Э.М. Палкин

Энем

Уулым Сÿмерге

Энемди мен иштеҥ сакыйдым,

Эбире кöрÿп тыҥдайдым…

Байла, ÿнин мен угарым,

Базыдын да чын таныырым.

Jÿзи меге jарт кöрÿнет,

Jÿрегим де тыҥ экчелет.

Эжикти ачып киргенде ле,

Эбире кöрÿп ийгенде ле,

Айылдыҥ ичи jарый тÿжет,

Амыр, jайым боло берет.

Кööркий энем jеҥил базат,

Кöзнöк jунат, казан азат.

Эрке кöргöн кöзи ару,

Эрмек-сöзи эптÿ, кару.

Баш сыймаган колы – jаркын,

Базып jÿрген бойы – алтын.

Ай-кÿн тийген ак-jарык,

Ак-чек билижип алалык:

Эрjинем болгон энеме сен

Эзин-салкын тийдирбезеҥ.

Кажайып jааган карлар, оҥдогор:

Кара чачына, калак, конбогор.

Казыр суулар, таш кöчкöлöр,

Калак, алдын слер кечпегер.

Jаш чечектер, алтын агаштар,

Jаан jолында jайканышкан.

Аjарыҥкай энем, элен-чакка

Ак санаамнаҥ мениҥ чыкпа.

Энем – эркин ийде-кÿчим,

Эт-канымда кÿйген сÿÿнчим!

Кÿс, кÿс…

Кöлдöр öҥи карарды,

Кöс эригер кÿс келди.

Кöгöзин быжа кÿйбÿреп,

Кöдÿрилип айланды.

 

Салкындарга тыркырап,

Сары бÿрлер учкулайт.

Оайды ÿйдежип, агаштар

Jаҥып, jаҥып тургулайт.

 

Кугарып соогон булуттар

Кÿнчыгыш jаар чубажат.

Туулар бажын айланып,

Турналар учуп барадат.

 

Кеткин куштар табыжын

Алтай тыҥдап, тымыды,

Кöлдö конгон эки куу

Кÿсти кöрÿп отурды.

                                                

 

Б.У. Укачин

Jааш jаап jат

Jааш jаап jат,

Кÿн чалып jат.

Jети öҥдÿ солоҥы

Ÿстимде туруп jат.

 

Jалаҥдар jажарат,

Кулундар jарыжат.

Эбире телкем,

А jÿрегимде кем?

 

Jÿрегимде кожоҥ,

Кожоҥдош кожо,

Кÿн чалызын,

Кÿÿк этсин…

Эбире, нöкöр,

Кандый jас,

 

Jажым – кандый ас!

Jааш jаап jат,

Кÿн чалып jат.

Jети  öҥдÿ солоҥы

Ÿстимде туруп jат.

Jаанныҥ сöзин jанчыкка сал

Оттоҥ jаан неме jок,

Оны, калак, алтаба:

Казанныҥ отко азылар,

Калыктар отко jуулыжар.

 

Кÿнге сабар уулаба:

Кÿннеҥ чокту болбозыҥ…

Jерди балам jÿктенбе,

Jерди кöдÿр болбозыҥ.

 

* * *

Öскö айылдаҥ айак ал,

Ойто куру jандырба!

Ол кижиге быйанду бол,

Ойгор jаҥды ундыба.

 

* * *

Ийт­ – кижиниҥ нöкöри,

Оҥдо оныҥ учурын:

Аҥдап барзаҥ – кулагыҥ,

Айылда артсаҥ – каруулыҥ.

 

* * *

Кандый да аҥчы сен болзоҥ,

Калак, турна атпай jÿр: –

Кöс jетпейтен телкемде

Кööркийлер эжер jÿрÿп jат.

 

Ш. П. Шатинов

Уйуктарга Кÿн jанза,

Улуска апагаш ай jарыйт.

Уйуктаарга Ай jанза,

Улуска кызыл Кÿн чалыйт.

 

Улуска Ай jарытса,

Уйкудаҥ jылдыстар ойгонот.

Улуска Кÿн чалыза,

Уйкудаҥ балдар ойгонот.

 

Улуска апагаш Ай jарыйт,

Уйукта, эрке кысчагым.

Ойынга jылдыстар торт арыйт,

Уйукта дедим, кысчагым.

          ****

Кар айланып, айланып,

Кас jуҥындый элбеҥдейт.

Jерге келип тÿжеле,

Тыны чыгып мелирейт.

 

Чыкту кейде jорыктап,

Чылаганы билдирет.

Амадузы бÿткендий,

Араай, тымык ÿргÿлейт.

 

 

 

Эрjине

(повестьтеҥ алынган ÿзÿк)

         Ак кумакла бастырган кичинегеш койрык jолычак элбек тракт jолдоҥ эптÿ айрыла согот. Ол кара агашту аралдыҥ оҥ jанын öрö алдырта теҥкейижип барган бир канча боомдордыҥ алдына кöрÿнбей калып, оныҥ састу актарга арказыла мыйрыҥдап чыга конуп, ыраактагы таскылдар колтугы jаар меҥдейт. Jайгыда, айас кÿндерде, чындап та, бу мында тöҥдöрдиҥ jÿзине отура тÿжÿп, jер-алтайдыҥ jаражын кайкаарга макалу! Чöйилип барган кеен jараш öзöктиҥ эки jанын сындай тепкиштелип, кöк-jажыл таскылдар тÿшкен. Бу эки сынныҥ бажы кöк-чаҥкыр теҥериге там ла jууктай кöдÿрилет. Оноҥ курлаазынаҥ кучактай алыжып, бир кÿрееде туруп, ÿйелик кожоҥ айдышкан баатырлардый табыжып, то шло таштаҥ алкындап кеелеген мöҥкÿ-сÿмерлер тöзöгилейт. Ол сÿмер кÿнниҥ алтын чогына кÿскÿдий jаркындалып, айландырагы ар-бÿткенге, кейге кöк-чаҥкыр, jебрентик ынаар бÿркÿп, ончозына энчиликтÿ тÿштер алкайт.. Мынаҥ кöс оедердеги ыраакта таскылдардыҥ маҥдайынча мелтирижип таралып аккан кожоолорды, кöк-jажыл öлöҥгö тынчып jаткан одорлорды. Калыҥ аркаларда мöштöрдиҥ экпиндÿ шуултын тыҥдап, ончозын айландыра сананып отурарга кандый jакшы дейзиҥ!

         Jе байагы jол калганчы тöҥниҥ jÿзи öрö сÿÿнчилÿ тÿргендеп чыгып ла келген, ак jалаҥда турган Мечин jурттыҥ айылдарыныҥ сойоктордый содон-содон тÿнÿктери кöрÿнип, ышла jытанып, jадын-jÿрÿм сезиле берет.

         Jурт ичиле öдÿп отурзаҥ, озо ло баштап бÿркÿзи jок куу тураларга, каазаларын кöк-jажыл jеҥес нркеген айылдарга, бир канча бузук огородторго, олордыҥ койрык-тейрик оромычактарына аjару эдериҥ. Jе оноҥ кенете кöскö кöрÿнип, кулака угулатан немее – ол ойноп jÿрген ума jок кöп jаш балдар. Олордыҥ сÿÿнчилÿ öткÿн каткызы jаҥыланып, бу, чала эмеш карыгып  калган jуртты каран сÿÿндирип, келер öйлöргö ижендирет.

         … Балдардыҥ кöбизи адаларын кöрбöгöн – олор чыгарда, телекей jууныҥ öтине курчадып койгон туш болгон. Кажызыныҥ ла билезинде бойыныҥ короны, ырызы. Jе балдар jууныҥ öйинде jÿрÿмниҥ уурларын ойын аразынаҥ тап этире ундып салгылайт. Бир тÿп-шÿÿлтези: адам jанар деп айткан болзом – jанар! Олордыҥ бу иженчизиниҥ учы-куйузы jок. Балдарды бу текши корон ло текши сакылта, jаҥыс jерде öскöнине колбой, бириктирип, нöкöрлöр эдет. Эски кузницаныҥ куйузында оодык передкени пушка эдип сÿÿртеп, олордыҥ «ра!», «тук-тук!» – деп кыйгырышканы оныҥ да учун нöкöрлик ле бурузы jок угулат.

         Айастарда олордыҥ энелери неделелер, ай кирези бригадада иштеп, анда ла конуп-тÿнегилейтен. Бригаданыҥ отторы ыраак кобылар оозында тÿниле jалтырап тургулаар.

         Ол тушта jурттыҥ ичинде арткан улустар: каргандар ла балдар.

         Бу jердиҥ улузы балдарды «ач-ÿрен» деген кыска сöслö адагылап jат. Чындап та, jурттыҥ балдарыныҥ чырай-бажын. Сööк-тайагын, кийим-кебин лаптап кöргöндö, бу сöс олорго сÿреен эптÿ келижет.

         Олордын jаантайын ла ажанатан курсагы – ол кöк чейдем. Jай болзо, олор – маҥыр, кöжнö, кызылгат, балтырган jигилеер. Оныҥ учун олор эди-каны агып, ончолорыныҥ ла чырайлары ач-куу, ичтери ÿзÿк-ÿзÿк: колы-буды сып-сырсак jÿргÿлейт.

         Уулчактардыҥ он jаштудаҥ öрöгизи ач-ÿрен эмес, труд-кÿн иштейтен эр улус деп адалатан. Эмди олор энелериле кожо бригадада.

Ач-ÿренниҥ кийген кийими де бир аай: тондоры, штандары, чамчалары, бöрÿктери – ончозы кой терези. Олордыҥ кептери кезикте канча-канча каттаҥ чоокыр-теекир jамачыларга калыҥжыйт.

Курсагы комой, тон-öдÿги самтар да болзо, jе бу чындап та, ачка-jутка качан да алдырбас ач-ÿрен. Боро-кара курсактаҥ чала-была ажырган, шалыр-малыр кийинген, эжиктеҥ калт-малт чыккан ла, jок. Кайда? – депо лорды таҥдактаар болзоҥ, эмезе эски конюшняда jажынып ойноп, «кÿÿк» деген кыйгы-кышкызы как jолго чыгып, эмезе энедеҥ чыккалы эт jылаҥаш бойлоры jурттыҥ эжик алдында кöжöгöни кыйкада jÿгÿришкени кöрÿнип турар.

Ач-ÿрен ач-ÿренле. Jе айылдыҥ иш-тожы олор jогынаҥ бачым jылбас эди. Эртен тура айылдыҥ ичин сибиреринеҥ, бозу эмизеринеҥ ала тÿште айылга суу тажып, уй jандырып, эҥирде ойто бозу эмизерине jетире кöскö кöрÿнбес, jе колды-бутты амыратпас кöп толу бор-ботко иштерди бу ач-ÿрен ойын аразынаҥ чокум ла капшуун бÿдÿрет.

Ончо иштер эдилген кийнинде, эҥирдиээ бир 9-10 частары киреде чала бÿрÿҥкий, jе чöлöö öйлöр бар. Ол тушта мечик ойногон балдардыҥ шыҥ-маҥ jаакташкан, ыйлашкан табыжы чыгып, токпоктоткондордыҥ адаанын алган jааналардыҥ каргыжып-тÿкÿришкени jурттыҥ ортозына jаҥыланып турар.

База ла бу мындый бир кÿн jаскы эҥирде Кылык деп атту, он jашту уулчак оҥ jалмажын алаканыла улам сайын jыжып, jантыҥдаган айасту базып отурды. Ортозына теми рок ошкош болчок таш ороп койгон тÿк мечик келип тийген jердиҥ ачузын ойын ортозынаҥ изÿ тарыйына кööркий сеспей де калган. Ол jердиҥ сызы эмди селиребейт.

«Бот кöрмöс! Кандый болуп jат, айла! Улустыҥ уйларын тÿниле тазада jулуп-jулуп алала… – деп, уулчак ачурканат. – Мечик болчоктоп алган. Айла кериш-согушты Кылык баштаган дежер. Ол анайда айдышкан улус мечикти jара кезип, кöргöн болзо, санаазы öскöлöнöр эди».

Jе санаазы jеткенче jакшы ойноп алганына маказынып, Кылык jалмажындагы сысты ойто ло ундыйт. Кижиниҥ кöстöрин каралгаладар ла мечиктер jылыйтар бу караҥуй кирбеген болзо, уулчак алмардыҥ куйунзындагы jажыл jалаҥла чамчазы jайылып, тамандары элестелип, öткÿн шаҥжап, эмди де ойногончо ло jÿгÿрер эди.

Бу мындый капшуун jÿгÿриш, эҥирги серÿÿн кей, ончо уулчактардыҥ бирлик сÿÿнчизи Кылыкка сÿреен jарайт. Оныҥ чырайы кызарып, кöстöри чагылып турар.

Айылына кирип келзе, адазы да, сыйыны да уйкуга кире берген туш. Бозорып jаткан оттыҥ айагында jес-кара чöйгöнди томон чайдаҥ да ичпей, уулчак тöрт казыктыҥ бажында тарбайта jайган мал-шыйрагы туулакка чыгып арыганына кöҥкöриле берди. Jымжак, кöбÿ öлöҥниҥ ÿстине аҥданып ойногон кийнинде бу туулактыҥ кырлак jиктери ого арык аттыҥ башарказындый кату ла курч, оныҥ кенете буркураган тобрак-тозыны ару кейге кöрö ачкыл ла кÿлзÿ деп билдирди. Ол бир эмеш аҥданып, оноҥ кырлак кабыргаларын, кырлак jиктердиҥ ортозына jараштырала, тымый берди.

Jе Кÿнет ойгу. Ол уулыныҥ уйкузын тыҥдалайт. «Учканныҥ тыныжы чала ÿзÿктелип, турган да, керек чыккан ла! Бу база ла соктырткан. Ыксып, öкпööрип турган да. А соктыртпай, jа!.. Бу былардыҥ чыдаганын кижи качан кöрöр? Энези тирÿ болзо, айса, капшай jаандар эди. Балдар шыралап jат. … Энези jокко кураҥы öскÿс бозулардый…»

Ÿйи jада каларда, Кÿнет тегин де эки кöстöҥ тутак кижи болзын, эки jаш балала ээн jурттыҥ тÿбинде артып, чучурай берген эмей. Колхоз оныҥ билезине одын-суула, курсак-тамакла ас-мас та болзо, болужып туратан. Jе jуу башталганыла колбой колхоз то, улус та тÿреп баштаган. Барды-jокты бастыразын фронтко ийер. Айылдагы улуста не болзын, канай-канайып колдыҥ-буттыҥ аразынаҥ нек-сакты таап, шыралай-боролой jатпай ла деп Кÿнет те сананатан. Мындагы улус бир-бирде jаҥыс уйдыҥ сÿдиле де коно бербей, а ол jуулу jерде уй-мал бар эмес. Олордо, кööркийлерде, тен уй да саар бош öй jок болбой…

Эки кöстöҥ астыккан да болзо, эр бойы каҥ-кадык, айудый бöкö. Колло тудуп эткедий иш колхозто нениҥ учун jок болотон? Удабай туру пол колхозтыҥ алмарында ÿрен аш арутаар ишке кирип алды. Ол кÿннеҥ ала колхозтыҥ теҥкейген алмарыныҥ тергезинде öскÿзиреп калган эски jажыл веялка Кÿнеттиҥ толгушты капкан ийделÿ колдорыныҥ кÿчине багынып, эртен турадаҥ ала эҥирге jетире токтомыры jоктоҥ иштей берди. Веялканыҥ кайыштары кайыжып, канча jазалдарды айланыжып, ол чала токооргон кöк торбок букадый кöксиле силкинип, кийин jанындагы элгектердеҥ jеҥил коозоны буртылдада чачып, алын jанында тил ошкош элгектеҥ кып-кызыл тирÿ буудайды тöгöт.

Jылдыҥ ла кÿнÿҥ сайын бут бажына туруп, колхозтыҥ бастыра ажын арутап турган кижиниҥ бÿдÿрген ижин канча улус кайкаган эмей.

Кажы бирде айылыҥда кара-боро чай ичип, эртенги кÿн керегинде карык санаалар шÿÿнип отурзаҥ, алмарда веялканыҥ сÿÿнчилÿ кÿҥкÿлдегенин угуп, сыныҥ jеҥиле тÿжер. Кÿнет аш арутап jат. Аш-тузы канайда сыраҥай бÿтпей калат эмеш, öлÿзимек те болзо, байла, бÿдер. Ол тушта ажын jуунадып салган jалаҥдардаҥ косилканыҥ jолында тÿшкен мажакты терерге тÿстерин, кöнöктöрин колго алар. Ол тушта чарак курган айылдардыҥ отторы сÿÿнчилÿ тазыражып, деремнениҥ оромычактарына амтанду куйук jайыла берер.

Jе бу jаста веялканыҥ табыжы бир эмеш калтылдап турала, эрте токтоп калган – кайда-кайда кÿйгек болуп, колхоз государстводоҥ ÿрен ашты та ас алган, та кандый.Калыктыҥ адазы да эдер немезин таппай кунугат. Келер кÿс кандый болор? Айса бу jуу-чагыла кожо ажы да  «чок бол!» – дегендий бÿтпей барар ба?

Адазы jайдыҥ изÿ кÿндеринде jантык  туразыныҥ тöрине изидинип jадарда Кылык öркöлöп, сыйнын ла адазын мÿсöллö азырап турды. Тегин бойын кöргöндö, ол санаалу, килеҥкей ле уулчак ошкош инее, jе каа-jаада байа бир согужып ийетени бар. Кандый сабет ороонын корулап турган деер оны база?

Кылык бÿгÿн эрте тура эрте шалтыркай тежик чадырда ÿлбÿр-салбыр тон-санныҥ алдынаҥ ойгонып келеле, томон чайдаҥ тардайга ичип алып, эртен турагы кÿнниҥ баштапкы алтын чокторы эжик бажындагы jыртыктаҥ öдÿп, айылдаҥ чала соок ло бос-бас бÿрÿҥкий ичин jарыдарын сакып отурды. Кÿн чыккалактагы чалынла мындый öйдö, тьфук, кöрмöс бассын. Бутты корон-соок чалын таманынаҥ ала тöҥмöккö jетире кызарта jунултат. Кажыктыҥ ла тизениҥ ÿйе-сööктöри озо баштап сиркиреп, чымылдажып, изип, оноҥ тыны чыгып, торт билдирбей барар. Кобылардыҥ эртен турагы ачу jыбарын не дейзиҥ! Кöк тожоҥдый öлöҥдö лö аштыҥ кылгазында тизилген чалынды серпип ийеле, jыртык кийимдÿ уулчактыҥ тыныжын удура келген бойынча бууй алып, öзöк-буурына шылынарга турар.

Ого калажырап, Кылык эмди отты тазалап, унчукпай отурды. Уулчак айак-казанныҥ ортозына тимееринбей, анаар jÿк ле чöкöгöндÿ кöрÿп салат. Кечеги эки öркöниҥ эдин адазы ла сыйны jип койбой, ойноп jÿрген Кылыкты не сакызын! Кем jок, алдырбас, мен аҥчы! – деп Кылык бойын баатырзынат. Бот öркöлöрдиҥ астап турганы коркунчылу. Бастыразы ас ла салза 150 кирези чакпылу 15 уулчактыҥ öркöлöжине тырмакту немедеҥ чындап та не артар?! Кымылдашкан öркöлöр кырылган. Каа-jаа ЩркЩлЩр бар да болзо, jе олор калажырап калган кестеҥкей кÿлÿктер. Андый сÿмелÿ öркöни уулчактардыҥ текши айдыжыла болзо, аҥга ары jанынаҥ jолду ла кижи öлтÿрет. Калык андый ырысту аҥчылардыҥ бирÿзи болуп jат.

Адазы качан ортозына уйкудаҥ турала, уулыныҥ jанына келип отурып алганын Кылык jаҥы ла сести, jе унчукпады.

– Нени сананып туруҥ? Jалкууҥ тийет пе, балам? Jе айса бÿгÿнче барба, амырап ал. Jаҥыс ла, айылда бÿгÿн ооско салар немее jок. Öркö тÿшкен болор бо? Сен айылда главный эр кижи инее. Удабас кÿс болор… Аш бÿтсе, колхоз аш ÿлежер. Сени мен школго ийерим…

 

Кылык адазыныҥ ас, jе эрке сöстöрине ырысталып, ыжын анаҥ-мынаҥ чоргудып ийген деремнени аjыктап салала, кажыкка jетире казылып калган кара тобрак jолго чыгып, Тöргин jаар чакпыларына бачымдайт. Кÿн öксöп, оныҥ оҥуп калган чамчазы öткÿре jардын тапту ла изидет. Ичкери алдында уйкудаҥ ойгонгон кобылар jÿс-тÿмен чалындарыла мелтирежет, jÿс-абызын барынтычы куштарыла чыйкылдайт, ак тумандарыла ару ла кеҥ тынгылайт.

Кара jол jурттаҥ анча-мынча ырайла, той балкашка jара каткан апагаш как jолго билдирбезинеҥ кöчö берет. Бу jол эмди Тöргинниҥ бажындагы сары кайаныҥ эдегине тептире чöйилип, андагы айры-тейри кызамдардыҥ ичи сайын тарап калар. Каргандардыҥ айдыжыла болзо, базарга база керек ле. Jолдыҥ айдарда ла бу бöлÿгин öдöргö Кылык тыҥ калажырайт. Оныҥ будыныҥ кезилип калган таманын адырманду кызу кумак чымылдадып, ачу jийт. Чакпыга барып, ойто келип, бу jолды ол бир кÿнде ары-бери алты катап öдöт.

Кылык jолды jол jазайчы кижидий ширтеп кöрди, öткöн кижиниҥ изи билдирбесте, оныҥ такталып калган кырына чыгып, базыдын кöндÿктирип, бойына айдынат:  «Бÿгÿн уулчактардаҥ чакпыга менеҥ эрте барган кижи jок. Олор эмди тапту ла уйкуда. Эмезе туруп келеле, энелерине jажыркап, чöрчöктöп отургылаган болор…»

Кайракандар чакпыга барганда, кандый да болзо, изи jок калбайтан эмей. Öлöҥлö öтсö, изи öлöҥдö jадар, jолло öтсö – jолдо. О-о, бу jол ончозы инее.

Гена öткöн болзо, бу ак кумакту доскодый тÿс jолды jакшызынып, торбок чылап чоройлодо чÿштеп, адын бичип барар эди.

Оныҥ андый кылыгын, байла, jаан улустаҥ кöргöн кижи бар. Одындап, öлöҥ чаап, ары-бери керек-jаракка jÿрÿшкен улус толтыра инее.

Jе бир катап Генаныҥ кöзинеҥ кöгöзинниҥ чечеги ошкош тирсек чек айрылбай турды. Уулчактар шÿÿжип, оныҥ калпык кöзине туй тÿкÿрип, чукурып та турза, немее ле болор кирези jок болды. Энези чайдыҥ шагыла да изÿлеген – jоголбос, кабыкталып jÿрÿп ле jадар. Нöкöрлöриниҥ jöби аайынча Гена бир катап Мырчак эмегенниҥ айлына келген. Ол эмеген саҥ башка кижи!

Каа-jаа кандый бир оору-тымулу айылга караҥуй эҥирлерде кирип келип, оныҥ айтпазы ла оок. Теҥериде ол атту кижи учуп баратканын кöрÿп ийген турар ла, тураныҥ толугында от кÿйгенин кöргöн лö. Ончозы ла белге, чыгым. Кезик улус оноҥ ичинде каранга коркыгылап та туратан. Кам кижиниҥ кызы, угынаҥ тартса, белгечи-томчы да болордоҥ айабас дежетен. Оны база калганчы чай-чуйыла, мÿн-сöлиле кÿндÿлеп туратандар.

Гена Мырчак эштеҥ келеле, айлыныҥ ичиниҥ караҥуйын кайкадым деп куучындаган. Эҥ ле озо кöскö кöрÿнген немее – ак кубалга бастырып койгон от. Тагылда кубуксып jаткан арчын. Тöрдö ары кöрÿп, арчындар jазып отурган кöлöткö ошкош эмеген. Кара бöс курында кыстанган отуктыҥ куулы jаркыны.

 – Jаҥы ла отто кичинегеш коноочы отурбаайты, кайда баат? – деп, Мырчык одын jышкырган. – Jаае уул иштебей, кöкö тÿште не базып jÿргеҥ? – деп, Генкага кыjыраҥтыган.

 – А слер нении эдип турганаар? – деп, Гена сураарга турала, кöзин jышкан. – Öркöлöп тургам. Кöзимнеҥ тирсек чыгарда келдим.

– Ба-чаалта! А кайткан деп! Jолго чÿштеп туруҥ не? Алаканыҥа тÿкÿреле, кöзиҥди оны чилекейлеп ал.

 Мыныҥ кийнинде Гена jолды бир канча öйгö чыктытпай, кöзин тÿкÿрÿкле уймап турды. Тирсек айрылбас, чек ле кадалып калгандый. Учында врач оны тоҥуп калган тирсек дейле, кезип туруп айрыган эмей. Jе бир катап, бистиҥ улус немецтерди сÿрÿп бараткан де пугала, куды jок сÿÿнип, ол ойто ло jолго чÿштеп баштаган…

Кылык темир казыгыныҥ бажыла койрык-тейрик буту куштар, кыйын-тейин машиналар jурап, бойыныҥ jуруктарына бойы каткырап, куучынданып базып отурды…

… Толя öткöн болзо, база да саҥ башка. Jолдо ийт согор агаш jатпас эмей. Толяныҥ изин кессеҥ, терезин сойо тартып койгон jыланга ла бажын балбара согуп салган келескенге кыйыжы jоктоҥ учураарыҥ.

Кылык Кам-Сööгине качан ортозына jедип келгенин jаҥы ла билинди. Учуктыҥ ары jанынаҥ чыкту бÿктердиҥ серÿÿн эзини согот. Койу кара jыраа кучактанган, кыпту-кыпту кыс-кылтым jеҥес таштар эдектенген тымык кара боомноҥ оныҥ jÿреги барт чочый берди. Боомныҥ чике бажында сок jаҥыс коркок тыт кандый да куштыҥ уйазын тарбак олбугына эски бöрÿктий илип салып, jалаҥдарга карайт.

Бу боомдо кам кижини4 сööги jадып jат дежет. Бу мынайда анчадала эҥиргери öдöргö коркынчылу. Кам кижи. Ол не öлгöн? Сööгин нениҥ учун jолдыҥ jанына jууган, jарт эмес…

Кезик уулчактар бу сööктöҥ торт бой-бойлорын коркыдыжатан ойын эткилеп алган. Эҥирде чакпылардаҥ jанып клеедип, уулчактар кенете чыҥырыжып, деремне jаар барган jолды тöмöн тобрак-тозын буркурадып jÿгÿргилер. Сыгыт-калак чöйилип, быштак сыгылып jадар:

Кижи сööги каҥкылдап, ич-и-и…

Тöҥмöк сööги тöҥкÿлдеп, и-и-йт…

Кайырчагыла калырап, ы-ы-ыйт…

Камныҥ сööги тоголон келет… И-и…

Мындый сöстöрдöҥ кем коркыбас! Айла оны озо ло баштап тапкан кижи – Кылык. Чындап та, jиит чыйрак бутар алдында как jол кÿҥкÿлдеп jадар. Деремнеге кийдире jÿгÿргилеп, ончолорыныҥ jÿреги jарылгадый jапылдап турар. Jе бу не шыра?!

«Оноҥ, чындап та, не коркор. Тирÿ болзо, ол туку качан туруп келбей, тургакту болзо, бистер ончобыс öлÿп калбай…» – деп санаазын учына jетирбей, Кылык тыттыҥ алдында jаткан чогу агаштар jаар jилбиркегендÿ кöрÿп салды.

 

Кам-Сööгин öдöлö, Кылык кичинегеш ак тöстöкти öрö бöкöҥдöп, öҥöлöп ийди. Бажын араай кöдÿрип, тöҥниҥ ары jанын карап кöрли. Оныҥ jилбиркек кара кöстöриниҥ алдында кеен ак jалаҥ кÿнге ынаарсып, jажытту тымык jÿрÿми кидим ойногон jадат. Jÿзÿн-тÿмен чечектер jайканыжат. Талтÿштеги кÿнниҥ чогына jылыган кейде чечектер jайканыжат. Талтÿштеги кÿнниҥ чогына jылыган кейде мöтлö jытанат. Анда-мында, ак ичегендердиҥ оосторында, шибеедий чокчок тобырактарында öркöлöр улуркак содойыжып, кÿнге кулактарыныҥ ичин изиткилейт. Оноҥ бийикте коо аспактар андый ок коо сынду кайыҥдарла коштой тургулап, энчиликке тымык тылырайт. Эҥ ле бийикте, Эликтÿ-Тууныҥ бажында, кара-кара чибилер ле мöштöр öскилеп, айас теҥериле та нении де куучындажат.

Аштабайтан болзо, öркöлöр кетешке тазап калган бу кичинегеш ажуда Кылык jадып алып, айландыра турган арка-сындарды, олордыҥ кöк-jажыл будуктарын кöрÿп, какпак кайалардыҥ тÿмен кыбы-jигин шыгалап, кöктиҥ быдырада öзÿжин тыҥдап, теҥериниҥ кажы учынаҥ булуттар буркуражып, кайдаар улу jоруктаар эмеш деп кайкап, кере тÿжине де сананар эди. Оны керек дезе бу белин кезе курчаган чымалы тарамык сары öлöҥниҥ ортозыла кайдаар кÿйбÿҥдеген, кышкыда нении jиген, ол сÿÿнип, шыралап jат па деген сурактарга экелет. Айса кÿн ашканча, мен чилеп, jаҥыс ла боро кардына иштенип турган? Айса билезин азыраарга чырмайат па? А jаан ба, канчу не? Нени шÿÿйт не кÿлÿк?..

Jе кара чымалы ак jымыртказын чип-чике сабарларыла jырс этире кучактанып, чиректеп, öлöҥдöрдиҥ ортозы jаар ырап барат.

Кылык чик еле тöбöзине тийип турган кÿнге удура чалкойто jадып алала, кöстöрин сыкыйтып ийди. Кижиниҥ кöстöри кылбыгар кызу казандый jаркынду от-тегеликтеҥ ийнелердий салааланып, чоктор урулат. Кÿ, кÿн! Jер-телекейдиҥ ÿстинде сени сок jаҥыс деп уккам. Ÿредÿчибис куучындаган. Сен бастыра jер-jеҥести кöрÿп jадырыҥ. Эҥ jакшы jÿрÿм кайда, билерге турум, айтсаҥ. – Jе кÿн унчукпай кÿлÿмзиренет. – Теҥери, теҥери! Кöксимде кенете не сыс табылат, кандый jерлерди кöрöргö санам эригет, айтсаҥ! Тайгалардыҥ ары jанында не бар, талайлардыҥ ары jанында не бар? – Jе теҥери улуркак ла ээн теҥкейет.

Тöргиннеҥ санаазыла ыраада уча берген уулчактыҥ öзöги карарып, ичи каркыраарда, ол чочыҥкай öрö туруп, ажудаҥ тÿже jÿгÿрди. Öркöлöр кенете ÿн алыжа калактажып ийеле, jылыйгылап калдылар.

Кылык меҥдеп, чакпыларын азыйдагы чылап алдынаҥ öрö эмес, бир аай ÿстинеҥ тöмöн кöрÿп келер деп шÿÿнет. Тöргинниҥ бажында öркöлöр кырылган. Бу jууктарда болгон jаан jуттардаҥ улам Кам-Сööгиниҥ jанындагы кобыдаҥ бир jерди суу jара тееп чыккан, бу кааҥдарга öркöлöр суу кууган болор. Öрöги jалку чакпыларды бейин тöмöндöдöр. Jанатан jолго до башайас болор.

Jе Кылыктыҥ ичинде туйкайын алып jÿрген бир jажыт бар. Ол баштапкы ла ак ичегенде курыгын чакпы. Анда коркышту сÿмелÿ jон сары öркö jуртап jат. Кижиге де кöрÿнбес. Ичегенин де тыҥ jарандырбас. Онызы кумакка, той балкашка ол туку ла качан кадып калган.

– Анда хитрай öркö бар! – деп, бир катап Гена куучындаган. – Эҥирде Эликтÿ-Туудаҥ кургак будактар jÿктенеле , öзöкти тöмöн меҥдей-шиҥдей базып ийдим. Кенете бир jоон öркö будымныҥ алдынча jолды кече ле конды. Эски ак ичегенге барып киргенин бойымныҥ эки кöзимле кöрдим. Ол тÿнде чыгып, та отоп турган кÿлÿк, та ойноп турган…

– Болзо-болзо, ол эрjинелÿ öркö, а? – деп Толя алаҥзыган.

– Jок, эрjинелÿ немее jаҥыс ла момондордо болуп jат деп, меге адам айткан – деп, Кылык бÿдÿмjилеген. – Андый момон тушкан-болгон ло кижигк бачым öлтÿртпес. Ол jалкуурбас, ижин сÿÿген кижиге öлтÿртер деген.

Гена ол öркöгö чакпызын он кÿн кирези тарткан эмей. Эш немее болбогон. ÖркЩзи jерий берген дейле, чакпызын алып алды не. Ннлчактар да ичегенди кыйып турар.

Эмди Кылыктыҥ ол öркöлö ченежип келгенинеҥ бери бир ай болды. Öлöҥ öзÿп, койый берди. Jе не де jок. Уулчактардыҥ шоодоры да тыҥый берди:

– Таай, jалкыбазы кижи эмес!

– Эйе, öрöкöниҥ корголын кöрöриҥ!

– Бу тен сен jÿÿлген болбойыҥ!

– Öскö ичегенге салган болзоҥ, эмди бир jирме öркöни öлтÿрип алар эдиҥ!

Кылык бир кÿн эҥирде jоон öркöдöги чакпызынаҥ база ла куру келерде, уулчактар тöрт öркöни бой-бойыныҥ ÿстине чалыштыра салала, тым отурдылар.

– Jе, уул, болор, jок öштÿле тартыжып jадыҥ. Бу бистиҥ экидеҥ берген тöрт öркöни алып ал. Ононҥ… божогоны ла ол… Чакпыҥды öскö jерге тарт. Канчаазын бого сырай улчыйтан…

– Эйе, онызы ей-богу, чн, Кылык!

Кылык мыны угуп, каткырган:

– Слер база кокурчы ла наjылар. Слерле кайда да кунукпазыҥ.

Jе оноҥ кöрÿп турза, уулчактардыҥ чырайларында кокур jок.

– Öркöгöр ойто алыгар Быйаным айдайын! Jе öлтÿрерим деген болзом, öлтÿрерим! – чокпойто салып койгон öркöлöрди керексибей, кöндÿре база берди. Толя ла Гена баштарын jайкап, öркöлöрин ойто ÿлежип, кедер нöкöриниҥ кийнинеҥ бастылар.

Кече Кылык сары öркöдöги чакпызын jастыктырып ийерде, уулчактар не аайлу сÿÿнгилеген! Учы-учында сана кирген! Jе Кылык ичегеннеҥ эки алтам кирези ырайла, öлöҥниҥ ортозын шыгалап, чакпызын как jердиҥ ÿстине тартып койордо, нöкöрлöри алаҥ кайкашкан.

Эмди Кылык мойнын чöйип, чакпызын ыраактаҥ ла аjыктап келетти. Jедип келзе, ба! – чакпызы jогыла. Кечеги jÿм öлöҥди таныыр да эмес, оныҥ уймалганын, ÿзÿлип-толголгонын, торт ло калапту кÿреш болгон немедий. Чакпыныҥ казыгындагы куулы эмик канча jердеҥ эрелип-эрелип, ÿзÿлеле, арка jаар улу сырайып калтыр. Кылык кöп сананбай, анаар jÿгÿрди. База кÿлÿктиҥ бойы бу ла! Чабыннаҥ арчыган будактардыҥ чогынтызыныҥ ортозында чакпызыла илинип, тырлаҥдап jатты.

Калык чала чомчой отурып ийеле, тыныш алынып, öркöниҥ jапылдаган казыр кара кöстöрин, оныҥ суйманын, суркураган кызыл-сары кылгазын кайкап, jаан иш эткендий, «уф!» – деп ÿшкÿрип ийди. Öркö лö кижиниҥ ортодо бир айга уланган маргаанды кенете эске алып, ол кÿлÿмзиренди. Айдарда, бир ай мынаҥ озо адама арбатыртала, кöзимниҥ саҥы да эмес, санам да эмес, чын öркö болтыр не! Ал-санаамды каранга алып, тÿжимнеҥ чыкпас кÿлÿк! Чакпыны ажыра калып турган маргаанчы! Тÿн jорукту борсук! Ннлдарга айтырткам, уйатка арай ла тÿшпегем…

Каптырган будын кыркып, ачузына чыҥырып турган öркöни, калак божоно бербезин деп, уулчак чыгара тартып экелди. Кöрзö бир колы толтык. Тамажы ÿзÿлген jерин тарамык тÿктер туй öзÿп калтыр. Кемниҥ чакпызына тÿжеле, колын кыркып, айрылды болбогой. Саҥ башка ла! Айгыр кÿлÿк! Jаҥыс коло ичеген jарандырары кÿч эме, база!

Оныҥ тынын кыйа тударга турала, та нениҥ де учун ачу боло берерде, ойто божодып ийерге алаҥзып, сана-кÿÿниниҥ кенете кöдÿрилип, jабызап турганын Кылык бойы кайкады. Алдында мениле качан да мындый болбойтон. Кыйа туткан ла курга кыстанган, jанган. А эмди не? Уулчак эмеш кунуга береле, курын уштып, öркöни тирÿге мойынынаҥ буулап алды. Jалбак кайышка тыныжы буулбас эмей. Бир колына öркöзин сÿÿредилтире тудунып, чакпылу колыныҥ эргегиле тÿжÿп турар чолтык штаныныҥ кажынаҥ улам сайын öрö тартынып, аҥуштарды ажыра секирип, jолой сокойоктоп, кожоҥдоп, öскö чакпыларын кöрöргö jÿгÿрип ийди.

Ак таманду машыйна,

Аркаҥа мени салып ал!..

… Кöк таманду машыйна,

Кöксиҥе мени салып ал!

Уулчак кара момонго тургускан чакпызына jеткенин сеспей де калат. Jалбак таштыҥ ÿстиндеги тобракты эки алаканыла эптÿ эжип ийеле, араай ачат. Чыкла, караҥуйла, тазылдарла jытанат. Чакпызы куру. Jе кайдалык. Ол кичинек те ачынбайт. Тежикти ойто бöктöп койоло, талымзыраган öркöзин кöдÿрип, кожоҥдогончо турат.

..Эрjинелÿ ак момон,

Эрjинеҥди экел бер..

Сöстöр кайдаҥ да табылып, бой-бойыла эптежет. Ол кайкайт. Аргымай деп байдыҥ сундугында ак момонныҥ терези бар болгон деп карган улустыҥ куучындажатаны санаазына эбелет. Кандый да кулдыҥ кÿчин jиген. Канайда? Оныҥ учун айдаган… Öркöзин кöдÿреле, jиирге турган чылап, аф-аф деп ырсайат. Каткырат. Jуттардыҥ кийнинде баjырайа öскöн ак мешкечектерди чарчалта тееп, айгырдыҥ öтöги деп сананат. Чындап та, мында андый кöп айгырлар jÿрген бе?!

Арткан ÿч чакпызына Кылык тыҥ ла иженбейт. Бирÿзин jÿзÿн-jÿÿр чакпылардыҥ арткан-калганынаҥ jууп эткен. Jаактары кириш-чыгыш. Ого тÿшкен öркö jÿре берер. Jаан ла болзо, буды-колы шабылатырар. Экинчизиниҥ бÿдÿми кем-jок, jе jедези jажык. Ÿчинчизиниҥ тили агаш. Кижиде качан jаҥы чакпылар болор деп, уулчак ÿшкÿрет. Баштапкызыныҥ сырыйган агаш казыгын чоҥчойыла кийдире базып ийеле, экинчизиниҥ тилине тобрак сееп, ÿчинчизин мыкын тайанып карап койоло, уулчак сыгырып, öзöкти тöмöн базат.

Кам-Сööгин öдÿп-öтпöй лö jÿрерде, шаҥ-маҥ ÿн угулды. Ол – Гена ла Толя.

– Ба! Бисти не ойгоспоҥ, уул! – деп, Гена кыйгырды.

– Энеелерди4 койынында эмеш уйуктап алзын деп ойгоспогом.

– Эй, уул, бу öрöкöн тирÿ эмтир инее!

– Кинчектебей öлтÿр!

– А мен оны эмеш кöрöйин деп, öлтÿрерге арай карамду. – Кылык эки уулдыҥ ортозыла öткÿре басты. Уулдар кайкап арттылар.

Кылык ырап барарда кийнинеҥ наjыларыныҥ мындый куучынын ÿзÿктей угуп калды:

– Бир ле jайга Кылыктыҥ кылыгы там ла öскöрип барадыры. Та мактанчак, та кандый да… Саҥ башка дезеҥ!

– Андый дохлый öркöлöрди бис кöп öлтÿргенис, чын ба, Гена?!

– Эйе! Кылыкты ла кöрбöгöн чилеп!

Кылыктыҥ кыртыжы куруп, токтой тÿшти. Барып, кезедейин бе деп турала, «Jе оны кичинек немелерди! – деп, олордоҥ jÿк ле бир-эки jашка jаан болгонын бодонбой – баргай!» – дейле, jолын улултып ийди.

 

Бу кÿн Кылык чейдем, суу экелип, чакпылар кöргöн айас будак jÿктенип ле эҥирде ойто ло чакпылар кöрÿп турганча, кÿн ажып, jуртта уй саар öй баштала берди.

Кылык эмди айлыныҥ эжик алдында одынjаргышка чыгып öлтÿрген тöрт öркöзин сойоло, керип отурды.

«Акыр, мен бÿгÿн нени эткем ?» – деп, уулчак сананат. Деремнениҥ ортозындагы jолго чыгып, сака ойноп турган уулчактарды кöрÿп отурала, эргегине маскала ачу согунып алды. Ол араай онтоп, эргегин соро берди.

Бу öйдö тураныҥ ары jанынаҥ Гена ла Толя чыгып келдилер.

– Не, керип туруҥ ба?

–  Эйе, керип турбай база – дейле, Кылык эргегин оозынаҥ ушта тартып, иштене берди. Уулчактар Кылыктыҥ эки jанына сыйа базып, jакшынак отурып алала, унчугушпай бардылар. Кылык öркöниҥ тöрт санын каазага керий тартып, эки нöкöриниҥ чырайларын аjыктап салды. Келбейтен уулчактар бÿгÿн не келген?

Гена такпайдыҥ учыла jерди казып отурала, сурады:

– Ой, уул, сары öркöдö чакпыҥ кайда? Jок турбайты!

– Öскö jерге тартып салгам.

– ичегенди айландыра бок эмес бок. Чорт то эмес! Сен оны, байла, туткан?! – деп, Толя бöкöйип, Кылыктыҥ чырайын бойыныҥ jилбиркек чаҥкыр кöстöриле аjарды. Оозынаҥ ачу маҥырла jытанды.

Та нениҥ де учун Кылыктыҥ сагыжына Толяныҥ энези ле сыйны кирди. Оныҥ энези Маша контораныҥ полjунаачызы ла каруулчыгы болуп иштеп турган. Койчык пыймалу, салмар фуфайкалу, такталып, таакырап калган тÿк шальду… Сыйны Зина куу-аҥыс чырайлу. Туразынаҥ кышкыда каа-jаада ла чыгар. Тышкары чыгайын дезе, энезиниҥ öдÿгин, фуфайказын кийер. Ак кардыҥ ÿстиле бÿдÿрилип-бÿдÿрилбей базып барадар. Олордыҥ шаҥтыган теҥери ошкош кöстöри, jаштымуга мыжылдаган кызыл тумчуктары. Ÿстине курсак jок болзын.

– Эйе, эйе, Толя. Мен ол сары öркöни божодып койгом. – деп, Кылык кабагын килемjилÿ тÿÿп, нöкöрине унчукты.

– Ой, Кылык! Ой, Кылык! Ой-ой – деп, Толя эки колын чабынып, оҥы jок сÿÿне берди. Сÿÿнзе де, ачынза да, акту кÿÿнинеҥ сÿÿнер, ачынар саҥ башка уулчак. Эмди ол чолтык чамчазыныҥ алдынаҥ белеҥир кружка чыгарып, оны «ура!» кыйгыла саҥ öрö таштап, ойто эки колыла jерге тÿжÿрбей, эптÿ тудуп алат.

Кылык Толяныҥ сÿтке келгенин билип, чоокыр уйын аjыктады. Уй jолды кечип, айыл jаар jалку кепшенип базып келетти.

– Jок, кижи эмес кижи! – деп, Гена, Кылык jаар кöстöри мöлтÿреп, ачык-jарык кÿлÿмзиренди. – Öлтÿргениҥ чын эмтир, jе сен оны айылдыҥ кийин jанына не армакчылагаҥ7 Öлÿп бараткан турбайты. Айса, азыраарга тургаҥ ба?

– Чын ба? – деп, Кылык кызарды. – Акыр, оны сойып алар туру. Бойы öлзин, öлтÿрерге кÿч.

– Тоой! Чек ле айу кÿрешкендий. Анда öлöҥниҥ ÿзÿлип, чачылганын! Айу андый немее дийт. Кырдыҥ бажына чыгып алала, öзöкти тöмöн кÿрешкенче тÿжер. Канча сööскöндöрди ончозын jула тартар, канча öлöҥди ончозын тактаар. Тÿшкен jери торт ло тракт jол ошкош.

– Jе, jе – деп, Кылык унчукты. – Тоҥ ло оны андый не деер!

– Чын, чын, уул. Мен аҥчы улустаҥ уккам, – деп Гена актанды.

– Та ла та. Тракт jол мынаар ол jадыры. – Кылык колын jолго уулады. – Оны тракторло, машинала тактаган. Уй-мал, улус тактаган. Эмди де ол тракт эмес. Бот, Чуйдыҥ jолы болзо!

– Во, тракт! Мен анда болго-ом! – деп, Толя сыгырып ийеле, чöйö куучындады: – Бистиҥ Зайсанскла машиналар кöп öдÿп jат. Чуйдыҥ трагы бистиҥ ол деремнени öткÿре барган не. Jакшы jер, jе кыш капшай келер. Бис анда курсак jок арай ла öлбöгöн. Мында улус jакшы. Сÿт берер, бöрÿк, öдÿк берер. Чай урар, талкан берер…

– Jе сен, Кылык, Чуйдыҥ jолын тен кöргöҥ бö? – Гена маказырап сурайла, кöстöрин типилдети – Кайдаҥ … кöрзин! Айу – мениҥ, jол – сениҥ! – деп озолодоҥ ичинде сÿÿнди.

– Бир катап болгом! – деп, Кылык араай айдынды.

– Jараш дезеҥ, уп-узун! – деп, Толя ÿкÿстеди.

– Эйе, jараш та, узун да. Машиналар кöп. Мен адамды jединип алып, андагы jурттардагы орустардаҥ картошколоп jÿргенис.Сÿреен кайкагам. Тÿдÿ-тÿштÿ кÿÿлеп jадар. Карын, бир торбычка картошко толып алганыс.

– Тьфу! Не ас! Бис картошколу тушта анда, Зайсанскта, бир алтай келинге тегин берип турганыс. О, бир торбычка тÿк! – деп Толя кайкады. – Бир кичинек кызычак эжикке кирип келеле, шык ла турар. Кööркийдиҥ энези оору. Энем дезе ого jаан килеп, эдегине картошкодоҥ уруп береле, jандырып ийер. Ол эжиктеҥ капшайлап, сÿÿнчилÿ чыгып jадар.

Гена унчукпай отурды.

Jайдыҥ койу эҥири jурттыҥ ÿстине араай jайылып, айылдарга энчилÿ бÿдÿм берет. Кылыктыҥ сыйны адазыла кожо сÿттеҥ иридип ичеле, уйуктаарга jаткылаган ошкош. Табыш угулбайт. Кылык куучын аразынаҥ öркöлöрдиҥ терезин керип койгон.

Jе уулчактардыҥ куучыны божобой турды.

– Jай божоп, кÿс келип jат. Тöргинде öркöлöр чек астаган. Канайдар! – деп Кылык Гена jаар суракту кöрди.

– Jаҥыс ла Тöргинде эмес. Кандыкту-Кобыда, Базыр-Тошто, Аламада, Мечинди айландыра ончо кобыларда астаган. Уулдардыҥ öркöлöжине не артсын! Оноҥ иштиҥ ортозынаҥ jаан да улус öркöлöп jат – деп, Гена санааркайт.

– Акыр, Тöргиннеҥ Кандыкту-Кобыга кöчÿп кöрöр керек, уулдар! – деп, Толя кöстöриле jалтырт эдип айтты.

– Анда не, кöп деп туруҥ ба? – деп, Гена колыла jаҥыды. – Бис ÿчÿге бир он кÿнге jедер. Оноҥ ары кайда барарыс? Тÿмен Кандыкту-Кобыны ол jанынаҥ эбирип келедири. Билериҥ бе, ол кандый бöкö! «Бокыс» деп немее билер. Мени бир эпке ÿреткен. Тийишпезе, торт.

– Давай, мени ÿретсеҥ! – деп, Толя ончо бар сурактарды эмди ле марлу jартаарга тургандый туруп чыкты.

– «Бокыста» мелей оок согушпай jат – деп, Гена ÿречиркеди. – Меге Тÿмен айткан. Барып, мелей экелек.

– Кандый мелей керек?

– Кандый да болзо.

Эки уулчак айылдары jаар сыр jÿгÿрÿкле jÿре берди.

Кылык Тÿменди эске алып, келер табаружылардыҥ кыйыжы jок болорын сезип, айылга кирип, белеҥир кружкага сÿтти уруп ийди.

– Не, база ла анда кажы ла улуска сÿт берерге бе? – деп, адазы аҥдана согуп, кизирт этти. – Удабас чайга собырар сÿт jок болор. Уй соолып барадыры. Эртеннеҥ ары улуска сÿт берерин токтотсын.

«Айдарда, бÿгÿн берерге кем jок болтыр. Кööркийлер канай jаткай не?» – деп сананып, Кылык тышкары чыкты. Уулчактар эжикте турдылар. Сÿтти тÿс jерге тургузып койоло, уулдардыҥ меелейлерине Калыктыҥ каткызы келди.

– Мен былардыҥ меелейи кандый дезем, öтöккö ширгип, чирип калган немелер турбай!

– Jе бе?

– Jе! – дейле, Гена jудуругыла Толяныҥ тöжинеҥ ийде салынып, тескери калыды.

«Бокызы» баштала берди.

Толя калаптанып, Генаны сÿрет. Онызы арказын чокпойтып, эки колын тыдынып, Толяныҥ jудуруктарыныҥ ортозынаҥ эптÿ öдö конот. Толя арып, алаатып турды.

Бу ла öйдö Гена калып келеле, «тумчугыҥды бöктöн!» – деп кыйгырала, Толяныҥ коҥжок кызыл тумчугына бир-эки катап тапту ла серпе тÿртÿрип ийди. Чимириги чачылала, jаагына уймалып, Толя атыйлана берди. Ол, эжинген ийт чилеп, эки колыла сарбаҥдап, кейде эшкинделет. Кöзинеҥ jаш тамчылайт.

– Jе болор, токтогор! – дейле, Кылык олорды айрыырга ичкери басты. – Бокызаарды, тийишсе, Тÿменге кöргÿзереер

Толя кöкÿп чыкты:

– Чепуха! Неме эмес! Мен канн деп бодогом, чимиригим эмтир не! – ачу чимирип ийеле, чурап турды.

 Гена тескерлеп, келген jудуруктарды эки jанын дööн кайдыктыра аткарат.

Кылык jерге jабылына отурып алды. Уулчактардыҥ изип калган чырайлары меелейлердиҥ ортозынаҥ кызаҥдажып, ого jарт кöрÿнет. Генаныҥ jÿзи ачык jÿрет, Толя тынастайт. Jудрукты тыҥ тÿÿнип, ээгиниҥ алдын дööн суза соксо, макалу болбайсын.

Бу ла тушта Гена Толяныҥ ачык маҥдайына тыҥ сÿстÿрип ийди. Онызы дезе таралjып, jыгылган айас (тудунайын деген ошкош!) Генаныҥ тумчугын кöжÿрлей соккончо, чалкойто барды.

– Сен чындап ла согужарга ба, уул! – деп , Гена алгырып, тумчугыныҥ канын чамчазыныҥ эдегиле арчый согуп, ачу тÿкÿрип-какырып турды.

– Jе болор, уулдар! Слер тоҥ ло jаш балдар эмес не. Тегине нöкöр нöкöрлö не согужар! – деп, Кылык уулчактарды токтотты.

Толя тырлажып, колдорыла сÿттÿ кружказын алып, айлы jаар басты. Гена немее айтпай, ээчий jанды.

Андый jап-jакшынак куучын башталып, мынайда карыкчалду божогонына ачурканып, Кылык айлына келди.

 

– Тур, чай ич! Чакпыҥа оройтып калдыҥ – деп чичке кыйгыла сыйны эртен тура агазыныҥ тонын тÿжÿре тартты.

Кÿн öксöп, айылдыҥ тежиктеринеҥ jаркындалып турды. Теҥери чап-чаҥкыр, кеен. От сÿÿнчилÿ jазырайт. Калыҥ кара какка туттурткан чöйгöндö томон чай шуулап, амтанду jытанат.

Калык тöрт казыктыҥ бажында сайламалай салган орынынаҥ тÿже секирди. Оттыҥ jанында jылу суулу банкадаҥ jунунып, тижин кÿлле jыжып, оозын jайып алды.

Кÿн ашканча уйуктап jадарыҥда, госторг келген деген. Байа мен уй айдап баратсам, Гена ла Толя кулур, акча тудунгылап алган, айылдары jаар бараткылаары. Госторг öрö, Тÿмен эште, токтогон дежет.

Калык чай да ичер эмес, токтоныкпай барды.

– Кайда, кайда? Тÿмен эште? Чын эмеш пе? – деп сÿÿнип, илÿдеги öркöлöрдиҥ терезин тÿжÿрди. Ыжы-тозыны буркурай берди. Jас башталарынаҥ ала сакыган терелер. Тÿменнеҥ öскö кижи болзо, госторг келди деп айдып ийер эди. Jе Тÿмен андый уул эмес. Карын, госторг jÿре берзин, Кылык öркöзин садып болбой, отура калзын деп сананар.

– Мынызы незин тоолоор! Байа эртен турадаҥ бейин сегис jÿс ле бойы эди – деп сыйны аказыныҥ удаан казынып ла тоолоп, булгалып отурганын кöрÿп, айда салды.

– Jок, чын ла сегис jÿс пе? – деп, Кылык öркöниҥ терелерин тудайта экчелей салып, кактанып ийди. – Сегис jÿсти тогузонго катаптаза, канча болор? Эх, мен öркöлöбöй, одын-суу белетебей, иштебей турган болзом, чÿрчеде ле чотоп чачар эдим. Кÿскиде ÿренер туру. Адам, слер мени ÿредÿге божодороор бо?

– Ÿрен, сени кем божотпой туру. Аштап турум деп, бойыҥ jанып туруҥ не! – деп, адазы оттыҥ jанында содойто отурып, jобош айтты.

– Кижи оройтып калгай! – дейле, Кылык ончо öркöлöрин одын чылап кучактанганча эжиктеҥ чыкты.

Ак jол. Jолдыҥ чике ле талортозында кöк бричке jеккен кер ат. Салам ошкош сары шляпалу кижи ары кöрÿп, бöкöҥдöп, бричкениҥ алын кöлöсöзин казып, шыгалап отурды.

Уулчактыҥ jылаҥаш тес кара буттарына кöзи тийип, ол бажын кöдÿрип, чугулду кöрди. Сары чачту, чаҥкыр кöстÿ… Кылыктыҥ койындагы öркöлöрди кöрÿп ийеле, чырайы jылып тÿшти:

– Jе, jиит анчи, эзень!

Уулчактыҥ чырайы уккур ла jайналганду болды.

– Кöп, кöп! Яхши! Алдырбас!

Байагы кижи jалмажындагы сумказынаҥ чаазын алып, кулагына кыстаган jараш öлö карандажын туты. Кылыктыҥ öркöлöр тискен jибин ÿзе тартып, jолдыҥ ичине тöрт щлÿкке ÿлей салып, ылгай берди.

«Эмеш ле кулур берген болзо кайдар!» – Кылык ичинде шÿÿнет. Чыданыгып болбой, та неге де калтырап, уулчак баскындап турды.

Кайдаҥда качан ортозына болбогой, Jорголой эмеген базып келтир. Деремнеде оны ач кöс деп айдыжатан. Jе немее-эш jаба тутканын Кылык качан да кöрбöгöн. Уулчак кÿлÿмзиренип ийди.

– Бу кара jердиҥ öркöзин не кырган уул эди бу. Алтайдыҥ аҥыныҥ каргыжы jедер макалу. Бу орус öркöҥди бойына алып алар. Бодонорыҥ jакшы! – дейле, шайт этире чыкырып, кезикте Кылыкты сыйап кöстöриле öрÿмдеп ийеле, оноҥ ойто öркöлöр дööн алыраҥдайт.

– Не мешай, эмеген! Бис чотоп jат, – деп, госторг тоолоп божойло, öрö турды. – Слер jаан кижи. Бÿгÿн целый кÿн мында. Не керек? Санаа jок что ли? – деейле, бойыныҥ маҥдайын токулдатты.

Jорголой коркыган кептÿ тууралап, капшай ла база берди. Кылык кÿлÿмзиренди.

– Вот народ! До чего низкий, завистливый! – Госторг калаптанып, тÿкÿрип турды. – Сен, браток, меге ачынба. Мень öскö, еман улус керегинде. Слердиҥ деревняларда олор кöп. Оф, качан емен улус öлöр?! Сен ол эмегенди укпа. Мен квитанция сеге чийер. Акча, сахар. А емуранкаларды бис заграницада садар да, самолеты, танки алар. Гитлер капут, во! – дейле, мойнын сабарла кезе соккондый кöргÿсти.

Госторг байагы öркöлöрди чотло «чат-чат» этирте чотой тартып, кайкаганду сыгырып ийеле, чоокыр карандажын ойто кулагына кыстанып алды.

– Мындый кöп акчаны мен сеге кайдаҥ алар!

Оноҥ сумказына казынып, чаазын ла темир акчалар чыгарды.

– Ма, сеге 420 цалковой акча. Арткан акчагша сахар, кулур, чай – дейле, бозорып калган уулчакка кöрди.

Уулчактыҥ кöстöри не де болзо, капшай бергер деп айдып тургандый болды.

– А сумка бар, йок? Торбочка бар, йок?

Кылык кöп сананбай чамчазын уштыды. Госторг акыр, канайдар эмеш дегендий, оны jаан jилбиркегендÿ аjыктай берди. Кылык чамчазыныҥ мойнын эки jеҥиле тÿÿй буулап, чамчазын тосты.

Госторг карманынаҥ jараш илjирмелÿ час чыгарып, öйди кöрÿп, сандырай берди. Оноҥ ол ок меҥдеген бойы ак таардыҥ оозын чечип ийди. Шааjыҥ ошкош корсок сахарлар шалыражып тöгÿлет. Бир таардыҥ оозын чечип, кулур урат.Батпаста, jеҥин дööн тыктайт.

Ннлчак акчаны карманын дööн сугуп jада бир ле аай ончозына кулур ла сахар берген болзо деп ачу сананат. Чаазынды мыны эмди нении эдер? База урар баштык jок то, качажып турганын.

Госторг таарларын буулаган айас, уулчак jаар кöрöт. Оноҥ бир куу кайырчагаштаҥ кара-кöк öҥдÿ бöс чыгарат. Jайа тудуп ийерде, штан. Кылыкка кемjип кöрди.

– Эбеш jаган. Но алдарбас. Сен бийик-бийик болор – дейле, оныҥ чачын сыймап ийди. – Карандаш керек пе? – дейле, уулчактыҥ кöстöрине jылу аjарып, кулагында кыстанган карандажын сыйлады.

– Jе, анчи – деп, ол уулчактыҥ арказына таптап кÿлÿмзиренди. – База сеге нении айдар. Яхши йÿр. Ол карандашты ÿребе. Школдо бичиир. Оо, эмди карандаш совсем ас. – Бричкезине отурып, боожозын тудуп, айтты: – Торлойдо чакпылар артыргам. КУерек болзо, садып ал! – Колын эзендешкендий кöдÿрип ийди.

Кер ат jеккен госторг ак кумак jолды тöмöн, эки jанындагы айылдардыҥ шыгалаган карыкчалду, кÿйÿнчилÿ кöстöр алдыла калырада маҥтадып калды.

Кылык ак jолдо анча-мынча айланыжып, карманындагы акчазын ла карандажын база катап тыштынаҥ jоктоп тудуп кöрöлö, чамчазында уур jööжöзин тудунганча айылы jаар кызаҥдап базып ийди.

«Госторг улус кандый jалакай болуп jат» – деп ичинде сананат

Кÿн талтÿш киреге jедип, тапту ла изидет. Кÿнниҥ ончо чокторы, ончо jаркыны бÿгÿн Кылыктыҥ айлыныҥ ÿстине урулып тургандый, айлы кеен ле сÿÿнчилÿ кöрÿнет. Айылдыҥ эжигинде адазы ла сыйны jединижип, Калыкты сакыгылайт. Сыйыныныҥ сÿÿнип, шаҥжап, адазына нении де каткырып айтканы угулат.

Кылык базып келедип, Сурага jикпе садып беретен немени деп ачурканат. Jер де оныҥ уур алтамына араай jайканып тургандый.

Бÿгÿнги байрам-jыргалды Кылык качан да ундыбас.

Кааза айылдыҥ туш-башка тежиктеринеҥ кöк ыш сÿÿнчилÿ чоролойт. Jылу эзин курган кулурдыҥ амтанду jыдын деремнениҥ ортозыла jайат. Айылда адазы, Кылык, сыйны.

Эпчил сыйны кулурдаҥ талкан курган, кÿлге теертпек быжырган, сÿттÿ чай аскан. Кылык jаҥы штанын кийген, адазыныҥ jанында jабыланып отурар. Сÿÿнчилÿ каткылар, макташтар табынча jыҥпыраган… Сахар айактагы сÿттÿ чайга jымырап кайылат. Теертпекле кожо jиген сахарлу чай тату ла ток билдирет. Байбаҥдаган сагалдыҥ кырында кÿлÿмjи jажынып, адазы сÿÿнет.

– Уулым бу кире чыдаган да кижи, байла, торолоп öлбöс болбой. Сен эмди jаан дезеҥ, балам? – деп. Адазы уулыныҥ быjыраш чачын сыймайт. Сыйны аказыныҥ алды-кийнин кечип, чичке ÿниле шыҥырайт. Кылык тÿш jеринде немедий чала кайкаган отурат.

Ончолоры ажанып, тойгон кийнинде, Кÿнет уулына килеп айтты:

– Бÿгÿн ойнойтоҥ бо, канайдатаҥ. Бойыҥда. Одын-сууны бÿгÿн Сура экелер. Чакпыларды бир кÿнге кöрбöзöҥ дö, кем jок. Айас та болзо, серÿÿн кÿн ошкош. Öркöлöр jыдыбас болбой.

Кылык немее пайтпай, öрö туруп келеле, штанын кактанып, эки сырканчагын тизезине jетире тÿрÿп алды. Сундуктыҥ ÿстине jаткан акчадаҥ кажызында ла 100 деп бичип койгон эки тилбек чаазынды экчелей тудуп, карманына сукты. Арткан акча ла чоокыр карандажын адазына туттургысты.

– Торлой-эш тööн чакпылар садып аларга барадырым.

– А? – деп, адазы чочыды. Jе уулы чыга берген. – Калак, балам, тöгÿдеттиҥ. Аjарын. Ол андый эди.

 

Кылык Торлой-эш тööн базып ийди. Jолой кажы ла jолуккан улус оныҥ штанын кайкап тургандый. Jолой кажы ла jолуккан улус оныҥ штанын кайкап тургандый. Уулчактыҥ санаа-сагыжы кöдÿриҥилÿ болды.

Торлой айлында кийистиҥ ÿстинде jабыланган отурат. Узун сорулду каҥзадаҥ тартып, койу ыжын буркурадат. От табышту jазырып, бÿрÿҥкий айылдыҥ ичин jарыдат. Отто аракы аскан jаан кара казанныҥ аарчызы булап jытанат.

Торлой отур деп те айтпады. Буттары чылай берерде, олып-солып турган Кылыкты уур калпыкту кöстöриле ширтеп салала, ол ойто ло кöстöрин ÿргÿлеген кижи чилеп jарымдай jумуп, таҥкылайт. Уулчактыҥ jÿреги та недеҥ де чочып турды.

– Слерди чакпылар садып турган деп уккам – деп, уулчак араай ÿнденди.

Торлойдыҥ кЩстöри кенете ачылып, оттыҥ jаркынына эки корголjындый соок чагылып: «Тегин беретен чакпылар jок. – деп, ол аҥдыганду айтты. – Ал-камык акчаҥ кайда баат?! Айса ончозына кийим алгаҥ ба?»

– Менде акча бар, ÿребегем, адай! – дейле, уулчак карманына меҥдештÿ казынып, акчазын чыгарды. Торлой серт эдип, уулчактыҥ колына кöрди. Казанныҥ ары jанынаҥ унчукпай отурган Тÿменниҥ чырайы кызас этти. Кылык бу мындый саҥ башка уткуулдаҥ эпjоксынып, чыгып барарга белен турды.

– Андый акча менде де бар. – дейле, Торлой карманынаҥ бир таҥу акча кодорып, колына экчеди. – Бу неме бе, кей, суу инее. Бÿгÿн бар, эртен jок. Акчаныҥ баазы тÿшкен, немениҥ баазы кöдÿрилген. Jе чакпыларды да бодозо, бирÿзи ÿч салкой туруп jат. Ÿч! – бажын jайкады. – Акчаҥ канча?

– 200 салкой.

– Jе бир 30 чакпыга jеткедий эмтир. – дейле, öбöгöн Кылыктыҥ чырайын ширтеди. Уулчак мындый jаан тоолорды чотойын да дезе, чек бажына неме кирбей, булгылып турды.

Торлой ары болуп, алкыныҥ алдынаҥ бир тизÿ jаан, jараш чакпыларды кÿлÿреде чыгара тартала, Кылыктыҥ алды jаар чого таштады. Jаҥы темирдиҥ солун jыдыла, база та кандый да сÿрткÿшле jытанып турган он беш чакпыны уулчак сыймагандый тудуп кöрöт.

Торлой öрö турала, тöрдöги каптар jаар басты. Чайын ичерин ундып, казанныҥ ары jанынаҥ шыгалап отурган уулын «Колы-будыҥды тарт ары!» – деп аҥтара тееп ийеле, кÿреҥ капка казына берди. Уулы чалкойто jыгылып, тоскуурга келип сÿзеле, бажын jыжынат.

Торлой он беш эски чакпыны тоолоп чачты.

– Бу эски туру не! – деп, Кылык кайкады.

– Деремнеде jаҥыс сен эмезиҥ. База уулдар бар. Анайдарда, одус болды ба?

Уулчак бажын кекиди.

– Jе jöп. Ожогон.

Кылык чакпыларды, курын уштып, ого jеделерине сооро-маара тизип, эжик jаар басты.

Эжиктеҥ анча-мынча ырагалакта ла уулчак айылдыҥ ичиндеги мындый тунгак адылыштыҥ ÿзÿктелгенин укты:

– Кöс jок Кÿнеттиҥ уулы… алып баат… Jокту не… оныла ла байыйтан туру! Хе! Макалу ла… А сен эдÿ, jетенге jуук чакпы саладыҥ… öркöҥ бир муҥ… Уйат кайда!.. Уулы тöрт-беш… 800 öлтÿрген.

Та не деп те актанарга кимиректенген уулын: «Сенде ÿн jок, унчукпа, ийт!» – деп кезе сокты.

– Кайда да тöгÿндептир – деп, уулчак ачу сананды.

Бу кÿн деремне тÿжине ле jаҥы солундарла толо болды. Кÿнеттиҥ уулы jаҥы штан алган. Толя ла Гена ойто ло ойногон, каткырган jÿрдилер. Олор ончозы теҥ сÿÿнчилÿ.

Караҥуй киргенде, уулчактар jолдыҥ jанында кöк öлöҥгö jуулыжып, отура тÿжÿп, эртенги кÿнди шÿÿштилер.

Тÿменнеҥ каранга кажызы ла коркып, jе тÿҥей ле Кандыкту-Кобы jаар чакпыларды эртен тургуза ла кöчÿрер дежип, jöпкö келдилер.

Ÿчÿлези ÿч башка айылдары jаар базып барада öркöлööр jер jок. Кандыкту-Кобы Тÿменниҥ jери эмес деп бир шÿÿлте санагылайт.

Jурт ичинде базыт, jöдÿлдеш табынча тымый берди. Коjотордоҥ тегерийген апагаш jаан ай кöрÿнип келди. Кылык сыйнын ла адазын айылда артырып, jыртык тонын jемечеҥ jабынганча эжиктеҥ табыш jок чыкты. Jылдыстарды бийик салкындар ÿрÿп ийерде, олор костордый кöҥжÿгилейт. Jурттаҥ ыраак jок аралда Кара суу койу шуулап, ийделÿ ÿшкÿрет, састардаҥ койу ак тумандар суу ичип алала, ак немелердий jеҥил jайкангылайт. Ыраактагы мöҥкÿлер соок ло курч мызылдажат. «Айдыҥ jарыгына ийне де бедрегедий!» деген кемниҥ де саҥ башка айткан сöзин эске алып, уулчак иргееде jылтыраган шилдиҥ оодыгын кöдÿрип, кöзине jууктадат. Сураныҥ айактар эдип ойноп турган шилдери. Jе кандый кайкамчылу! Теҥериниҥ öҥи кенете öскöрип, суу алдындагы телекейдий jажытту ла солун кöрÿнет. Тÿште тегин ле шили, тÿнде кандый! – деп кайкайт.

Соок кумак уулчактыҥ тамандарын каарып турды. Ол шилини ойто иргедеги кичинегеш ÿч казыгаштыҥ бажына салып койоло, айлына кирди. Айдыҥ сÿттий jаркыны шилге урулат…

 

Эртен тура шаҥ-маҥ табыш. Кылык кöстöрин ачып ийзе, эжиктиҥ jаагында контораныҥ сторожы болуп турган Jорголой эмеген эмтир.

– Кылыкты председатель алдыртарда келдим. Бу айла тÿжиле не кööп jадар уул бу. Тур!

Уулчактыҥ jÿреги ширт эдип, кÿÿ-кÿч jок туруп келеле, оттыҥ jанында банкадагы суудаҥ jунунып ла чамчазыныҥ эдегиле арчынып турганча, сторож оны сакыйт.

– Jе, бар ла. Кару санаалу кижи. Кемниҥ бурулузын ак-чегинеҥ айдатан эди... – деп, адазы, бу öйдö уулын jöптöгöни Кылыкты кöдÿрип ийди.

«Кандый бир jастыра кылык эткен улус бу мындый ла сары таҥда туруп, Jорголойдыҥ кийнинен бажын салактадып базып баратан эди. А мен не бурулу? – деп, уулчак jолой сананат.
Акыр ла, бис Толяла кырлар jаар качала, черÿ jуурыс. Торлойдый jаман немелерле jуулажарыс. Бойыныҥ кенете келген бу мындый шÿÿлтериниҥ элбегине уулчактыҥ тыныжы буулып турды. – Атту, кызыл маанылу...»

Бир ле кöрзö, Кылык контораныҥ jанына jедип келтир. Сторож оны «мында тур» дейле, эжикти араай ачты. Кызыл стол, председательдиҥ военный сары гимнастерказы, кара чачы, оныҥ одожында ого удура кöрÿп отурган Толяныҥ арык jиткези агас эдип jоголып калды. Jабыла берген эжик махорканыҥ ыжын уулчактыҥ тумчугына jелбий сокты.

Удаан jокто эжиктеҥ Толя чыгып, коркыба дегендий кÿлÿмзиренип öтти.

– Jе бут бажында не туруҥ, jуучыл, отур! – деп, байа Толяныҥ отургужына председатель колын уулады. Бойы дезе уулчакты унчукпай jилбиркегендÿ кöрÿп отурды. Кылыктыҥ таакырап калган быjыраш кара чачын, jамачылу чамчазын бу jуукта ла алган, jе тозын-тобрак ширгей берген jаҥы штанын кöстöриле килегендÿ jÿгÿртип, карандажыла столго токулдада ойнодып ийеле, тымык ÿшкÿрди.

– Слер не, уулдар? Иштиҥ-тоштыҥ, jуу-чактыҥ öйинде... Бастыра албаты Гитлерле тартыжып jат. Слер дезе бой-бойоорло согужып, албатыга шок jетирип jадаар. Хоть мындый тал-табыш чыгарбайтан болзоор. Слердеҥ улам кериш чыгып, коп-комудалаарды угарга тегин öй öдип ат. Карын, оны öлтÿе сокпогоҥ. Кижини казыктаҥ болгой, кумакча быдрала öлтÿркой jат. Тÿменниҥ тирÿ артканына сен сÿÿнер учурлу. А то адаҥ тÿрмеде отурар эди. Балдардҥ каршулу кереги учун ада-энези каруузына турар. Тÿрме дегени не? Jе кайдаҥ билзин...

Кылыктыҥ «караҥуй тура» деп кимиректеген каруузын председатель укпагандый, махорканыҥ койу ыжын бурладып, санаазыла кайдаар да ыраак-ыраак учат: «Уур айалгада, jуу-чактыҥ öртозынаҥ, айса болзо, бис кайда да jастырганыс, бу jаш балдарга килемjини, эркени, айса, кезикте ундып турганыс. Бу ончо шыра токтозо, jууныҥ кийнинде бу Кылыктый уулдар jастыраларысты коскорып кöрбöй кайтсын. Эм тургуза иш, иш, тартыжу.»

Кылык энчикпей, отургушта саҥыскандый айланып, кöстöри сары портреттер дööн алыраҥдап отурарда, председатель кезем айтты:

– Вот что, уул. Деремнениҥ ортозыла тениирге болор. Улуска бир туза jетирер керек. Слер ол Тöргинниҥ, Кандыкту-Кобыныҥ öркöлöрин jоголтып, колхозко болушканыгар jакшы. Согушпайтан болзоор, просто молодец болор эдеер. Öркöлöр дö астаган, аш та ару. Бот ол Тебискекте öркöлöр кымылдажып jат, бойым кöрдим
– дейле, председатель öҥ4дöйип, уулчактыҥ алдына сабарларын кыймыктадып ийет. Кылык тымып, jаан сонуркайт. – Колхозтыҥ ажын, картошкозын jип jат. А кышкыда не болорыс? Слерге бир де эмеш болзо, аш ÿлеер керек ине. Тебискектиҥ öркöлöрин öлтÿрген улуска бис благодарность айдарыс.

Кылык тумчугын уужай берди:

Jаҥыс ла ыраак jер. Мен анаар бир jакшы нöкöр табала, öркöлööргö турган болгом.

– Вот что, Кылык! – председатель сÿÿнип, уулчактыҥ jардына таптады. – Сен öркöлööчи уулдардаҥ бригада jуу. Бис слерге азык берерис. Азык божозо, база берерис. Бÿгÿн талкан-кöчöдöҥ эдип алып, эртен атангар. Школ башталар алдында тÿжÿп келереер. Мында кедери бригадага берерге турган арбадаҥ мен бир эмеш бичип берейин. Бу сурак аайынча мен байа Машаныҥ уулыла куучындашкам. Кылык бригадир болзо, барарым деген. Раз сен андый jаан тоомjылу болзоҥ, бригадир бол деп jöптöп турум. Билерим, Гена болзо, база сени jöптööр эди.

Кылык тым отурды.

Председатель тилбек чаазынга неме чийеле, Кылыкка сунды:

– Ме, тöрт килограмм арба. Бу бичик ажыра кладовщик бескелеп берер. Толяла экÿ теҥнеҥ ÿлежип алгар. Смотрите, согушпагар. Орус-алтай деп сöс jок болзын. Тÿмен jазылза, слерге кожулар. Анда, Тебискекте, чочконыҥ кажаганында кыптар кöп. Бир jакшызын jунуп, jазап алгар. Мынаҥ тон-öдÿк алып алгар. Чакпылараар кöп пö?

– У-у, кö-öп! – деп, Кылык чаазынды колына бек тудунып, омок айтты

– Анайдарда, кашамар керек. Айса сыйныҥ Сураны кожо алып алгайыҥ. Адаҥды кöрÿп, кичееп турар улусты бис табарыс.

– Бис бойыс да азыйбей! – дейле, Кылык эжик jаар меҥдеди.

– Смотрите, анда кажаган öртöп койдоор! Одынды кырдаҥ
одындап...

Кылык сÿÿнчизин jажырбай, конторадаҥ чыга jÿгÿрип, Толяга чаазынды öрö бийик кöргзип, jаҥыды…

 

Jе ыраактагы меестеҥ Толя ла Сураныҥ Кылыкты адап кыйгырышканы уулчактыҥ калапту санааларын ÿркидет. Сураныҥ öрö кöдÿрип алган колында кандый да суйман ак неме ле кажаҥдап турар.

– Ак момон! Ак момон! – деп, Кылык jедип келерде, олор ÿн алыжып кыйгырыжат. – Эринелÿ момон!

Анчадала Сураныҥ сÿÿнчилÿ шаҥжажына кижи торт ло тÿлеерий бергедий:

– Мен öлтÿргем, мен öлтÿргем! Эх, слер эр улустар!

Чындап та, бу кайкалдаҥ jаан кайкал боолтыр. Бир де jеринде борозы jок, сÿт ак момон эмди сыйа базып отурган балдардыҥ ортозында jатты. Кÿнниҥ чогыныҥ алдына оныҥ тÿгиниҥ кылгазы мöҥÿндий суркурайт. Тöгÿн, улустыҥ чöрчöги деп бодолып jÿретен ак момон эмдн Сурага тынын кыйа туттурып, кара тобрактыҥ ÿстинде ап-ару, ак эрjинедий jадат. Öркöгö, момонго ырысту, jолду улустар: Кылык та, Толя ла Тÿмен де канча-канча jылдардыҥ туркунына öлтÿрбеген немени, келип чакпы да jазап салып билбес Сура jаҥыс ла кÿнге öлтÿрип алган. Бу учурал эмес пе? Бу ырыс эмес пе? Сураныҥ сÿÿнери де jолду. Кылык ла Толя бу текши бригаданыҥ ырызындый сÿÿнижет.

– Молодец, ну и молодец, Сура!

– Башка, башка болтырыҥ, Сура!

– Мени кыс кижи деп кыйыктап турараарда, кандый эмеш! А-а?

Мындый jаан солунды Толя ла Кылык кыраны айландыра чакпыларды ончозын кöргöнчö кайкайт.

– Сен, момонго качан да чакпы сал кöрбöгöн кижи, канай öлтÿргеҥ? — деп, аказы сурайт.

– Эйе, белен! – деп, сыйны тартыжат.– Мен айылдыҥ чычкандарына чакпы салбаган деп туруҥ ба? Олордынҥ сÿмелÿзи момондордоҥ артык болбозын, карын.

Улай ла такаалар аксап туратанын, айылдыҥ иргезинде öлÿп калган чычкандар jадатанын эске алып, бот кайдаҥ бейин белетенип келген деп, аказы сыйнына санаалу кÿлÿмзиренди.

– Jе мында кандый да ырыс jок! Тегин ле ак момон! Ак момон болбой jат па? – деп, Толя эрjине керегинде куучындарды jаратпай айдат.
Сураныҥ öткÿн ÿни
jайгыда бугул тартатан аттардыҥ кулагына бир аай öчöш лö качалаҥду кыҥылдаган тосток кöстÿ jажыл кöгööнниҥ ÿниндий, уулчактардыҥ кулактарына шыҥырап, аҥказын аскырып, учы-учында торт калажырадат.

– Бажын кадыр койдым! Кÿлÿк, байла, меестеҥ картошко jиир деп тÿжÿп келеткен болбайсын. Картошко jиир деп амадап, алган ажын ол керек! И-jи-jин! Кööркийди! – деп, кызычак ол туку качан öлöлö, сооп калган момонды, кезикте торт ло кукладый кезедип, jажыркадып, кучактап, арай ла окшобой турат. Уулчактарга кöрÿп, ойто ло куучындайт: – Мен меести öрö чьгып отурарымда, jÿрегим тыҥ согулып, jарыла бергедий тирсилдеп турганы коркуш...Jе бу тегиндÿ ле эмес болор деп бододым... Толя дезе меге бÿтпей, меестиҥ эдегинде отурып калган. Сен мениле кожо келген болзоҥ, кöрöр эдиҥ! Тобракты туура эжип-эжип, jöҥди ачып ла ийеримде, ак неме тырлаҥдап турарда, чочыйла, jескингеним коркуш... Андый караҥуй jердиҥ алдында, таай андый сÿт ак неме база jÿретен туру... Оныҥ да учун капшай ла сени кыштаганым ол не, Толя! Эмди мениле не болгой не, мен канайдарым, Кылык?

– А не боло берди? – деп, аказы чочыганду сурады. – Сÿÿнгениҥе эдреп турган болдыҥ, калак. Ай-оозы камылбас кайткан бала болотон бу?

– Jок, мен байыырым, ырысту, ырысту, ырысту болорым дезеҥ? – деп, сыйны аказынаҥ сурап турды.

– Эйе ле эйе, эйе ле эйе!..

Кажаганга jедип келеле, Сура момонын  öркöлöр сойып отурган Тÿменге узагынаҥ ла кööркöтти:

– Ак момон! Эринелÿ момон! Мен öлтÿргем!

Бу солун оны тыҥ ла кайкатпады ошкош. Ол лаптап кöрÿп салала, бажын ойто ло бöкöйтип, ижин оноҥ ары кöндÿктирет. Jе оныҥ ийиндери соокко тоҥгондый сиркирежип, jаантайын кызыл чырайы куу болуп оҥо бергенин балдардыҥ бирÿзи де кöрбöдилер.

– Jок, мен öлтÿргем, бойым сойотом! – деди.

– Чын, чын! Сура бойы сойзын! – деп, Толя jаратты.

– Калак, терезин ÿрей эреп койдыҥ! – деп, аказы сыйнын ÿредет. – Бу мынайда тöрт санын тöмöн эрейле, ээгиниҥ алдынаҥ куйругыныҥ тöзине jетире эреп баратан. Бычактыҥ jÿк ле эҥÿзиле ле.

– А бу эрjинелÿ немени мен канайда эрейтен дезем, тегин ле öркö чилеп сойотон неме туру не! – деп, Сура кайкады. — Айса анда чорт бар ба!

Эки jанында отурган эки уулчактыҥ jöптöрин угуп, Сура ак момонныҥ терезин чебер сойып ийди. Терезин колына ууштап, оныҥ кызыл эдиниҥ ичин арып, ичее-кардыныҥ jинин агызып, бычактыҥ бажыла бедренди. Уулчактар тизе бажына тöрт тамандап, база jилбиркегендÿ кöрÿже бердилер.

– Нени бедреп тургаҥ, Сура, жемчуг что ли? – деп, Толя энчикпей турды. Жемчуг ару суулардыҥ, талайлардыҥ тÿбинде jадып jат деп уккам. Jе бу мындый jытту немеде немениҥ жемчугы келер деер!

– Эрiинени шемчук деп турган ба? – деп, кызычак Толяга кöрди.

– Эйе! «ш» эмес, «ж» дезеҥ!

– Жемчуг, jе...

Шинжÿ öткöн кийнинде уулчактар Сурага кургак тайадаҥ агаш кадулар jазап ийеле, маска ошкош суйман таш-тут тургузып бердилер.

– Jе момоныҥныҥ терезин эмди када! Акыр, оны кажыга кадайтан? Сен кандый деп бодоп туруҥ, Толя?

–  Кажыга ла кадаза, тÿҥей ле. Тередеҥ оноҥ не боло берер?

– Jок, андый эринелÿ немени тöрдиҥ бажына кадаактар – дейле, Сура момонныҥ терезин кöзнöктиҥ jаагына иле jерге айа тартып, кадап баштады.

– Давай, бистиҥ бригаданы бойыстыҥ ортобыста «Ак момон» деп адаактар! – деп, Толя кыйгырды. «Ак момон»... Чындап та, jараш дезеер!

– А не, jараар! – деп, керилип, кызычак терени кадайт. Кылык, бригадир кижи, не деп сананып турган?

– «Ак момон», мен бодозом, jараш ат. Кандый да ару, jараш, каткымчылу да – деп, Кылык кÿлÿмзиренил айдат. – Jе бистиҥ öркöлöп турганыстыҥ тöс учуры jаҥыс ла ак момон öлтÿрерге jÿткиген эмезис не. Слер база кöрÿп jадаар: бу иш jаҥыс ла каткыдаҥ, ойын-сооттоҥ турган эмес. Бис слерле кожо канча уурларды öтпöдис. Санааркаш та, кериш-согуш та jеткиленче болгон. Бис ток-тойу, ырысту jÿрген болзоос, оны «Ак момон» дезеес, айдары jок jарап барар эди... «Эрjине» деп адазаас кандый? Jараш та, кыска да ат, база учуры да jаан...

– Таптым ла! «Эринелÿ ак момон» деп адазаас кандый? – деп, ижин божодып, Сура тынастады. Бот, пажалыста, кöригер! – деп, колын тере jаар jайды.

– А эрjинези jок ак момон бар ба? – деп, Толя сурайт. – Бу эки сöстиҥ кажызы да кереги jок!

– Чындап та дезеҥ! Ак момонныҥ терези ол тере ле. Артык не де эмес – деп, Кылыктыҥ санаазы кöксиниҥ тÿбинде тату тÿймешти.
– биске эрjине деп сöс баалу. Ак момондо эрjине бар дегени ол тöгÿн, чöрчöк деп Кÿjей меге куучындаган. Эрjине кажы ла кижиниҥ бойынаҥ камаанду. Байыырга турган болзоҥ, уй, кой азыра, иштен, малыҥ кöптöзö – эрjине. Ÿренерге турган болзоҥ, jазап, кичеенип ÿрен – ол база эрjине. Jÿрÿмде амадууҥа jедип алзаҥ – эрjинеҥ ол, ырызыҥ. Jе ол эрjине, ол ырыс jаҥыс ла бойыны эмес, сениҥ нöкöрлöриҥе, кöп-кöп улуска текши сÿÿнчи, туза болор учурлу. Бат Кÿjей анайда айткан. Кандый чын айдып jат! Бис алдында jазап куучындашпайтан улус бригада тöзöп, нöкöрлöшкöнис – ол эрjине. Нениҥ учун дезе, бис кöп öркö öлтÿрерге бого келген эмезис, а албаты-jонныҥ курсагые корулаарга келгенис. Бис эмди картошконы калганчы момондордон арутаарыс – ол эрjине. Ол бистин амадубыстыҥ бÿткени. Бис ырысту болорыс...

Кылык санааларын айдып божойло, Тÿменниҥ кыбы jаар кöрзö, ол качан ортозына кыбынаҥ чыгып, чакпыларына jÿре бертир.

Сура ла Толя тоскуурлардыҥ канаттарына партага отурган ÿренчиктердий jазаптыра отургылап алган, Кылыкты, кичеҥкей ÿренчиктер чилел, тыҥдагылайт. Кылык jÿрÿп, jÿрÿп, та кайдаҥ, та кайдаҥ саҥ башка шÿÿлтелер айдатан кижи эмей. Толя оны билер. Jе Сура аказыныҥ куучынын баштап ла угуп отургандый, оозын ачып алып угат. Оныҥ кöзиниҥ алдында мынаҥ озо качан да кöрÿлбеген кылык-jаҥы, айткан сöзи, Кылыктыҥ керсÿ кебери турат.

– Бот мен, темдектезе, jаандазам, качан бир качы болойын деген санаам бар – деп, бригадир чала элjоксынып куучындады. – Ол санаам та бÿдер, та jок. Jе кижи су-кадык, амыр ла jÿрзе, ол бÿтпей кайда барар! Качы болотоны, кöрÿп jÿрзем, не аайлу jакшы иш!

– Мен база качы болотом айса. Акчазы, jалы jаан болор – деп, Сура сÿÿнчилÿ чыҥырып, колдорын чабынат. – А сен, Толя?

– Прямо-таки! – деп, Толя чöкöнди. – Сен билериҥ бе, олор тÿниле кандый кöп тетрадьтар кöрÿп jат. У-у! Мен андый ишке кöзим ойылганча иштебес эдим!

– Jе, jе, база ла акча! – деп, Кылык киришти. – Кижи jаҥыс ла акчага иштеп jат па? О-о, мендий, сендий, Сурадый jÿÿлгектерди кижи кемине jетире ÿредип салзаҥ, ол ырыс эмес пе? Анда кайда слердиҥ акчагар! Анда баа jок! Ол туза, тоомjы. Кижи ишти амадузына келишкениле иштеер учурлу.

– Jе акыр, бригаданыҥ адын чын ла «Эрiине» деп адаактар – деп, Сура айтты.

Толя унчукпай, бажын jöптöнгöндÿ кекиди.

Jе jаандаза, кем болгоны керегинде эрмек-куучын, балдар ойто чакпыга барып, чай азып ичип турганча, кезекке токтоп, оноҥ ойто ло jилбилÿ улалат.

Кÿски эҥир койылып, балдардыҥ кыбыныҥ кöзнöги там ла jылдысту кöк бÿрÿҥкийге кöмÿлет. Балдар орынына чыгып, уйуктаарга шыйдынган. Jе Тÿмен келбей, саадайт. Удаган jокто ол кыбына кирип, öркöлöрди полго мачылдада тöгÿп ийеле, эмеш шылырап турала, уйуктаарга jатты.

– Ого jаҥыскандыра мындый караҥуйда коркымчылу эмес пе? –
деп, Сура шымыранат.

«О, караҥуй ла Тÿмен эптÿ нак наjылар эмей» деп сананып Кылык бригаданыҥ jуунын эртен эҥирге кöчÿрип койды. Тÿмен öркöлöриниҥ терелерин де jаҥыс jерге илип турган. Куучынчызы да чечилген. Кööркий jастыразын билип, санааркап турган ощкош. Керек мынаҥ ары мынайда jаранар болзо, оны jуунга тургузар сурак та турбай барар...

Толя дезе иш керегинде куучында кööргöнчö лö. Тÿжиле чакпы тартканыныҥ ла öркö сойгоныныныҥ ортозынча оныҥ ÿзÿк-тезик эрмегинеҥ укканда, Толяныҥ адазы чын да капитан болгонына бÿтпеске болбос. Адазын ак финндерге удурлажа jууга апарарда, уулчак тöрт jашту болгон. Сÿеен ле коркушту jараш, jакшы кижи... Энезин колтуктап, кичинек Толяны кучактанып алып, ол военкоматка бойы барган... Кандый да изÿ кÿн болгон. Изÿге чинези чыккан уулчак энезиниҥ койынында отурала, военкоматтыҥ эжигинде скамейкада уйуктай берген. Ол ойгонып ла келзе, ÿйдежип турган улустыҥ ый-сыгыды, чурананыҥ ÿни коркушту. Ары болуп маҥтап бараткан машинада отурган ылгый ла бажы тас улустыҥ ортозынаҥ ол адазын чек ле танып болбогон. Ончозы ла кыйгыда, колын jаҥышта... Финндерле jуу токтоордо, ыраакта кÿнчыгышта япондор келип тийишкен. Олорды граннаҥ чыгара сÿрÿп турарда, оныҥ jанатан öйи jууктажып келеткен. Jе ол неге де келбей турган... Удабай туруп, фашисттерле jуу башталган. Бир канча айларга письмо шык ла келбей турала, келген. Jе ол – похорона. Адазы Сталинградтыҥ ÿстинде фашисттердиҥ самолетторыла согушта öлгöн. Капитан...

Оныҥ да учун эмди Толя jадып, jадып, jок, мен, байла, адамнаҥ тартсам, капитан болорым деп jÿрексирейт. Кылык ла Сура унчугушпайт. Jаҥыс ла Тÿмен бойыныҥ кыбында некейиниҥ тÿбинде шыларада аҥданат...

 

Тÿштиҥ он эки чазы. Ап-ару теҥериде jаркынду кÿн чалыйт. Контораныҥ эжигиниҥ бажындагы кызыл флаг бÿгÿн анчадала салкынга сÿÿнчилÿ элбирейт. Контораныҥ эжик алдында ак jалаҥ. Мында колхозтыҥ jайгыда текши jуундары öдöтöн jер.

Бÿгÿн мында улус jык толо. Ончозыныҥ кöстöринде сÿÿнчи, каткы, кокурларында текши кöдÿриҥи. Jуулган улустыҥ ортозында Кылык, Сура, Толя, Тÿмен отургылайт. Олор эски-саскы да болзо, jе ару jетире jунуп койгон кийимдÿ. Балдарды текши jуунга отурзын деп председатель Кару бойы алдырган. База jуунды jилбиркеп угарга деремнениҥ öскö дö оок-теек балдарынын jуулганы сÿрекей кöп. Тÿмен эҥ баштап улустыҥ калганчы учына улус ажыра кöрÿнбей отурып аларга сананган. Jе председатель балдардыҥ бригадазы jаан улустыҥ бригадазыныҥ ортозы jаар бир аай отурзын деп Тÿменди балдардыҥ jанын дööн кычырарда, ого кызарып, бöкöйип, анаар jууктаарга келишкен. Эмди де оныҥ кулактарыныҥ, мойныныҥ кызылы jоголголок, саҥ тöмöн кöргöн отурат.
Председатель бойыныҥ докладында озо ло баштап фронтто ло jер-телекейдиҥ ÿстинде не болуп турганын куучындаган...

– Гитлеровский олjочылдарды ла тонокчыларды бистиҥ мактулу Советский Черÿ, Совет орооныҥ кыранынаҥ чыгара сÿрÿп, эмди jууны оныҥ колтукчы ороондорынын jеринде öткÿрип турган болуп jат, нёкёрлёр! — деп, Кару докладын кычырып, улус jаар бажын улам сайын кöдÿрет. – Удабас бис фашистский казыр аҥдарды оныҥ бойыныҥ ичегендерине ыштыктап, ТуМчалап туруп öлтÿрерис...

– Аҥга тÿҥей кандый немелер ол! – деп, балдар бой-бойынаҥ суражат.

– Тырмакту ба, азулу, куйрукту ба? То-ой!

Jе нени аайлаар ач-ÿрен! Jаҥыс ла курсактыҥ кабы! – деп, Jорголой эмеген олорды угуп, кыртыштанат. – Араайаар, кöрмöстöр! Оны сырай бÿдÿш-бадыжыла аҥга jÿзÿндеш деер бе? Кылык-jаныла, санаа-кÿÿниле не!..

– Öштÿни оодо согорында бастыра ороон, бастыра советский
албаты (фронтто до, тылда да) болушкан болуп
jат, нöкöрлöр, – деп, председатель чаазынын экчелей бÿктеп, карманына сугат. – Темдек эдип бистиҥ Мечин де деремнени алалыктар. – Председатель jакшы иштеген кöп-кöп улустыҥ ады-jолын темдектейт. – Олордыҥ тоозында Кÿнет те, Маша да бар. – Ол олорго колхозтыҥ правлениезиниҥ адынаҥ jаан алкыш-быйанын айдат.

Jе бис эҥ jаан алкыш-быйанды нöкöр Кутов Кылык баштаган балдардыҥ бригадазына айдар учурлу...

Улустардыҥ баштары ончозы ла эбиргилеп, Кылык jаар кöргиледи. Кылык мында бойын баштапкы ла катап эпjоксынды. «Мени не адап турган кижи эди бу? Jаҥыс мен öркöлöгöн эмезим. Бу Сура ла Толя отургылары...»

– Бу бригадада анчадала Андреев Толя, Кутова Сура ла Торлоев Тÿмен jакшы, ак-чек ижин кöргÿскен болуп jат, нöкöрлöр!
Эмди балдар алаҥ кайкажып, бой-бойы
jаар кöрÿшкилейт, Тÿменге кызарарга келишти. Оныҥ бажыныҥ jабызап баратканы коркушту, торт сугар jерин таппайт ошкош.

– Jууныҥ уур öйинде аш-курсак ок балдар колхоз болушсын деп сураарда, кÿчи jеткенче болушкан... Олордыҥ эткен тузазын кайкабаска болбос, нöкöрлöр! Тебискектеги ашта ла картошкодогы кымылдап jаткан öркö-момондорды ончозын бирÿзи де jок этире кыргылап койгон! Молодцы! Мен бойым кече атту барып кöрÿп jÿрдим. Картошко ло аштыҥ чыкканыныҥ бÿдÿми сÿреен болтыр, нöкöрлöр! Эртен ол ашка кирерис, тÿжÿм jакшы деп айдар керек. Ол ашты бис государствого берип артыкташса, колхозчыларга да ÿлеерис. Айла бу балдарды, нöкöрлöр, азыгаар божозо, картошкодоҥ бир эмештеҥ быжырып, аштаҥ куурып jип турыгар дегем. Jе олор кичееп, бойлорыныҥ öлтÿрген öркöлöриниҥ эдиле азыранган болтыр! Кÿлÿктер, кÿлÿктер болтыраар балдар!

Улустын колчабыжузы jызырап, jалаҥга торгулып турды. Керек дезе бу тал-табыштаҥ деремнениҥ jалку деген ийттери де ÿре бердилер.

– Анайдарда, нöкöрлöр, бистиҥ албатыныҥ улу jенÿлеринде, Гитлер-jыдымдарды оодо согорында бу балдардыҥ тузазы база бар болуп jат, нöкöрлöр... Колхоз бай, албаты-jон аргалу-чакту jаткан болзо, бис бу балдарды алтынла да сыйлаар эдис. Эм тургуза кичинек те аргыбыс jок. Jе бистин эҥ jаан, эҥ ырысту текши сый – jеҥÿниҥ кÿни эртен-соҥзун келеринде алаҥзу jок... База катап алкыш-быйан болзын, бистин кару балдарыс!

Колчабыжу «Кылык!», «Сура», «Толя», «Тÿмен»  деп сÿÿнчилÿ ÿндерге кöчÿп, база ла jызырайт. Балдар, торт ло изÿ ле тынчу турада отурган чылап, терлеп турдылар.

Председатель jеҥÿлерди темдектеп тура, учында, jедикпестерге jетти.

– Jе андый да болзо, бир кезек улус jажынбай, араланбай, бойыныҥ jаман кылык-jаҥдарыла аббаты-jонныҥ ижине буудакты jетирбей, ончо калыкла кожо jеҥди шыманып теҥ-таҥ, кичеенип иштенген болзо, бистиҥ jеҥÿлерибис оноҥ до тыҥ болор эди. Андый улус бойыныҥ jалкузыла, тескеризиле öштÿге болужып jат деп айдар керек, нöкöрлöр!

Бастыра улус «Чын, онызы чын» деп кÿнгÿрешти.

Председатель бу мындый jакшынак öйди ÿреп, андый jаман улустыҥ адын бÿгÿн адаарга jарабас деп айтты. «Мен бодоп турум, бойы-бойын билип jат, jастыраларын бу ла кÿннеҥ тÿзедип баштаар деп...».

Тÿмен отурган jеринде мыжылдап, бöкöҥдöп отурала, улустыҥ ортозынаҥ чыгып, айылы jаар jÿгÿрди. Оныҥ барганын Толядаҥ, Сурадаҥ ла Кылыктаҥ öскö jаан улустыҥ ортозында кем де тыҥ аjару этпеди... Та jеҥилденерге эмезе ажанарга барган, балдарды кем билер оны...

Jе балдар, акыр, бу jÿÿлеле, бойыла нени-нени эдип ийгей! – деп каран чочыжат. Олор эмди улай-телей улустыҥ ортозынаҥ чыгып, Торлой эш jаар базып отургылаарда, Тÿмен ойто сыр jÿгÿрÿкле келип jатты. Колында ак момонныҥ терези кажайат.

Jедип келеле, оп капшай ла терени Сурага сунды. Бойы дезе саҥ тöмöн кöрÿп ыйлап, ийиндери тыркырап турды...

Бу 31 августта 19ҥ jылда болгон. Эртен дезе школ.