П. Самык

Балдар санааларын айдышкан

Балдар месте койлогон,

Балдар месте ойногон

Jажыныжып ойногон.

Кожоҥдожып ойногон.

 

Айылдар тудуп, чай аскан,

Айылчылар кÿндÿлеген,

Бала-барка азыраган,

Койлор, уйлар кÿдÿген.

 

Кенерте ойноп турала,

Агуна Сыргадаҥ сураган:

– Jаандазаҥ кем болорыҥ?

Каруузын балдар тыҥдаган.

 

– Jаандазам, врач болорым –

Каруузын Сырга jарт айткан. –

Тÿни-тÿжи иштеерим,

Оору улусты эмдеерим.

 

Jаш балдарды эмдеп аларым,

Jаан улусты эмдеп аларым.

Бастыра Jердиҥ ÿстинде

Оору болбозын деп тартыжарым.

 

– А мен jааназам,

Инженер болорым.

Ончо улуска

Туралар тударым.

 

Алтайдыҥ мраморынаҥ

Öргööлöр тударым.

Алтайдыҥ jурттарында

Парктар jазаарым.

 

Школдор тударым,

Больницалар ла детсадтар.

Мениҥ jараш тураларым

Кÿнге кöзнöктöриле каткырар.

 

Кандый jараш улус

Анда jуртагылаар!

Ончо улус нак jадар,

Кожо иштеер, амыраар.

 

Мениҥ салган jолдорымла

Саҥ башка машиналар маҥтаар.

Озо маҥтап отурала,

Оноҥ ары учкулаар.

 

Мен инженер болорым.

Бастыра ороонло jорыктаарым.

Туралар, öргööлöр, jолдор тударым.

Ончо jерди jарандырарым –

 

Jалакай Агуна чынынча

Балдарга санаазын айтты.

Ончолоры мыны кайкап,

Jараш кöрÿлер кöрÿп калды.

 

– А мен jурукчы болорым – деп,

Унчукпас уулчак Арчын айтты.

– Алтайдыҥ jаражын jураарым

                                                  – деп,

Амадузыла балдарды кайкатты.

 

– А мен каптиан болорым,

Тÿндÿк теҥнисле jÿзерим,

Тош-ооткыш керепте jÿрерим,

Каравандар баштаарым, –

 

Кичинек Эрден кенете

Балдардыҥ кийнинеҥ

Бойыныҥ санаазын айтты,

Балдар оны база jаратты.

 

– Jе, мен, балдар,

Летчик болорым.

Оноҥ космонавтка

Ÿренерге барарым.

 

Ак айас, балдар, –

Мениҥ саналтам,

Jер эбире учары –

Мениҥ ал-санаам, –

Эҥ омок уул Алтайчы

Кööрöйлö. Айда салды.

Jе балдар бир де

Ого каткырышпады.

 

Олор санаазында

Алтайчыла кожо

Ак айаста jылдыстарга

Учуп бараткандый болды.

 

– А мен археолог болорым,

Алтайдыҥ кургандарын казарым.

Мында кандый албатылар jуртаган –

Ончозын историяга бичиирим –

 

Айсур араай унчукты,

Ал-санаазын айдынды.

Балдар керсÿ уулчактыҥ

Куучынын соныркап тыҥдадады.

 

– А мен, балдар, озо ло баштап

Электрочалгы эдер эдим.

Ончо карган улустын öлöҥин

Улустаҥ озо чаап берер эдим.

Слер, ончогор, фантазерлор –

Теҥериге бардыгар.

Маҥтаттыгар, учтыгар,

Чÿмдедигер, бÿдÿрдигер.

 

А мен тöрöл

Jуртымда jÿреле,

Мындагы иштерди

Тÿгезе эдерим.

 

Слер jанып келзеер,

Таныбазаар.

– Бу не болгон? – дезеер.

– Амат иштенген – дежер.

 

Ардак ÿндÿ Амат унчугат,

Ончо балдарды каткыртат.

Балдар бир эмеш

Кемзингилей берет,

Ойто jерге тÿшкендий,

Кÿлÿмзиренгилейт.

 

Кажы ла бала

Кем болорго сананганын айтты.

Олор келер jÿрÿми керегинде

Нак куучындашты, сананды.

 

Айана эҥ учында

Балдарга айтты,

Оныҥ сöстöрин

Ончолоры jаратты:

 

– Кайран балдар,

Кожо öскöн балдар,

Бистиҥ ончобыстыҥ

Санааларыс бÿтсин.

Кайран орооныбыс

Качан да jаранзын.

Бис ончобыс

Ырысту бололы,

Ончо тузалу

Иштерди иштейли.

Jе Карасуу jуртыбысты

Бис качан да ундыбайлы.

 

Озо ло баштап бис

Jоныска jаналы,

Оныҥ сöзин угалы,

Оныҥ jöбин бÿдÿрели.

 

Эне Jер-Карасуу jуртыбыс.

Бис качан да – сениҥ балдарыс.

Сен качан да бистиҥ кабайыс,

Кайран jуртыбыс, эне jерибис.

Ончо балдар турала,

Колдорынаҥ тудушты:

Кожоҥдожып, ойногылап,

Jурты jаар jангылады.

 

Jаскы jажыл меестерде

Jараш кожоҥ угулган.

Jарык ла jаан иженчи

Jаш балдарды баштаган.

 

Jалку киске ле омок чычкан

Печкениҥ ÿстинде

Бели кертейген

Jалку киске

Jалбагынаҥ jадат.

 

Потпойло тÿбинде

Мыкынын тайанган

Боро чычканак

Омок кожоҥдойт.

 

«Сагалы узун

Сары киске,

Куйругы узун

Куу киске.

 

Бÿдÿжин сениҥ

Jаман киске,

Буттарыҥ сениҥ

Кату киске.

 

Узун сагалыҥ

Ÿзерим киске,

Узун куйругыҥ

Кезерим киске.

 

Сенеҥ бир де

Коркыбазым, киске.

Сеге бир де

Туттурбазым, киске».

 

Киске туруп,

Керилип алды.

Капшаайлабай

Караҥуйга кирди.

 

Омок чычканак

Jоголып калды.

Андый кожоҥдор

Угулбас болды.

 

ПАСЛЕЙ САМЫК

ОРЧЫЛАҤ ТÖЗИ - ОТ-ЭНЕ

Индияныҥ от-jалбышту кызы

— Индира Гандиниҥ кереес

адына учурлап турум

ОТ-ЭНЕГЕ БАЖЫРЫШ

(Отко бажыраачыныҥ тууjызы)

Озогыда алтай улус

От-Энени алкайтан.

Очокто отко аш ÿрÿстеп,

Алкыш-быйан сурайтан.

Оттыҥ тыны эҥ бийик,

От кижини кижи эткен.

От — ончоныҥ öзöги,

Отту болуп кижи бÿткен.

Очокто от öчпöгöнчö,

Айылда эне отурганча,

Ол уйа öрö öзöр,

Ончо уурды алып чыгар —

Албатым мынайда бодогон,

Ак-санаалу jаҥдаган.

Озо ло баштап От, Очок,

Очок jанында Эне-кижи —

Орчылаҥныҥ тöзи бу,

Ар-бÿткенншг jаҥы бу.

* * *

От-Эне ончоныҥ тынында,

От — Кÿнде ле Jылдыста,

От — агару керекте,

От — эҥ улу кереесте,

От — Кöдÿрÿ jалбыжы,

От — Сÿÿштиҥ илбÿзи,

От — jÿректиҥ тÿбинде,

От — ончоныҥ ичинде.

*

Отту улус — баатырлар,

Отту улус — ойгорлор,

Отту улус — jаҥарчы,

Албатызын коручы,

дÿрим, эрлÿ кижини

Алтай улус jебреннеҥ

От-кижи деп адаган,

Омок кÿÿнин мактаган.

*

Очоктогы от — айылдыҥ тзи,

Оны эбире биле öзöр.

Очок jанында Эне-кижи,

Эне — айылдыҥ ээзи.

От ло Эне-Кижи —

Бу эҥ бийик сöстöр!

Бу орчылаҥныҥ —

зöк сызы, тöзи!

Бÿткÿл jÿрÿмниҥ

Тыны ла энези,

Баладаҥ jылдыска jетире,

Айлаткыштыҥ судазы,

Ар-бÿткенниҥ сÿне-сызы,

Ончо бÿдÿни jайаган ийде,

Ончо эне болгон неме

Ол — От!

Ол — Агару Улу эне!

Алкап турум бÿгÿн

Ар-бÿткен алдына,

Ак-jарыктыҥ,

Алтайымныҥ,

Кижиликтиҥ алдына Ойгор ло ару

От-Энени!

Мÿргÿп турум

Бÿткен ончо Бÿдÿлмениҥ

Ар-бÿткен энезине —

От-Энеге!

«Отус башту От-Эне,

Кырык башту Кыр-Эне»,

Космос — Эне, Ар-бÿткен — Эне,

Ончоны бÿдÿрген, jайаган

Орчылаҥныҥ очок-тöзииде

От-Эне.

Ада-Кÿнисти

Ургÿлjиктер тÿбине мызылдаткан,

Айастагы отторды jалбыраткан,

Jÿрегисти jалбыраткан,

Каныбысты jалбыраткан,

Тыныбысты jалбыраткан,

От-Эне, От-Эне, От-Эне!

От-Сÿÿш, От-Ырыс,

От-Ачыныш, От-Тартыжу,

От-Кучакташ, От-Биригиш,

От-Окшош, Оттый балдар,

От-Иштеш, От-Сÿÿнчи,

От-Jыргал, От-Ойындар...

От-Кожоҥдор, От-Кööркийлер

Биске jайаган, сыйлаган,

Ончоныҥ ичине тынын салган,

Ончо тилдерле улус алкаган,

От-Эне, От-Эне, От-Эне,

От, Атеш, Агни, Огонь!

*

Бу Ак-jарыктыҥ кату öйинде

Кал-ÿйениҥ бийлери,

Акчакаптыҥ каандары

Сеншг балаҥ — Кижиликтиҥ ÿстине

Коскорумду атом бомбаныҥ

Коронду кара-от булудын

Кöдÿрип аларда,

Качан да балдарына изÿ сÿÿштÿ,

Ак-алтын сÿрлÿ,

Агару От-Эне,

Балдарыҥды бÿгÿн чеберле!

*

Алдыгарга чöгöдöйдис,

Бис —

Ончо бар ак санаалу кижилик,

Бис —

Ончо бар jердеги тынар тынду неме,

Кейде, сууда, jерде jуртаган ончо jайамал —

Агаш-таш, ар-бÿткен.

Бис jÿрер учурлу,

Бистиҥ кöстöристе,

Jÿректеристе

Сен, От-Эне, берген

Агару От

Уйедеҥ ÿйеге,

Баладаҥ балага

Jалбыраар,

Кÿнге, jÿрÿмге

Сÿÿнер, сÿÿнер, сÿÿнер

Учурлу!

От-Эне, ару jÿректерде

Ончо отторды бириктирели,

Очогыбыс эбиреде jайалган

Ак-jарыкты

Jелбистиҥ jеткеринеҥ

Корып алалы!

ИНДИРА ГАНДИНИҤ КЕРЕЕЗИНЕ

Индияда эмди jас.

Эртен тура.

Сергек ле ару.

Уулчактар, кысчактар

Школго баргылаган.

Бу öйдö jÿрек jок улус

Индияныҥ агару энезин

Индира Гандини аткан.

Ол кöп тоолу

Шыркалардаҥ улам

Эмденгиште божогон...

Эҥирде кенерте радио

Бу коркышту коронды

Jÿректериске

Тöгÿп ийди.

Кижиликти —

Ак-санаалу улусты,

Jииттерди, кыстарды, балдарды,

Амыр-энчÿни корыган бистерди

Кара-корон ачуга

Кöмÿп ийди.

Кеен кöгÿстÿ

Индира Ганди

Jаштаҥ ала

Улу адазыла кожо

Jаҥы jÿрÿм учун

Тартышта.

Ак башту эне кижи

Ойгор Индира Ганди

Амыр корыган Индияньиг

Бажында —

Канча jылга, jылдарга.

Амыр-энчÿниҥ рядтарыиьиг

Алдында

Бисле кожо баскан,

Баштаган, тартышкан.

Ак керек учун тартышкандар,

Башчылараар ок апарган.

Махатма Гандини öштÿлер аткан...

Сальвадор Альендени öштÿлер аткан...

Эмди Индира Ганди

Jуучылдыҥ салымыла jыгылган.

Улу орооным, Алтайьш,

Бÿгÿн траур тартын.

Индия, кижилик, Гималайдыҥ

Кунугын бойыҥа алын.

Оичо керсÿ кижилик

Jардыҥа. Индияны чебер сал.

Ак-санаалу, от-jалбышту кызьиг.

От-jалын

jанына апар.

Кижиликтиҥ керсÿ кызы,

 От-калапту. Эне-башчызы,

Индияныҥ ойгор энези,

Гималайдыҥ кудайлык балазы,

Индира, jÿрегисте

Сен jажына артарыҥ.

Ак адыҥ

Мöҥкÿлик агарулык болуп,

Улусты амыр-энчÿге баштаарыҥ

КИЖИЛИКТИҤ АРГАДААЧЫЗЫ

Эй, улус,

Бис канай билбейдис,

Эмдиги кызыкту öйдö

Бис тегин кижи эмес

От-Кижи

Болор учурлу деп!

От-jÿректÿ улус

Орооныска, партияга

Кижиликке керек деп!

Устибисте —

Атом бомболорлу самолеттор.

Jердшг алдында

Городторго ууланган

Казыр кылайган ракеттер...

Jердиҥ ÿстинде —

Балдар, балдар, балдар,

Каткырышкан, jÿгÿришкен.

Бис, бис, улус —

Jÿрÿм jÿрген, иженген.

Бир ле бомба jарылзын,

Бÿткÿл телекейдеҥ —

Хиросима калар.

Мындый каларга

Jарабас!

Jелбистиҥ колын —

Кезе тудаар!

Кандый эм керек —

Бистерге бирлик,

От-jалбышту

Бийик кöдÿрÿ.

Обывательдеҥ Jерге

Не туза!

Ого Кардын ла Карманын

Толтырар керек!

Телекейдиҥ коручызы

Ачап ла

Ажанаачы эмес!

Телекейге

От-jÿректÿ

Коручы керек!

Кижиликке аргадаачы —

Ол миллиардтар тоолу

Бирлик кижи!

АМЫР, АМЫР, АМЫР!

Ак-jарыктыҥ jалаҥдарыла

Араай бу jаста барадырым.

Кос jетпес jажыл телкемдерге

Кööрöп, сÿÿнип, мен бÿгÿн барадырым.

Анда ыраакта кöк ынаарга

Кöгöлтирим сындар кöмÿлии калган.

Олордыҥ ортозында кöгöрип jаткан суу

Кандый кеен jайылган, кандый суркураган!

Аркаларда уйа тартып, куштар кожоҥдогон,

Ару эзин чечектердшг баштарын сыймаган,

Аштар кылга суурып, тымык толкуланган.

Ак-jарык кÿн алдына мызылдап jажарган.

Ак-jалаҥла барадым, ыраак аjарадым.

 Кöксимдеги ырызым бадырып албайдым,

Кöстöримде jаштарым тудуп албайдым,

Шымырайдым, шымырайдым, бир сöс шымырайдым,

Jÿрегимниҥ тÿбинде унчукпай айдынадым.

—Амыр jÿригер, чечектерим — дейдим.

—Амыр турыгар, агаштарым — дейдим.

—Амыр агыгар, сууларым — дейдим.

—Амыр учыгар, куштарым — дейдим.

—Амыр слерге, öлöҥдöги курт-коҥыс,

Ак айас тÿбиле jылган булуттар,

—Амыр слерге, туулардагы jурттар,

Ыраактагы городтор, поездтер, вокзалдар.

—Амыр слерге, теҥистеги керептер,

—Амыр слерге, теҥериде учкуштар,

—Амыр слерге, кижиликтиҥ балдары.

Ойногон, каткырган, эмчек эмген балдар,

—Амыр слерге, кижиликтшг улузы,

Иштеген, тартышкан, jÿрÿм jÿрген улус.

—Амыр слерге ончогорго — Ар-бÿткенге, телекейге амыр,

Сууларга, тууларга, тындуларга амыр,

—Амыр — Jÿрÿмге,

Jÿрекке — амыр,

Амыр — сÿÿшке,

Каткыга — амыр.

Амыр — кыстардыҥ саналтазына,

Уулдардыҥ — jÿткÿÿлине,

Амыр — jааштарга,

Вулуттарга — амыр!

Ак-jарыкта ончо jайалгага

Амыр, амыр, амыр!

Эртен тура амыр,

Эҥирде амыр,

Тÿште амыр,

Тÿнде амыр,

Кышкыда амыр,

Кÿскиде амыр,

Jаскыда амыр,

Jайгыда амыр,

Качан да, качан да, качан да

Амыр, амыр, амыр!

Шымыранадым, шымыранадым, шымыранадым,

Jÿрегимниҥ тÿбинде бир сöс айдадым.

УЛУ ТЕГИН КИЖИ КЕРЕГИНДЕ

Тегин кижи бар ба

Бу ак-jарыктыҥ ÿстинде, а?

Мен бодозом, ол —

Тегин кижи —

Бу ак-jарыктыҥ ÿстинде jок!

Кажы ла кижи бойына —

Эҥ баалу,

Эҥ улу,

Эҥ керектÿ,

Эҥ кереестÿ.

Кажы ла кижиниҥ jÿрÿми —

Телекейлик трагедия,

Телекейлик комедия,

Телекейлик драма —

Телекейлик история,

Теҥери ле Jер,

Jылдыстар ла Космос.

Ол бойыныҥ jÿрÿмине —

Jайаачы ла бÿдÿреечи.

Шÿÿлтечи ле ÿлгерчи,

Иштеечи ле jалкураачы.

Jÿрегиниҥ тÿбинде,

Тыныныҥ öзöгинде,

Тÿби jок теҥисте,

Учы jок орчылаҥда

Оныҥ ырызы, ыйы, шыразы,

ÿлÿÿзи ле оорузы

Калабы ла калагы.

Ол бойыныҥ тыныла

Эҥ улу ла бай.

Jе ол тегин кижи —

Ол мыны айтпас.

JИИТТЕРГЕ КЕРЕЕС СÖЗИМ

Тöрöл керсÿ jериске,

Гöп санаалу jоныска,

Ады-чегин кöдÿретен,

А.кту адын чыгаратан

Канча кире кöп

Улуе бÿгÿн керек!

Jÿрегим оорып jÿрер —

Jаантайын мыны сананзам.

Öзöк-буурым сыстаар —

Таланттарды сакызам.

Jайалталу улус

Бисте ас эмес.

Jе кезикте та не де

Салымы келишпес.

Jÿткип барадала,

Jолында тура калар.

Эмезе меч бар тÿшкен —

Балкашта jадар.

Jажырарга jарабас —

Jаман кылыктарыс бар.

Jарашгхазые, кедерис,

Jарбынчаагыс jаба базар.

Аракы — эрликтиҥ ажын

Ууртап билбезис,

Ачынза ла, кööрöзö лö —

Jуда берерис.

Бой-бойыс ортодо

Божобос öштöштöрис,

Jамандажып алала,

 Садыжу, коптошторыс.

Бар не, бар не, бар не —

Озогынынг jемтиги!

Бисти тöмöн тарткан

Эдÿниҥ jÿктÿги!

А не керсÿ бис jÿрбезис,

Амадубыс бÿдÿрип!

Келер кеенди экелип,

Керсÿ, jараш не болбозыс!

Келерлик тÿҥей ле келер!

Кеелÿ культуралу

Кеберкек улус

Бистеҥ, балдарыстаҥ

Бÿгÿн-эртен бÿдер!

Jап-jараш кылыкту

Jаан, бийик jÿректÿ

Улус бис бололы,

Угыбыс кöдÿрели!

Кайтканыс бис —

Кереестий Алтайысты

Кееркемел этпеске!

Ак салымду jонысты

Ат-нерелÿ этпеске!

Ада-öбöкöлöрис

 Алып-Манаш баатырды

Чöрчöккö не чÿмдеген?

Кайкамчык коручыларын

Ундыбай не jÿрген?

Олорды биске энчилеген —

Ондый улус öссин деп,

Ойгор, омок, эрлÿ

Jииттер качан да бÿтсин деп!

Ак-jарыкка, Алтайыска

Геройлор бÿгÿн керек!

Келерлик ле партия

Кезерлерди некейт!

Алтайымныҥ jииттери

Баатырлар болор учурлу!

Ак-jарыктыҥ ÿстине

Ады чыгар учурлу!  

46 JАШ

46 jажым бараат...

Jÿрÿмди итогтоор öй jеткен.

öй барып ла jат, агып ла jат.

Кадынныҥ агынындый jылбырайт ла jылбырайт

Та кандый да кайкамчылу музыканыҥ jерин дööн.

А бис ичкери ле — келерликтиҥ тÿби дööн.

Устибисте теҥери кыскылтым коскорылып,

Jалкындар казыр jалтыражат, чагылыжат.

Билерим: бийикте капитандар.

Олордо компас, олордо jолды

Jылдыстарла чоттоор jазал.

Олор — келерликтиҥ ээлери.

Олордо бÿгÿн кажы ла кижи — матрос.

Бÿгÿндик — jööжöчилер ле jыргаачылар

Öйи эмес!

Бÿгÿндик —

Арслан кептÿ jуучылдар öйи!

Jотконло jеҥижерге

Эрлÿлер керек!

Мен — кожоjг кожоҥдоочы матрос,

Jотконду теҥистеги керепте, бу öйдö.

Мен бу коркышту öйимнеҥ коркыбайдым,

Там атыйланадым, калаптанадым,

Тижим тиштенип, jоткон öткÿре кожоҥдойдым...

...Мен туулык jебрен тилимле

Бир канча кожоҥдор

Улуска айдарга санангам.

Jылдыстыҥ кöрнöö-одынаҥ олор сулалган,

Келерликтиҥ суркуру металлынаҥ олор кайылтылган

Jÿрегимниҥ jалбыш-кöрÿгиле мен олорды кызыткам

Мен тындарды бу кату öйдö

Канаттандырарга амадагам.

Айса-болзо аргамнаҥ ажыра

Бойыма иш алынгам...

Jÿрÿм jÿрерге бодогом,

Сÿреен кöп керсÿлик улуска

Экелерге бодогом...

Кожоҥчы — ол ÿрен чачаачы,

скöлöр оныҥ тÿжÿмин jуунадар.

Мениҥ jööжöм — бу телекей.

Мениҥ кожоҥдорым —

Улуска экелген ижим.

Эки бала jанымда jÿрлери.

14 jашту кара кöстÿ Эркин ле

Алтынчач-Илона, jаш бала кызым.

Олор учун ак-jарыкка, ар-бÿткенге, Алтайыма

Алкыш-быйаным качанныҥ качанга!

Олорго айдар сÿÿжим — мениҥ алаканымда, кöстöримниҥ тÿбинде, кожоҥдорымда.

Эмди мен jÿрÿмде, улус ортодо,

Иште, тушташта, турушта.

Jастыраларым — ончозы мынаҥ,

Jакшыларым — ончозы мынаҥ.

Кожоҥчыныҥ jери —

Jебреннеҥ бери —

Улустыҥ öзöгинде.

JЫЛДЫСТАР ОРТОДО JЫJ1БЫРАГАМ

Тÿн — меншг телекейим,

Тÿнде — мен каан. Айладуныҥ кааны.

Тÿнде уйку jок менде.

Санаам учкур ла сергек. Мен jаҥыскан.

Эбиреде бÿткÿл ак-jарыктыҥ

Иженчизи, шыразы,

Ачузы, ырызы,

Эрчими, кыйыны,

Буудагы, jÿткÿÿли —

Мениҥ кöксимде,

 зöгимде, jÿрегимде!

— Кайран jерим,

Уур jÿктÿ Планетам,

Амыр ла jурта — деп,

Ичимде алкайдым. —

Кайран кижилик,

Бараксан улузым,

Эзен ле jÿреер! — деп,

Изÿ шымыранадым.

Jоткондордыҥ коронду

Онтузын оҥдойдым...

Орчылаҥныҥ кулагымда

Кызу шимиртин...

Тÿнде мен кызу айладуумла

Орчылаҥныҥ öзöгиле учадым, кайыйдым.

Кÿн, jылдыстар, планеталар ортодо jылбырайдым...

...Айса Алтайымда  тöрöл Каспамда,

Эне-адамныҥ айлы-jуртында,

Карган энемниҥ jанында...

Jаш тушта ойногон jалаҥдарда, тууларда,

Эмезе Кадын-Бажы Уч-Сÿмер ортозында

Мöҥкÿ тоштор öзöгинде

Метеорлор jалбыражын аjыктайдым,

Кöксим кеҥип, кöстöрим курчып,

Космостыҥ от-jалбышту кööрöмин алынып,

Мöҥкÿликтиҥ музыказын тыҥдайдым,

...Тÿнде мен арjанынаҥ тынымла байыйдым.

Орчылаҥла, jылдыстарла,

Кижиликле, jерле —

Ончолыкла мен

Арjанынаҥ тудуш ла бирлик.

Килеҥкейим, кижизегим,

Jалтанбазым, кööрöмим,

Эр эрчимим ле ийдем

Там ла там кожулат…

Ичимде, санаамда да улуска болушканым

Мени тиргизет, jалбырадат.

Jÿрегим, тыным

ÿзе зк-буурым

Там ла там jалбыштанат…

Тÿнде мен бÿткÿл Jер-планетаны

Jÿрегимнин згине салып алгамдый.

Изÿ сстримле, ару jаштарымла

Оны эмдегемдий, арутагамдый.

Онын ончо шыркаларын

Тыныма jаба туткамдый,

Онын оору-сыстарын

Эди-каныма алынгамдый,

Jÿрегимнин öрт-jалыныла

öртöп йигемдий.

Тÿнде мен jалтанбас кезкр ле jуучыл,

Ончо кижиликти аргадаган коручыл!

Тÿнде мен ончо караны

Бир jерде тöстÿ деп билерим.

Тунде мен ончо Ак Керек

Тартыштагы Черÿ деп эзеерим.

Тÿн — айладуумныҥ телекейи,

Анда мен — каан.

Анда мен — кыйналгам, jазылгам, jалбырагам, канаттангам...

Орчылаҥ, Jер, jылдыстар öзöгинде jалбырагам..

АЗЕРБАЙДЖАН.

АТЕШГЯХ1 — ОТ-ÖРГÖÖЗИ

Мен Бакуда.

Озо ло баштап

Фикрет Годжа ла Сейран Сахавет бичиичилер,

Сураганым аайынча,

Мени jебрен «От-Öргööзине» баштады.

Баш ла бол,

Тöрт коллонналу,

Jабынтылу киргиштиҥ

Устинде тöрт от,

öзöгинде кÿйет от.

öдÿгим суурдым.

Текпиштерди öрö чыктым,

Колонналар öзöгине кирдим.

Бажым эҥидим.

Тизеленип отурдым,

Ичимде шымырандым:

«Отус башту От-Эне,

Кырык башту Кыр-Эне...»

Баш ла бол,

Jебрен öйдö

Отко бажырар кудай jаҥ

Мында табылган ине.

Оноҥ Орто Азия ажыра —

Мусульман jаҥ болголок тужы

Алтайыска келген ине.

Мында jебреннеҥ бери

Jердиҥ алдынаҥ

Нефть чыгып,

Оттор jалбыраган.

Jарлыкчы Зардушт —

От-jалбыш перс —

Ак-jарыкка мынайда jарлаган:

— Орчылаҥ ол Оттоҥ бÿткен.

Ак-санаа, ак-керек —

Алтын öҥдÿ от.

Кара санаа, кара керек —

Ол jелбис, шайтан, эрлик.

Оныҥ бÿдÿми — кара тот.

Эрлик, ÿзÿт, Ариманды

Ак-Курбустан ак одыла

Jуулап,

Улусты карадаҥ айрыган.

Баш ла бол,

Оныҥ кийнинде

 Искендер Зулкарнайн 

От-кудайчылардыҥ

Öргööлöрин, тагылдарын оодып,

Азербайджан öткÿре

Орто Азияга ууланган.

Оноҥ Магомет jаҥын

Телекейле jайылткан,

Öнчолыкты Коранла,

Кылышла, ойгорыла

Онjылдыктарга бактырткан —

Бедуиндер,  jуучылдар,

Биликчилер, арабтар.

Отко бажыраачылардыҥ

Арткан-калганы —

Парстар Индия jаар качкан.

Ойто катал олордыҥ коjойымдары

18-чи чакта бу öргööни туткан.

Эмди отко бажыраачылар

Ак-jарыкта

Индия, Пакистанда — парстар,

 Алтайда — бис, алтайлыктар.

Jараш кудай jаҥ —

Отко, кÿнге, космоско багынары!

Менинг мÿргÿÿлим, поэзиям сен —

База Кижидеги Отко — Jÿрек-тынга багынары!

Jебрен öйдö

Öбöкöлöрим — кöк тÿрктер

Айса-болзо, кем билер,

Азербайджанныҥ отторына бажырарга

Кавказка амадаган.

Олор мындагы

Эл-jонло колынып,

От-jалбыш кылыкту

Азербайджандар болуп калган.

Анаҥ башка

Бу коҥжук тумчукту бу улустыҥ

Тили алтай тилге не jÿзÿндеш?

Анаҥ башка

Олор меге мындый карузыжып,

Не саҥ башка

Jымжак айдар:

—      Гардаш, алтайлы гардаш?

Мен бÿгÿн мында

Айылчы ла поэт,

Алтайдыҥ уулы ла

 Совет ороон кижизи.

Мен бÿгÿн Отторго

Мÿргÿÿрим мында,

Алкаарым:

—      Совет гардашлык jашасын!

Jажазын кеендик Оттор Jурты!

Jажазын от-jÿректÿ

Азербайджан калык.

Jажазын Баку — Улу комиссарлар городы,

Jажазын, jажазын,

Jажазын ак-jарык!

Эки поэт мени кöрÿп,

Кÿлÿмзиренет.

Экскурсовод Аминага

Мен jаар кöргÿзет:

— Бу алтай поэт

От-jаҥду ине.

Слер оны музейге

Артырып койоор.

Öскö ороондордоҥ

Айылчылар келзе:

«Калганчы от-мÿргÿÿлчи

Мÿргÿп jат» — деереер.

НАЗЫМ ХИКМЕТТИҤ САЛЫМЫ

Улу турк поэт

Назым Хикметтиҥ чырайыныҥ сомында

Jаскы талайдыгг ÿстиле

Кÿнге чагылыжып учкан

Чайкалардыҥ канаттары

Чийиктелип калгандый болгон.

Назым Хикметтиҥ чырайында

Jаскыда эҥ башкы сÿÿнчилÿ кÿкÿрттердиҥ

Jаш jалкындарыныҥ

Jалтырттары jалтырашкандый болгон.

Назым Хикметти

Jÿреги тÿрмелÿ улус тÿрмелеген,

Колдоры кижендÿ улус кижендеген,

Кöстöринде таҥышкакту улус караҥуйга суккан.

Jайымы jок улус jайымын айрыган.

Назым Хикмет отурган тÿрмеде

Турцияныҥ эҥ бийик туузы болгон.

Бу мöҥкÿ тошту тууныҥ ак баштарына

Озо ло баштап кÿнниҥ чогы тийетен.

Анда мÿркÿттер уйалаган,

Jайым туулык улус jуртаган.

Анда аржан-кутук суулар аккан,

Анда эткир ÿндÿ куштар кожоҥдогон.

Анда баатыр улус,

Кайчы-кожоҥчы улус,

Кеен-jаражай келин-кыстар,

Суулардыҥ, ажулардыҥ ээлери

Jебреннеҥ бери jуртаган.

Назым Хикметтиҥ отурган тÿрмезинеҥ

Турцияныҥ эҥ jаан суузы аккан.

Бу сууда кандый балык jок эмеш.

Бу сууны эбире эҥ jараш, эҥ байлык jалаҥдар, öзöктöр болгон.

Мында кандый öзÿм öспöгöн,

Кандый тÿжÿм бÿтпеген.

Мында кандый кеен, чыйрак, шулмус

Улус jуртабаган.

Кандый кыстар кожоҥдобогон,

Кандый jииттер ойнобогон.

Тÿрмениҥ ичинеҥ шаараш темирлÿ кöзнöк öткÿре

Тÿни-тÿжи

Сÿÿнчилÿ ле ойгор jаркын урулып турган.

Бу jаркын jер-телекейдиҥ

 Бастыра талаларына таркап,

Улусты jылыдып,

Jÿректерин сÿÿндирип,

Магнидиле бойына тартып турган.

Тÿрме турала, таштары кайылала,

Jемириле берерде,

Назым Хикмет

 Jебрен алып-баатырдый

Теҥистерди, тууларды

Ажыра алтап,

öскö ороондорго, албатыларга, континенттерге,

Оноҥ ары öскö jылдыстарга, планеталарга, орчылаҥдарга

Та кандый да бойыныҥ

Аҥылу керегин ле чындыгын айдарга,

Аҥылу куулгазын кожоҥын чÿмдеерге,

 Кÿнниҥ чогы ошкош

Алтын чачтары jалбырап,

Баатырдыҥ базыдыла алтап,

Кÿнге удура кÿлÿмзиренип,

Барып ла jат, барып ла jат.

Кезикте улус оны

Jебрен баатыр Фархад чылап,

Туу оодып,

Суу божодып jаткан деп кöрöт.

Кезикте оны

Бастыра бойы

Сÿÿштиҥ jалбыжы болуп,

Керем  чилеп кÿйÿп туру деп кöрöт.

Кезикте ол jерди сÿÿген булут чылап,

Jердиҥ ÿстине jааш болуп келет дежет.

Кезикте мен кöрзöм,

Jер-ÿстинде ончо амыр-энчÿ.

Ончо балдар Jерди эбире туруп,

Колдорынаҥ тудужып ойногон эмтир.

...Назым Хикмет олордыҥ ортозында деп кöрöдим.

МУСТАЙ КАРИМНИҤ ОТТОРЫ

Мен Башкортостанда

Кляшево аул jаказында

Бийик тöҥниҥ бажында

Алтайдаҥ келген айылчылар учун

Салылган От jанында биjелегем.

Мен Улу Сÿÿштиҥ, Бийик Карындаштык

Одынынг jалбыжындый экпинделгем.

Кандый jебрен кереес — От!

От берери, От ÿлежери.

От-кöрнööдий jÿрери —

Ол улу байрам, ол коот!

О, мен бийик биjелерге бÿткем,

Улу уста Мустай-ага!

О, мен Сÿÿштиҥ ÿстÿгÿзинде öлÿнгем,

Кожоҥдорго, келиндерге, кеендерге берингем!

Мустафа Сафич,

Мен Jÿрÿм-Поэзияга банкам.

Биjелейин мен бÿгÿн

Башкортостанныҥ jебрен керсÿ jеринде.

Jалбыш чылап ийиктелейин мен — улу Уралдыҥ эдегинде.

Jебренде телеут баатырлар Эдилге айылдап келетен.

Башкорт йигиттер аразында алтайлыктар биjелейтен.

Узун-узун кÿÿлереерде слердиҥ

Алтай тын ыйлайт, комыдайт,

О, Урал тууларында сыктайт шоор ÿни.

Карыгат «курай», бисте — комыргай!

Бÿгÿн jаан байрам. Алтайлар —

Улу Мустай аулында айылчылар.

Тилдер — карындаштар, калыктар — тугандар,

Поэттиҥ одыныҥ jанында

Советтгаг балдары jуулгандар.

Бийик тöҥниҥ бажында

Баатырдыҥ одузы, оды тиркирейтг

Мустай-аганыҥ айылчылары

Оттыҥ jанында биjелейт...

***

Jабаган боочызы алдында

Jайгы jажыл аркада

Алексей Калкин баштаган

Алтайлар айылчыларын уткыган.

Кандый jараш чечектер

Ол аркада jайылган.

Кандый керсÿ айылчылар

Ол тушта. Алтайга айылдаган.

Керсÿ jараш айылчылар —

Карындаш Башкортостаннаҥ.

Угыла — баатыр jуучылдар олор,

 Улу Салават станынаҥ.

Алама-шикир алтай аш

Салынган тöрööндöр алдына.

 Кожоҥ, эрмек улалган

Алтайдыҥ jебрен jаҥыла.

Ак jалаҥда от тызыраган

Башкортостан айылчылары учун.

Мустай-аганыҥ тöҥинеҥ

Ол от бери келген,учуп.

Jаш балдардый бис ончобыс

Колдорыстанг тудушканыс.

Наjылык учун, амыр учун

Беjелегенис, кожонгдошконыс.

Jараш ла ойгор Мустай-ага

Алтайсты кöрÿп, кайкаган.

Бистинг jангла аракы ÿрÿстеп,

Поэттинг сзиле алкаган…

***

Мустай-аганынг отооры-

Ойгор учурлу сöстöри.

Мунгдар олорды кычырат-

Ийдезин, изÿзин алынат.

Мен де, мен де бу улус ортодо

Ÿренчиктий бажым энгийдим.

Улуска сштÿ страницалар ачып,

Снедим, jалбырайдым, кööрöйдим…

АНДРЕЙ ВОЗНЕСЕНСКИЙГЕ САМАРА

Переделкинодо агаштар

Араай турар.

Бир ле кöрзöҥ, jаан кöстÿ Андрей

Та нени де сананган

Бараадар.

Андрейди сÿÿрим.

Туку алдынаҥ бери.

Поэзиязы — генийлик,

Устные — ченемел.

А кандый ол jалакай,

Jалакай сени тыҥдаар.

Бир-эки чоп-чокым

Сурак сураар.

Алтай jуунтым кöрÿп, мынай айдар:

«Орус тÿндÿкте

Jебрен öргöö — Кижи.

А алтай тилде Эҥ улу сöс — кижи.

Мында сÿреен Колбулу учур.

Кижи ол — öргöö.

Космосто — улу».

...Андрей ле Зоя

Айлын дööн jана берер.

Эҥир кирип,

Карлар кöгöрöр.

Эртен тура

Зоя туштаар.

Мениҥ сурагыма

Каруу угулар:

«Андрей агаш аразында.

Улгерлер чÿмдеп jат.

Та ары-бери базып,

Салкын тыҥдап jат».

Андрей кööркий, качан да

Аркала базып jÿр.

Кайкамчылу ÿлгерлершг

Салкыннаҥ алып тур.

Jаныҥда Зоя качан да

Jалакай кÿлÿмдÿ jÿрзин.

Jÿрÿмниҥ кееликтери

Jÿрегеерге тÿшсин...

ЙЫЛМЛЗ Г9НЕЙДИҤ ОТ-JРПГИ

Йылмаз Гÿней — эмдиги Турцняныҥ кинозыньпг эҥ мактулу ишчилериншг бирÿзи. Бийик jайалталу режиссер, сценарист ле актер jÿк ле 47 jаш jажаган. Оныҥ ады телекейде улу макка да чыкса, jе ол тöрöл орооны Турцияда коркышту тыҥ истеткен. Ол jана баспас революционер болгон учун, коммунист кöрÿм-шÿÿлтези учун реакционерлер оны 12 jылга тÿрмеде туткан. Jе тÿрмеде де ол кинодогы эрчимдÿ ижин таштабаган. Ол ат-нерелÿ «Jол» ло «Уурлÿ мал» деп фнльмдерин тургузарын jиит болушчылары ажыра тÿрмедеҥ баш- карган. «Jол» деп фильм ого Канныдагы кинофестивальда «Алтын пальманыҥ бÿри» деп jарлу сый экелген. Jе тÿрмедеҥ качканы учун полицияга истедйп, ол гран да ары jанында бир городтоҥ бир городко ка- чып, jÿрÿми учун коркыбай, революционер-тартыжаа- чыныҥ баатырлык керегин бÿдÿрген. Ат-нерелÿ режиссер ло отjÿректÿ революционер кöп пландарын бÿдÿр- бей, öлÿп те калза, jе оныҥ кинодогы ла jурÿминдегн кайкамчылу керектерн, тегин улус учун тартыжы акчек jÿректерде ундылбас артар.

Jокту уулчак Йылмаз Гÿней

Назым Хикметтий jÿрерге амадаган.

От-jалбышту jÿрегин, jÿрÿмин

Jайым учун берерге сананган.

Тÿрмелер, качыштар, jажыныштар,

Полиция, шпиктер, öлтÿреечилер,

Jÿректе кайкамчылу кинолор тÿжелет,

Jе jÿрÿм кинодоҥ jÿс катап коркымчылу.

А кандый талант уулдыҥ jÿрегинде

Кÿйет, оны öлтÿрет, кыйнайт.

Jе бÿгÿн оны полиция истеген,

Эртен тудуп алар, jылдарла кыйнаар.

Jе улу jÿректи не де тутпас!

Jÿк уйкучылар комыдаар.

Йылмаз— jылбас, кайра баспас, 

Ол тÿрмеде отурала, шедеврлер тургузар.

Акчага эмес, улуска беринзеҥ,

Арjанынаҥ — кöксиҥде öрт.

Улу кееркемдик jÿректе кÿйген,

Отты jеҥип кöр, öт!

Йылмаз — jылбас, Гÿыей — кÿйер!

Акчакаптулар, эмеендер кучактагар.

Ак-jарыкка Турцияны ол кöргÿзер.

Турцияны революцияга ол баштаар!

Медальдар, кайралдар тöгÿлип келген,

Амырга, jÿрÿмге маказыра.

Jе Гÿней jерге тойорго келбегсн.

Улустьнг шыразыла ол публиканы азыраар.

Кöригер, тойулар, улустыҥ кыйынын,

Кыстардыҥ уйадын, балдардьпг ыйын.

Кижи кудайдый улу болул бÿткен.

Бу кудайды... jоöжö лö акча бийлеген...

Jалбышту киночы улус учун тартышта

Мааныдый jалбырап, кÿйÿп калды.

Jе улус ырыс учун ичкери барышта,

Олор ортодо. Гÿней де бараады.

Поэт ле jурукчы, сценарист ле режиссер,

Бу jÿрÿмде. Гÿнейдий jÿрели!

Jылбай jÿрели, оттый кÿйели.

Кееркемдикте кöптöзин

Шукшиндер, Гÿнейлер!

ЗАБАЙКАЛЬЕДЕ, ДАЦАНДА

Мен бир катан

Забайкальеде

Агинский автономный округта болгом...

Jыбаш ла мени

Бурят бичиичилер

Ыраак чöлдö турган

Монастырь-дацанга апаргылаган.

Март ай.

Jе соок.

 Бурят чöлдöрди

Кыйгак салкындар

Килейте сыймап салгандый.

Jе тÿҥей ле кейде

Та босторкой 

Та эмезе öскö кучкаш,

Учуп, учуп, кожоҥдоп турган...

Кыдаттьиг, монголдыҥ

Грандарыныҥ jуугында

Кенерте jабыс тöҥдöрдинг кийнинеҥ

Jуучыл истребитель jабыс-jабыс учуп,

Коркымчылу кÿркÿреп,

Jылыйып калат...

Дацанга келдибис.

Парата jанында

«Салымныҥ кöлöсöзи» кондырылыптыр.

Бир карган эмеен

Бу тегеликти

Ийдип алып, эбире базат ла базат.

Дацаннынг баштапкы этажында

Маанылар, маанылар jÿзÿн öҥдÿ маанылар,

Индиядаҥ, Монголиядаҥ, Индонезиядаҥ,

 Сыйлар, алтын сÿртÿмелдÿ буддалар.

Кÿлер казаннаҥ — арчыниыҥ ыжы, 

Иидиядаҥ экелгеи öлöҥдöр аромады,

Бис те Jыбашла экÿ

Оок акчаларысты акчасалгышка салып,

Эки алаканыс jаба тудуп,

Мÿргÿдис, алкандыс.

Ыраак Алтайдаҥ келген бис экÿге

Буряттыҥ jери jакшы jол берзин деп.

Бистиҥ шымыранганыс кöргöн карган лама,

Бисти та буддисттер деп бодогон,

Та чырайыс кöрÿп, биске карузыган,

Öскö ороонноҥ келген бийик айылчылар баратан

Экинчи этажка апарды.

Анда кöргöн Будданыҥ сÿри

Эмдиге jетире санаамнаҥ чыкпас:

«Кижилик коркышту айалгада болзо,

Мен улуска ойто катап келерим.

Ол тушта кижиликтинг аргадаачызы болорым,

Ол туштагы адым Майтрейя болор».

Будда ыраарда мынай айткан дешти.

Öскö сÿрлердиҥ jÿзинде бир де

 Кыймык jок, мелиреш ле санаиыш.

Jе Будда-Майтрейяныҥ бу сÿринде —

Бир буды jерде:

Ол тактадаҥ тÿшкендий.

Кожо jÿрген бурят бичиичи

 Арслан Жамбалон мынайда jартады:

 «Кеп куучында мынайда айдылган.

Коркышту кызалаҥду öй болзо,

Кудайдыҥ jарчызы Майтрейя келзе,

Ол коркышту тÿргендеп келер.

Оныҥ учун бу сÿрде ол

Jалтанбас бÿдÿмдÿ, эрчимдÿ ле белен.

Улу тартышты баштаарга ол келген».

Оноҥ бис тышкары бардыбыс.

Анда кичинек тураныҥ ичинде jылуда

Ыраак Индияныҥ агажы öзöт.

Ол агаш Будда баекан jердеҥ дийт.

Гранныҥ jаны...

Бистшг истребительдер

Учкулап турган. Качан да белен.

Тоҥу чöлдиҥ ÿстинде

Босторкой кожоҥдогон...

Оноҥ кийнинде, кийнинде

Jаш тушта каргандар

Куучындашканын эске алдым:

«Майдереншг öйи келер,

Кызалаҥду öй болор...»

Кандый биске эмди

Сергелеҥ болор керек.

Кандый бис эмди

Учурлу jÿрер керек деп,

Меҥдеген Майтрейяны

Эске алыиып, сананадым.

УФА ДА АЛТЫН КС

Башкортостанда

Ол кусте

Кандый айас,

Кÿмÿш кÿндер сыҥыраган...

Уфаныҥ эҥ бийик тöстöк jеринде —

Jуртхозкöрÿлге.

Бис, алтайлар,

Алаатыган, сÿÿнген,

Сÿÿшке курчаткан,

Алаҥ кайкаган...

Иидустрияныҥ эҥтерген

Эдимдерин кöргöнис,

Базып jÿргснис...

Эрмен агаштьпг ÿрендери

Шалырт эдип,

Jалбрактарга тÿжÿп турган.

Алты jаныста

Владимир Ильичтиҥ мемориалы.

Ол Уфада болгон,

Башкирияны сÿÿген.

Ыраакта Ак-Эдил сууныҥ jарында

Баатыр ла кожоҥчы Салаваттыҥ сÿри сомдолгон..

Баштапкы катап танышканыс

Бистер карындаш бу калыкла.

Кандый да санг башка болгон:

Олор бис ошкош, jе тÿҥей ле башка.

Улу индустрия, европалык культура,

Миллион улусту тöс городы.

Jе ол ло ок öйдö

Бисти вокзалда уткыган артисттерде —

Jебрен алтай баатырлар ошкош артисттер,

Телеут кийим кийген jииттер.

Кандый ару город,

Кандый jымжак,

Jалакай тилдÿ улус,

Кандый олор биске сÿÿнген,

Кандый бис сÿÿнгенис...

Ол jыл кÿскиде

Уфада

Кандый jараш кÿмÿш кÿс сьпгыраган...

Эрмен агаштар тöҥнин ÿстинде

рендерин jерге табыш jок ычкынган.

Ол jыл кÿскиде Башкортостанда Уфада

Улус кайда ла бойыҥныҥ албатытг ошкош —

Ару, кÿÿнзек, jалакай деп билгем.

...Ол jыл кÿскиде Уфада

Алтайдьпг балдары ырысту болгон...

БАШКОРТОСТАНДЫ ЭСКЕ АЛЫНЫШ

(Кожоҥ)

Туман канатту. Урал тууларым,

Туулар койнында jебрен аулдар.

Ак jалы jайылган аргымак аттарым.

Атту маҥтаткан jалтанбас баатырлар.

Кöк-jажыл аркалар

Теҥерини тыҥдап, уйуктаган.

Кöлдöрди jакалай

Турналар агарышкан.

Кöзимниҥ оды сен — кайран Башкортостан!

Кöксимншг каны сен — кÿмÿш Башкортостан!

Канымла бирлик сен, тынымла тудуш сен,

Jÿрегимниҥ тÿбинде кÿн ошкош Башкортостан!

Теҥериниҥ jылдыстары сени кöрÿп кайкагап,

Ай ла Кÿн сени чокторыла курчаган.

Чöлдöриҥ jайылган, тууларыҥ теҥкейген,

Эрjинедий jерим сен, мöҥкÿлик Башкортостан.

ПАНИ МАРИЯ БИЕЛОВА

Чехословакияда Пльзен городто

Jайгыда эртен тура

Скверлерле, оромдорло

Бир jаражай кыс бараат.

Эбиреде оны ийттер секирген,

Маггтаган, сÿÿнишкен.

Бир колында ийттердиҥ jедиктери,

Бир колында чечектер ле сумка,

Кара чачтары jардын бÿркегеи...

Туштаган улусла jалакай jакшылажып,

Кÿнле, jÿрÿмиле, ижиле ырысту

Jаражай ÿй кижи бараадыры —

Богемияныҥ кызы.

Биске, туристтерге,

Отельге ол келди.

«Jаманым таштагар, пожалуйста,

Мен слерге айылдап келген учун».

Ах, пани Мария, пани Мария,

Бистиҥ группа слердеҥ санаа jок:

й улус слер jогынаҥ чек эриге берер,

Эр улус слер jокто слерди мактап божобос.

Ах, пани Мария, пани Мария,

Москванынг поэтесса кыстарын бактырдыгар,

Осетияны, Алтайды, - ончолорыс бактырдыгар.

Неле бактырганаар бойоор до билбейдигер.

й кижи канча кирелÿ jараш болор аргалу,

Слерде о л jараш бардый,

Jе оноҥ бийик не де бар.

Уй кижи канча кире jалакай болор аргалу,

Ол jалакай ончо слерде бардый,

Jе оныҥ ÿстине база не де бардый.

Ончо ÿй улуска сыйлар экелдеер,

 Оноҥ айлаарга кофе ичерге апардаар.

Ах, пани Мария, пани Мария.

Айылда слер jаҥыскан.

Слердиҥ jаҥысканаар

Укту ийттер каруулдаган...

Поэтесса Ираида Порфирина сÿÿнеле,

Иоганыҥ упражнениезин кöргÿзип,

Кенерте — jикпелÿ — бажына турган,

Канча кирелÿ — талганча — кокыр, каткы болгон

Кижиниҥ керсÿзй — саҥ башка неме —

Куулгазын магнит.

Богемия — кандый jараш край.

Ол Богемияныҥ бойы ла тын-сÿнези —

Нами Мария jаражай.

Бис эмдиге сени сананадыс,Мария,

Сен ырысту ба, улуска сÿÿштÿ Мария?

Эртен тура jайгыда

Пльзен городтыҥ оромдорыла

Керсÿ jÿректÿ, уйалчак кылыкту

Иштеҥкей ÿй кижи бараадат.

Ол пани Мария бараадат,

Ол куулгазын Богемия

Бойы бараадат...

Й УЛУСКА МАКТУУЛ СÖС

Мен ак-jарыктыҥ алдына

й улусты мактайын деп!

Уй улус бÿдерде агару.

Оны слерге jартайын деп!

й улус — ол качан да карузыш.

й улус — ол качан да килемjи,

й улус — ол качан да буурзаш.

й улус — ол качан да ижемjи.

й улус — ол балага берингени,

й улус — ол билеге берингени,

й улус — ол сÿÿш учун jÿргени,

стÿккени, килегени, öлÿнгени.

Jастырзаҥ — jаманыҥ таштаганы,

Jамандазаҥ — jаманыҥ таштаганы,

Таштазаҥ — jаманыҥ таштаганы,

Талайзаҥ — jаманыҥ таштаганы,

Jаш баладый — jалакай болоры,

Jаш баладый — jажыҥкай болоры,

Jаш баладый — бÿдÿҥкей болоры,

Jаш баладый — кöкиҥкей болоры.

Jаан jаштудый — билбеечил болоры.

Jаан jаштудый — кöрбööчилер болоры.

Jаан jаштудый — ундыҥкай болоры.

Jаан jаштудый — jöптöҥкöй болоры.

Качан да, качан да, качан да

Уй улуска алкыжым тÿгенбес!

Сÿÿшле курчанган кööркийлерди слерди.

...Jÿректери jÿрÿмнеҥ чöкöбöс.

КЫШКЫ ТУНДЕГИ JЫЛДЫСТАР

(Jаш тужымды эске алыныш)

Кышкыда Кÿÿгейле

Кокышевтиҥ вечерин öткÿрерге

Каспага барала,

Карындажым айлына конуп jадала,

Таҥары jуукта тышкары чыккам...

Кудай ла дезеҥ база,

Jылдыстар уйуктаган jурттыҥ ÿстинде

Теҥериге чек толул калган!..

Деремнениҥ jылдыстары,

Jаш тужымныҥ jылдыстары,

Jебрен сöйоктор öзöгинде

Илинижип, тизилип калган...

Тирÿ ле ойгор jылдыстар

Бу ла jаныҥда

Бисти кöргÿлеп jат,

Тынгылап jат!

Чолушманныҥ jаказында

Чычранаттыҥ jиилегиндий

Козырайа тозырайган,

Аjыктагылап jат бисти,

Кÿлÿмзиренип,

Тирÿ кöстÿ jылдыстар.

Jаш тушта тÿнде

Чыгара jÿгÿреле,

Соокко тоҥуп,

Бу ла карыкчыл Каспаныҥ ÿстинде

Jылдыстарды аjыктап туратам,

Jÿрегим jымырап, кайкап туратам.

Ол ло Уч-Мыйгак.

Алдында

Кöгöлдöй-Мергенниҥ

Канду огы .

Jаш тужымныҥ,

Энемниҥ, jаанамныҥ чöрчöктöри!..

О, куулгазын Уч-Мыйгак,

Слер ол ло бойоор тирÿ —

Кöгöрöдööр, кычыраадар.

О, ол тушта мен кандый сÿÿнетем —

Слер тирÿ артканаар учун.

Казыр, кара санаалу аҥчы —

Кöгöлдöйди

Эмдиге jетире кöрöр кÿÿним jок.

0, мениҥ jаш тушта сÿÿген jылдыстарым,

Мен слердиҥ кичинек пастугаар болгом!

Jети-Каан Jылдыс

Сойоктыҥ ÿстине чек артылып калган.

Слер там ла там чокту,

Там ла там jерге jуук,

Jÿрÿмиме, jÿрегиме jууктый.

Теҥериниҥ алмалары!

Кардыҥ-Jолы — сагалду

Кандый да

Куулгазын öрöкöнниҥ

Карамысталган jиилектери!

Бисти андагы улус кöрÿп jат,

Биске килеп jат!..

Jердеги ученыйлар

Бистеҥ öскö планеталарда

Jÿрÿм табылбаган

Деп айдар кÿÿндÿлер.

Бараксан кööркийлер!

Туулар ÿстинде

Тÿнде тÿжÿп келееткен

Салактаган козырым jылдыстардьиг

Кычырулу, сöс jок эрмегин

 Олор укпаган!

Энемниҥ чöрчöктöри кийнинде

Кышкыда тÿнде чыгала,

Мен олор öзöгинде jÿргем,

Мен олордыҥ пастугы болгом!..

КАДЫН-БАЖЫНДА

Мен Алтайдыҥ

Эҥ бийик туузы —

Кадын-Бажы Ак-Сÿмерге чыгала,

Jÿрегимди шаҥ эдип,

Теҥериге илип койгом.

Оноҥ шаҥды сокком, сокком,

Ак-jарыктыҥ ÿстине

Кыйгыргам, кышкыргам:

— Балдарыстыҥ учун,

Бир де буру jок

Ару кöстÿ балдарыстыҥ учун,

Буру jок тынар-тынду, ар-бÿткен учун,

Jер-Эне учун

Эмеш ару jÿреектер,

Эмеш артык jÿреектер,

Ару сананаактар,

Амырды сананаактар,

Колдорыстаҥ тудужып алаактар,

Бис бойысты

Кижи деп билеектер...

МЕН — ОТТОҤ

Мен билерим: мен оттоҥ бÿткем!

 Мен теп-тегин jерге келбегем.

Мен Алтайым учун подвигке бÿткем.

Ишке, Сÿÿшке, Беринишке jÿткигем.

Улу кдрингиге мен кйерим,

Улу сштерге jалбыраарым.

Мен jап-jакшы та нени де бÿдÿрерим.

Слерди сÿÿндирерим, кööрöдöрим.

Карыыр менинг jангым jок эмтир.

Калаптанарым jылдаҥ jылга.

Кайкадар кÿÿним мениҥ бар эмтир — 

Калыгымныҥ адын калыктарда.

Сÿÿжим — Оттоҥ,

Ижим — Оттоҥ,

Оттордоҥ мен — ончо бойым.

О, ончоны канай кучактайын!

0, ончого канай болужайын!

Уксагар да мени, уйуктаган тÿҥзÿктер!

Кижи — гений не, кижи — jылдыс!

Устисте космостыҥ ÿндери кÿҥÿрейт!

Карындаштарысты — ананг табарыс!

Мен тенгериденг – от чылап тшкем!

Мен Оттонг бткем, мен – От!

Мен слерге ончогорго – болуштукелгем.

Мен бастыра бойым – ырыс! Мен – коот!

ЭНЕМНИҤ КОЖОНГЫ

Jууныҥ кийниндеги jылдар,

Мениҥ jаш тужым.

Бис энемле экÿ jайгыда

Эҥиргери фермадаҥ jанып отургакыс.

Эликтер саска тÿжÿп туру деп билдирген,

Кайда да куран багырып тургак.

Jылу, jалакай бозомтык тÿи кирген.

Энем араай кожоҥдогон ло кожоҥдогон.

Мен учкажып алган угуп бараткам.

«Кöк бороныҥ jалы алтын,

Кöрÿшкенниҥ кöзи алтын.

Ак бороныҥ jалы алтын,

Айдышканныҥ кöзи алтын».

Jылдыстыҥ оды чöйилип,

Jоголып калып турган.

Ар-бÿткен тымырап,

Кожоҥды тыҥдаган.

Качан да бÿдигер, улустар:

Кажы ла jÿректиҥ тÿбинде

Сÿÿш, иженчи ле поэзия бар.

Ол кожоҥло айдылар,

Ол кожоҥдо айдылар.

БААТЫРЛАР ОРООНЫ

Городтоҥ туулар дööн jорыктап отурзаҥ,

Кадынныҥ кÿрин кечип ле jатсаҥ,

Сууныҥ агынын öрö лö кöрзöҥ, —

Ышталган ынаарлу туулар дööн,

Анда кайда да ыраакта-ыраакта,

Кÿнет кайыр сындар ортодо

Уч-Сÿмер jанында мöнгкÿлер койнында

Кубулгазын ла кайкамчык ороондо

Алтай баатырлар эмдиге jуртагандый,

Ургÿлjиниҥ ÿргÿлjиге олор тирÿдий.

Олор бисти кöскö кöрÿлбестеҥ

Араай аjыктап кöрÿп ле тургандый.

Кандый бир кату öй келгежин,

Катап ла jонына jедип келгедий.

КАРАГАЙЛАР ШЫМЫРАНГАН...

Кадынныҥ jаказында jÿрÿм,

Кайалардыҥ jебрен чырайыла,

Карагайлардыҥ сергек шуултыла,

Кайыҥдардыҥ сарыбÿр тужыла,

Канчалыкка чагылган кöк-чаҥкыр агынла, —

Алтайдыҥ амыргылаган сыгындарлу кÿзилс

Калас шакпыртка калажыраган тынымды

Карыкчал ла jарык теҥери алдында

Бу йд эмдейдим.

Кандый амыр, амыр, амыр.

Кей дезе ару, ару, ару.

Эбире тымык, тымык, тымык.

Ончо неме — кару, агару.

Агалар, абалар, аптагандар, айрылбастар,

Алыс та кандый да ороондордо

Артып слер калдыгар,Кийнимде.

Кандый макалу —

Мен слердеҥ ыраак.

Тыным, бир эмеш

Тыныш алаак,

Амыраак.

Тыҥ-тыҥ арып, кыйналган эмтирим,

Тымык ла сананыш

Керек болгонын билбейтирим.

Оныҥ учун

Jаҥыс бойым бурулу:

Кажы ла кижи

Бойы учун

Бойы каруулу.

Болгон неме болгон,

Öткöн неме öткöн.

Оныҥ учун кородобозым да,

Карыкпазым да.

Бойымды бойым jаман кöрÿп,

Базынбазым да.

Jе бÿтпеген иштерим,

Амадуум кыйнайт.

Кереес керегим

Кöксимде кайнайт.

Тöс керекти тургуза

Эдер керек дийт.

Jÿрÿмниҥ учурын

Эмди бÿдÿр дийт.

Öйлöр öдöр, öдöр.

Jÿрÿм тÿгенер.

Jÿткÿÿл öчöр, öлöр,

Jоболто келер.

Акыр, чын эмеш сананар керек.

Айыл-jурт, бала-барка.

Олорды чыдадар, азыраар керек

Jаҥыс кожоҥло канайда jадат.

Jе jÿрÿмди тÿҥей ле

Лаптап сананар.

Чике jол ол —

Кайда да барбас — табылар.

Агару поэзия ла

Менеҥ ырабазын.

Балдарым калаш jок —

Билерим артпазын.

Керек беди: jÿрÿмимниҥ öрттöрин

Кезиктер оҥдобозо!

Меге керек: Jÿткÿÿлимди

Эл-jон оҥдозын!

Мен базарларга, бÿтпеген эмтирим —

Сÿмерлерде элбиреерге!

Кебистереерге келбейттирим —

Кеендиктерге!

Бу мактаныш эмес, актаныш эмес.

Бойын оҥдоныш!

Кезикте тыныш алыныш керек эмтир,

Сананыш ла

Арутаныш!

Меге бу jетпеген эмтир:

Алтын сарыбÿрдиҥ тымык кучагы.

Jÿрегиме бу эм jетпейтир:

Кадынныҥ агыны,

Туулардыҥ курчузы...

Карагайлар мыны шымыранган.

Кандый jарт билерим мен мыны эмди,

Кандый jарт билгем,

Аайлагам.

МЕНИҤ КАРЬЕРАМ — АК-ЧЕК КОЖОҤЫМ

Кезикте мениле нöкöрлöрим ченешкен:

—Мынай ла туруп карызаҥ, сен кандый болгой нехг?

От-jалбыш сыгын деп адаткан бойыҥ

Ол ло бойыҥ от-калап болорыҥ ба?

Айса эмештеҥ кылыгыҥ jобожып,

«Карьера, дача, машина» деериҥ бе?

—Чын, меге карьера керектÿ — деерим. —

Эҥ бийик карьера — улус учун jÿрери.

Квартира, дача керек меге — деерим. —

Jеткилдÿ турада амыр да, тымык та

Ак-jарыкка керектÿ тууjылар чÿмдеерим.

Ак-чек jÿрÿп ле ак-чек иштенип,

Машина алала, маҥтатпас мен кайткам.

Адам öлöр алдыида мени бир арбаган:

— Машина алала, тöрöл Каспаҥа,

Балдарыҥ отургузып, jанып турбас кайткаҥ!

Кандый болор карьерам — кийниндезин билбезим,

Jе уйуктап калган качан да jÿрбезим,

Jе отургыжын тудунган — ижимде отурбазым,

Jамыга болуп, jалканчык болбозым.

Омок то болгом, отту да jÿргем.

Отурарын да сÿÿгем — улусла, кижиле,

Ончодоҥ баалузы — кижи деп билгем,

Ол учун килебеем — бир де jÿрÿмиме.

Ак-jарыгым, ар-бÿткен, агару Алтайым,

Jÿс jаш бер меге, муҥ кожоҥ айдайын.

Мениҥ карьерам —ак-санаалу jаҥарым,

Ак-jарыкка сöзимле тузалу болойын!

КАДЫНДА ÖСКÖН ВАСИЛИЙ ШУКШИН...

Василий Шукшинниҥ сööгин jууганыс.

Москвада,

Васильевский, 18-те,

Актерлор Туразында

Узун межикте

Ол кирза сопокту

Уйуктап калгандый jаткан.

«Кан-кызыл балан» кожоҥныҥ кÿÿзи

Ыйлаган, шыралаган, кунуккан.

Вологданыҥ бичиичилериле кожо

Ботанический садтаҥ ученыйлардаҥ

Кан-кызыл jиилектÿ баланныҥ

Jедеген букедин таксиле экелгенис.

Подмосковьедеҥ балан табылбаган.

Ученыйларга айтканыс:

— Василий Макарычка — деп.

Кöп сöс jоктоҥ садтыҥ ишчилери

Бойлорыныҥ адынаҥ букетти биске кезии берген.

Межиктиҥ jанында

Энези, сыйындары,

Алтайдаҥ келгилеген.

Кайран энези крестьян уулыныҥ

Буттарына ишмекчи колдорын салып,

 Орус jаҥла сыгыт сöстöр айткан.

Эмеениииjг jанында эки кичицек кызы

Энезин мекелеп, неме билбей айдышкан —

Энем, ыйлаба,

Адабыс киного соктырып jат.

Ол öлгöн кижини ойноп jат.

«Кан-кызыл балан» бÿткÿл зал ичине

Ыйлап ла jат, шыҥырап ла jат.

Кöстöр, jÿректер, кöгÿстер öткÿре

Кадын-суу чылап агып ла jат…

Эбире оромдордо jык толо албаты,

Ачуркаган, кородогон, санааркаган.

Василий Белов

Эжикте меге айтты:

— Москвада ÿчÿ туштажала,

Вологдага энеме барар деп сананганые..

Кем билген —

Туштажу мындый болор деп...

...Эмди сен бистеҥ там ла ыраарыҥда,

Там ла биске jууктап келедиҥ.

Там ла иле болуп кöрÿнедиҥ.

Теп-тегин улусты

Улу деп сен кöргöҥ,

Теп-тегин jÿрÿмди

Поэзия деп сен билгеҥ.

Теп-тегин улу албаты

Улу jÿрегиле мыны сескен.

Улустьнг кожоҥы, каткызы кокыры,

Ыйы ла ак-санаазы болуп сен бÿткеҥ,

Алтайда öскöн, алтай бÿдÿмдÿ,

Ончо улус уулы, орус укту Шукшин...

СВЕТЛАНА САВИЦКАЯ АК АЙАСТА УЧАТ

Ак айасла

Ак-jарыктыҥ, Алтайдыҥ ÿстиле

Кичинек jылдызактыҥ ичинде

Светлана Савицкая нöкöрлöриле кожо учуп бара дыры.

Оны эбиреде кöö-кара теҥери,

Типилдешпеген, кыймык jок jылдыстар.

Алдында Jер-Энези:

Кöк-jажыл, jылу ла кару

Тоголок араай эбирилет ле эбирилет.

Кандый jараш öҥдöр, будуктар, солоҥылар.

Jерди космостоҥ кöрöргö кандый jараш!

Теҥистерде кандый агындар

Тегелийип агат эмеш.

Аарчыдый ак булуттар öткÿре

Туулар, суулар, кöлдöр, континенттер сомы.

Тергеелердиҥ грандары космостоҥ бир де кöрÿнбес.

Светлана Савицкая

Jаскы чечек ошкош каткылу jиит ÿй кижи

Ачык космоско чыгат,

Jердиҥ ÿстиле jылдыстар ортодо jылбырайт.

О, jип-jиит ÿй кижи

Сен jазалма-jылдыстыҥ ичинде учарыҥда

Керсÿ ле сезшгкей, буурзак jÿрегиҥе

Кандый сÿÿнчилÿ, ачынчылу,

Карыкчалду кÿÿндер кирбеген!

Сен ÿй кижи, эне кижи,

Арjанынаҥ jÿрегиле ойгор, килеҥкей кижи.

«Jер-планета база эне кижи ине.

Кандый кÿч ле ачынчылу

Космостогы Jер-энебиске —

Албатылар сöс билишпей

Атомный jуу-чак алдында jуртаарда.

Космостоҥ кöрöрдö

Jер кандый кару, кичинек ле jараш.

Бу ончобыстыҥ бир ле айлыбыс!

Светлана Савицкая

Jаскы чечек ошкош кÿлÿмjилÿ

Jиит ÿй кижи ак айасла учат.

Оныҥ jуреги

Jылдыстардыҥ чокторыла толы.

Jердеги улустыҥ

Сÿÿнчизи, шыразы, иженчизиле толы.

Jердеги балдардыҥ

Каткызы, ыйыла

Космосто учарда

Оныҥ jÿреги толы...

КЫШКЫ ТУРЛУЛАРДА МАЛЧЫЛАР

Бÿгÿн ÿзе —

Ак кар.

Ак jалаҥдар,

Ак туулар,

Ак öзöктöр,

Ак кобылар,

Ак аркалар.

Ак Алтайда

Ак карлар öзöгинде

Турлулар, турлулар, турлулар,

Тоозы jок турлулар.

Турлуларда малдыҥ jанында

Бу тызыраган сооктордо

Алтай улус — малчылар.

Арjанынаҥ арып-чылаганына комыдабас,

Ар-бÿткен бу jеҥил эмес ишке

Бÿдÿрип койгон,

Таскадып койгон,

Та темир,

Та баатыр,

Та ойгор улустар —

Малчылар, малчылар,

Малчылар...

Слерди сананзам,

Кеjирим кенерте Кызый берер,

Кöзим тыныскып,

Изий берер...

Кайран jоным,

Алтай малчылар...

Туудый иш

Бÿдÿрер керек меге

Слерге, тöрöл улус,

Тÿтгей болорго!

Ижин бÿдÿрген,

Комыдал jок бÿткен

Алтай малчылар —

Алтай баатырлар...

ТУУЛЫК АЛТАЙ

(Азербайджан ÿлгерни Фикрет Годжанаҥ)

Байла, ак-jарыкта

Ончо бÿткен туулар jуулыжып, бери келген — Кÿнниҥ алдына, jанына.

Мöш агаштар кайкамчык октор ошкош

Сыралып калган – кыйгы кышкыда, сыр мангла

Тууларданг, капчалдарданг калып, секирип, тжер ле тжер.

Кезикте jолын кескен кайа болзо,

Оодо соголо, öдп jре берер.

Бий-суула Кадын кöршкен сонгында, кураган ошкош jобожыыр…

Бу суунынг койнында мунгjылдыктар уйку jогы та уйуктаар, та рглеер.

Ак смерлер – jeрдинг Кнге сунган колдорындый.

Туулар, сындар – jебрен тындулардынг кайкамчык сомдорыдый.

JРМ ЛЕ ТУУ

Jÿрÿмди тп-тс

Jÿрерге амадагам-

Туу бажында мöштöрдий.

Jÿрÿмди ап-ару

Jÿрерге амадагам —

Туу бажында чечектий.

Jÿрÿмди öткÿн

Jÿрерге амадагам —

Туу бажынаҥ агындый.

Jÿрÿмди кожоҥду

Jÿрерге амадагам —

Туу бажынаҥ салкындый.

JУРУМ БЕРГЕН ЭЛ-КАЛЫК

Мен — алтай чабан улустыҥ уулы инем.

Jайгы турлуларга айылдаарын сÿÿрим.

Анда тартышкан иш салымду улусты сÿÿрим.

Андагы улус ончозы — мениҥ тöрöгöним.

Шаркыраган суулардынг jанында кобынынг оозында

Öтöксÿ чеден, айыл ла тура тургулаар.

Чабан улустыҥ сергек ийттери удура ÿрÿп ле келер.

Оноҥ айылдаҥ улус чыгар, ийттерин токтодор, jакшылажар. 

Айылга кирзем,

Алтай jаҥла озо ло баштап олор чеген урар.

Оноҥ чай ичершг — каймакту, талканду.

Алтай jаҥла табылу, jылу куучын табылар.

Бу куучын сени эмдеер ле сÿÿндирер.

Бу алтай jÿрÿм jÿрегиҥе шиҥеер,

Öзöк-тыныҥ амырла, албатыла, Алтайла толор,

Бийик ырыс сеге келер — учурлу токыналу,

Оноҥ бу улус сени ÿйдежерге чыгар.

— Энеҥе, ундыба, эзен айт — деп айдыжар,

Öй болзо айылдашпай — деп jакшылажар.

Олор кажаа-чеден jанында туруп, артып калар.

Jе бу тöрöл улус jÿрегиҥде jаантайын артар.

Бу jебрен jÿрÿмдÿ, ару jÿректÿ, ап-ару санаалу улус

Сеге jÿрÿм берген алтай калыгыҥ деп адалар.

АЛТАЙДЫҤ JАРАЖЫ АРТСЫН!

Ээй, улус, улустар,

Бу ак-jарыкта. Алтай бар.

Алтайда — байлу туулар, суулар,

Jерин сÿÿген албаты бар.

Алтайдыҥ эм-том öлöҥ-чöби,

Арjанынаҥ ийделÿ, улусты аргадаар.

Ар-бÿткени аҥ-кушка корулу,

Агажын кеспегер, аҥын кырбагар.

Алтай jер, байлу ла агару энеер!

Оны ончогор корыгар, чеберлегер!

Алтайдьиг jаражы артсын, артсын!

Аҥ-кушка, балдарыска мöҥкÿге калзын!

КСКИДЕ КАДЫН ТЫМЫК АККАН JЕРДЕ

Кÿскиде эртен тура таҥ эрте

Карачкы карагайлар ла сыркыраак кайыҥдар öткÿре

Тöмöн öзöктöги Кадын бийик jараттаҥ —

Та кандый да саҥ башка белеҥир jалтырама,

Эмезе jебрен толотойдонг чыккан саҥ башка кÿскÿ,

Кижи бÿдер эмес кöгöлтирим куулгазын.

Тал-тÿш киреде, кÿн jылыганда,

Козыр бÿдÿттÿ боомдор ортозыла öткöн

Кöк-jажыл сууларда бир унчук jок,

Иримдерде эбире соккон агын араай шымырт эдип,

Кайракан абакай Кадын jылбырап ла jат, jылбырап ла jат,

Унчук jоктоҥ ÿргÿлjиге, та кайда баратканын

Бир де билдиртпеген, бир де айтпаган.

Кайкамчылу теҥисле биригерге амадаган

Саҥ башка суу сен, öрöкöн Кадын!

JАШ КАЙЫҤАШ

Агаштардаҥ араай jалбрактар тÿжет.

Сен не тыркырайдыҥ, jаш кайыҥаш?

Алтайга ойто кÿс келген дежет.

Ого не карыгадыҥ, jараш кайыҥаш?

Алтайга ойто ло jастар jан келер.

Ар-бÿткен ойто ло jажыл кеп кийинер.

Ол тушта сен де ойто jаранарыҥ,

Jап-jажыл платьелÿ jалаҥда турарыҥ.

Jап-jажыл турарыҥ, jапсу jайканарыҥ.

Jалакай эзин сеге сÿÿжин айдынар.

Jаскыда кушкаштар jаҥарын угарыҥ,

Jаҥы jалбрактарыҥ jажу шымыраар.

Ойто ло катап сен jÿрÿмге сÿÿнериҥ.

Омок ло коо сен, оноҥ jараш болорыҥ.

Сениҥ jаныҥла улус öтсö, мактаар,

Сениҥ алдыҥа jиит улус туштажар.

Jалбрагым тÿшти деп, карыкпа, кайыҥаш.

Jажыл торко jазыбыс ойто бурылар.

Jаражай кыстардый болорыҥ, кайыҥаш.

Jаш кööркийлер качан да jаныҥа jуулыжар.

ТÖРÖЛ ГОРОДЫМА

Мениҥ кичинек те болзо, jе атту-чапту,

Картада точкадый бÿдÿмдÿ городым!

Мен сенде jÿретен, jуртайтан салымду,

Мен сеге тартыладым, сеге карузыйдым.

Мениҥ jолымныҥ — чыгыжы сенеҥ,

Мениҥ jолымныҥ — jаныжы сен дööн.

Ижим, jуртым — ончозы сенде,

Ырызым, шырам — ончозы сенеҥ!

Уйку jок, амыр jок узун тÿндерде

Уур шуултту теректер куучынын тыҥдайдым.

Калаҥы улустыҥ калыражын угадым,

Каткычы jииттердиҥ соодын угадым.

Сананадым, ширтейдим, санааркайдым.

Тÿште мен сениҥ ижиҥде, кöлзöштö,

Jÿгÿриште, öкпööриште, кööрöштö.

Тушташтар, кöрÿштер, таныштар,

Уткыштар, ÿйдештер, айрылыштар.

Jык толо улусту сыралаптар,

Тöрöгöндöр, туристтер, айылчылар.

Jе андый да болзо, Улалу,

Тöрöл городыска бис кару,

Бис сеге ырыс кÿÿнзейдис,

Бис сени jÿректеҥ сÿÿйдис,

 Узун-узун теректерлÿ

Кичинек кару Улалу.

МЕН ТУУЛАРЫМА БЫЙАНДУ

Алтай улус агаш-ташка, тууларына мргген,

Алтай эл-jон ар-бÿткенге бажырган, чöгöдöй тÿшкен...

Jалама буулаган, аш ÿрÿстеген.

Алкыш быйан сураган, алкаган, кöдÿрген...

— Тенек, неме билбес, jерлик jон болгон,

Коркыган, jалтанган, jалынган... — дешкен.

Мен ле бодозом,

Алтай улус андый караҥуй болбогон!

Омогын да, jуучылын да,

Ойгорын да ол кöргÿскен!

Алтай улустыҥ коруланган шибеези —

Кайыр-каскак туулары, кÿр салдырбас суулары.

Алтай ар-бÿткенниҥ

 Удурлажар jуучылдары — кöö-корымдары, боомдоры, кайалары.

Алтайдыҥ ар-бÿткени де

штÿге улу буудакту, каршулу.

Кара санаалуны

Öткÿрбейтен аргалу!

Алтай албатыныҥ тынын алган адалар —

Бу кезер чырайларлу унчугышпас туулар!

Бу улу тайгалар, сындар jок болзо,

Алтай эл-jон та болор, та болбос.

Оныҥ учун мен

Ар-бÿткениме, Алтайыма качан да быйанду,

Алдына туруп, jÿрегимде изÿ шимирттÿ, алкышту!

JÖМÖЛТÖМ — КОЖОНГ

Канча кирелÿ кöп улус

Меге болужып, jÿрÿмде иштеген!

Кем де меге калаш быжырган,

Кем де меге кийим кöктöгöн,

Кем де мениҥ турамды jылыткаи,

Кем де меге от кÿйдÿрген.

Кажы ла кижи бойында иштÿ,

Кажы ла кижи öскöгö болушту,

Ончо улус ончозына jöмöштÿ,

Кижилик jÿрÿми öмö-jöмöлÿ.

А мен улуска нени бÿдÿр jадым,

Неле jöмöжип, неле болужадым?

Тÿниле уйку jок кожоҥ чÿмдейдим,

Сананадым, шымыранадым, кööрöйдим

Отту, jаркынду сöстöр бедрейдим,

Öзöгимде кöрнöони ого бередим.

Качан бир мениҥ сöстöриме тушташсаар,

Олор слердиҥ jÿрегеер jылыткай не, улустар?

«Калажын тегин jибеген ол омтир,

Карузып улуска, иштенген ол эмтир,

Jÿрÿминде ару jолло ол öткöн,

Jÿрегинде кожоҥын ак-чек чÿмдеген...»

Анайда слер айткайаар не, улустар?

 

 

УЛУСЛА МЕН КОЖО

Коркышту узак турган jуттар

Кудайга баш, бистеҥ ырап ла калды.

Кайран албатым шыралай, шыралай,

лöҥин эмештеҥ эдип ле алды.

Jе мен öлöҥ этпеген де болзом,

Мал-куш азырабаган да болзом,

Jе тÿҥей ле бу ончо улусла

Мен кожо шыралагам, кожо санааркагам,

Мойным чöйилип, айас кÿндерди

Албатымла кожо теҥ мен сакыгам.

Эмди айас кÿндер келерде,

Мен де öлöҥим эткемдий сÿÿнедим.

Улусла кожо уур jÿктÿкти

Мен де jардымнан тÿжÿргемдий, jÿредим.

БОЙЫМНЫҤ САЛЫМЫМ САНАНЫП.

Карып тургам ба мен айса,

Калапту кылыгым jобожыйт ошкош.

Санаам кирет пе эм айса,

Саамайым там ла буурайат ошкош.

Jе кажы ла кÿсте ээнениҥ jиилеги

Там ла там кып-кызыл деп эзелет.

Эбиреде кыстар, келиндер чырайы

Там ла там jараш деп билдирет.

Арjанынаҥ бÿдеримде эзириктий болгом!

Алтай изÿ каным мени тÿйметкен.

Айса мен эмдик айгырдый болгом.

Эмди мениҥ jобожыйтан jылдарым келген

Эмди сананатан, тудунатан йим.

Эдренги болбогом- билип jуригер!

Поэт мен болгом- jрегимле кйгем.

Ижибис, салымыс онгдоп jригер!

Акчага, jжг- талантым сатпагам.

Албатыга, ак-jарыкка тыным берилген.

Арjанынанг Поэзияла ырысту мен болгом.

Ак-санаала jретен салымга ийилгем.

Амадуум менинг качан да jангыс:

Малчы эл-jонымнынг кни болоры.

Турлудагы улус мени азыраган,

Турганчаем, олордынг чегин корыырым.

Эмди де, кожонгчы jолдожым, бис эк

Эптеп, чмдеп, бис кпти эдерис.

Энемниг кичинек чадырына jеделе,

Эл-jонды крдип, jыргап та ийерис.