперименты; Мqрqйдq кeреш аайынча баштапкы jер алганы керегинде уулы энезине письмо бичиди  - Сын написал письмо матери о том, что он в соревновании по борьбе кӱреш занял первое место.

Знаменательный компонент бу конструкцияларда jаnыс ла частный формада Tv-ган туружар эмес, jе анайда ок Tvла Tv-атан деп формаларда туружат. Jе андый темдектер улайын туштабай jат:

Польша jаар барары керегинде узак ла санандым – (Я) долго думала о поездке в Польшу; Бичиктер jедишпей турган ийне. Оныn учун уулчагым английский тилди канай eренетени керегинде санааркап турдым – Ведь не хватает учебников. Поэтому мой сын беспокоился, как изучить английский язык.

 

     Тема 14. Уурладылган компаративный обороту болуп деп показательду эрмектер.

     Компаративный оборотту эрмектердиn модели, уурладылган эрмектер, болуп деп показательдиn болужыла бeдет (деепричастие на –п от  глагола бол). Бу сqсти учурын билерге кeч. Грамматикализоваться эдип ол бойыныn лексический учурын, болуп, солунып jылыйтпай jат. Тenдештирген функцияныn показатели служебный разрядту сqстqргq кqчeп калган.

Грамматика ойротского  языкада болуп деп форма прямой значениеле берилет быть, становиться (Дыренкова 1941: 207).

Темдектезе: Мениn кызым совхозто бригадир болуп иштеп jат.

Болуп деп сqс тenдештирe показатель ле деепричастиеле ( ылганаачы) обособится эткен. Онойдо метафорический идентификацияныn учурын кqргeзет. Ол ончо тenдештирe эдилгелерди эталон ло идентифицировать эдет. Кqп саба учуралдарда эпический произведениелерде туштайт.

Темдектезе: Темир - каанныn кату сqqги санын болуп кайыла берди (НУ, А-М, 32).

Тenдештирeниn эталоны +болуп кqп сабазында эрмектерде обстоятельство образа действиянын функциязы болуп туружат. Тenдештирe модульдарда бу конструкциялар глагольный форма болот.

Темдектезе: Олор кqбqлqк болуп, биске бу не jапшыныжат?

Инфинитивный айдылаачыныn бeдeмиле айдылган модуль ылганаачыныn бeдeмин алынар аргазы бар.

Темдектезе: Jeрегим эмди ле оозымнаn куш болуп учуп чыгала, орто Азияны кqстqп, Айшатка jана берер (БУ,Т, 333).

      

     Тема 15. Уурладылган компаративный оборотту ошкош деп показательду эрмектер

Уурладылган компаративный оборотту ошкош деп показательду эрмектер семантический бeдeмиле сравнительный уподобленияга кирип jат. Бу показатель общетюркский болуп jат. Окша деп чын этимология Г. Рамстедле берилген: ок+ша-eней+глаголообразующий аффикс –ша). Анчада ла распространенный окшаны структуразы аайынча азыйдагы деп айдарга jараар, бeдeмиле эдилге  -ш, а (-й)/-ыш, эмес, азербайджанда охшайыш, тeрк. Огшаш, тур. Окшаш, кирг. Окшаш, хак.укшаш, баш. Уксас (Севортян ЭСТЯ 1974: 419). Н.П. Дыренкова  «Грамматика ойротского языкада» бу показательди тenдештирe  частица деп айдат окош-ушкуш (1940: 224). Грамматикада берилген темдектер тeҥдештирe ле айдылбай, а кqп сабазында модальность.

Темдектезе: Eйде jок ошкош. Современный алтай тилде модальный предикат ошкош байла деп учур ла туружат. Jе байла, оныn jол-jорыкка аттанганы учурлу.

Ойротско – русский словарьда ошкош деп сqсти колбоочы деп сананганыс, темдектелип сqстqр тenей, база деп учурлу болор.

Орус перевод ло ошкош деп показатель тenей болор аргазы бар: компаративный связкалар тenей; модально – сравнительный союзтар как будто, точно, словно; кезикте собственно- сравнительный союз как.

Тenдештирeниn эталоны ошкош деп тenдештирe показатель ле элементарный тегин эрмектерде туружар аргазы бар.

Темдектезе: Бу серп торт ло кижиниn эn jуук наjызы ошкош (ТИС, ЫЭИ, 254). Элементарный тегин эрмектеn башка уурладылган эрмектиn эталон тenдештирeзи уурладылган jартаачы эреҥисле айдылар аргазы бар. Онойдо оныла кожо компаративный оборот бeдeп jат.

Темдектезе: Кыстыn будында кызыл булгайры qдeк, ару, чичке, ак мойнында бышкан кызылгаттар ошкош кып-кызыл jинjилер (СМ,ЧЧ,5).

Эчиде конструкцияныn бqлeги ол тenдештирe эдилге объект действиени кqргeзип, кандый ла косвенный кубулткышта турар.

Темдектезе: Тожлаков мыкынын чичкерте тартып салган кара сукно костюмду, кqбqлqк ошкош саn башка галстукту отурды (ЛМ, МJ,7).

Уурладылган эрмекте тenдештирe модуль кqп ле саба учуралда глагол айдылаачы ла эмезе адъективный бeдeмдe. Бу учуралда модуль адылу айдылаачы болуп туружар, jарталышла айдылар.

Темдектезе: А эки jаагы дезе сыраnай ла ол Эмилдиn энезиниn аламалары ошкош – кeрертим-кызыл (БУ, Т,21).

·                         Конструкциялары кайда чыҥдый модуль болуп глагол бeдeм туружат, эрмекте айдылаачыныn функциязын бeдeрет.

·                        Темдектезе: Эрмек-куучын дейтен немее торт ло агын суу ошкош – улай-телей урулып, тен тqгeлип jадар ийне (БУ,Т,269). Jартаачы, эреҥисле айдылган (-ган) эмезе jарталгыш ла тenдештирe бeдeм ле туружар.

·                        Темдектезе: Учында карган qбqгqн тесте ошкош селеnдеп турган течпек эмегенге чичкечек eниле унчукты; - Аксюша, барып погребтеn алты конок картошко уруп бер (ЯК,АК,120).

Ошкош деп показательду эрмектер торт ло, чек ле, тен ну впрямь, ну точь в точь тыnыдар бqлeгештер ле сопровождаться эдет.

Конгеретизатор эмезе актуализаторный тeҥдештирe учурын тыnыдат. Темдектезе: Табышты укса, тен jуур qйдqги адарулардыn eни ошкош: куу ле куу… (ТШ,ЫЭИ, 118).

      

     Тема 16. Уурладылган компаративный оборотту немедий деп

показательду эрмектер

Немедий деп сqс эмдиги алтай тилде модально-компаративный показатель болот. Бу показатель неме деп сqстqn бeткен вещь + тenдештирe аффикс – дий, бойыныn компаративный семантиказыла особняк болуп qскq эрмектер ле кожо турат, компаративный оборот ло уурладылат.

Немедий деп болушчы сqс тenдештирe показатель болуп jeк ле алтай тилде кqрeнет. Тюрк грамматикалык тилдерде, qскq специальный шиҥжӱлерде тenей показательдер табылган. Бу показательдиn учурлузы ол эрмектерде модаль тӱҥдештирӱ учур кийдирет, орус колбоочылар (как будто, словно, точно) кqргeзет. Qскq тenдештирe показательдер ле немедий кезик учуралдарда тenдештирe бeдeрет, кайда баштамы-эталонныn ордына предмет туружат. Кqп лq саба учуралдарда ол башка-башка айалгалар.

Темдектезе: Экинур jурттыn учы-куйузы колхозтыn конторазынаn ла тепкижинеn алаканда немедий кqрeнип jадатан (ЭЧ, 9).

Эn ле учурлу оныn башказы qскq тenдештирe кqргeскени ол немедий кqп ле саба учуралдарда эталон тenдештирeлер ле сочетаться эдилип, jарталгыштардыn ады ла айдылат.

Темдектезе: Солун кыс бастыра jииттер ле алдынаn бери таныш немедий, ончозыла куучындажып, каткырыжып, ойынга сeeнип турган (JМ,А,16).

Бу бqлeкте тenдештирe конструкцияларды адъективно тӱҥдештирӱ конструкциялар деп адарга jараар. Немедий деп показатель ___- jарталгыштарга келижер аргазы бар. Адалгыштыn кубулткыжы –кы/-ки деп аффикстер ле колболыжып jарталгыш бeдeрет.

Темдектезе: Чындап та, эмдиги jeрeм торт чqрчqк jеримдеги немедий (МК,ОJ,41).

Тenдештирe эталон jарталгыш ла айдылар аргазы бар.

Темдектезе: Jалаnныn ыраак учында атту кижи адыныn jалына jапшынып калган, канатту немедий учуртып клеетти (ЛК,АК,81).

 

Тема 17. Уурладылган компаративный оборотту кептe, аайлу бодолду, кебеделдe деп показательду эрмектер

Уурладылган компаративный оборотту кептe, аайлу, бодолду, кебеделдe деп показательду эрмектер алтай тилде кезикте ле туштап jат. Показательду эрмектер компаративный семантиказыла бой-бойына коркышту jуук. Олордыn семантикалык бӱдӱмин кqрeп, семантикалык бqлeкте тӱҥдештирӱ-уподобления кийдирерге jараар. Айдылган показательдер тenдештирeни кqргeзет, айдып турган субъективный семизиле айдылган. Айдып турган кижи бойыныn темдек предмедине бeтпейт, оныn учун jуук аайынча эталонныn бeдeми ле кемин тenдештирет. Орус тилде олорды подобно деп показатель ле тenдештирерге jараар. Ончо бу показательдер лу/-лу деп аффикс бойында тудат, морфологиялык бӱдӱмдери ла –ту/-тe/- ду/-дe, кеп, аай, бодол деп сqстqргq кирип jат бӱдӱми, эрмектер, келиштире jартаары, кебедел кеп деп сqстqn. Эмди qйдq олор болушчы сqстqрдиn бöлӱгине кирет, онойдо алтай тилде тenдештирe показатель этире тузаланат.

Тема 18. Уурладылган компаративный оборотту кеппe деп показательду эрмектер

Уурладылган компаративный оборотту кептe деп показательду эрмектер бойыныn семантиказыла тӱҥдештирӱ-уподобление болот. Онойдо анчада ла эдилгениҥ тыш учурыныn темдектерин тenдештирет, куучындаачыныn субъективный ощущениелерине тайанат. Темдектезе: Балдардыn ижи ойын кептe болор керек (КТ,Т,30). Ончо бу показательдердеn кептe  эn ле jарлу; тenештирe показатель болуп ол qскq тeрк тилдерде туштайт. Тenдештирe: qскq.-тeрк. кэби, азерб. кими, гаг. гиби, карач. кибик, тат. киби-кибик-кек, туркм. кимин (Щербак 1987:78).

Б.А.Серебренников ло Н.З.Гаджиева оны древний послелог деп кqрqт, а сqстиn учурында кэ:п форма, модель турат (1986:244,301).

Темдектезе: кар отну кибик как огонь. Алтай героический эпосто бу показатель кqп учуралдарда туштайт, кайда ол бойыныn озогы бӱткенин jартайт.

Темдектезе: Кускун кептe черeлери малын айдап, бийлей берди, саnыска кептe баатырлары jонын келип, бийлей берди (АК,М-К, 93).

Тӱҥдештирӱ-уподобительный конструкцияларда кептe деп показатель эдилге анчада ла тыш темдектери тenдештирилип, сqстиn учурына тenей болот (кеп бӱдӱм).

Темдектезе: Самтар бай айлында тqрдq тqq кептe отурды (JК,ЕСА,86). Тenдештирeниn кептe деп показательду эталоны уурладылган эрмектиn jайылган ылганаачы кирер аргазы бар, кайда ылганаачы тenдештирe модуль болот.

Темдектезе: Бу jуучылдар qштeге баатыр кептe удурлажып, qлгqнчq тартыжар деп куучындашкан.

Тenдештирe эталонныn ордына кезикте албан деп адалгыш туружат, кайда кептe деп показатель айалага болуп туружат.

    Темдектезе: Эзирик таайы Ботпашты колынаn албан кептe jединип апарала, оныn эдегине эттеn салып, ый qткeре куучындап турды (МК, ОJ,35).

 

Тема 19. Компаративный оборотту уурладылган эрмектер бÿдÿмиле аайлу, бодолду, кебеделдÿ.

Алтай тилде компаративный оборотту уурладылган эрмектер бÿдÿмиле аайлу, бодолду, кебеделдÿ. Алтай билимде уурладылган эрмектер ас учуралдарда туштайт. Билимде айдар керек конструкциялар ас учурап турганын.

Темдектезе: Кижиниҥ санаазы чала талайдыҥ толкулары аайлу: јаратка чыгып, кайра болуп, оноҥ ойто келип турар. Эки кöзи кöл бодолду, јелим кара чырайлу эмтир. Мен оны канча ла катап угуп, учы-учында бу чöрчöк кебеделдÿ эрмекке торт ло шаҥый бергем.

Компаративный оборотту уурладылган эрмектер улантыларла кожо айдылар: кире, (кирелÿ, кирези). Алтай тилде тузаланып турган сöстöр кире (кирелÿ, кирези) кандый бир немениҥ предмедин, öйин, јолын кöргÿзет.

Темдектезе: Öштÿниҥ јуучылдары эки јÿс кулаш кире јерге јууктап келерде, Амыр-Санаа черÿзиниҥ алдына чыгып келеле, ÿлдÿзин öрö кöдÿрип ийеле, токтодынып болбой, карайлап ла чалып турган кара адыла öштÿлер јаар тап этти. Сары чечектерди кучак кирелÿ јулала, ончозын аптекага табыштырды. Чай да кайнадым кире öй öтпöгöн, öштÿниҥ баштапкы черÿзи оодо согулган.

Алтай билимде уурладылган эрмектерди тÿҥдештирип јат.

Темдектезе: Ала текениҥ јааны торбок кире болгон. Оноҥ карганактыҥ јаагында коnыс кирелÿ јаан меҥди кöрÿп ийеле, öрöкöнди танып ийди. Бистиҥ деремне ичинде кем де Картыс кире јазанбайтан, кем де ол кире билеечир келбейтен. Слер кире иштеп болорым деген. Мен ол кире улусты тöгÿндеп болбозым. Мындый кубулбас, мындый бек, мындый эптÿ куртка учун Бошпок кирелÿ кир тöкпöгöн.

Компаративный оборотту ууралыдалган эрмектер кöрö деп улантыла кожо айдылар. Алтай тилде уланты кöрö озогы тюрк сöзликте база бар уланты körü.Кöр – смотреть

Темдектезе: Ого кöрö Курачы ижемјизи чек јокто болзо, бек санаалу, шÿÿлтези чике болгон. Јалбаевке кöрö Павлов ого карын эмеш јабыс деп билдирип турган. Је чынынча айтса, олорго кöрö, мен бир катап јазап иш эткембе. Тимофеев, Атратка кöрö, адыш јанынаҥ чик – јок уйан. Бойы тонокчыларга кöрö, кандый јÿдек, кандый јабыс болгон.

Уурладыган эрмектерди тÿҥдештирип адалгыштыҥ болушчы глаголыла бол-, тур- тöс јартаачыла кожо айдып јадылар. Темдектезе: Павлов дезе кезикте база тура јÿгÿрип турган, је андый да болзо, Нахай Ногоевичке кöрö, токыналу болгон.

Алтай билимде бар эрмектер компоротивный оборотло кöрö, деп улатыла кожо айдылар. Темдектезе: Туулар ÿргÿлјиге турар,  олорго кöрö,  сен  та  чымыл,  та  коҥыс. Сен меге кöрö – кÿчÿк – деп,  Терентий бир катап токтой тÿшкен.

Тÿҥдештирÿде туружып турган субстан–типизированный адалгышла алдындагызына, кожо айдылат. Темдектезе: Энези де алдындагызына кöрö, балазын тыҥ сананганын кöргÿспей, кожо келип аткан улусла  токуналу куучындажып, табына јортуп келетти. Тогузон, тогус туку качан чайын-чуйын кайнаткан, алдындагызына кöрö, эки катапка оморкоп калган турды. Тураныҥ ичи, боорогызына кöрö, чек öскöртип калган эмтир. Эмдиги јÿрÿм, азыйдагызына кöрö, чик јок башкаланып калган.

 

Тема 20. Модально – компаративный оборот ло уурладылган  эрмектер глаголдыҥ болужыла айдылат.

Алтай тилде ле Сибирьдиҥ тÿрк тилдеринде эреҥис ле ылганаачыла кожо айдылар, берилген эжини кöргöндö, эрмектер уурладылып модальный, компоротивный оборотту болот. Эмдиги алтай тилде учурын тÿҥдештирип, јаҥыс ла эрмектерле эмес кандый бир немениҥ предмедин тÿҥдештирип предметтиҥ адын адап турза бой-бойына берижип јат.

Темдектезе: Деремнениҥ ийттери ончозы кырылып калган немедий, бир де табыш чыгарлабады.

«Модальность» - чыгара айдарга турган шÿÿлтезине кижи бойыныҥ кÿÿн-санаазыла колбу јемегени. Модальность ажыра бодоштырганын, алаҥзыганын кажы бир эдилге болотон ло болбозын. Кандый бир айалганнаҥ камаанду болгонын, кандый бир керекти соро тартканын ла оноҥ до öскöзин кöргÿзет. Орус албатылардыҥ тилиле кöргöндö, тереҥжиде кöрÿп салган деп, айтса јастыра болбос. Орус албатыда уурладылган эрмектерди В.В.Виноградов тереҥжиде кöргöн. Бу ученый кижи тил билимге јаан камаанын јетирген. В.В.Виноградовтыҥ айтканыла, уурладылган эрмектер камаанду, табышканду, колбоочызы јок колболу эрмектер кирет. Уурладылган колболу эрмектер кандый бир абзацтыҥ бöлÿги болор эрмектиҥ кийнинеҥ точка, запятой тургузылат, алтай чÿмдемелдерде мындый эрмектер эҥ ле кöп А.О.Адаровтыҥ, Ј.Б.Каинчиниҥ чÿмдемелдеринде учурап јат. Калганчы öйдö билимде уурладылган эрмектер туштап јат, Је ол эрмектер тегин эмезе колболу болор аргазы јок.

Алтай тилде онойдо ок öскö дö тÿрк тилдерде уурладылган эрмектер учурап јат. Ол эрмектерди бÿгÿнги кÿнде тегин де колболу да эрмек деп айдарга  јарабас. Оны конкретно уурладылган эрмек деп айдар. Уурладылган эрмектерге Черемисина М.И., Тыбыкова А.Т., Тыбыкова Л.Н. јаан камаанын јетирген.

Тÿҥдештирип кöргöндö, темдектезе: Айактый јаан кöстöрлÿ кыс мен јаар кöрöлö, кÿлÿмзиренип ийди. Уулчак јылан кöрÿп ийеле, туура секирди.

Предмедиле тÿҥдештирзе, кöс - чын ла болуп турганы, ол бир кыстыҥ кöзи. Эталон тÿҥдештирÿле –чаша- катап, катап айдылып турган немениҥ предмедин јакшы предмедиле тÿҥдештиргенин кöргÿзет. Темдектезе: Мен аҥдый кÿчтÿ не болбогонымды сананып, бу јараттагы бийик таштыҥ  бажында узак тура калган ошкожым.

Уурладылган эрмектерде модально–компаративный оборот глаголдыҥ болужыла айдылза, солыштырып ийер аргалу. Алтай тилде эрмектерди тÿрк тилдердиҥ тилине тÿҥдештирип кöргöндö, башка болот, нениҥ учун дезе кажы ла тил бой – бойынаҥ башка аҥыланып јат.

Алтай тилде эрмектер укташ члендерле уурладылар. Укташ члендер болуп јартаачылар, баштаачылар, айдылаачылар, толтыраачылар, айалгалар айдылар.

 

Тема 21. Уурладулу эрмектерде глаголдыn модаль-компаратив бeдeмдe болгоны Тv-ган + колболу сqстqр.

Модель Тv-ган чылап.

Алтай тилде эn ле jарлу конструкция болуп чылап деп колболу сqс камаанду айдылаачыныn бeдeминде туруп Тv-ган эреnисле колболып jат. Тv-ган чылап модельле эдилген эрмектер jаба бир субъекту болот.

Темдектезе: Айу, кандый да чымыл eркиткен чилеп, тамаштарыла атпас эделе, бир кезек qйгq кqрeнбей калды (БУ,Т,191) – Медведь взмахнул лапами, как будто отпугивая каких-то мух, на некоторое время исчез из глаз; Оны коркып турган чылап, ол  jаар корбос боло берген (ТШ,ЫЭИ) – Как будто боялся его, не стал смотреть в его сторону; Jе уулчак нени айдарын билбей, недеn де коркыган айса нени де бедреп турган чылап, ары-бери аjыктанат (БУ,Т,30) – Но мальчик не знал, что сказать, озирался вокруг, словно что ища чего-то или чего-то испугвшись.

Модель Тv-ган неме (кижи) чилеп.

Бу конструкция Тv-ган ла чылап деп бӱдӱминиҥ ортозында неме деп номинализатор чыгып келериле уурладылар аргалу, ол бойыныn лексический учурын jылыйтып койоло, грамматикага киреле, колболу сqс болуп модально- тӱҥдештирӱ семантикалу бирсубъекту ла кöппредиктарлу конструкцияларда ирреальносттыn уурладылган компоненти болуп калган.

Темдектезе: Кем де бажына согорго турган неме чилеп, Астыкпас мойнын тыгырыйтып ийди (КТ,КJ) -Астыкпас, словно кто-то собирался стукнуть его по голове, втянул шею; Эжик jаар  jеп-jеnил базып отурган кижи эмди ойто будына чой колболо берген неме чилеп, байагы jерине бурылды (КТ,КJ,88) – Человек,который легко-легко шел к двери, словно к ногам привязали чугун, вернулся на то же место.

Бир jаан иш эдип ийен неме чилеп, солуктаганча ла кирди (КТ,ЧJ,29) – Как будто бог весть какую работу проделавший человек, запыхавшись, вошел; Баай эмди бир jаан иш бeдeрген неме чилеп, кыры jемтийе кeeуп калган канзазын сорып, та нени де сананып, тымый берген отурды (КТ,С,25) – Баай, как будто проделавший какую-то работу человек, сосал обгоревшую по краям трубку и, о чем-то думая, тихо сидел; Jараш кийим кийип алган неме (кижи) чилеп, мениn алдыма ары-бери баспа – Не мельтеши передо мной, словно человек, разодевшийся в красивую одежду.

Неме деп сqстиn ордына кижи деп сqс тузаланып турган конструкциялар кqп учурайт. Мында модальность jылыйып калат.

Темдектезе: Оноn, уурданып турган кижи чилеп, алдынаn араай тeжеле, чичке тыттыn тqзине jолоноло, тqмqн аjарды (СМ,ЧЧ,29) – А потом, словно человек, который крадет, тихо слезла с лошади, прислонившись к тонкой лиственнице, стала смотреть вниз; Jыш арка jаар jаан сууга чqnип барааткан кижи чилеп, кqмeле берди (СМ,ЧЧ,103) – Исчезла (букв.:утонула) в чаще густого леса, на склоне горы, словно человек, тонущий в большой реке.

Бирсубъектту кöппредикатту конструкцияларга кирбей турган эрмектерде, бу модаль айдылаачыныn бqлeгине кирер аргазы бар, чыла - деп qткqн qйдиn бqлeктери кирет (чыла+ган, чыла+ды, чылай-т. Алтай тилдиn уурладылган эрмектегиндеги чылаган, чылады, чылайт/ чилейт деп глаголдор уурладылган айдылаачыга кирет.                                      

Темдектезе: Озо баштап эжиктиn ары jанында Эрденниn eни угулган чылады (БУ,С,208) – Сначала за дверью будто послышался голос Эрдена; Оныn кqстqрине оодылган-сайалган городтор, тeреген ле кeйген  jурттар, jайымдаачызын-кызыл черeчилерди сeeнчиниn ыйыла уткыган улус кqрeнгилеп турган чылайт (ИШ,КЭ,80) – Перед  его глазами будто показались разрушенные города, заброшенные и сгоревшие дома, заплаканные от радости люди, встречавшие освободителей-красноармейцев.

Кезик алтай бичиичилердиn (Т.Шинжин, К.Тqлqсqв ) чeмдемелдеринде модаль предикаттар ирреально-модальный айдылаачыга кирип турган ла бир лексема бололо, глагол болуп калат.

Темдектезе: Оноn кулагына та кайдаn да баланыn ыйы угулган чылады (СМ,ЧЧ,105)-В его ушах будто послышалась плачь ребенка; Айылдыn эжигине машина келип тура берген чилеген(ТШ,ЫЭИ,8) – Показалось, будто около дверей дома остановилась машина; Анайдарда туранчам, та не де кeнeрей берген чилеген(КТ,КJ,37)-Пока так стоял, показалось, будто что-то зазвенело.

Модель Тv-ган кижи (улус) болуп

Кижи «человек», улус «люди» мындый конструкцияларда аnылу jeстердиҥ характеристиказын кqргeзет. Бир кижи эдилгениҥ субъеги болуп эки учуралда туруп jат.Чын оныn эдилгези тqс бeдӱминде турар, а экинчи учурал, качан тqс учурал чын эмес: Бу ла кижи эбире улусты бултаартарга jат, мекелейт. Оныn мекележи чын, jе оныn чын эмези анда, кайда ол оны этпей jат.

Темдектезе: Оныn учун ол чалгы jазап турган кижи болуп ончозын билдирбезинеn кqрeп турды (JМ,А,45) – Поэтому он как будто человек, занятый налаживанием косы, незаметно всех разглядывал; Темитей бу солун jуруктарды ончобыстаn озо тапкан ла кöрӱп ийген кижи болуп, колын jаҥып туруп, кыйгырар учурлу (БУ,С,140) – Темитей должен был, размахивая орал  руками, кричать, словно человек, который вперед нас всех увидел и нашел эти удивительные изображения.

Кижи деп сqстиn ордына улус деп сqс кqп туштабайт:

Озо баштап qнqтийин ле табыштангылап, арал jаар сууга эжинерге барып jаткан улус чылап, Текемейге угузып, оныn jуук jаnыла qттибис (БУ,С,31) – Чтобы Текемей слышал, вначале нарочно пошумев, как будто люди, направляющиеся купаться, прошли очень близко от него.

 

Модель Tv-аачы/баачы (кижи) болуп.

Бу синтаксический конструкция, qскqлqринеn Tv-аачы+болуп деп эреnисле башкаланып jат.

Темдектезе: Ол сени килеечи болуп базынар, адааныҥ алаачы кижи болуп, сени бойыnныn уккур, jобош jалчызы эдип алар (КТ,КJ,94) – Он, притворяясь пожалевшим и заступившимся за тебя человеком, унизит и сделает тебя своим послушным и тихим слугой; Jиит, не де билбеечи кижи болуп, туура кqрeп алган баратты (КК,СА,67) – Дьийит, словно прикинувшись ничего не знающим человеком, отвернувшись в сторону, ехала (верхом на лошади); Ары ла кqрбqqчи болуп, кqс jумза, укпаачы болуп, кулак бöктöзö, айтпаачы болуп, эрин тиштензе, бат ол артык (БУ,Т,122) – Уж глаза закрыть, будто не видя, уши заткнуть, будто бы не слыша, губы закусить, будто бы не говоря вот так.

 

Модель Tv-ган немедий.

Алтай тилде немедий деп сqс, неме деп сqстиn болужыла турат, бу ирреальный тenдештирe болот. Немедий деп сос алтай тилде -гандый деп кqргeзeге синоним болот, jе jантайын туштабай jат.         

Темдектезе: Барбак сагалду qбqгqн оныn алдында карга бададып салган немедий турды - Старик с пышными усами стоял перед нами, словно вбитый в снег; Чек ле боочы qрq уур неме апарып jаткан немедий, эр кижи уур ушкурду — Мужчина тяжело вздохнул,как будто и впрямь тащил на перевал тяжелый груз; Оноn улустыn тeжине иштеп салган ижин аjыктап турган немедий, jаландардыn eстиле араай айланыжып, куштар  капчалдарга конуп аларга jeре берер (ЛК,АК,52) — Словно разглядывая проделанную людьми за день работу, медленно кружась над полями, (птица) улетала переночевать в ущелье; Айландыра турган туулар, эбире qскqн агаштар eргeлеп калган немедий (МК,ОJ,32) — Стоящие вокруг горы, растущие вокруг леса словно дремали; Чек ле бу эжиктин арjанда, кетеп турган немедий болгон (КТ, КJ,64) — За дверью будто впрямь кто-то поджидал.

Модель Tv-ган айасту

Модель Tv-ган айасту кöнӱ куучынду эрмектерде туштайт. Айасту деп колболу сqс, алаnзып турганын кqргeзет.

Темдектезе: Оны билип jадым — удура jиит jqпсинген айасту айтты (ТШ, ЫЭИ,133) — Я знаю это — сказал юноша, как бы встречно соглашаясь; Jе мында нениn кqп куучыны бар — деп , Сабыр тыркырууш eниле кородогон айасту айтты — Но какие здесь могут быть разговоры — сказал Сабыр дрожащим голосом, как бы сердясь; Учуп турбай — уулчагы энезиниn ол сqстqрине чала тарынган айасту айдар (ТШ,ЫЭИ,71)  – Конечно летает —  мальчик, как бы обижаясь, говорит в ответ те словам матери.

 

Модель Tv-ган айасту Tv-п.

Tv