Алтай албатыныn кеп  ле укаа сqстqри

(Пословицы и поговорки алтайского народа)

 

Составители: д.ф.н., проф.Тыбыкова А.Т.

               к.ф.н.Тыбыкова Л.Н.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сqс, кеп сqс керегинде

 

Алкыш сqс быйанду,

Арбыш сqс уйатту.

 

Аткан ок чечен,

Айткан сqс учурлу.

 

Турган суу –jытту

Кqп сqс –чqптӱ.

 

Кеп сqс

 

Айдардаn озо санан,

Мокодордоn озо чотон.

 

Шылырт эткен суу

Талайга эткен сqс

Кулашча угулар.

 

Ажыра алтаба,

Артык сqс айтпа.

 

Айдар сqзи алтындый

Ичиндеги сагыжы баткадый.

 

Акту сqс ундылбас.

 

Аткан аnы алдында,

Айткан сqзи jанында.

 

Ары-бери jайылба,

Артык сqс айтпа.

Ардак атты минерге уламы,

Алкыш сqсти угарга jакшы.

              

Аткан ок чечен,

Айткан сqс учурлу.

 

Аскан аштаn амзап ич,

Алкыш сqсти тыnдап ук.

         

 

Аш бажы амтанду,

Айткан сqзи учурлу.

 

Аткан ок аайланбас

Аткан сqс эбирилбес.

 

Аткан ок, айткан сqс.

 

Албаты jонды кeндeле,

Айткан сqсти тыnда.

 

Алкыш сqс быйанду,

Арбыш сqс уйатту.

               (Н.Ялатов)

 

Кеп сqс бузулбас,

Кеn тон jыртылбас.

 

Кайыш нокто ӱзӱлбес

Кару сqс ундылбас.

 

Оос озо айтыртар,

Jeрeм кийнинеn кqргeзер.

 

Минбеген аттыn маnы билдирбес.

Айдылбаган сqстиn учуры сезилбес.

 

Куру калбак ооско jарабас,

Кеп сqс куучынга jарабас.

 

Кескен бычак сqqккq токтоор,

Кеберлe сqс сeмеге токтоор.

 

Кеп сqстq тqгeн jок,

Кей сqстq чын jок.

 

Кезем сqс кечe кечирбес,

Jаан сqс jар ажырбас.

 

Кожоnноn сqсти чачып болбозыn,

 

Jаан сqс jада калбас

Кеп сqс кеде калбас.

 

Бычак балузы jазылчаn,

тил шырказы ундыбас.

 

Аткан ок jерге тeжер,

Айткан сqс jeрекке тийер.

 

Сqстиn eйезин таппас,

Сqстиn  учурын билбес.

 

Тqгeн сqс - тобырак,

Чын сqс - алтын.

 

Укаалу сӧсти угарга jакшы.

 

Учурлу сqсти угарга jакшы,

акту сqсти айдарга jакшы.

 

Айтканыn бажыма барып тийди.

 

 

Кеп сqстq тqгeн jок,

Чий сqстq чын jок.

 

Карганныn сqзин капка сук,

Jаанныn сqзин jанчыкка сал.

 

Курды бек курчан,

Куучынды тыnдап ук.

 

Кее сqс айдып, кечe кечпе,

Арша сqс айдып, ажу ашпа.

 

Кезим сqстq кеен jок,

Кей эрмекте jакшы jок.

 

Кезем сqс айдып, кечe кечпе,

Кеjириn кырлаnдап, кериш баштаба.

 

Кеп сqс кееркедер.

 

Кайыш нокто eзeлбес,

Кару сqс ундылбас.

 

Кайыш кур белге эптe,

Кару сqс jeрекке эптe

 

Кqп сqстq чындык jок

Кеп сqстq тqгeн jок.

 

Кеn кийим эптe,

Кеп сqс учурлу.

 

Jаан сqстq jажыт jок,

Улу сqстq уйат jок.

 

Jортсоnjол аларыn,

Jолыгышсаn – сqс угарыn.

 

Jeректеn айткан сqс,

Jeрекке тийер.

 

Сqqкти eйезинеn омыр,

Сqсти учурлап айт.

 

Сqгeп eретпе – сqстqп eрет,

Адылып eретпе – айдып eрет.

 

Сqqкти jазап челде,

Сqстиn учурын бил.

 

Jарышту эрмекти eреер.

(Э.Тыбыкова)

 

Бир ле сqстqn,

Наjылак бузулар.

 

Салкын тура jемирер,

Сqс jонды кqдeрер.

 

Укаа сӧстӧ учур бар,

Кеп сqстq кеми бар.

 

Челдe эт тишке кысталар,

Чечеркек кижи сqскq кысталар.

 

 

ТQРQЛ  JЕРИРИ

 

Алтайыnды jамандаба,

Айланып ойто келериn.

 

Чыккан jери чын алтындый,

Бeткен jери бeдeн алтындый.

 

Тqрqл jериn тqжqктqn jымжак,

Qскqн jериn qтпqктqn тату.

 

Jерлe кижи – jерине,

Суулу кижи – суузына.

 

Jерим бар деп, jерсип тур,

Суум бар деп, суузап jeр.

 

Тqрqли jок кижи

Тербезен ийттеn де ары.

 

Qскqн jердиn

Qлqnи jымжак,

Баскан jердиn

Баргаазы jымжак.

 

 

АР-БӰТКЕН КЕРЕГИНДЕ

 

Тулаан ай суулу,

Кандык ай qлqnдe.

 

Кызыл эnирде уйуктаба,

Кqрмqскq алдырып ийериn.

 

 

Кeeктиn eни сериген,

Кeстиn кeни башталган.

 

Кeстиn кeни кeндеп турала,

Кeп эдер.

Jастыn кeни jаап турала,

Jап эдер.

 

Jер энени тайанба,

Оноn кeчтe эмезиn.

 

Jаскыда jапаn толо,

Кeскиде кeп толо.

 

Jас jарышту,

Кeс кeрештe.

 

Jайгы кeн jуур,

Кышкы кeн jаар.

 

Jайдыn jаnыс кeни,

Jылына азыраар.

 

Jай jууп jат - кыш jип jат.

 

Ай eйелензе – ийт сeeнер,

Кeн eйелензе – кул сeeнер.

(eйелензе - кeн соозо

 айткан кижи Тыбыкова Эрке)

 

Алтынла орозо,

Агаш та jараш кqрeнер

 

 ЭЛ–JОН КЕРЕГИНДЕ

 

Кийис jакшызы – эткенинде,

Кижи jакшызы - кылыгында.

 

Эрмек айттырбай,

Элдиn оозын колло

тудуп болбозыn.

 

Jаказы jок тон болбос,

Jаргызы jок jон болбос.

 

Албатыныn санаазы

Аткан октоn тeрген,

Айткан сqстqn курч.

 

Кийик –тeгинеn,

Кижи – калыгынаn.

 

Бий болзо- билгир болор,

Jон болзо - иштеnкей болор.

 

Албатыныn санаазы

бир аай тenей болбос.

 

Ат eретсеn – армакчыn бек болзын.

Албаты eретсеn – айтканыn тeс болзын

 

Агаш тазылы jер qткeре,

Кижи тазылы эл qткeре.

 

Албатыныn eрени тeгенбес.

 

Элиnле эптe бол,

Jоныnла jолду бол.

 

Эзирик калык эчкиге тenей,

Эзирик jон букага тenей.

 

Эптe jон эки кижидий,

Нак jон jаҥыс кижидий.

 

Qскeрип алза- мал болор,

Qмqлqп алза - jон болор.

 

Агаш тазылы jер qткeре,

Кижи тазылы эл qткeре.

Элдиn элчизи- тонныn топчызы.

 

Jонло урушпа,

Jонныn мойны jоон.

 

Калыгыnла кожо jeрeмиn jаранар,

Калыктаn айрылзаn, бажыn базылар.

 

Эптe jeргени – элге туза,

Jqптe jeргени – jонго туза.

 

Калык - jон недеn де бqкq.

 

От jогынаn ыш чыкпас,

Кожоn билбес jон болбос.

 

Койонныn мeни тату,

Калыктыn шeeлтези jаан.

 

Кайыn агаш jулукту,

Калык -jон шeeлтелe.

 

Калыкты jамандазаn –  калактаарыn,

Jонды jамандазаnjайнаарыn.

 

Кара сууга тeкeрбе,

Калык-jонды jамандаба.

 

Jаnыс сабарда кeч jок,

Беш сабардаn jудурук бeдер.

 

Jаnыс кижи чыдабаза,

Эл-jон чыдаар.

 

Jолго jодозы батпас,

Jонго бажы батпас.

 

Jоонду от qчпqс

Jqптe улус jоксырабас.

 

Тqрqл jери тqжqктqn jымжак,

Qскqн jери qкпqдqn тату.

Аткыр уул аn адар,

Атпас уул аn eркидер.

 

Тeгенер мал тeгин jиижер.

 

Эптe jон эки кижидий,

Нак jон наjы кижидий.

 

Кийис jакшызы – эткенде,

Кижи jакшызы – кылыгында.

 

Эрмек айттырбай,

Элдиn оозын колло тудуп болбозыn.

 

Албатыныn санаазы,

Аткан октоn тeрген, айткан сqстqn курч.

 

Ат eретсеn - армакчыn бек болзын

Албаты eретсеn - айтканыn тeс болзын.

 

Eeрдеn айрылган мал - бqрeге jем,

Jоnноn айрылган кижи - qштeге jем.

 

Айыл - jурт,  от - очок

Тqрqqн-тугандар

 

Куjурлу jер малга jакшы,

Кулу jер тойго jакшы.?????

 

Кара сууга тeкeрбе,

Канча малдыn сугады.

Катыс кижиге тeкeрбе,

Качан бирде тqрqгqн.

 

Eлгeзи jок qдeк болбос

Угы jок кижи болбос.

 

Eй кижи jуртына баш,

Изe казан  jонго баш.

 

Тqрqл-тугандар ойто ло биригип калат,

Qскq кижи каршулу артат.

Таш очок бек,

Талкан аш тату.

 

Угы jаманды уктаарга - jаман,

Тqрqqни jаманды тqзqqргq - jаман.

 

Тqрqгqндe jер кeндeлe

Тqnqзqктe jер одынду.

 

Таайыnды сокпо,

колыn тыркыраак болор.

Ат чакыда, аш тепшиде.

 

Аш-курсагыn ас та болзо,

Айак - казаныn изe болзын.

 

Керишсе де – келди,

Кырышса да – карындажы.

 

Jаашту кeнде ат талдаба,

Jаан jыргалда эш талдаба.

 

Эттиn бышканында

Ээзиниn кeeнинде.

Эжигинде ийт согор агажы jок. (jалку кижи)

 

Тqnqзqк eзeлбес

Тqрqгqн ундышбас.

 

Кижиниn jурты jурт болбос,

Кижиниn эри эр болбос.

 

Карындаштыn карды ару.

 

Эки эрге кем де кул болбос.

 

Кептиn сeрлeзи jакшы,

Келинниn санаалузы jакшы.

 

Аn тeбекте турлуум деер,

Кижи тeбекте jуртым деер.

 

Айыл алкы-jqqжqзиле эмес,

Аш курсагыла бай.

 

Аскан казан сeрлe,

Айыл ээзи тоомjылу.

 

Тостыn кыбындый эптe,

Торконыn jигиндий jуук.

 

Айылчыnды ачындырба,

Ажыnа тыnзынба.

 

Айланып jeр келзем,

Адамныn тqрqгqни jакшы,

Эбирип jeр келзеn,

Энемниn тqрqгqни jакшы.

 

 

 

Ада- энези керегинде

Аданыn колы кату,

Энениn колы jымжак.

 

Адазыныn карузыганы туудый бийик,

Энезиниn сeeжи талайдый тереn.

 

Ада jeзин кызартпа,

Эне jeрегин сыстатпа.

 

Адазы jок бала jарым qскeс,

Энези jок бала эбире qскeс.

 

Адаnды айткылаба;

Энеnди электебе.

 

Адазы jокто –уул баштак

Энези jокто – кыс баштак.

 

Ада- эне табылбас,

Qскq тqрqqн табылар.

 

Адаnныn айткан сqзи

Албатыннаn артык.

 

Аданыn сqзи артабас,

Энениn сqзи эскирбес.

 

Айгыр qлзq – кулуны артар,

Адазы qлзq – уулы артар.

 

Ады qлзq – сqqги артар,

Адазы qлзq – сqзи артар.

 

Айгыр малга – баш,

Адазы jуртка – баш.

 

Адаnды ачындырба – азыраар,

Энеnди qqркqтпq - эмизер.

 

 

Ачу мырч тил qртqqр,

Ачу тил ич qртqqр.

 

Кылыгы оныn калапту, кату

Тили оныn коронду.

 

Аданыn сqзи  – алтын,

Энениn сqзи – эрjине.

 

Эне сqзин энделтпе,

Ада сqзин артырба.

 

 

Энедеn артык тqрqгqн jок,

Эки кqзиnнеn артык неме jок.

 

Эттиn jуузы тату,

Энениn сqзи jымжак.

 

Эне барда – jакшы,

 Кeн барда – jылу.

 

Кижиниn энезинеn артык наjы jок.

 

Эне сeди эмдe,

Эне тили томду.

 

Энезин кqрeп кысты ал,

Адазын кqрeп уулга бар.

    

Энези кqрбqгqнин кызы кqрqр,

Адазы кqрбqгqнин уулы кqрqр.

 

Эликтиn эди амтанду,

Энениn сeди тату.

 

Адаnды айткылаба,

Энеnди электебе.

 

                                    Бала керегинде

 

Киштей-киштей мал болор,

Ыйлай-ыйлай кижи болор.

 

Мал маарап qзqр.

Бала ыйлап qзqр.

 

Мал –семисте,

Бала – jашта.

 

Баштактыn бажы jарык.

 

 

Мал азыраганы оозы eстe,

Бала азыраганы – бажы канду.

 

Бажынаn артык кош апарганча,

Баштары кенсик бала qnмqрзq – артык.????

 

Арба – кылгада, бала – jашта.

 

Qскqниn балазыныn qкпqзи соок.

 

Мал азыраганы байыыр,

Бала азыраганы jыргаар.

 

Мал qскeрзе – курсагы тойор,

Бала qскeрзе – jeреги сeeнер.

 

Кийис чqйилер, кижи qзqр.

 

Кыс бала энезине болужар,

Уул бала адазына болужар.

 

Кижиниn кичeзи болгончо,

Ийттиn кeчeги болойын.

 

Jаш qлqnгq jааш керек

Jаш балага эрке керек.

 

Бака балазы – кqлгq туза,

Кижи балазы –элге туза.

 

Бала баш болзо – бажыnа jедер.

 

Бойыnныn балаnа айтсаn – мооркобос,

Qскq балага айтсаnqqркqqр.

 

Балага не сqс,

Бакача не базыт.

 

Уйада jаткан jымырткадаn учар куш бeдер

 

                                       Jаандар керегинде

Jаш тужыnда кeчтe jeр,

Jажыn jетсе – башту бол.

 

Jаан кижиде сагал бар,

Jаш кижиде санаа бар.

 

Jаанду  jон чачылбас,

Карганду кой jылыйбас.

 

Jаап турза – jайаан кeни,

Jакар турза jаандар кeeни.

 

Jаандарды угар керек,

Jаштарга айдар керек.

 

Jаанныn сqзин jанчыкка сал,

Карганныn сqзин калтага сал.

 

Jакалу тон кийзеn, jазап кий,

Jаандардыn айтканын ундыбай jeр.

 

Jанмыр jааза – кудай кeeни,

Jаргы этсе –jаандар кeeни.

 

Улуныn айткан сqзин учаnа сал,

Jаанныn айткан сqзин jардыnа сал.

 

Кучаныn кооконын сакып,

Арай торо qлбqди.

 

Jаандары jакшы болзо,

Jаштары адын ададар.

 

Jаанныn сqзин jанчыка сал,

Jаш кижини jакарып айт.

 

                               Аш-курсак керегинде

Eстe-jуулу курсак таштаба,

Кийнинде оны таппазыn.

 

Кqп болуп саа болгончо,

Ас болуп, аш болзын.

 

Торолойло, jодо челин jибес,

Тойоло, томык челин таштабас.

 

Аштадым дейле, кажык челдбе,

Тойдым дейле, томык чачпа.

 

Кeн ээчизеn –  кулагыn jылыыр,

Мал азыразаn – курсагыn тойор.

                         

                           

Кеден де сеге кеп болор,

Qкпq дq jизе, ток болор.

 

Ийт кирзе - сqqк бер,

Кижи кирзе – курсак бер

 

Сыймап берер – сыйрып алар.

 

Jада курсак таппазыn.

                                 

Иделенип иштезеn,           

Идиргенге аш толор.

 

Ичкери алтаганы jеnер,

Тескери алтаганы теnтирилер.

 

Суу jeреги – таш,

Кижи jeреги –аш.

 

Озолозо – от алар,

Соnдозо – сок  алар.

 

Калбакла jууза –кап толор,

Чаракла jууза- кош болор.

 

Jаскыда jалаn толтыра,

Кeскиде кeп толтыра.

 

 

                                                        Jол-jорык керегинде

Jоргоны талдазаnjойу базарыn.

 

Jолы будактуныn - эди де бышпас.

 

Jошкынга jолыксаnjолыn кату,

Баскынга бириксеn – бажыn канду.

 

Jортор болзоnjорго бер,

Jолыnныn учы кыскарар.

Jолыгышсаn –  колыn бер,

Jобогон кижи сeeнер.

 

 

Jортып албас jол бузар,

Айдып албас сqс бузар.

 

Jортсоnjол аларыn,

Jолыгышсаn – сqс угарыn.

 

Jортып билбес кижи jол бузар,

Айдып билбес кижи сqс бузар.

 

Аралай jортсоn. Ыраак барарыn.

 

Атка минбей jадып, jорыгын мактаба.

 

                         Бирлик, qмqлe болоры керегинде

 

Беш карындаш ӧмӧлик болзо,

Бежен черeге jеnдиртпес.

 

Бирлик jeргендер бийлетпес,

Эптe jeргендер ээлетпес.

 

Карындаштардыn бирлиги

Кайа -таштаn да бек.

 

Eeрлe jeргендер eркибес,

Кожо jeргендер коркыбас.

 

Eeрлe малга бqрe коркышту эмес.

 

Qмqлe иш qчпqс учурлу.

Qмqлe кижи qрттqn коркыбас.

 

 

Qмqлqшкqндqрдиn ижи арбынду.

 

Тату аш тeгенерге тeрген

Нак айылдаштар ыражарга мерген.

 

Qмqлe от qчпqс.

 

Qqндe jурт qчqр,

Qмqлe jурт qзqр.

 

Jакшы керегинде

Аnчыга аn келер,

Jакшыга кижи тeжер.

 

Кqп болуп, чqп болгончо,

Ас болуп, чоn болзын.

 

Ат jакшызы сeрлe,

Кижи jакшызы кeндeлe.

 

Jакшы учун jаманын jетирер.

 

Jакшыла jабарлашпа,

Jаманла наjылашпа.

 

Jашкыркабай jeрзеn,

Jакшы jолло барарыn.

 

Jаманга jанашсаnjаагыn канду болор.

Jакшыга jанашсаnjаныnа  нqкqр болор.

 

Jакшыныn jолы чындык,

Jаманныn jолы тыртык.

 

Jакшыга jанашсаn, jакшы jугар,

Jаманга jанашсаn, jаманы jугар.

 

Jакшыны ээчизеn – оозыn jуулу,

Jаманды ээчизеn –   бажыn канду.

 

Jорго атты кqрqргq jакшы,

Санаалула jуртаарга jакшы.

 

Jакшы аттыn сqqги jерге калар,

Jакшы эрдиn сqqги jууга калар.

 

Jаманга киришпе,

Jакшыны jамандаба.

 

Jаnы кийим сeрлe, jакшы кижи тузалу.

 

Jорыкту мал jол алар,

Jакшы кижи jон баштаар.

 

Jакшы ат jорыкту,

Jакшы сqс учурлу.

 

Jакшы учун jаманыn jетирбе.

 

Jакшыны jазап кий,

Эскини эптеп кий.

 

Jакшы – jонго килеер.

 

Jакшы jакшыны эчиир,

Jаман jаманды ээчиир.

 

Кqзи jарашты кqрeп алганча,

Кqкси jакшыны сурап ал …

 

Щедрость

 

Амзашканы амтанду,

Eлешкени eстe.

 

Амзашканы амтанду,

Eлешкени eстe.

 

Бойыn jизеn - бок

Кижиге берзеn - мак.

 

Береечи кижиниn колы jоксырабас.

 

Учкашканы - jорго,

Eлешкни – тату.

 

Аш ээзин таныбас,

Баш меезин таныбас.

 

Чындык чын ла тqгeн

 

Тqqдий тqгeн болгончо,

Торбокчо чындык болзын.

 

Чын чынынча болор.

Чында турган кижи

Качан  да jеnип чыгар.

 

Амтанду тqгeн болгончо,

Ачу-коргон чын болзын.

 

Бир мекелезеn,

Экинчизинде мекелеп болбозыn.

 

Чындыктаn тудунар керек,

Чынды бедиреер керек.

 

Чын чырчыйбас,

Чындык чирибес.

 

Чын сqс алтыннаn баалу.

 

Чечен мылтык jаспас,

Чындык нqкqр таштабас.

 

Чын айдардыn наjылары кqп,

Тqгeн айдардыn qштeлери кӧqп.

 

 

Eредe билгир санаа, сагыш

 

Иштензеn биске jакшы,

Eрензеn – бойыnа jакшы.

 

Кqрбqгqнчq, кqкибе,

Билеле, билеркебе.

 

Кqпти чала билгенче,

Бир eлeзин jазап бил.

 

Кqдqнлq сананбай,

Киниҥле санан.

 

Кeн чыкканда –  ар-бeткен  ойгонот,

Бичик кычырганда – баш jарыйт.

 

Кqп этсеn, билгир болорыn.

 

Eредe качан да артык болбос.

 

Eредeчи - кижиниn экинчи энези.

 

Билер кижиге – бир сqс,

Билбес кижиге – муn сqс.

 

Бeрлe агаш jайыnчыр,

Билер кижи керсe.

 

Башка баш кожулар,

Баалу шeeлте айдылар.

 

Бажы jаан – санаалу,

Балтыры jоон - бqкq.

 

Билбеске бийиркебе,

Билериnди jартап бер.

 

Билерди eретпе,

Билбести бийлебе.

 

Билериnди jажырба,

Билбеске мактанба.

 

Бичик билгир эдер.

 

Бичик билери – jарыкта,

Билбези – караҥуйда.

 

Билбеске – муn сqс,

Билерге – бир сqс.

 

Бичикчи кижи jарыкта jeрет,

Бичик билбес караnуйда jeрет.

 

Бедирензеn – билип jeрериn,

Эп-аргазын элгектеп jeрериn.

 

Билерди кqрзqn – бойыn eрен,

Билбести кqрзqn -– eредип jeр.

 

Салкынду тууда кар jок,

Санаалу кижиде амыр jок.

 

Текези jок туу болбос,

Телкеми jок санаа болбос.

 

Телекейди кeн jарыдат,

Кижини билери кӧргӱзет.

 

Ончо немени чала билгенче,

Бир немени быжу бил.

 

Кем сурак сурабас,

Ол неге де eренип албас.

 

Ойгор шeeлте, jе башка орой кирди.

 

Eредe qзqргq керек,

Eредe jeрeмге керек.

 

Кqзи чокту – омок,

Кqкси ойлу – чечен.

 

Кижи сагыжыла jатпа,

Бойыnныn сагыжыnла jат.

 

Тилиnди чеченге eретпей,

Эргегиnди уска eрет.

 

Каткы керегинде

 

Меке каткы – ыйга.

 

Каткыныn бажында калак болор,

Баштактыn бажында баш jарылар.

 

Каткычыны эр ээчир,

Чычкакчыны ийт ээчир.

 

Кем кqп каткырар,

Ол бир ыйлаар.

 

Тqгeн каткы ыйдаn jаман.

 

 

Кижи керегинде

 

Кийик тeгинеn,

Кижи кылыгынаn.

 

Мал киштежип таныжар,

Кижи куучындажып таныжар.

 

Мал болзо – киштежип таныжар,

Кижи болзо – jакшылажып билижер.

 

Кийик болзо – тeктe болор,

Кижи болзо – атту болор.

 

Курут-сарjууn божоп калар,

Куу jeзиn артып калар.

Кызыл эдиn божоп калар,

Кызыл jeзиn артып калар.

 

Кqрнqqлe от кqnжиир,

Керсe кижи qnжиир.

 

Кижи кылыгыла – jараш,

Агаш бeриле – jараш.

 

Бир кижиде бир jeрeм

Бир jeрeмде бир конок.

 

Бир кижи салдалу,

Jети кижи калбакту.

 

Бqрe болуп чыккан кижи

Бqрe ле болуп qлqр.

 

Башту ла кижи сагышту болбос,

Кqстe ле кижи кqгeстe болбос.

 

Бир будак одын эмес,

Бир кижи jон эмес.

 

Чечектер јажына ӧспӧйт,

Кижи јажына сeeнбейт.

 

Суу тереnин балык сeeр,

Jакшы кижини кижи сeeр.

 

Агашты бeри кеергедер,

Кижини кеп-кийими jарандырар.

 

Агаш jыгылза – арка тур калар,

Кижи qлзq - кижилик арт калар.

 

Армакчыдаn ат qлбqс,

Айттыртканынаn кижи qлбqс.

 

Атту кижи арыбас

Айылдашту кижи аштабас.

 

Ат киштежип таныжар,

Кижи эрмектежип таныжар.

 

Айылдаш кижи

Ийдине болушпас.

 

Атты таnмазынаn таныыр,

Кижини угынаn таныыр.

 

Айттырткан кижи алдырбас,

Соктырткан кижи шорлонбос.

 

Ас улус

 

 

Ас улуста jqп jакшы,

Агын сууда сал jакшы.

 

Агын суу – салла,

Ас улус – jqплq.

Эр Кижи, ӱй кижи

 

Опту каат ордына да jатпас.

 

Сырканчыктыn бийди

Башка чыкканы  коомой.

 

Кадыт кижи баш билингени

Соnында коомой.

 

Челиген таш jеринде jадар,

Барган кыс jуртында jадар.

 

Токым алдынаn мал чыгар,

Тоn алдынаn эр чыгар.

 

Мактулу бала тойго озырар.

 

Кас бажында эт jок,

Карган кижи де мак jок.

 

Карганныn картазы кыска.

 

Кааттар кабышса,

Калыражы кqп.

 

Кыс тужында кызарып та jeргенис,

Келин тужында кертейип jeргенис.

 

Кемзинчек келин jакшы,

Эрмекчи эр jакшы.

 

Jeс jаражын талдаба,

Кылыгы jакшызын талда.

 

Jобош дейле, адыnа бeтпе,

Jакшы дейле, катыnа бeтпе.

 

Jиит кижи келзе – иш короор,

Карган кижи келзе – курсак короор.

 

Эрдиn эри эгeниn сыныгы,

Киштиn каразы, кижиниn талдамазы.

 

Эрдиn эреени экe.

 

Эр кижиниn ичине эрjине ат jыдыыр.

 

Эштe болзоn – мак,

Эжик тибирзеn – уйат.

 

Эки qлe кайыш –

Эр кижиниn тынына туза.

 

Эчкиниn бажы табакка кирбес,

Эмеенниn сqзи эрмекке кирбес.

 

Ээр ээрегени алып, амадаар.

Оору ээрегени qлeп, амыраар.

 

Эр кижи jайнап jадар,

Jарлап базар.

 

Эки qдeктиn тары – эртен-эnир  шыра,

Эки эмеендe болгоны – эр jажына шыра.

 

Элик чилеп секирбе,

Эр мен деп мактанба.

 

Эр эрегени барып амыраар,

Оду ээлегени qлeп амыраар.

 

Эрлe-каттыn эрмегине киришпе.

 

Эт кайнаганча – кeни чыкпас,

Эр карыганча – санаазы кирбес.

 

Ат карганы согуштыn,

Эр карганы qлeштик.

 

Jараш чыны сeрлe

Jакы эр кeндeлe.

 

Бойдоnныn jиткезин бийт jиир,

Таппаганын ийт jиир.

 

Jердиn jакшызы – сас,

Эрдиn jакшызы – сурас.

 

Курттуныn куйругы сынар.

 

Jаман ла jакшы кижи керегинде

Кожоnноҥ jоор айрылбас.

Jаманнаn jакшы айрылбас.

 

Уур таш суу тeбине,

Унчукпас кижи jурт тeбине.

 

Туура будак тон jыртар.

 

Отко таштаган учуктый,

Бажына аткан айудый.

 

Eeр койго кодырлу эчки кожулза,

Бастыразы кодыртаар.

 

Jаман немедеn jаман айрылбас.

 

Jалку кижи jалыркак,

Jаман кижи jамыркак.

 

Jакшыныn jолы чындык,

Jаманныn jолы тыртык.

 

Jыланныn короны тижинде,

Jаманныn короны ичинде.

 

Jаман ат семирзе –

Jалмажына кqнqк буулатпас,

Jаман кижи байыза –

Jанына айыл тургуспас.

 

Jаман кижиде нqкqр jок,

Керик кижиде мак jок.

 

Jалбак агаш-отко jут,

Jаман кижи - jуртка jурт.

 

Jалбак чарчаа от jудадар,

Jаман кижи eй jудадар.

 

Jылмай сууда балык бар,

Jылмайганда кылык бар.

Тeрген сууда балык бар,

Тenзeйгенде кылык бар.

 

 

Jакшы jeрген кижидеn

Jаманды кqрзqn – кородорыn,

Ийт ошкош кижидеn

Jакшыны кqрeп кайкарыn.

 

Jаман кижиниn сагыжы

Jажына jыду болор.

 

Jаман кижиниn балкажы артар,

Jакшы кижиниn эрмеги артар.

 

Jаткан jыланныn куйругына баспа.

 

Jизе де - бqрe,

Jибезе  де - бqрe.

 

Jаман куш jутта учар.

 

Jошкынга jош кожулар,

Баскынга баскын учураар.

 

Jeзи калыn уйалбас,

Jeреги кату jалтанбас.

 

Jортып албас jол бузар,

Айдып албас сqс бузар.

 

Jаргак тонныn бийди ачу,

Jаман кижиниn тили ачу.

 

Jаман нqкqрлe болгончо,

Jакшы ийттe бол.

 

Jаман кижи айылчызын кqрзq,

Тескери баштанар.

Санаалу кижи эзен сураар.

 

Jаман кижиле нqкqрлqшкqнчq,

Jаnыскан бойыn jeр.

 

Jаман кадыт jанарыла маалкадар,

Jаман эр qлqриле коркыдар.

 

Jакшы кижи узанарга eредер,

Jаман кижи копко eредер.

 

Jаман нqкqрлq аnдаганча,

Jакшы ийтле аnда.

 

Jакшы кижиниn одузында одыны артар,

Jаман кижини одузында богы артар.

 

Jаман уй мqqрqnкqй.

 

Jакшы кижиниn алдында – тепши,

Jаман кижиниn алдында – талку.

 

Jада eрген ийт jаман,

Jарбынып баскан эр jаман.

 

Jаман ат маnтаза – туйлап тургандый,

Jаман кижи албаданза – ыйлап тургандый.

 

Jаман кижи нqкqрин бурулайт,

Jакшы кижи бойын бурулайт.

 

Jаманныn jолы jайтан болор,

Jазап басса, кqn болор.

Jаштыn jолы чындык болор

Jыйылбай басса, чек болор.

 

Jакшы кижиге qскq дq кижиниn ачузы кунукчыл.

 

Jаман кижи ичкен-jигенин куучындайт.

Jакшы кижи кqргqн-укканын куучындайт.

 

Jаман ат jескиинчек,

Jаман кижи jамыркак.

 

Jакшы кижиниn наjылары кqп,

Jаман кижиниn qштeлери кqп.

 

Jалбак агаш отко jут,

Jаман кадыт jуртка jут.

 

Текениn мeeзи теnериге jеткенин кем кqргqн.

 

Jут-jулакайдыn кийнинде

Теnери айазаар,

Jаман кижиниn ичи курыыр.

 

Jаман кижи jакшы сqс айтпас.

 

Jаман куш уйазын таштаар,

Jаман кижи jуртын таштаар.

 

Кодыр эчки кой баштаар,

Коомой кижи jуртын чачар.

 

Jобош деп адыnа бeтпе,

Jакшы деп катыnа бeтпе.

 

Jаргак тонныn тери ачу,

Jаман кижиниn тили ачу.

 

Jалканчыктыn сqзин укпа,

Jаманныn jqбине кирбе.

 

Jаман атка муn камчы,

Jакшы атка бир камчы.

Jаман кижиге муn сqс,

Jакшы кижиге бир сqс.

 

Jаман агаш будаккыр,

Jаман кижи бийиркек.

 

Бeрлe агаш jайыnгыр???

Билер кижи керсe.

 

Jаман кижиде нqкqр jок,

Керик кижиде мак jок.

 

Кажык чалгы qлqn кеспес,

Jаман кижи jон баштабас.

 

Аспак одыныn кeли ачу,

Jаман кижиниn тили ачу.

 

Угы jаманды уктаарга jаман,

Тqрqгqн jаманды тqзqqргq jаман.

 

Саnысканныn кqзи jууда,

Jаманныn кqзи тqрдq.

 

Ады jаман озо чабар,

Бойы jаман улус сqгqр.

 

Ыnыр-чыnыр ыnырчак,

Ат кулакка амыр jок.

Эки jаман табышса,

Эл кулакка амыр jок.

 

Jакшы эттиn мeни jакшы,

Jакшы эрдиn сqзи jакшы.

 

Jаман ийт койонзок,

Jаман эр эмеензек.

 

Jeреги шeeлей кижиле jeрерге де эптe.

 

Jeзиn jалтырап та турган болзо,

Jeрегиn кандый болбогой.

 

Соок сууда балык бар,

Согойгондо кылык бар.

 

Jылу сууда балык бар,

Jылмайганда кылык бар.

 

Сайгакту тенекти тударга jаман,

Сайыркак кижини кqрqргq jаман.

 

 

 

 

                                        Jалку кижи

Эртечи эки eлештe,

Уйкучы бир eлештe.

 

Иштеnкейдиn ижи кqп,

Jалкуныn эрмеги кqп.

 

Чыйрак кижиниn ажы кqп,

Jалку кижиниn бийди кqп.

 

Айры колына иш тутпас,

Айлы-jуртына тартынбас.

 

Jалкуныn отко салар одыны jок,

Орынга салар тqжqги jок.

 

Jалку кижиниn ады да jалку.

 

Jалку кижи неме таппас.

 

Jалку иш этпеске шылтак бедиреер,

Курсак jиирге озо келер.

 

Jалкуны канча ла кире азыра,

Тqжqк jаар кqрqр.

 

Jалку кижи тилле иштеер,

Эпчил кижи колло иштеер.

 

Jалкуда эртен jок,

Отурышта туза jок.

 

Jалку эки чычар.

 

Jалку ийт куйругын айбылайт.

 

Jалку айылзак, jакшы буурзак.

 

Jалкуга кeн узун, кeлeкке тeн узун.

 

Jалкуны бай албас,

Чын qлqрди кам аргадабас.

 

Jадын jакшыга баштабас.

 

Jада курсак таппазыn.

 

Jалбагынаn jатсаn, кeн де орой чыгар.

 

JАЛКУЛАР

Jалкуны канча ла кире азыра,

Тqжqк jаар кqрqр.

Jаш одын отко кeйбес,

Jалку кижи иш бeдeрбес.

Уйку – jалкуныn карындажы.

Jалку кижи айылзак.

Jада курсак таппазыn.

Jалкуныn jарды тежик.

Тебинип jeрген бака jер албас

Тегин кижи кeн албас.

Jалбагыннаn jатсаn,

Кeн де орой чыгар.

                                                                               

 

 

 

Jалку jастык jаар кqрqр.        

 

Jамылу болорго jарамзыыр керек.

 

Тегин кижи эмес, тегенектe кижи керек.

 

Jарамзып болбозоn,

Jамулудаn айрылаарыn.

 

Jалку јастык jаар кqрqр.

 

Jаман кижиге

Jамы jапшынар.

 

                             Иштеnкей улус керегинде

 

Јазыйаган оозы jуулу,

Аш эткен ичи jуулу.

 

 

Jурунты кураазаn, jууркан болор.

 

Эдердиn эргеги ус,

Этпестиn эрмеги кqп.

 

Канча кире иштезеn,

Ончо кире аларыn.

 

Кqп иш этсеn, билгир болорыn.

 

 

Кем иштеер, ол jиир,

Кем иштебес, ол jибес.

 

Кqрqqрq ишке eренериn,

Куучындап - куучындап чеченге eренериn.

 

Кqп улус – иштенерге jакшы,

Ас улус – ажанарга jакшы.

 

Ишти билгир тутсаn - кар кeйе берер,

Иштеп болбозоn - сарjу да кeйбес.

 

Ийт jибес, ийнеге кирбес.

 

Иженбей – иштен,

Кeйeнбей – кeреш.

 

Иштебеген кижи

Муn да кeнди кысканбас,

Иштенер кижи

Бир кeнди кысканар.

 

Иштеnкейдиn ижи кqп,

Jалкуныn эрмеги кqп.

 

 

Иш – кижиниn jыргалы,

Иш – кижиниn амыры.

 

 

Иштеnкейдиn колы ус,

Иштенбестиn тили ус.

 

Иштеnкей таn адарын сакыыр,

Jалку кeн ажарын сакыр.

 

Азык уурдыҥ ады арыбас

Арыбастыn ижи тутабас.

 

Ишчи кижиниn оозы eстe.

Jалку кижиниn ичи куру.

 

Ишти тилле этпей, колло эт.

 

Иш ле eредe ийниnде jатсын,

Ичкери jолыnды олор jарытсын.

 

Иш jок болзо, амыр да jок.

 

Иштеnкейди иш те сeeр.

 

Иштеnкейге тeн узун,

Jалкуга тeш узун.

 

Иштебезеn - ичиn jарылар.

 

Иштеnкейдиn алаканы jаан,

Jалкуныn jалмажы jаан.

 

Ийт кирзе – сqqк бер.

Кижи кирзе – курсак бер.

 

 

Кqзиn барда - кqрeп eрен,

Колыn барда – иштенип jeр.

 

Капшуунныn карызы jоон,

Jожоnныn jодозы jоон.

 

Кожоnныn кeeзи jeрекке jылу,

Кыстыn узы кqскq jылу.

 

Уйку – ооруныn карындажы.

 

Jeгeргенге jqргqм илинер.

 

Кыймыктанган кижи кыр ажар.

 

Аракызак

Эзирик

 

Эзирик ле эдиреnкей

Экилези бир тenей.

 

Эзирик кижиниn эрмеги кqп.

 

Чалчыктыn чамчазы jыртык,

Аракычыныn арказы ачык. 

Агаш айыл jqqжq болбос,

Аракызак кижи, кижи болбос.

 

Аракызак кижи ачу экелер.

 

 

 

Аш ишкенде, меnдебе,

Атка минзеn, токтобо.

 

Эзирикте эрмектенбе,

Калаnыда калыраба.

 

Эзирик кижиниn сqзи эnделe,

Калаnы кижиниn сqзи калjу.

 

Аракызак болзоn,

Алымчы (алымду) болорыn.

 

Аракы jакшыга баштабас.

 

Аракызак айыл тибирер.

 

Аракычыда уйат jок:

Чайын ичип алар,

Чакызыныn тqзине тqгӱп берер.

Ажын ичеле, айагына тeкeрер.

 

Аракычы айыл кетеер,

Айылчы тeшкен jер бедиреер.

 

Аракыга кирзе –jаан бай тeреер,

Санаалу кижи jeдеер.

 

 

Аnчы кижи байыыр,

Аракызак jоксыраар.

 

 

Аракы jакшыга баштабас.

 

 

Аракыны сананып ич,

Албатым нак jeр.

 

Аракы ичиле, алгырба,

Албаты jон электеер.

 

Аракызак кижиниn айдаганы айыл ыжы.

 

Тенек

Меениn ордына мекийин бeдeптир,

Санааныn ордына салам бeдeптир.

 

Уурчы башчыга – калыгы jем,

Тенек башчыга – jол телкем.

 

Уй тенек уулын мактаар,

Кал тенек катын мактаар.

 

Айылга кирбес – аракызак,

Аайын таппас – тенек.

 

Тенекти кqкитпе,

Тедeни eретпе.

 

Тенекле jаnдашпа,

Jулугыn сооргодым деер.

 

Тенек баш бутка амыр бербес.

 

Темирди кызытпа, тенекти кqкитпе.

 

Тенектиn кqзине илинзе де –

Кqксине илинбей jат.

 

Тенекти «тенек» деп айтпа - соктырарыn.

 

Тенекти тенек дезеn

Тегин jерге qштqдqриn.

 

Темирди кызытса – сынарын билбес,

Тенекти кqкитсе – qлqрин билбес.

 

Эки сqс, эки кулак .

 

Кqс кqqркий кqрeп тq jурзе,

Кqгeсте jок то.

 

Темирди билебе,

Тенекти кqкитпе.

 

 

Сагалы байбак та болзо,

Сагыжы jeдек те.

 

Сарас jыдузын билинбес.

 

Сабат-казан ажыра кайнаар,

Санаазы jок отура от jар.

 

Агашты чап, аамайды jакар.

 

Кайнаганча мeн кирбес,

Карыганча сагыш кирбес.

 

Кqк темирди суулаба,

Кqк тенекти eретпе,

 

Кqгeстe кqкибес,

Кqк тенек уйалбас.

 

Кqгeсте jокто –

Кqнqктqn суузын албазыn.

Мееде jокто –

Магазиннеn садып албазыn.

 

Каты тенек келтегейи,

Уйку qлeм келтегейи.

 

Кqгeстeни eретпе,

Кqк тенекти мактанба.

 

Кqксинде jокто – кqс кqqркий канайтсын.

Санаазында jокто – сабар кqqркий нени этсин.

 

Бажы jаан – тенек

Балтыры jаан - бqкq.

 

Тили узун,  куру тил

Кызыл тил

Чечен тил.

                                              Тилгерек коомой улус керегинде

Чечен мылтык аnга jолду

Чечен кижи jонго тузалу.

 

Чек кижиниn айлы сeрлe,

Чечен кижиниn сqзи сeeмjилe.

 

Челдe эт тишке кысталар,

Чечеркек кижи сqскq кысталар.

 

Адар кижиниn огы чечен,

Айдар кижиниn тили чечен.

 

Кызыл тил, кызыл qqч.

 

Кqп адып, мерген болбос,

Кqп айдып чечен болбос.

 

Куру тил, коnылдак qдeк.

 

Бычак балузы jазылчаn,

Тил шырказы ундылбас.   

 

Балтырганныn бажы ачу,

Балыраганныn тили ачу.

 

Узун эдек бутка оролор,

Узун тил башка оролор.

 

Урушчаn уйададар,

Керишчеn кенедер.

 

 

Бажында мее jок,

Балтырында кeч jок.

 

Тилиn кыска тут,

Сагыжыn быжу тут.

 

 

Тили jеnил - чечен,

Тизези jеnил  - чыйрак.

 

Тилде сqqк jок.

 

Тилди чеченге eретпей,

Эргегиnди  уска eрет.

 

Тилиnле меnдебе, ижиnле меnде.

 

Тил балузы jазылбас,

Кол балузы jазылар.

 

Тилиn канча кире узун болзо,

Jeрeмиn ончо кире кыска болор.

 

Тил тереn ле байлык болзо,

Кижилик ойгор ло улу болор.

 

Тил qткeн –qзqгиn jаркын,

Тил куру – qзqгиn куру.

 

Тилле иштебей, башла иште.

 

Тил jeгeрeги – башка,

Бут jeгeрeги – ашка.

 

Кылыгы оныn калапту,

Тили оныn коронду.

 

                                      Копчы улус керегинде

 

Копчы кижиниn qштeзи кqп.

 

Коокойго кой кабыртпа,

Копчыга сqс тыҥдатпа.

 

Копто коомой кqп,

Кожоnдо jаман jок.

 

Кожоnчы кижи иш сeeр,

Копчы кижи айылдар сeeр.

 

Кодырлу кой eeрге  – чак,

Копчы кижи jонго  – чак.

Бqрeге койыn кабыртпа,

Копчыга jажыдыn айтпа.

 

Койон болуп, коркыба,

Копчыга коштолбо.

 

Кожоnчыны калык сeeр,

Копчыдаn калык чqкqqр.

 

                             Тqгeнчи керегинде

 

Тqгeниле тqрт конор,

Мекезиле беш конор.

 

Бир мекелензеn,

Экинчизинде мекеленип болбозыn.

 

Jапшындууштыn jадындаганын кqрбq,

Мекечиниn мекезине бeтпе.

Jылбыnдууштыn jылбыnдаганын кqрбq,

Тqгeнчиниn эрмегине бeтпе.

 

 

Куулы алгый кузаган,

Кejeрчи кижи кинчектe.

 

                                       Мактаныш керегинде

 

Кqргqлqктq – кqкибе,

Туткалакта – мактанба.

 

Кqзqр тутса – кqмqлqдqр,

Кqкип jeрзе – мактадар.

 

Jараш чырайлуны мактаба.

Jакшы кылыктуны бедиреп тап.

 

Jqqжqnлq мактанба,

Jогыnнаn уйалба.

 

Бойыnды бойыn мактаба,

Сени улус мактазын.

 

Кейлензеn – чечен болбозыn,

Мактанзаn –бай болбозыn.

 

Укааркап озолобо,

Уйалбай мактанба.

 

Мактанчыктыn таманы jука,

Мактанчыктыn кqдqни jыртык, такталчак.

 

Тqгeнчи ийт тqнqшкq eрет.

 

Мактулу кыс тойдо озырды.

 

Алып мен деп бqкqркqбq,

Албатыга мактанба.

 

Jалку ийт jалканчак,

Тенек кижи мактанчак.

 

Кeнeркектиn кeли чачылар,

Мактанчыктыn бажы jарылар.

 

Алтынга садынып,

Алып мен деп мактанба.

 

                                       Карам, керик улус керегинде

 

Сыйлап берер, сыйрып алар.

 

Ач кижиниn кqдqнинеn qдqр.

Кqдqни тойу да болзо, кqзи тойбос.

 

Кqзи тойынбас бойын jоголтор.

 

Кысканганы кызыл ийтке,

Карамдаганы кара jерге.

 

Карам кижиниn казаны

Узак кайнаар.

 

Eлешкени – ток,

Eлешпеени  – бок.

 

Кeрут-сарjууn божоп калар,

Куу jeзиn артып калар.

Кызыл эдиn божоп калар,

Кызыл jeзиn артып калар.

 

Карам кижи куу сqqкти де карамдаар,

Карам кижи карды да карамдаар.

Ачап кqс качан да тойбос.

 

Ачап ийтте амыр jок,

Ачап кижиде уйку jок.

 

Эки кысканчактыn колы jедишпес.

 

Артыктап ачыркаба,

Албатыга кысканба.

 

                                    Qчqш, кедер кижи керегинде

                                                QЧQШ-КЕДЕР

 

Кемjибей, кеспе,

Кедерле керишпе.

 

Кедер ат чанакка коомой,

Кедер кижи jонго коомой.

 

Qчqш тqqни бqрe де jизе, турбас.

 

Qчqш кижи qштeге тenей.

 

Qчqш кижи торо qлqр.

 

Кедер ат jортпос,

Qчqш кижи укпас.

                                                

 

                                    Уйалбас

Уйку кqс qйкqqр.

Уйат  маnдай jарар.

 

Уйалбас немедеn уйалар,

Уйалгадый немедеn уйалбас.

 

Уйадын уйга берген.

 

Узун куйрук чаптык,

Уйалбас маnдай килеn.

 

Узун куйрук уйда бeткен,

Уйалбас маnдай сенде бeткен.

 

Учурлаза – уйат jок,

Уурданза – уйат.

 

Ус кижи учурлу,

Уурчы кижи уйатту.

 

Учпас куштыn санаазы улу тууда,

Уйалбастыn санаазы jибеген  ажында.

 

Уйалбаган кам болор,

Jалкуурбаган ус болор.

 

Уурчыда уйат jок,

Уйалбаста маnдай jок.

 

Ус кижи учурлу,

Уурчы кижи уйатту.

 

Узун учук калак,

Уурданзаn – уйат.

                              

 

Jамыркак бийиркек, чeмеркек кижи керегинде

 

Куркунду болуп кудайга чыкпазыn,

Кeлeксинип jер албазыn.

 

Чычканда маn jок,

Чeмеркекте мак jок.

 

Кeчи jок  – кeчeркек,

Сeди jок – мqqрqnкqй.

 

Jамызы болзо – кичинек,

Бойы дезе – бийиркек.

 

Бqкqсиребес болзоn,

Сеге кем де тийбес.

Кeчиркебес болзоn,

Сеге кем де jыжынбас.

 

Баатыраланганныn бажы бадар,

Кeчeркегенниn кeни qдqр.

 

Jазылбас баалу – кижиге каршу,

Jамыркак кижи – jонго каршу.

 

                                      Уурчы кижи

Суу jабыстай агар,

Уурчы базынып келер.

 

Сезиктe  кижи секирет.

 

Сезиктe секирчеn,

Каралу калыnкай.

 

Уурчы кижи туура кqрqр,

Кejeрчи кижи тqмqн кqрqр.

 

Уурчы  удура кqрбqс.

 

Узун тил бутка оролор,

Ууры кижи орого тeжер.

                                           Кeнeркек, кeйунчек

Кeйeнчек qрq чыкпас. 

 

Кысты уйалчаnы jарандырар,

Уулды – коркыбазы.

 

Кeйeчек байыбас, 

Кeнeркек jуртабас.

 

Кeнeркектиn кeли чачылар,

Кeйeнчектиn кeeни jанар.  

 

                           Коркынчак ла коркыбас

                             

Коркычактыn богонозы бокырылчаn,

Кабыргазы кабырылчаn.

 

Коркынчак кqзин тазырайта кqрqр,

Коркыбас кqзин кезе кqрqр.

 

Коркынчактыn болчок jeреги борт эдер,

Богоно сqqги сырт эдер.

 

Сууга сабын шыкаар,

Кулуны ажыра бqрeдеn jажынар.

 

Коркынчак кыр ажыра jудругын тeeнер.

 

Коркыган торбоктый кqстqри тосток.

 

 Сезиктe – секирер, jоорлу – чоочыыр.  

 

Коркыбас кижи нqкqрине килеер,

Коркынчак кижи бойына килеер.

 

Коркыбас айуга бычак уулаар,

Коркынчак коnыска мылтык уулаар.   

 

Коркынчак очок ажыра кекенер,

Кыр ажыра шыйдам кqргeзер.

Jеnниn ичинде jудругын тeeнер.  

 

Тqнqштqn коркып jeреле,

Аркада айуга туштаар.

 

Койондый коркынчак болбо,

Момондый jажынып jeрбе.

 

Коркынчак кqлqткизинеn де коркыйт,

Бийтке бычагын уулайт.  

 

Коркыбас бир qлqр,

Коркынчак муn qлqр.

 

Бар тудар – коркыбас,

Бака тудар – чочыбас.

 

Коркыбас айуга бычак уулаар,

Коркынчак коnыска мылтык уулаар.

 

Айуныn бажына адар,

Jыланныn куйругынаn тудар.

 

Эл-jон керегинде .

Коомой аnчы аn eркидер,

 Коркынчак кижи jон чочыдар.

 

Укаалу сqсти угарга макалу.

Калык-jон качан да бqкq.

 

Jаnыс кижи чыдабаза,

Эл-jон чыдаар.

Qмqлe иш qчпqс учурлу.

 

Канча кире иштезеn,

Анча кире аларыn.

 

Иштеnкей кижиниn jурты qnжeк,

Иштеnкейдиn колы кокту.

 

Укаалу сqсти угарга макалу.

 

Калык-jон качан да бqкq

 

 

Иштеnкейди иш те сeeр.

 

Эртелеп туруп, бачымдап алта.

 

 

 

                                                    УК–ТQС, JQПЛQ JАДАРЫ

Eлгeзи jок qдeк болбос,

Угы jок кижи болбос.

 

Агын суу – салла,

Ас кижи jqплq.

 

Аnтарылган jар jаман,

Айдышпаган jqп jаман.

 

Карындаштыn бирлиги

Кайа таштаn бек.

 

Кийик – тeгинеn,

Кижи – кылыгынаn.

 

Jeс jараш болгончо,

Jeрек jараш болзын.

 

Малдыn айгырында,

Кижиниn баштузында.

 

Jакшыныn jолы чындык,

Jаманныn jолы тыртык.

 

Киженге ат eренип jат,

Кижиге кижи eренип jат.

 

Jакшы кылыкка qткqнqргq дq jакшы.

 

Jаман каат jанарыла коркыдар,

Jаман кижи qлqриле коркыдар.

 

Армакчыдаn ат qлбqс,

Айттырганынаn кижи qлбqс.

 

Jалбак агаш отко jут,

Jаман кижи jуртка jут.

 

Кедер ат jортпос,

Jаман кижи укпас.

 

Qчqш кижи qштeге тenей.

 

Jозокту кижи бойын бурулаар,

Jожоn кижи нqкqрин бурулаар.

 

Арылык-берилик кижиге иженбе.

 

Меке макка баштабайтан.

                                                   ЧЫН ЛА ТQГEН

Чынын айдарыныn наjылары кqп,

Копчы кижиниn qштeлери кqп.

 

Тqгeнчи ийт тqҥqшкq дq eрер.

Копчы кижиниn qштeлери кqп.

Тqгeнчи ийт тqҥqшкq дq eрер.    

 

 

Тqгeн каткы ыйдаn jаман.

 

Jылбыnдууштыn jылбыnдаганын кqрбq,

Тqгeнчиктиn эрмегине бeтпе.

 

Кейлензеn, чечен болбозыn.

Мактанзаn, бай болбозыn.

 

Кeйeнчек кижи qрq чыкпас,

Кqqрqмкqй  кqлгq дq калып тeжер.

 

Баткак саска ат  бадалар,

Бачым кижи керегин jастырар.

 

Jаманга Jакшы этсе –  jарбынар.

 

Jылмай сууда  балык бар,

Jылмайганда кылык бар.

 

Баатыркаганныn бажы  бадар,

Кeчeркегенниn кeни qчqр.

 

Уйку кqс qйкqqр,

Уйат маnдай jарар.

 

Jаман ийт аркадаn кабар,

Jаман кижи jакадаn тудар.

 

Урушчы уйандаар,

Керишчи кенеер.

 

Артаган аштыn амтаны jаман.

Ажыра эзириктиҥ сагыжы jаман.

 

Эзирик кижиниn эрмеги кqп.

 

Эзирик ле эдреnкей –

Экилези  бир тenей.

 

Эттиn бышканында,

Эрдиn санаазында.

 

Керсeде килеш кqп,

Тенексeде истеш кqп.

 

Тенектиn кӧзине илинзе де,

Кксине илинбей jат.

 

Тенекке «тенек» деп айтпа - соктырарыn.

 

Сабат казан ажыра кайнаар,

санаазы jок ажыра айдар.

 

Керсe эрмекти угарга да jакшы.

 

Jаандарды угар керек,

Jаштарды айдар керек.

 

Jортуп болбос jол бузар,

Айдып болбос сqс бузар.

 

Кqп адып, мерген болбос,

Кqп айдып, чечен болбос.

 

Кескен бычак сqqккq токтоор,

Кеберлe сqс сeмеге токтор.

 

Учкашкнда- jорго,

Амзашканда – тату.

 

Карамдаганы каран барар.

 

Улустаn jеткен болуш качан да ундулбас.

 

Болушка иженип,

Бойыn темей отурба.

 

Jабагадаn мал болор,

Jокту кижи эр болор.

 

Jаш ӧлqnгq jааш керек,

Jаш балага эрке болуш.

 

Jаказы jок тон болбос,

Jааны jок jурт болбос.

 

Адаnныn айткан сqзи

Алтынаn артык.

 

Энези кqрбqгqнин кызы кqрqр,

Адазы кqрбqгqнин уулы кqрqр.

 

Eркенедеn балык бeдер,

Eреннеn qзeм qзqр.

 

Jаnыны кqрeп, jапсыба,

Эскини эптеп кий.

 

Кезем сqс кечe кечирбес,

Jаан сqс jаратырбас.

 

Qлqдим деп qтпqгиn таштаба,

Кqчqдим деп кqчqn тqкпq.

 

Jоорлу ат чочый берер,

Сезиктe кижи секирип ийер.

 

Jоргоны талдазаn,

Jойу базарыn.

 

Салкынду тууда кар jок,

Санаалу кижиде энчe јок.

 

Сeмелe jобош кижи

Jобош башты кылыш к..

 

Jобоштоn jоор jыгар.

 

Jеткер jеn алдында .

 

Сарjу чылап, jымжадат

Саnыс чылап, jапшынат.

 

Сӱттe бее кулунына туза,

Сeмелe кижи jeрeмине арга .

 

Сeмелe кижи jонго туза.

 

Сeме нени ле эдер.

 

Jашта jаражыn кqргeс,

Карыза - керсeen кqргeс.

 

Сагыжы салкындый тили сарjудый.

 

Jокту ла бай кижи керегинде

 

Jожоnноn jоор айрылбас,

Jаманнаn jамы айрылбас.

 

Бай сыйлап берзе, сыйрып алар.

 

Qскeстиn колындагы qкпq дq

jаан кqрeнет.

 

Сектe jылда ийт семис,

Тымуулу jылда кам семис.

 

Кем кижиге шор,

Абыска дезе мqр.

 

Jер ӧткqн сeeр,

Абыс карын сeeр.

 

Кудайга ижензеn,

Куру каларыҥ,

Салымга ижензеn,

Самтар jeрериn.

 

Jоргоолу атта jорго бар

Jокту кижиде сeме бар.

 

Jокту кижи jалынчак,

Jайзаn кижи jажыркак.

 

Jамылу мен деп jайкааба

Jокту деп jамандаба.

 

Jаргак тондо jылу jок,

Бай кижиде кeндe jок.

 

Jоктуныn балазы кqп,

байдыn ийди кqп.

 

Jабагадаn мал болор.

Jокту кижи эр болор.

 

Jоктуны jаман кqрбq

Байдыn сqзине кирбе.

 

Байдыn кqзи ач,

Калы капкыр.

 

Байыркап jeрзеn,

балкашка уймаларыn.

 

Бай кижиге макалу

Барган ла jери кeндeлe

Jашту кижи jоболоnду

Jорткон jери аайбылу.

 

Бай бойынча jадар,

Jокту jоктуунча jадар.

 

Бай jакшызын талдабай,

Ук jакшызын талдар.

 

Jeс jаражын талдабай,

Кылык jаражын талда.

 

Бийиn кeндeлезеn бий болор,

Байыn кӱндeлезеn бай болорыn.

 

Алтын башту казыттаn

Арык башту эр артык.

 

Бийик кeндeлеген бий болор

Байын кeндeлеген бай болор.

 

Бай кижи макалу,

Барган ла jери кeндeлe;

Jокту кижи jоболоnду,

Jорткон jери айбылу.

 

Байлар аларга сeeйтен,

Берерге сeeбейтен.

 

Бай сыйлап берзе,

Сыйрып алар.

 

Кулун салды азырайла,

Куйругын не кезет не?

Кулугур бисти азырап,

Кулга неге берет не?

 

Jабага малды азырайла,

Jаман неге сезет не?

Jаштаn бисти азырайла

Jалга неге берет не?

 

Qскeс  jаnыскан кижи керегинде

 

Qскeсти qрq тарт,

Jабысты jаба тарт.

 

Qскeс-jабысты базынба

Qтпqгин блаашпа.

 

Jаnыскан jаан jол албазыn.

 

Qскeс кулун ат болор,

Qскeс уул эр болор.

 

Qскeс кулун ат болор,

Qскeс уулчак эр болор.

 

Qскeстиn колында qкпӧ

jаан кqрeнет.

 

Jаnыс агаш jайканчак

Jаnыс кижи jарбынчак.

 

Jадык бажы jарылчак

Jаман кижи jарбынчак

 

Qлqn бажы eзeлчек

Qскeс кижи  jалынчак.

 

Jаҥысты jаман кqрqр.

 

Jаnыскан иштезеn

Керек бeтпес

Jаба иштезеn,

Керек бeдер.

 

Jаман ат – туйлачак,

Jайыс кижи - jарбынчак.

 

Кармай алзаn, кулагыn,

Кайа кqрзqn, кqлqткqн.

Тузазы jок кижи керегинде,

Эш-керек jок кижи.

 

Тегин jeген кижи кeн албас,

тебинип jeрген бака jер албас.

 

Qрq чыкпас qдq калбас.

 

Кайнатса, мeн чыкпас,

Каарза, eс чыкпас.

 

Каnказаныn батказы

jут алдында шыркыраар.

 

Кqчqрим дейле, одынын тeшпес

Qлqрим дейле, курсагын кӧргeспес.

 

Кqрбqгqн келини кqрдим деер

Укпаган немени уктым деер.

 

Керектe немени айтпас,

Керек jол немени оозы тетик.

 

Ийне сайбас, ийт jибес.

 

Ичкери алтаганы jеnери,

Тескери алтаганы тентирилер.

 

Бажы баага батпас

jодозы jонго батпас.

 

Баканыn базыдын кӧрeп

jеелижин не сурайдыn?

 

Будында булгуузына jетпес

Jардында jаначызына чыдабас.

 

Баага бажы батпас,

Jонго jадазы батпас.

 

Бир кулактыn укса да,

Бир кулактай чыга берер.

 

Талып калган талчыр,

Qлeп калган qлqр.

 

Букада сeт jас

Булгакчыда тоомjы jок.

 

Болбогон болбос

Укпаган укпас

 

Очок ажыра jудуругын тeeнет.

 

Эдердиn колы ус,

Этпестиn тили ус.

 

Тербезен кижи теерип jeрер.

 

Кqк ийнени кqnкqрq тутпас

Ак учукты ажыра тартпас.

 

Башчылар керегинде

 

Айылдыn ичинде эки ээ болзо,

jӧп качан да болбос,

jон ортодо эки башчы болзо,

амыр-энчӱ качан да болбос.

 

Башчы кандый – калык ондый:

Уурчы болзо, карманы калыҥ,

Тойу болзо, jqqжqзи калыҥ.

 

Балык бажынаn jыдыр.

 

Тон jакалу болотон,

Jон башчылу болотон.

 

Албаты баштазаn меелe бол,

 Калык баштазаn кqгeстe бол.

 

Толыгы jок тура болбос,

Башчызы jок јон болбос.

 

Eeрдиn айгырында,

Элдиn башчызында.

 

Кул болбогон кижи,

качанда башчы болбос.

 

Башчыныn jолу байлу,

Эдер ижи агару.

 

Сууныn бажы кирлe болзо,

Сууныn бойы да кирлe болор.

 

Кой корозо, кодырлу эчки баш.

 

Балык бажынаn баштыn jылдыыр.

 

Башканыn базыды башка

Qскqниn qзqгqги башка.

 

Башчы кандый –

Калык  андый.

 

Коомой аnчы аn eркeдер,

Jаман башчы jон чочыдар.

 

Jалку калык jабыста,

Jаман башчы jанында.

 

Jакшы башчыда jаман jок

Jаман башчыда болушка jок.

 

Jакшы башчыныn

Энчизи де jакшы.

 

Бажы кандый,

Учы андый.

 

Бир ороондо эки башчы болгондо,

Бир де jакшы неме ондо jок.

 

Башчы аксаза,

кастыкчылары да аксаар.

 

Башчыныn айтканы jаантайын ла –чын,

Башчы бeдeринзе – ол тапкыр деп чотолот.

 

Эки башчыга бир qргqqдq тапчы.

 

Эки кара- кула бир тереде бадышпас,

Эки кара башчы бир ороондо кqрeшпес.

 

Эки башчынаn ажанбас.

 

Кодырлу эчки кой баштайт.

 

Кодырлу эчки кой баштаза –

Бастыра eeрди кодыртаар.

 

Эки башчы бир ле jол ло качан да барбас.

 

Кам jайзаn, бий.

 

Саnыскан кqзи секте,

кам кqзи казанда.

 

Соокло ченешсеn, кулагыn jок?

Бийле ченешсеn, бажыn jок болор.

 

Киш jалку бий эмтир,

Кийнин кqрзqn, ийт эмтир.

 

Сектe jылда ийт семис,

тымулу jылда кам семис.

 

Казыр бий jерлик айдый,

Калапту  бий jарыган кeндий.

 

Jалкуурбаза ус болор,

Уйалбаза кам болор.

 

Кам каан jаар кqрqр.

 

Каралап jизе, камныn табы

Катулап jаргылаза, jайзаnныn табы.

 

Jалкурбаган ус болор,

уйалбаган кам болор.

 

Уйалбазаn кам болорыn,

Узанзаn ус болорыn.

 

Темичи тqр сeeр,

Jайзаn jаҥ сeeр.

 

Каралап jиген кижи jаргыдаn айрылбас,

кам камдаткандар тeбектеn ырабас.

 

Каанныn jолы канду

Камныn jолы кара.

 

Кускун eни кудайга угулбас,

Кулдыn eни камга угулбас.

 

Торого qлгqнди бай азырабас

Чын qлqрди кам тирилтпес.

 

Аткан ок jуудаn jанбас,

Айбыга барган (jалчы)

Бийдеn jанбас.

 

Бала каанда баш jок,

Казыр бийде jол jок.

 

Каш ла абыс - тqрqгqн.

 

Бий болзо, билгир болор,

Jӧп болзо, иштеҥкей болор.

 

Шeeлтелe болзо – каан,

Ойгор болзо – бий.

 

Кайыш камчы ачу,

Каан jаnы кату.

 

Каатыn jолы канду болор,

Jайзаn jайы jаман болор.

 

Предостережение

Осторожность

Осмотрительность

Озо санан,

Оноn айт.

 

Суу кqрбqгqнчq, qдeк чечпе,

Сурабаганнча, jонго чыкпа.

 

Эки койонды сeрeшсеn

Бирeзин де тудуп албазыn.

 

Эртелеп туруп,

Бачымдап алта.

 

Qлqnнqn озо jалбырак болбос.

 

Qлeштеn коркыба

Qзqргq албадан.

 

От бажын кече, одынды кезе алтаба.

 

Qлqдим деп, qтпqгиn таштаба,

Кqчqдим деп, кqчqn тqкпq.

 

Эмди эдер немени

Эртенче артырба.

 

Озологоны от алар.

 

Qскq  кижиниn кӱчиле qnжeп болбозыn.

 

Qрq кqрeп тeкeрбе, jeзenе тeжеер.

 

Отко сарjу урба.

 

Озологоны от алар,

Кыймыктаганы кыр ажар.

 

 Будактуга куш jуулар,

Быйандуга jок jуулар.

 

Jакшыркабай jeрзеn,

Jакшы jолло барарыn.

 

Кqрбqй, кqкӱбе,

Тутпай, сeeнбе.

 

Qскq кижиниn кeчиле qnжeп болбозыn.

 

Отло ойнобо.

 

Кудайга ижензеn, куру каларыn,

Салымга ижензеn, самтар jeрериn.

 

Кижини jаман кqрбqй jeр,

 

Кижи кандыйын билбезиn.

 

Колго кирбеген немеге бодоп ло сeeнбе.

 

Кызылын талдаба,

Кылыгын сура,

Jаражын талдаба,

Jаnын сура.

 

Jаnы кqрeп jапсыба,

эскини кqрeп, эрикпе!

 

Курсакты тeрген ич, керекти тeрген бeдeр,

 

Jайгыда чанак белете,

Кышкыда абра белете.

 

Тарбаҥдап билбес болзоn,

Тегин eркитпе.

 

Арай – керей алганыnды,

Артык деп бодобой jeр.

 

Атка минзеn - токтобо,

Аш ичсеn - меnдебе.

 

Айдып билер болзоn,

Угарга да сee.

 

Балыктап билбес болзоn

Суу чайбалтпа.

 

Арылык – берилик кижиге иженбе.

 

Айак арба jизеn,

Алты кыр ажарыn.

 

Буурын соотсоn, база бурылбас.

 

ас та болзо, кqпкӧ бодо,

Арык та болзо, семиске бодо.

 

Армакчыдаn ат qлбqс

Айттырган кижи qлбqс.

 

Арай- кирей тапканыnды,

Артык деп айтпай jeр.

 

Тату согоно болбой jат.

 

Адылчаn кижиге адаркаба.

 

Темирде изeге тапта.

 

Аш – курсакты ичип отур,

айдар сqсти айдып отур.

 

Болушка ижензеn де

Бойыn тегин отурба.

 

Jаnыны кqрeп, jажыба,

Эскини кqрeп, эрикпе.

 

Акча тапсаn тоолоп кqр,

Нqкqр тапсаn, ченеп кqр.

 

Jалтанбасты ак албас,

jалтанбаска jыда тыгынбас.

 

Сырканакта сирке башка чыгар.

Согучааn кижи башка jедер.

 

Jиген jаак кугарар

jидирген тqnqзqк кqрqр.

 

Агашты узун кес,

Темирди кыска кес.

 

Сeӱш jокко кeлeк болбо.

 

Агашты чап, аамайды jакар.

 

Jаnыны jазап кий, эскини эптеп кий.

 

Кара сууга тeкeрбе,

Каарып кижи айтпа.

 

Суу кqрбqй јатканча, qдeк чечпе,

Сурабаганча, jолго чыкпа.

 

 Темирди болзо, кыска кес,

 агашты болзо узун кес.

 

Тeжeп калган немени

Таап алып jeр,

Тирe jeрген немени

Кqрeп jeр.

 

Табылбаган балага кабай jазаба.

 

Ийт ле балага болушсаn,

Айалдаш болбозыn.

 

Укканыnды уй  jизин,

Санааnды сарлык jизин.

 

Jeс катап кемjи,

Бир катап кес.

 

Билери бир сqс,

Билбеске муn сqс.

 

Jаnыны кqрeп jапсыба

Эскини кqрeп эрикпе.

 

Кечeни кqрбqй,

Ӧдeгиn суурба.

 

Кем jибей, кеспе,

Кедерлеп керишпе.

 

Кезердеn озо кемjи,

Айдардаn озо санан.

 

Кeчи jокко болуш,

Кeeни jокты jайнаба.

 

Куйун болуп, кубулбазыn,

Куркунду болуп, учпазыn.

 

Койонноn коркызаn, айуга учурарыn.

 

Jeрeмди акчала садып албазыn.

 

Jeрeмде jарабас кылык (jаn)

 

Кыйналганды кыйыктаба,

Jайнаганды jамандаба.

 

Кара сууга тeкeрбе,

Калык-jонды jамандаба.

 

Калас кижини каргаба,

Каргыштыn да каруузы бар.

 

Керкин тудунып керишке чыкпа!

Уругын тудунып урушка чыкпа!

 

Кижиге кeйeнбе,

Кинчек сананба.

 

Ээn jерге торзобо,

Ээниn eзeле бербезин.

 

Озолодоn оро каспа,

Бойыn озолодо бердиҥ.

 

Qткqн дейле, атка тeкeрбе,

Qлгqн дейле, айу бажын алтаба.

 

Qлqдим деп qтпqгиn тeгеспе.

 

Qлгqнди qлтeре qчqйт.

 

Qскq кижиниn териле семис болбозыn.

 

Кара сууга тeкeрбе

Кары кижини айткылаба.

 

Qкпqn кqрeп турала, не qчqйдиn.

 

Кqп деп кqqрqбq

Ас деп ачынба.

 

Атты сокпо, албатыны jамандаба.

 

Согуштыn кийнинде jудуругыn тeeнбе.

 

Qлгqн кижидеn qч албас,

Qлqмтики  qчqбqс.

 

Кqп каркыдар, тереn чqneрер.

 

Jыгылганды кqnкqрq теппе?

 

Мqneн татка jидирбейтен?

 

Соnдоп – Соой бердиn.

 

Ачуныn eстине тус урат.

 

Тeкeрбе,

Тeкeригиn бойыnа кайра jедер.

 

Кижиге оро каспа – бойыҥ тeжериn.

 

Кара сууга тeкeрбе

Кары – тушта айткылаба.

 

Кижиге кeйeнбе,

Килинчек сананба.

 

Кqрбqй туруп, кqкeбе,

Билбей туруп, билиркебе.

 

Кижиниn кинчегине каткырба,

Бойыn тeбекке тeжериn.

 

Тойгон jерде тогус конбо,

Отурган jерде – одус конбо.

 

Аn адарга ачаптыба,

Албатыга кысканба.

 

Тыгынбасты бийлебе,

Тыnдабасты айтпа.

 

Кыр ажыра  jудуругыn кqргeспе.

 

Улуска укааркабай, бойыnды санан.

 

Кускиди чылап, куркулдаба,

кeкeрт чилеп, кeркeребе.

 

Кqп деп кqqрqбq

Ас деп ачынба.

 

Кара суу jаар тeкeрбе

Каргыжыn бойыҥа jедер.

 

Кижини билбей jадып, озо jамандаба.

 

Кижиге оро каспа.

 

Кижини jамандаба,

Бойыnды аjыкта.

 

Ару да колду улустыn - сагыжы кара болот.

 

Ак сагыжы алкышту,

 

 

          Чечен сqс

Кезердеn озо кемjи,

Айдардаn озо санан.

 

Ус кижи тузалу,

Уурчы кижи jеткерлe.     

 

Jеткер jеn алдында,

Jарамас jастык алдында.   

 

Qлeмнеn коркыба,

Qзqргq албадан.               

 

Jаманга килебе,

Jакшыны jамандаба.          

 

Агашты узун кес,

Темирди кыска кес.                

 

Устыn учугы узун,

Уурчыныn армакчызы бек.  

 

Меениn ордына мекейиҥ бeдeптир,

Санааныn ордына салам бeдeптир.                  

 

 

Курды бек курчан,

Куучынды тыnдап ук.           

 

Булут чылап булгалба,

Бука чылап огырба.                 

 

 

Калыкты jамандазаn – калактаарыn,

Jонды jамандазаnjайнаарыn.          

 

Билбеске билееркебе,

Билериnди jартап бер.                 

 

 

Jокту кижи jалынчак,

Jайзаn кижи jамыркак.                    

 

Jамылу мен деп jайканба,

Jокту деп jамандаба.                            

 

 

Токым алдыныn ат qзqр,

Тон алдынаn эр qзqр.                           

 

 

Jонло урушпа,

Jонныn мойны jоон.                                 

 

 

Эзирикте эрмектенбе,

Калаnыда калыраба.                                  

 

 

Аскан аштаn амзап ич,

Алкыщ сqсти тыnдап ук.  

 

Jолго jодозы батпас,

Jонго бажы батпас.                  

 

 

Учкашканы  –jорго,

Eлешкени – тату.                       

 

 

Мал азыраза – оозы eстe,

Бала азыраза – jeрeмге тузалу.

Кижиге кeйeнбе,

Кинчек сананба.                 

 

Ады qлзq – сqqги артар,

Адазы qлзq – сqзи вартар.           

 

 

Эттиn jуузы тату,

Энениn бууры jымжак.                     

 

 

Уй тенек уулын мактаар,

Кал тенек катын мактаар.                

 

 

Куйун болуп кубулбазыn,

Куркунду болуп  учпазы

 

 

Аnчы кижи байыыр,

Аракызак кижи jоксыраар.            

 

 

Кqкси тереn – керсe,

Кqnдqй тенек калjу.                

 

 

Аскан казан сeрлe,

Айыл ээзи тоомjылу.                  

 

 

Эки ӧдӱктиn тары –

Эртен-эnир шыра,

Эки эмеендe болзо –

Эр jажына шыра.           

 

 

Jаражы jараш,                                                                                           Jаnы кандый болбогой.

Кызылы кызыл,                                                                                   Кылыгы кандый болбогой.     

 

 

Кызылын талдаба, кылыгын сура.

Jаражын талдаба, jаnын сура.        

 

 

Кeчи jокко болуш,

Кeeни jокты jайнаба.                       

  

 

 

Jалбак агаш   – отко jут,

Jаман кадыт – jуртка jут.                  

 

 

 

Уккалакта – укааркаба,

Айткалакта – алгырба.               

  

 

Алып мен деп бqкqqркqбq,

Албатыга мактанба.                 

 

  

Кqк темирди суулаба,

Кqк тенекле урушпа.                   

 

Сууныn тереn-тайызын билбей,

Qдeгиn суурба.                    

    

Кызыл тил, кыл qч.                    

 

Аn адарга ачаптыба,

Албатыга кысканба.                         

 

 

Кqгeстӱни eретпе,

Кqк тенекке мактанба.              

 

 

Jошкынга jошкын кожулар,

Баскынга баскын учураар.    

 

 

Jараш чакы сeрлe,

Jакшы эр кeндeлe.                  J

 

 

Аш ээзин таныбас,

Баш меезин таныбас.   

 

 

Jакшы кижиниn одузында одын артар,

Jвалку кижиниn одузында богы артар.        

 

Jалку кижиниn ийт согор  агажы jок,

Ийнине кийер кийими jок.                                

 

Шылырт эткен суу

Талайга кожулар,

Шымырт эткен куучын

Кулакка угулар.                                    

 

 

Кqзи чокту  – омок,

Кqкси ойлу – чечен.                        

 

Чечениnле чач кеспезиn,

Чекчилиnле туу ашпазыn.     

 

 

Ийт jибес ажына умзанар.        

 

 

Ийтке тепши салзаn – ырканар,

Jаман кижиге аш урзаnjалчыыр.   

 

Jаман кижиге бергенче,

Jакшыныn jолына сал.