Магира - Јакшлар, бӱгӱн мен интервьюны бойымныҥ јаан тайымнаҥ алып јадым, сӧсти тайыма берип јадым, ады јолыгарды, чыккан -ӧскӧн јеригерди, сӧӧгӧрди айдып беригер.

Алексей Маткерович - Мениҥ ады-јолым Алексей, фамилиям Пепилов, отчеством Маткерович деп кижи. Чыккан ӧскӧн јерим  Экинур јурт,тодош сӧӧктӧн.

Магира - Слердиҥ чыккан-ӧскӧн јерердиҥ ады нениҥ учун Экинур деп адалган? Бу јерде кандый јилбилӱ јерлер бар, олордыҥ аттары кайдаҥ табылган? Меге кандый бир тӱӱки куучын айдып беригер.

Алексей Маткерович - Је мениҥ јаштаҥ ала уккам немем, Экинур јуртты адалганы эки кол, бис Джунгария калыкка кирип турган тушта, Экинур деп адалган. Ол тушта эки јаан кӧл болгон, бирӱзи  бу Экинурдыҥ бойында сазында, экинчи кӧл  эмдиге ле ӧйдӧ сооголок. Ол Озерное  деген деремнениҥ јанында. Эмди мен Экинурдын јаан байлу јерлери керегинде куучындап ийейин.

Магира  -  Кандый јилбилу, байлу јерлер бар?

Алексей Маткерович - Јаан байлу Алтын Туу деген јер бар, оноҥ дезе Мандай. Бу кырлардыҥ бажына чыгарга јарабас, эр улуска да јарабас. Је эр улус чыгып јат, чек аргазы јок болзо, ӱй улуска чек чыгарга  јарабас.

Магира - Бу кырлардыҥ кажызына чыгарга јарабас?

Алексей Маткерович - Экилезине јарабас, ол коркышту кату ӧйлӧрдӧ, бастыра каргандар кел табарып, бистиҥ Алтайда канду-чакту  јууларда  монголдор келип, каргандар келип,  бисти кырып турарда, ол кырга  улус келип аргаданган. Эмди де улус оҥдобой турган, је оны байлу ла деп турган. Ого келген улуска айтпай, јажырып јат, олор оноҥ монгол до, карган да таппай јат. Оныҥ учун Мандайды байлу јер деп айдып јат. Мен ол јерде бойым да канча јыл уй-мал-аш кабыргам, эҥир ле кирзе, ол алтай колтыгынден сугыер, оноҥ барзаҥ уй да јок, кой до јок. Алтай бойы јажырып алјат  деп айдып јат. Је байла, ондый болор учурлу. Туу эленчектеҥ бери улус оны мӱргӱӱп, бажырып, байлап турган болбайдар. База бир Экинурдыҥ коркышту јаан байлу јери - ол Кааныҥ сазы. Кааныҥ сазы деп айдып турганы јаан сас, ол эмдиги ӧйдиҥ карталарында да бар, орустап айтса Канская долина, ол кујурлу јер, бу бистиҥ јанында аймактарда ондый сас  кайда да јок кујурлу. Мында алдындагы ӧйлӧрдӧ, јирме чактыҥ баштарында, майман сӧӧкту Аргымай Кульджин деп јаан бай болгон, ол баай алтан айгыр малду, алты айгыры ак-сӱт ӧҥдӱ, ол малын ого келип тургузатан. База бу састыҥ коркышту баалу немези, мындагы јӱрген койдыҥ эди амтамы  јер бе, бу Кош-Агаш аймактыҥ койыныҥ амтамы  бистиҥ Республикада баштапкы јерде болзо, экинчи јерде бу Канныҥ сазыныҥ малы барып јат. Ол кујурлу састаҥ нелеген малдыҥ эди амтамду болуп јат. Суусымак эмес, эди јакшы, оныҥ учун бу садыжып келген улус бу Каннский долинаныҥ эдинен алып, јакшынып, ол сурулу. Сурулап, бедирегилеп јат. Је база бир айткадый неме  - ол бу јаан эки кобы бар, бирӱзинин ады Ӧбӧгӧн, экинчизинин ады Эмеген. Ондо  эмеген ле ӧбӧгӧн улус јаткан деген, эки јаан кобылу улус, ол кобылардыҥ јааны бу эмеген бажы, ӧбӧгӧн бажына једерге 2-3 час деер бе, азыйдагы ӧйлӧ мынча-мынча чай кайнадым ӧй деп айдар, ол кире ӧйгӧ једер керек. Ол эки эмеген ӧбӧгӧндӧ Булака деп кобы болгон. Је ол Булака деп кобы кичинек, ол Экинурдыҥ ӱсти јанында, а бу эмеген ле ӧбӧгӧн јаан јерлер.

База бар неме дезе, ол Казактар деген јер. Казактарда коркышту кызалаҥду јылдарда алтай улусты кандый улус базынбаан деер. Бу казакомдор келеле, алтай улусты кырып турарда, алтайлар чек болбой чыдажып албай ого бир 6-7 болчок кижи туку 20-30 кижини адала јӱргилей бер турарда, улус учында ол Казактар деп јерге олорды туйуктайла, ол беш кижини ого туйуктайла, ого кӧмлӧп койгон. Оноҥ эмеш амыр боло берген. Оныҥ учун ол јердиҥ ады казактар болгон. Ол Казактардаҥ ажып барза, Агайлы, Агайлынаҥ ажып барза Намас деп дер. Мен кичинек тужында оны Намас деп оҥдобой, эм бу јаандаган кийнинде угар болзо, ол бисте бу Экинур јурттыҥ ичинде казх албаты база бир эмеш јаткан эмтир. Је бир 8-9 ӧрӧкӧ улус, оноҥ олор јадала, каанга эшке мӱргӱп, т.е. кудайга мӱргӱп, ол намас деп бар мӱргӱп турарда, оныҥ учун Намас деп адап койгоны ол. Је оноҥол казах улус кайда барганын кем де билбес, эм ондо бир де казах јок, је ол кӧчӧлӧ јӱре берген болбой даар кызалаҥду кату јылдарда.

Экинурда Бажынты деп јер бар. Ол Бажынты дегени ол касты деген јерлер. Ол аттар дезе Джунгария Западный Монголияга  кирип турган тушта келген аттар ол. Алтай улустарда јуруктарында аттар јок. Је бис Джунгария каандыктыҥ алдына 150 јыл болгоныс та, байла, оныҥ учун олордыҥ аттары артып калбай.

Магира - Слер кӧп јерлерде болгонор, тилдердиҥ кандый башкаларын уктар, бу ла Кан-Оозы аймак ичинде?

Алексей Маткерович - Је бу деремнелерде, иында тыҥ башка неме јок. Бар-бар кезик сӧстӧрди јанында јаткан деремнелерде оҥдобой јат. Је бу тегине ле бӱлӱрген деер Озернойдо, Экинурда бисте јилеҥет деп јат, а бу мынаар боочы бажында Јалаҥый-Бажында јиилек деп јат. База бир башка неме ол Кырлык, Мӧндӱр-Соккон деремнелер је бу четти эшти корбо деер, мениҥ одум козо деер, Јалаҥыйда улус оны оҥдобос, оны чет деп јат, јаҥы чет или одык ӧлӧҥ деп јат, ондо корбо деер, онызы јаан башка. База башка сӧстӧрдӧҥ бу кӧнӧк деп јат Јалаҥый-Бажында, бисте сабат деер, кезик дермнелерде кӧнӧк тӧ, сабат та деп тӱҥей айдып јат. Чымалы, сийгек дегени база башка. Јалаҥай-Бажы сийгек деп јат, Экинур чымалы деп јат, Кӧзӱлдиҥ башка немези сенде де падежти эмеш башка айдып јат. Олор менде акча бар, менде ат бар деп айтпай јат, меге бар, сеге бар ба деп сурап јат. Олордо эмеш ондый башка бар. Ол бӱдӱн бистиҥ аймактаҥ Кӧзӱльдиҥ тили эмеш башка. Меге бар, атка йер бар ба деер.  Аттыҥ ээри дебес, атка дер,  акча сеге бар ба деер, сенде дебей јат. Онызы башка болуп јат.

Магира  -  Эмдиге ле озогы ӧйди кӧрзӧ, кандый тузаланбай турган сӧстӧр бар?

Алексей Маткерович - Је ондый сӧстӧрдӧҥ јылтыра базып јат, тӱрген дегени. Кичинек балдарды учкан деп айдып турган болгон, эм ондый сӧс уже угулбай јат. Нӧкӧр дегени ӱӱре-јелелер деп турган болгон. Тааражып дегени ол согужып деген сӧс, тарап койгом деп айдып јат, је эм оной кем де айтпай јат. Бачаа деп кайкайтан болгон алдында, је эм ол сӧс база ундылып браат. Кино деп сӧсти айдып болбой, кине деп айдатан. Тузаланбай турган база сӧстӧрдӧн јарымка деп сӧс бар – ол ярмарка, кӱндӱ кӱрее – ол кандый бир баланыҥ чыккан-кунине,улустын тойына, јыргалына сый экелгени, оны кӱндӱӱ – кӱрее деп айдатан. Јошкын дегени ол тербезен, терме деген сӧс. Каратып деген сӧс, ол кижини јаман кӧрӱп деген сӧс. Эм улус оной айтпай јат. Тургун јерге јаткан дегени ол кӧчӱп эштебей бир јерде јаткан кижини тургун деп јат. Кемзинип деп айт јат, эмдиги улус кемзинип деп айтпай јат, уйалып деп айт јат.  Бӱӱри јаҥданып деп сӧс бар, ол кижи бойыныҥ су-кадыгы да керек јок, аракыдап, ары-бери бир де ненеҥ де коркыбай, кайда ла немеге јапшынып, бойын неме дебодобой турган улусты бӱӱри јаҥданып деп айдып туратан. Эмди улус оной айтпай турган. База азыйдагы сӧстӧрдӧҥ кӧркӧдӧнип деп сӧс бар, ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп куучынданып турган улусты кӧркӧдинип деп айдып јат. Јызырадып деп айдып јат, ол тӧгӱн сӧс айдып турган улусты. Јергелей базып деген сӧс база јоголып браат, кожо бастран дегени. Најылажып деген сӧс кожо ло јоголып браат. Кееркеде деп ол не-немени јараштыра тургуза, эм улус јараш дет айдыпјат, кееркеде деп айтпай јат. Сулактап дегени ол ыйлап, бодоп тӱрген неменеҥ чӧкӧп турган улусты сулактап деп јат. Таламзырып дегени ол кижи сокко тоҥып браатса таламзырып деп јат. Озонып дегени ол озондыра немени јазап билбей, база оной сулактап эштеп, озолондыра кӱчи чыгып, аразын таппай барган кижини озонып деп айт јат. Јӱрексиреп, кылакайлап, терелкеп. Јӱрексиреп дегени – кижи мынай јӱректеҥ јӱгӱрип, маҥзарып эштеп, кылакайлап дегени ол кижини тӧгӱндеп, акчаны эшти келиштир турган улусты калакайлап деп айт јат. Ол ондый улусты орустап сразу крутится там деп айдып јат. Терелкеп дезе ол јабыс кӧрӱп, кыйа кӧрӱп деп сӧс ол терелкеп деп сӧс.

Эм Экинурдын байагы 1етире айтпан немени айдып иейин. Экинурдыҥ Куйлулары бар. Деремненеҥ ыраак јок, эки ле беристе јер, беристе деп сӧс айла эмди база ундылып браат.  Беристе дегени ол километр дегени. Эки беристе ол Куйлуда ондо бир 8-9 кире куйлу таштар бар. Је ондо ол куйлары кичинек-кичинек. Бир ондо јымыртка да куй бар. Ол куйдыҥ узуны коркыш. Узуун, караҥуй куй. Киреле ӧрӧ чыгар керек, чыгарыҥ-чыгарыҥ, ойто тӱжер-тӱжер керек, је јарыткыш јок ого базалбазыҥ.  База бир јаан куй бу бир Плаха ла Јабаган оозыныҥ Сары кобыныҥ ортозында. Ол куй ташта, эмдиги ӧйдӧ ол јабылып калган, је ол бистиҥ ӧйлӧрдӧ, бир 70 јылдардыҥ учына јетире ол куйда бис барып турган болгоныс. Ол куй Экинурды Јабаганла кожо тудуш јер ол. Эм ол куйдыҥ ортозына таш тӱжӱп калган. Эм ол куй јабылып калган. Алдында ӧйдӧ ол куйдаҥ кижи Экинурдаҥ киреле, Јабаганнаҥ чыгып келетен болгон. Экинурдаҥ Алтын туунаҥ кирзе, Јабаганнаҥ Сары кобынаҥ чыгар.

 

 Алексей Маткерович - Чӱм-јаҥдар керегинде база неме айдып ийер кӱним бар. Кажы ла деремнеде башка-башка азыйгы јаҥдарды јаҥдап турган деремнелер бар, кезиктеринде араайынаҥ ундып барып јат. Је јакшы кӧрӱп, оны азыйгызын ундыбай турган алтай деп мен онды деремнелерди бодоп јадым. Мениҥ чыккан-ӧскӧн јерим Экинур, Келей, Моты-Бажы, Мотозы – ол деремнелерде той эш алтай јаҥла ӧдӱп јат. Башпады эш ӱзе ондый, узе јазап ӧткӱрип јат. Кезик ондый Кан-Оозыныҥ, Јабаганныҥ, оруссу јатран деремнелер тойлорды эш орустап ла ӧткӱрип јат. Ол ло Экинур, Моты-Бажы, Мотозы, Келей олордо кой сойзо, јӱк ле кижиниҥ кӱнине мойнын кезип јат. Олор азыйдаҥ бери алтайлар канай сойгон, онойып узӱп сойып јат. А бу эмеш орызып калган деремнелерде орустарды отконип койдыҥ мойнын кезип јат, мойнын кескен кой ӧлӱжи де узак, ол јаман. Ол бисте алтайларда азыйда койды јӱк кижиниҥ кӱнине сойотон. Эм ол Јалаҥый-Бажы, Јабаган, Кан-Оозы деремнелерде ӱзе ондый болуп калган. Кижинин де кӱни, той до болзо туней,койды сойор. Ӧзӧр деп неме ондобос. Ӧзӧгин кезеле, колын сугала, сӧӧк-арканаҥ барган јаан тамырын узӱп ийзе тирӱ кой тынын ал јат. Мында мойнын кескен кой бир канча тырлаҥдап, узак тӱҥей ле шыралап ӧлӱп јат. Ол оныҥ учун бистиҥ ӧбокӧлӧр оны билип оной эткен не, мал-ашка јеҥил болзын деп, а бу бистиҥ улус та орустардаҥ ӧткӧнип турган оны бодоп мойнын кезип. Мал-ашка шыралу эмеш эт јат. Је оны оной јарабас. Бастыра улусты канай арбанарыҥ, улус оной турген деп јат, каны турген агар деп јат.

Боочы бажына кыйраны кунчыгыштон кӧрӱп булар. Мениҥ айткан деремнелерим оны узе билер. Кырлык, Мӧндӱр-Соккон деремнелерде онойып јӱк јаан улус эдип јат, јииттер уже онды неме этпей барган. Оной ло болзо, бир 15-20 јылдаҥ ундылып калар ондо. Мен оны коорип турала, эмеш санааркап 1адым.

База чӱм-јаҥдардаҥ,тураны иште тудардан озо, улус агашты јыкса эш кудайдаҥ база алкыш эш сурап, јаҥдап эштеп јат. Јаҥыс Келейде, Моты-Оозында улустыҥ кӱни јетпей јадып, торӧгӧндӧриниҥ кӱндерин ӧткӱрбей јадып, агаш јыгып, 2-3 кижи де божогоны бар. Оны туҥей ле азыйда улус билер болбой. Оныҥ учун толу кӱндерди эш сакып, агаш эш јыкпан. Эм улус меҥдеп ле јат, та неге мендеп турган. Оныҥ учун ондый немени туҥей ле јаҥдар керек.

Боочыныҥ бажына улус табыш јок чыгып јат, табыш јок отурып јат. Боочыныҥ бажына тыҥ куучынданарга да јарабас, а мында улус эзирик багырып јат. Оной јарабас. Азыйгы ӧйдиҥ улузы сӱрекей ого санааркап, ачынып кӧрӧр эди. Эмдиги улус, кезиги ондый, је кезиги тӱҥей ле албадан ла јат, чӱм-јаҥды јаҥдап ла јат.

Магира - Слер сӧӧктӧр керегинде нени айдарга сананганар?

Алексей Маткерович - Бистиҥ Кан-Оозы райондо сӧӧктӧр эҥ ле кӧп кыпчак, кӧбӧк, тодош, оочы. Је ол иркит, кергил сӧӧктӧр ӧскӧ аймактардаҥ. А бу Экинурдыҥ эҥ ле озо јадып келгендер ол кӧбӧктӧр. Кӧбӧтӧрдиҥ тӧрӧли Экинур. А јанында кобыда, Плахада тодоштор јаткан. Тодоштор Экинурга биригеле, јаҥыс деремне боло берген. А Экинурда келген иркиттер 6 ла, је эмдиги ӧйдӧ, 7-8 ӧрӧкӧ болгон болзо, 20 ӧрӧкӧгӧ једип калган. Је олор узе ле келген улус. Озернойдоҥ, Мӧндур-Сокконноҥ, Беш-Ӧзӧктӧҥ келген улус. Оныҥ учун бистин бойыстыҥ аймактыҥ сӧӧги ол кӧбӧк, тодош, оочы, кыпчак. Эҥ ле кӧбизи кӧбӧк, кыпчак, тодош.

Магира  -  Кандый ас сӧӧктӧр бар?

Алексей Маткерович -  Ас сӧӧктӧрдӧҥ јӱс сӧӧк бар, моҥускан деп сӧӧк, чапты ас, саал. Тӧлӧстӧр бисте база бар, је олор бойлоры да ас, је ол бистиҥ бойыстыҥ сӧӧк ол. Келген сӧӧктӧрдӧҥ кара тодош, Кан-Оозыныҥ тодошторы ол кӧп саба кара тодоштор. Ол бойыныҥ чыккан-ӧскӧн тодошторы. Келген тодоштор ол манјы тодоштор болуп турган. Јазап айтса, ол Маньчжуриянан келген. Каныла олор эмеш башкалан та турардаҥ айабас олор. А бу кара тодоштор ол кожо јаткан улус алдынан бери. Кара тодош бойынын јеринде Кан-Оозында.

Магира - Слер Бажынты кобы керегинде куучындарга сананганыр.

Алексей Маткерович - Бажынты кобы бар. Ол база бир јаан кобы. Экинурда бисте эҥ јаан Ӧбӧгӧн болуп јат, экинчи – Бажынты. Ондо Бай -Јӱрек деп јер бар. Бай -Јӱрек деп јер ол легенда эш эмес, ол чын болгон неме. Ол ондо 1700 јылдарда јуулажып турарда  Улан-Баяр деп Джунгарияныҥ кааныныҥ кызын канча каан чирей блаашлап турарда, 4-5 јыл јуулашлап турарда, ол каанныҥ кызы бого келеле, алтайлардаҥ черу тӧзӧйлӧ, Джунгарияныҥ каанына удурлашкан. Джунгарияныҥ 2000 черӱзи бого келерде, бир уй кижи бир де коркыбай, 40-50 кире јуучылду он кире кӱн тартышкан. Тартыжала, јаҥыскан бойы артала, 20-30 монголды тӱҥей ле мойнын кезип, бойы ӧлтӱртип койгон. Оныҥ учун ол јерди ол келинниҥ ады Баян-Уулар болгон. Ол келинге учурлап, эм ол исторический јер болуп калган, Экинурдыҥ улузы оны Бай-Јӱрек деп адап јат. Онын чын ады Бай-1урек эмес, ол Баян-Уулар деген 1ер.

Алексей Маткерович-

 

 Алексей Маткерович - Алтай кижи бойыныҥ угы-тӧзин јазап билер керек. Азыйда бистин ӧбӧкӧлӧрдиҥ айдыжыла, кижи бойыныҥ ӱйезин 7-чи ӱйеге јетире билер керек. Мениҥ адам тодош сӧӧктӱ Маткер еп кижи. Оныҥ адазы Чадак. Чадактыҥ адазы – Пепил, Пепилдиҥ адазы – Ајӱка. Адамныҥ энези ажыра улустарды база билер болгом мен. Ол менин  чыккан таайым болор, чыккан таайларым адамныҥ энези Маҥыр деп кижи, Маҥырдыҥ адазы  Ийт-Куйрук деп кижи. Олор мундус улус, чыккан таайларым. Энем ажыра тӧрӧгӧндӧр мындый. База кӧбӧк улус. Энемниҥ чыккан кӧбӧктӧри. Энемниҥ адазы – Кайба, оныҥ адазы – Тоорчык, јууда болгон улус. Адамныҥ энези – Кудачина Тодынай деп кижи. Олордыҥ карындаштары – 6 кижи – эҥ јааны Тоого, экинчизи – Ајый, ӱчинчизи – Јеен, тӧртинчизи – Тодындай, бежинчизи – Акчабай, алтынчызы – Шилби. Бу алты кижинин бала-барказы эмдиги ӧйдӧ менин тоологонымла 250 кижиге једип калган. Бир кичинек теремне кирелу.

- Эмди мен чын болгон керектер куучындайын. Ӧйлӧ кожо ол кӧпчидип те калат. Кӧлдиҥ кӧк буказы Озернойдо кӧлдӧҥ чыгала јердиҥ буказыла сӱзӱжип турарда, улус кӧрӱп турган. Кӧлдиҥ буказын јердиҥ буказы ӧлтӱре сӱзӱп браадарда, бу бука тоштыҥ алдындон кире конгон. Эм тоштыҥ алдына киреле, ол кӧлдиҥ буказы оной ло чыкпаган. Је эмдиги де ӧйдӧ, канча јӱс јылдардыҥ кийнинеҥ ол кӧлдиҥ тожыныҥ алдынаҥ буканыҥ огырган табыжы угулып јат. Ол кӧлдиҥ јанында јадып турган улус мынайда айдып јат: «Мӱӱстиҥ мынайып согулып турган табыжы угулып турган, бука огурып турган. Је кӧргӧн кижи јок». А табыжы постоянно угулып јат. Кӧлдиҥ кӧк бука ээзи. Ол оны буканы неме керексилебей, коркышту урчы улус болгон. Тодош улус. Эки агалу –ийнилу. Ол букалар сузӱшкен кийнинде, ол бука тоштоҥ чыгып келерде, бу улус неменеҥ де јалтанбайтан улус бу буканы ӧлтӱре адып, сойып, айлына экелеле, эдин салып ийерде, эди бастыра мынайып турӱлип-тӱрулип јӱре берген. Бу эки агалу-ийнилӱлер ол этти тоголонып суудон јӱрӱп отурганын кӧрӧлӧ, коркып ол этке тийлебеген. Ол ондый јаан учурлу неме. Кӧлдиҥ ээзин ӧлтӱрген учун ол эки карындашка коркышту јаан кинчек болгон. Эки карындаштыҥ бала-барказы ӱзе божогон, бойлоры база божогон. Ӱзе бойы чокырайып калган. Ол алтай улустарда ондый јаан байлу немеге тийбейтен неме. Тийген ле, беришкен ле неме коркышту кинчектӱ. Ондый болуп јат, оныҥ учун ого тийерге јарабас. Кӧлдиҥ ээзин онойып тийип турала, ол эки карындаштыҥ билези онойып корогон.

Экинурдыҥ алдында, бир 40-50 јыл кайра узуун, бийик тӧҥӧзӧктӧрдиҥ ортозына бир кижиниҥ болгой, будӱн уй да базып отурза кӧрӱнбес. Бийиги коркыш тӧҥӧзӧктӧр. Ондый кара-кӱреҥ ӧҥдӱ ӧлӧҥдӱ уй да, мал да јизе бир 2-3 ле чайнам јип ийзе, тойып калар. Эм ондый тӧҥӧзӧктӧр јоголып калган. Эм тӧҥӧзӧктӧр тегин ле мындый кичинек сары тӧҥӧзӧктӧр. Ол тушта эмеш ар-бӱткен эмеш башка болгон. Бийик, узун болгон. Кара-кызыл тобракту, эм олтобрак јоголып, кујур  болуп калган. Кујур дегениол ак ӧлӧҥ, тусту. Ондый ӧлӧҥ Кан-Оозында јӱк ле Экинурда.

Алексей Маткерович -  База куучындарга санангам, ол алтай улустын јарлу кижизи кӧгӧл-майман сӧӧктӱ Аргымай Кӱльжин. Ол кижиниҥ чыккан-ӧскӧн јурты Кеҥи јурт, Оҥдой аймак. Адарулары Кӧксуда, мал-ажы Оҥдойдо, кезик кыралары бу Кан-Оозында. Бастыра бойы ондый јаан баай болгон. Бай кижи де болзо, мактанып эштебес, јокту-јойуны јаман кӧрбӧс, ондый килеҥкей, буурзак кижи болгон. Ол кижи бистиҥ алтай албатыга јӱрерге јаан тузазын јетирген. Ол малы алтан айгыр малду, качан орус поселенецтер келип, столыпинниҥ реформазыла канча муҥ улус келип, улуска бистеҥ алтайлардаҥ јерди кезип, табыштырып турарда, ол кижи база алтай албаты учун тартыжып албаданган, ӱзе јеристи бербеске, каанныҥ бойына барып, сӱрекей јакшы аттарынаҥ, јарыжып јӱгӱрик аттарынаҥ беш атты берип, кезик каандарды эмеш алтайдыҥ ичиндӧн ондый кӧп орустарды токтодып, кезигин ойто ӧскӧ јерлерге ийерге болушкан. Је ол сӱрекей оной албаданган кижи. Јуу тушта Первый мировойдо база каанга болужып, канча бойыныҥ малынаҥ канча јӱс берген. Ол бистин алтай улус кичинек билбес, кайда јуруктар да билбес. Ол кижи Мыклай каанга кирер любой ӧйдӧ, кандый ла ӧйдӧ кирерге јараар. Англиянаҥ бери селекцияла заниматься эдип, селекцияныҥ мал-ажы туу алтай кырды сӱт ак эткен. Је ол су так эдерге малды уктап, ол коркышту узак неме. Ол кижи оны коркышту узак ӱренип, эдип алала, ондый тыҥ јап-јаҥы ук чыгарган. Ол Аргымайдыҥ угы деп айдып јат. Аргымайдыҥ угы дегени ол ондый кап-кара ӧҥдӱ аттар, бастыра улу јарыштарды јеҥип, туку Россияныҥ Москвада конкурстарында јеҥип, ол аттар коркышту тыҥ болгон. Аргымайды ол калганчы Николай II алтайдыҥ јаҥыла Мыклай каан дейтен, каан Аргымайды кандый ла ӧйдӧ керек ле болзо, кандый ла ӧйдӧ каанга кирерге јараар деп, ондый јакаруга кол салган.  Оныҥ учун Аргымай је алтай улуста бийик болотон. Англияга барып, ол Саудовская Аравияга келип, аттардыҥ угын јарандырыптурган јерлер ол. Аргымай олордоҥ коштырып, бойыныҥ база ондый сӱрекей јакшы ук тапкан. Оноҥ ол укты Аргымайдыҥ угы деп адаган. Је эмди ондый кара аттар астап калган, је каа-јаа кӧрӱнип ле јат. Је ол кижи кызылдардыҥ ӧйинде каторгага келген. Оноҥ тӱрмеге отурган, 37 јылда јандырып ийерде, јанып кел јатканча, айылдыҥ јанына тозойло, јыга атлап койгон. Је ол кижи так-то кандый да улуска јаман керек этпеген, байла, оноҥ коркыган улус. Ондый ӧй болгон до, бай, кулак  јаман дейле бир кижини, акту кижини адып салаган.

База бир тыҥ кижи деп айдарга санангам – ол Тобоков, је ол бистин алтай диалект кижи эмес, ол је, эмдиги ӧйлӧ, север диалект кижи, је тӱней ле алтай кижи. Ол база алтай улусты кӧдӱрген. Ту кайдаҥ кыдаттаҥ чай ӱзӱп келип, ту Индиянаҥ бери јорыктап, кайдаҥ бери узе, ту Европа јанында ӱзе барган. Бистиҥ алтай улус чадыр айылдаҥ чыгар эмес, а Тобоков туку Европанаҥ бери келип, бастыра бай улустарга, эмдиги ӧйлӧ, гарнитур дейтен, ондый эш немелерди ӱзе экелип, улустарга келип, байлардыҥ туразына эш кийдирген. Вот ондый кижи болгон ол. Је Тобоковтыҥ салымын мен јазап билбезим. Јуу тужында оны кызылдар эмеш кыйыстап турган болгон, је байла, оны ӧлтӱрбеген болбой. Ӧлтӱрген болзо, угулып келер керек эди.