А.Ф. Саруева

Тулаан ай

Туулар карын серпий сибирип,

Тулаан ай кыjыраҥтыды.

Кÿбÿр карды ол себип,

Соок салкынла каткырды.

Jер, агашты агартып,

Ойто кышты экелди…

Кушкаш, аҥды алаҥзыдып,

Тулаан соогын экелди…

Тайга, меес, аралда

Куштар ÿни – тымыды.

Ыжык, jылу аркада

Балазын булан коруды.

Сары таҥ келгелекте,

Салкын булутты jайлатты.

Кÿн jÿгÿригине jеткелекте,

Jаш карды кайылтты.

Кургак агашта токулдап,

Томуртка аркада узанды…

Jасты макту кожоҥдоп,

Кушкаштар кööрöп учкулады.

Чаҥкыр ай

Чаҥкыр теҥери, кöк эҥир.

Алтын булудычакта ай эжинет.

Кöгöргöн карлу кöк эҥир.

Туралар ыштары кöдÿрилет.

Алтын серип – чичке ай

Jалаҥдарга кÿлÿмзиренет.

Jаш баладый jаҥы ай

Кеен jолында тÿс jÿзет.

Jолдош jылдызына ол кöрÿп,

Jодралу-Бажына ууланат.

Ырап алып. Кöгöрип,

Курч мызылдап, шымырайт:

«Слердиҥ jердиҥ улузы

Меге сыйын jетирген.

СССР-диҥ устары

Ракетазын меге jÿстÿрген.

Айдарда, соондо слер, балдар,

Меге айылдап келигер!

Кадын суузын слер, балдар,

Суузын эдип экелигер!»

Jаактары кызарышкан балдар

Мыны кайкап, jандылар.

Кожоҥ-коотту пионерлер

Jылу айлына келдилер:

Урокторын jазап ÿренерге,

Айга jедерин билерге.

 

Тууjычыныҥ сананып тапкан

канатту сöстöри

(ÿзÿктери)

1.                Сÿÿш – кижи jÿрегиниҥ jаскы кÿни,

Jаан-jаштыҥ jÿрегин чечектедет.

Сÿÿш – кижиниҥ ару кÿÿни,

Кöгÿстÿди омок чындыкка кöдÿрет.

                         ***

2.     Jашта кирген су-кадык сени батыр эдер,

Jашта кирген чындык сени кижи эдер.

                           ***

3.                Чечек jаражы – öҥинде,

         Кижи jаражы – jÿрегинде.

                            ***

4.                Кöгÿстÿ кижи – кöс тööн кöрöр,

         Кöк тенек  – кийим jаар кöрöр.

                           ***

          11. Мöш бÿринеҥ jааш öтпöс,

         Мöҥкÿ иштиҥ jалбыжы öчпöс.

                              ***

         13. Икилиниҥ ÿни jараш,

           Иштенкейдиҥ ийдези jараш.

                            ***

19. Ак санаалу – кöзине айдар,

Кара санаалу – кийнинеҥ айдар.

                 ***

          38. Керсÿ – ÿредип айдар,

         Тенексÿ – электеп айдар.

                   ***

63. Тöрöлиҥе тийген öштÿдеҥ

Быйан сакыба, тизеге туруп, jайым сураба.

 

70. Кижиниҥ ийде-кÿчи чындыгында,

Бийик кижи билгиринде.

                  ***

79. Тенек jакшы кийим кийзе,

Нöкöрин jектеер,

Jакшы jÿрÿмге jединзе,

Jаҥыс бойын кичеер.

 

Кöктийектер

(куучын)

Jетинчи ноябрьдыҥ баштапкы кÿнин бис кар jок байрамдаганыс. Демонстрацияда кÿски тонду jÿргенис. Кÿн тымык, jылу, jе булутту болгон. Туралардыҥ трубаларынаҥ чаҥкыр ыш теҥери öрö чип-чике кöдÿрилип чыгып турды. Салкын-эзин jок кÿнде айылдыҥ ыжы анайып кöдÿрилетенин Эмилле экÿ бис билетенис. Оны биске бистиҥ тöртинчи класстыҥ ÿредÿчизи Элина Сайдутовна айткан. Эмилге дезе мен оны айдып бергем.

Энирде Эмил ле мен колхозтыҥ фермазына энемниҥ бозуларын азыражарга барып jÿргенис, оноҥ айылда иште энеме болушканыс. Энем колхозтыҥ клубына вечерге jÿре берерде, би экÿ кöзнöктиҥ бозогозына наадайыс тургузып, кийиндирип ойнодыс. Туралардыҥ трубаларынаҥ ыш бурлап, öрö чип-чике тыйрындап кöдÿрилип турганын Эмил кöрÿп айтты:

– Бис камелёкко база от салак, энем келзе, айылдыҥ ичи jылу болор.

– Бис отты печкеге эртен тура салдыс не, энем катап салбагар деген – деп, сыйныма айттым.

– Бÿгÿн тÿнде кар jаар – деп, Эмил, jаан кижи чилеп, бÿдÿмчилÿ айтты.

– Оны кайдаҥ кöрÿп туруҥ? – деп, мен сурадым. Jуугында турган тура jаар уулап кöргÿзеле, Эмил оноҥ ары айтты:

– Бу тураныҥ ыжын ла туку тураныҥ ыжын кöрзöҥ, ончозы тÿп-тÿҥей, теҥери öрö бурлагылап jат. Ыш анайып, кар jаарга турза, чыгар. Тöгÿн деп пе? Чын. Оны меге былтыр энем айткан. Кышкыда эртен тура туралардыҥ ыжы мынайып ла бурлап турарда, ол айткан: «Jе, Эмил, эҥирде кар jаайтан эмтир». Оноҥ чын ла кар jааган. Бис ол тушта энемле кажаганда бозуларда болгоныс, сен школдо болгоҥ.

Мен сыйнымла сöс блаашпадым. Энем он часта келген. Бис оноҥ озо ажанала, уйуктап калган болгоныс. Jаҥыс ла мен ойгонып, бойымныҥ тöжöгиме кöчкöм. Эмил энемниҥ тöжöгинде бек уйуктап jатты.

Энем отты öчÿрерге турала, айтты:

– Jе, балдар, эртен чаналу, колчанакту байрамдайтан туругар. Кар jаап jат.

Мен уйуктап браадала, энеме кыскарта айттым:

– Эйе, эйе, эне! Jе jакшы уйуктагар.

Эмил ле мен эртенгизинде jети часта турганыс. Энем бисти ойгоспой, бозуларын азыраарга колхозтын фермазына таҥла jÿре бертир. Озо Эмил турган, мен оныҥ турганын уккам, оноҥ карамтыга бертирим.

– Кöрзöҥ, кöрзöҥ, Марыш! Кыш jедип келтир! Капшай турзаҥ, Марыш! О, jаражын! Айландыра ап-апагаш! Капшай туруп, кöрзöҥ, Марыш! – деп, сыйыным сÿÿнчилÿ айтты. Кышты ол jÿрÿминде баштап ла кöрÿп тургандый болуп, кыш эмди ле ойто кача беретен неме чилеп, оны кöрдирерге мени капшайладып, кöзöктиҥ jанынаҥ орыныма jÿгÿрип келип, ийинимнеҥ, колымнаҥ тартып турды.

Эмилдиҥ албанына чыдашпай, мен тура jÿгÿрип, кöзнöк jаар кöрдим.

– Чындап та, jаражын! – деп кайкап айттым. – Кар калыҥ jаап салтыр.

Айландыра турган jерди, агашты, тураныҥ ÿстин кар бÿркеп койгон эмтир.

Деремнени чаазынга jурап койгондый, сÿреен jараш кöрÿнди. Эмди кар jаабай, токтоп калган эмтир. Теҥери булутту, кÿн кöрÿнбейт, jе айландыра сÿреен jарык, айылдыҥ ичи база jарык, айландыра шыҥ болуп калган, jаҥыс ла радио араай, jараш кожоҥдоп турды.

«Кар jаар!» – деп, Эмил эҥирде кандый чике айткан.

Оноҥ мен сыйынымла кийинеле, айылдыҥ ичин jуунадып, печкеге от салып, курсак азып турганчабыс, тураныҥ ичи оноҥ jарык боло берди. Бистиҥ кöзнöктöр ончозы тÿштÿк jаар болгон, кÿн чыкканы билдире берди, jе булут öткÿре кöрÿнбей турды.

Бис тышкары чыгып, оок-тобыр иш эттибис. Бастыра кушкаштар ойгонып калган, таскактыҥ, потпуштыҥ jанында чуркуражып турды. Куштар азыраарыста, кушкаштар бистеҥ бир де коркыбай, куштыҥ курсагын кожо jиишкилеп турды. Бис олорды ÿркÿтпедис: кööркийлер jигилезин деп санандыс. Оноҥ бис эжик алдынаҥ карын кÿреп, алмар, потпуш, кажаган jаар jолдор jазадыс.

Тышкары ишти божодоло, айылга кирип, эжикти jаап ла ийеристе, кöзнöктöрдиҥ тыш jанында рамдарда отурган кушкаштар тиркиреде öрö учуп чыкты. Оноҥ бис кöзнöккö jууктагалагыста, бир канча кушкаштар ойто учуп келеле, кöзнöктиҥ тыш рамына отурып, чуркуражып турды. Эмил килегендÿ айтты:

– Кушкаштар соокко тоҥуп, jылуга сурангылап jат ошкош. Кööркийлерди олорды!

– Jок, курсак сурап jат. Курсактанар jерин кар бÿркеп койгон, тышкары эм тургуза jылу туру не – дедим.

– Чындап та! – деп, Эмил jаҥы ла аайлады. – Эм олор ончозы канайып кыштаар? Кööркийлерди олорды, – деп, Эмил кöзнöк jаар басты. – Кöрзöҥ дö, кöрзöҥ дö, ончозы кöктийектер эмтир.

Кöктийек – кичинек кушкаш. Сыртыныҥ öҥи ногон, бажы кап-кара, килиҥ-торко ошкош, эки канады база jалтыркай-кара, тöжи сарызымак-ногон, куйругы учы jаны ап-апагаш. Чындап, бу кандый jараш кушкаш! Торт ло jаражай. Бу кушкаштардыҥ бÿдÿжин ле кылыгын Эмилле экÿ кöзнöк öткÿре кöрÿп туратаныс.

Энем турага кирип келерде, бис кушкаштарды ундып, энем келгенине jаан сÿÿнип, оны кучактап, оноҥ ажанарга столго аш-курсак салдыс. Энем тонын чечип, пладын jазап, айтты:

– Jе, кыстарым, кыш тÿшти, агас тонын кийди. Эмди тышкары барзагар, кышкы тон-öдÿктÿ чыгыгар, соокко алдыртпагар.

– Бис эмди колчанакту, чаналу jыҥылаарыс, эне! – деп, Эмил сÿÿнип турды.

Бис ажанып турганча, кушкаштар кöзнöктиҥ рамына келип отургылап турды. Эмезе кöзнöктиҥ алдында öскöн карганага, jодрого, бороҥоттыҥ jыраазына отурып, кожоҥдожот.

– Кöктийектерге бÿгÿн ле стол эдип, кöзнöктöрдиҥ бозогозына кадап койорыс. Эмилге де соот болор, кушкаштар да ток болор, – деп, энем айтты. Ажанып отурган Эмил алакандарын чабынып, сÿÿнип айтты:

– Бот, бот! Адам тайгадаҥ тÿшсе, бисти мактаар.

Бистин турабыс jаҥы болгон. Бис бого былтыр кÿскиде кöчкöнис. Тыт агаштаҥ эткен алтын ошкош сары öҥдÿ эки кып турабыс оромныҥ jаҥы тураларыла jергелей турды. Бастыра туралардыҥ jанында садтар. Оромдор дезе тÿп-тÿс, jалбак, узун болгон.

Бистиҥ адабыс Ада-Тöрöл учун Улу jууда туружарда гвардеец болгон, Берлин городко jедип, jеҥÿ алышкан. Ол – герой. Госпитальдаҥ 1946 jылда шыркалу jанган. Эмди ол тайгада колхозтыҥ муҥдар тоолу койлорын кабырып jат, койчылардыҥ jааны. Адамныҥ бир буды ла бир колы jок то болзо, ол иш jок, тегин отурбайтан. Ол jаҥыс ла малтала иштенип болбос, тураны дезе биске колхоз тудуп берген.Энем айылда иштиҥ кöп jанын бойы эдетен. Эмди энеме болужып jадыс. Адабыс тайгадаҥ тÿшкенде, амырап алзын деп, бис ого неме эттирбеске кичеенедис. Jе ол дезе сыҥар да колду болзо, энеме одынды бойы jарып берет, энем ле биске уур иш эттирбеске турар: «Ÿй улусты бис чеберлеер учурлу» – деп айдып турат.

Кöктийектерге столды  энем бойы эделе, кöзнöктиҥ тыш jанына, бозогого кадап салды. Тураныҥ ичинеҥ ол «столдо» отурган кушкаштар иле кöрÿнип турат. Ол ло кÿннеҥ ала бис кöктийектерди кÿнÿҥ ле азырап турдыс. Jас келерде, олор чымыл, курт терерге уча берет.

Олордыҥ, кушкаштардыҥ, кылыктары, лаптап кöрöристе, сыраҥай ла башка-башка болды.

Эҥ баштап, бис кöзнöктиҥ jанына Эмилле экÿ базып келгенисте, олор ÿркÿп, уча бергилейтен. Олорды кöп сабазында Эмил ÿркÿдип турды. Ол эмезе чÿчкÿрип ийер эмезе jöдÿлдеп ийер. Бис оныҥ учун эмеш ачынышканыс та.

Эмилге не болзын, кушкаштарды ба, öскö дö немелерди кере тÿжÿне де аjыктап отурар öйи бар. Ол эзенде ÿренер ине. Меге дезе урок белетеер керек, энеме болужар керек, школдо jÿзÿн-jÿÿр иш бÿдÿрер керек.

Jе кушкаштарды бис кышкы каникулда ла тыштанар кÿндерде лаптап кöрöтöнис, олор ÿркÿбезин деп, бис кöзнöктиҥ шторазын бектейле, аjыктайтаныс, кушкаштар ÿркÿп учуп чыкпазын деп, тыҥ тынбай да турганыс.

Кушкаштар ажанар столына ÿч катап келип туратан: эртен тура, тÿште, эҥирде. Кезикте тöрт-беш те катап келетен. Олор ÿÿр-ÿÿриле учкулап келип ажанатан эмтир. Jе кезиктери дезе экидеҥ, бирдеҥ келер.

– Кöктийектер – тайганыҥ «медсестралары», эмчилери – деп, адам айтты. – Ол куштар, сÿреен кöп каршулу курттар jип, агаштарды: тытты, теректи, мöшти, карагайды, чибини, кайыҥды кöп курт ÿрееринеҥ, оныҥ бÿрин курт jииринеҥ аргадап jат. Онын учун олорды чеберлегер, балдар, – деп, адабыс биске jакыды.

– Кöктийектердиҥ кылыгы башка-башка, олор сананып, билип jат па? – деп, Эмил сурады.

– Куш та, аҥ да, мал да, кижи чилеп, качан да сананып болбос! – деп, энем самоварын столго тургузала, Эмил ле мен jаар кöрÿп айтты.

– Олор канча чакка темиккени аайынча ла jÿрÿп jат ине – деп, адам кожуп айтты.

Эмил, та аайлаган, та jок, узак сананып, кöрÿп отурала, сурады:

– Олордыҥ jуҥын анайып jараштыра кем будыган?

Адам сананала, Эмилдиҥ бажын сыймап айтты:

– Кÿн будыган, балам!

Бис ажанып алала, ончобыс энемниҥ ижине болужарга чыктыбыс.

Кыш ла келзе, кижиге тузалу болгон кöктийектерди азырап турарыс деп, Эмилле экÿ jöптöжип алдыс.

 

АЛЕСАНДРА САРУЕВА

СЫРГА

Озогызын сананарда,

Эки кöстöҥ jаш келет.

Ол туштазын айдарда,

Jÿрегиске сыс öдöт.

Укту байлар тужунда

Кöрдÿрбей jÿрген jогыс па.

Jайзаҥдардыҥ jаҥында

Сÿÿтпей jÿрген jогыс па.

Артык улус бис болуп,

Артайтаныс Алтайда.

«Jеек jимекей» бис болуп,

Jектедетенис байларга.

Базынчыктаҥ мойнозоҥ,

Баскылайтан jайзаҥдар.

Jÿрек кöкÿп ойнозоҥ,

Каргагылайтан камдар.

Jÿрек jалыҥ суразаҥ,

Jаратпайтан ижиҥди.

Чынды кöскö сен айтсаҥ,

Истежетен кижини.

Кыйын эткен кулчылар

Ӱргÿлjиге сÿрÿлди

Кан ичеечи jутпалар

Чактыҥ- чакка jоголды.

Jарык Совет jаҥ тушта

Jаранып öсти Алтайыс.

Акту закон колыста:

Тöрöлдÿ болды албатыс.

Бедиреп туткан кÿн – jайым,

Берилди бистиҥ бойыска.

Ырысту, байлык бу jÿрÿм

Jÿрÿмде келди улуска.

I .

Сырга энези öлöрдö,

Öскÿс артты öзöктö.

Ачу jÿрÿм келерде,

Айылы турды тöстöктö.

Ак- Айанда тай эjези

Алып алды айылына

Малду- ашту бай эjези

Айткылады jажына:

- Азыраган адазында

Азар- ичер курсак jок.

Айыл деген чадырында

Аспагыныҥ орды jок.

Ичи куру тербезен

Эмди малым кабырды.

Тенип jÿрген кöрмöс сен

Самтырап меге не келдиҥ

Кардыҥ тойбос jутпа сен

Jолыма ачу jÿк болдыҥ.

Амыр jÿрген балдарым

Амыр jоктоҥ куулгылады.

Коо, jараш кыстарым

Копчы болуп баргылады.

Jÿс торбогым кабырып,

Jÿзÿндеп- jоктоп бу болбос.

Муҥ койлорым кабырып,

Jазап тоолоп бу болбос.

Кÿнÿҥ ле Бата айткылайт.

Кичинек Сырганы базынчыктайт.

Курсак берип кылаҥдайт,

Кÿнÿҥ оны бурулайт.

-Аскыттаҥ куркт jылыйды деп,

Бир кÿн Сырганы тинтиди.

- Баштыкта чайым jылыйды деп,

Акту кысты jулкуды.

Бата эмегенниҥ ÿч кызы

Кöндöлöҥ Сырганы айткылайт.

Тегин jÿрген ÿч кызы

Энезиле кожо кылаҥдажат.

Jаҥыс jерге jуулганда,

Бойлорыда нак болбойт.

Торко кийимдерин чыгарганда,

Мактаныжып токтобойт.

Алтын, камду блаашкылап,

Öрö туруп керишкилейт.

Торко, чиҥмеери блаашкылап,

Кылаҥдажып согушкылайт.

Казыр энези - бай Бата

Jалчыларын бурулайт.

Кыстарын улуска мактаарга

Кул кыстарды jамандайт.

Изÿ сÿттÿ казандарды

Кичÿ кыстарга чыгартат.

Киндиги тайкылган кыстарды

Jылаҥаш аылынаҥ ырадат.

Батаныҥ койын кабырып,

Ус Сырга кöктöнди.

Бай кыстарын jарандырып,

Айылдар ичин jуунадып,

Келдинниҥ балдарын кöкÿтти.

Балдары кейлеп ооруза,

Кööркий Сырганы айткылажат.

Кыстары келип чончыза,

Jаманыҥ jеткен деп каргажат.

-Jаман кижи мен болзом,

Аткарыгар адама,

Jаҥду улус слер болзоор,

Jамандабаар мени слер,

Алтын кöмдÿрге ÿйгенигерди,

Ӱзе адам эткиледи.

Шиҥмеери кÿмÿштÿ кийимдерди,

Мениҥ колым чÿмдеди.

Кöстöриниҥ jажы тöгÿлип,

Керсÿ Сырга керишпейт.

Чечеркеек деп истежип,

Бата тÿжине кырмалайт.

Тöгÿнчи - деп коптожып,

Келишкенде уйатка кийдирет.

Туйлаак уйлар ибесте,

Бата Сырганы тепкиледи.

Очокто шуурым изибесте,

Бышкыш тудуп мергедеди.

Маказырап Сырганы

Уй куйругына буулады.

Аҥ- тайгылды тукурып,

Туйлак уйга сÿÿртетти.

Уй куйругы томурылып,

Jерде Сырга ыйлап jатты.

Jобогон бала арайдаҥ туруп,

Чыккан jерине jетти.

Чыккан öзöгинниҥ улузы

Килеерине иженди.

Кирелÿ jаткан улузы

Иш берер деп иженди.

Айылдар эжигин ачканда,

«Айылдажыс!» деп, уткугылабайт.

Чадырлар эжигин jапканда.

Jаҥыс ла ийттерин тукургылабайт,

Соок кöстöрлö унчуккылабай,

Суйук чейдемин ургулайт.

Табакка курудын чоккулабай,

Айагын уруп тургулайт.

II

Бажы - кöзи кöгöргöн,

Ак- jаланга Сырга jетти.

Мал тебеледип ÿдеген

Малчы адазына ол келди.

- Кару мениҥ о, адам,

Калjуга мени туттурдаар.

Эjеге болуп,о, адам,

Öлÿмге балаар таштадаар.

Кайран энем бар болзо,

Кары улус сокпос эди.

Карындажым бар болзо,

Калап – байлар кыйнабас эди.

Адам, чыдалду болзогор,

Бу шырадаҥ айрыгар.

Адам, jÿректÿ болзогор,

Бу аҥдарды аайлагар!

- Тербезен болуп басканча.

Эдÿге де, балам, иштейли,

Оостуга ла айтырганча,

Шилтиге тептирип иштейли.

Оору мени, о, балам,

Ондый немеле кмлинчектебе.

Таай эjеҥди, о, балам,

Артырарым деп сананба.

Тÿмен малын кабырып,

Тÿжине мала болорыҥ,

Айыллы- jурттыҥ jуунадып,

Таскадылу болорыҥ.

Ашту- тусту айылды

Ачу – корон сен айтпа,

Калjу jаҥду ол байды

Коркудар деп санаба.

Бу алтайды бир эдип,

Энеҥле экÿ басканыс.

Jе, тамы эжигине бис jедип,

Ырысту jоктуга jолыкпадыс.

Байлар ончозы калjуда

Алтай jайым кöрöр бö?

Тöрööн байлар ондыйда

Кары байлар килеер бе?

-Jастыра, jастыра, о, адам,

Jайымды кайдаҥ бедиреели?

Jоктулар кыйыҥду,о, адам,

Ошкош ло, jайым бедиреели.

-Jе , бистиҥ караҥуй jалаҥыска,

Кÿн, байла, тийер, балам.

Батага барып иште, балам.

III

Алтайдыҥ jараш чечеги

Кÿнге jайым jайылды.

Айландыра агажы

Чачакталып jаранды.

Jайгы таҥда кушкаштар:

«Jайым, jайым»- деп, кожоҥдошты.

Jараш таҥда кушкаштар:

«Jÿрÿм!Jÿрÿм!» - деп, сыгырышты.

Бата деген таай- эjезиниҥ

Jуртына Сырга ойто келди.

Оору болгон адазыныҥ

Сырга сöзине ол кирди.

Айылга келзе, айттырып,

Батаныҥ койын кабырды.

Бажы- кöзи кöгöргöн,

Чуйга Сырга jунунат.

Кабырган койлорын куjурладып,

Учар сууга учурады.

Кара кöлгö учурап,

Аржанды Сырга таап алды.

Сысташкан бутары

Сызы jылыйып jазылды.

Jобоп, оорыган кыс бойы

Су- кадык болуп калды.

Эди- каны jаранып,

Jаранып бойы чыдады.

Ийде- санаазы кожулып,

Кöгÿстÿ болуп кыс öсти.

Оору болгон адазын

Ол аржанга баштады.

Кару jакшы адазын

Таштабазым деп сананды.

Тегелий деген кысла

Сырга тегин jолыкпайт,

Кулга jÿрген ÿÿрезиле

Сÿунген бойы туштажат.

IV

Эмди койлор кабырып,

Сырга кожоҥ солыштырат.

Эмди jÿрÿмди Сырга кайып,

Албатызын сананат.

Сырганныҥ öткÿн кожоҥы

Чуй ичине jайылат.

Эрке баланныҥ кожоҥы

Чуй тууларына jаҥыланат.

Айыл – jуртту мен болзом,

Бата мени базынбас эди.

Маалду - ашту мен болзом,

Курсактаҥ мени кыстырбас эди.

Кöк тенерилÿ Алтайым,

Кöгин байлар тепсегилейт.

Кеен санаалу албатым,

Кеен санаалу албатым,

Кöк jажыҥ шуулажып,

Кöргöн шыраҥа кайкажат.

Кöл- сууларыҥ шоркыражып,

Базынчыкты кöрÿп аҥданыжат.

Jайымду бала мен болзом,

Кöзим jажы акпас эди,

Ырысту кижи мен болзом,

Кожоҥым албатыма айдар эдим.

Базынчыктаҥ, Алтайым,

Кандый батыр айрыгай не?

Кеберлÿ jараш Алтайым

Качан седеҥ jÿргей не?

Сырга ачу кожоҥдойт,

Кеен Алтайды коолодот.

Оныҥ öткÿн jаш ÿни

Агаш- ташка jаҥыланат.

Jайым кычырган коо ÿни

Чуй jалаҥында торгуланат.

-Ачу- корон кожоҥдоп,

Ал jÿрегин алдыгар.

Албаты шыразына комудап,

Алып бойым ыйлаттар- деп,

Кайадаҥ Сыргага уул тÿшти.

Кеберкек бойы ÿшкÿрди

Эки бойы таныжып

Тÿгенбес солунын айдышты

Эки бойына jаражып,

Туштажар болуп табышты.

Кожоҥду меести одурып,

Сырга койлорын кабырды.

Баатырдый Тадайга jолыгып,

Темчинниҥ малчызыла танышты.

Jас чечектеп турарда,

Jаш jÿректер jарашты.

Коронду jÿрÿм тужунда

Коо санаалары jарыды.

Сÿÿшкен ÿÿрелер кöстöри

Тереҥ кара кöлдöрдий,

Jаражып кöргöн кöстöри

Jарык кÿйген чолмондый.

Мал, койлор тебеелерде

Тепкиш ташка тушташкылайт.

Сÿÿшкен экÿ «теҥериде»

Кул болгонын ундугылайт.

Jараш jастыҥ куштары

Jаш улусты коолойт.

Чуйдыҥ учар- суулары,

-Jайымга, jайымга!- шоркырайт:

Кол тудужып кожоҥдойт.

Коо jÿректÿ бу jаштар

Ташташпазын коолойт.

Ак- санаалу малчылар

Алдында jÿрумин санангылайт,

Ару jÿректÿ бу кулдар

Агару сÿÿжине саарнагылайт.

Сырга:

Таҥ чолмоныс, jол баштап,

Таҥга удура баралы.

Караҥуйды бис таштап,

Jайымга удура базалы.

Калымга мени бай эjем,

Шокчыл- Кÿйÿнчекке садып jат.

Карыган балазына Бата эjем

Сени кÿйÿ эдип jат.

Тадай:

Кÿнбадышта карындаштар

Jайымду деп айдыжат.

Улу орус баатырлар

Улуска болужар - деп, айдыжат.

Албанла бисти айрыза,

Тургуза экÿ качарыс.

Сÿÿшкен бисти кыйназа,

Jайымды бого баштаарыс.

Сырга:

Кÿндий jайым боо келзе,

Бисти айрып болбос не,

Агару чындык боо jетсе,

Байлар мени сатпас не.

Тадай:

Аралда öскöн чейнедий

Эрке Сыргам, иженип jÿр.

Меесте чаҥкыр чечектий,

Эрjене- ÿÿрем, кунукпай jÿр!

Jайым кÿни чалыза,

Экÿ удура барарыс.

Чуй ажып, толкуланза,

Экÿ коштой турарыс.

Кара кöлдий сениҥ кöзиҥ

Мени бактырып кычырат.

Эрке jараш сениҥ ÿниҥ

Jÿрегиме кÿч урат.

Сÿÿген ÿÿрем, меге бÿт:

Jÿрÿмиҥ учун öлöрим.

Jÿрегим, сööгим- муркÿт,

Алтайыма туруп öлöрим.

Сырга:

Эки сÿÿшкен кÿÿледий,

Ырыска коштой учарыс.

Коштой öскöн чибидий,

Jотконго кожо турарыс.

Мöҥÿн, алтын кийген бай

Сенеҥ jана тÿжÿрбес.

Шоктозо до, шокчыл бай

Сенеҥ кÿуним jандырбас!

Тадай:

Теҥериде кÿйген чолмондый

Коштой туруп jарырыс,

Албатызына турган баатырлардый.

Алтайдыҥ jайымына барарыс.

Сÿÿжип jÿрген jаштардыҥ

Кожоҥы jÿрÿмине келишти.

Сÿÿнип jолвккан балдардыҥ

Jÿрÿми jайымга берилди.

V

Сырга кожоҥын кам угуп,

Таай- эjезине угусты.

Бата Сырганы силкий тудуп,

Кам алдына тургусты.

Сырга кожоҥын кам каргап,

Тамы эрлигин кычырат.

Отту турун ол талдап,

-Тенек кырза- леп алгырат.

Калаҥы Бата таай-эjези

Кайыш камчызын сыгыртат,

-Курту кадыт, сени мен

Калымга тургуза садарым!

Мынаҥ озо темичи уулы

Шокчыл- Кÿйÿнчек «кижи алар!»-деди.

«кыстар jаражы Сырга учун,

Jаан калым берерим!»-деди.

Оноҥ бери Чуй ичине

Шокчыл- Кÿйÿнчек кöкÿп jÿрди:

-Кыстар jаражы- jаш Сырга

Эмди мениҥ - деп кööрöди.

Малын кабырган Таадайды

Кырлу сöслö кöрбöс болды.

Шогын jетирип, Тадайды

Улуска jамандап, коптоп турды.

Тадайдыҥ тапкан алузын

Каптарына тыктады,

Öткÿрген малдыҥ алтынын

База капка тыктады.

Jööжöгö ачап Батага

Бай калымды jетирди.

Торко кийим - балага!

Той болор!-деп, быжулады.

Сырга эjези бай Бата

Кам, jайзаҥла табышты.

-Шокчыл- Кÿйÿнчек деген уулга

Сырганы берер- деп тыйдылдашты.

Омок малчы Тадайды

-Батага кÿйу!-дешкиледи.

Чечен аҥчы Тадайды

-Коркок кыска эш!-дешти.

-эки кÿнниҥ бажында

Эки тойды эдер!-дешти.

-Эки кулды уйатка

Улус алдына тÿжурер- дешти.

-Кожоҥдо байларды jамандап,

Албаты-jонды куйбурткылабас.

Тÿймендÿ тушта комудап,

Улусты бистеҥ тууралатпас-

Маказыраган кам айдат.

Мактанып тажуурын ол тудат.

VI

Мыны уккан карыган Малчы

Кабырган малын таштап тÿшти.

«Шыралу баламды айрыырым»-деп,

Омок Малчы улу ÿшкÿрди,

Эки тыттыҥ jанында

Кийис jайлу агарды,

Атту чакылар jанында

Jоон тайгылдар ыркыранды.

Кийис айылдыҥ ичинде

Калаган улустар отургылайт.

Jаныртыктын ÿстинде

Jаҥы каптар тургулайт,

Тÿрген адын чакыга буулап,

Бата айылына Малчы кирди.

Бöркÿн jÿрекке тудуп уужап,

-jакшы ба. Öрöкöндöр!..-бöкöйди

Отургандар кару бербей,

Соок кöстöрилеуткуды.

Алтай jаҥыла чеген урбай,

Бата калjу кыйгырды:

-сениҥ келген адыҥ не?

Малды артырып, тÿшкениҥ не?

База jарбыкту jÿрÿҥ бе?

Кардыҥ каjырап келдиҥ бе?

Малчы:

-Сырга jалчар- мениҥ балам,

Jаш та болзо, керсÿ балам.

Эш табылза- бала кÿÿни,

Jурт тутса- ада jöби.

Слер jабысты jабызадып туругар.

Öскÿсти öксöдип туругар.

Jаштардыҥ jÿрÿми базылат.

Jаандардыҥ jÿреги сыстажат.

Jайзаҥ:

-чыгара сибиреер бу jыду сарасты.

Терезин сыйрыгар бу ырсайган агастыҥ

Jайзаҥ кöзи кандалып турды,

Бата мекелеп токтодып тутты.

Малчы:

- Керсÿ Сыргам куурмакчыныҥ эжи болбос,

Шоокчыл- Кÿйÿнчектиҥ jалчызы болбос.

Бата:

-Шоокчыл- Кÿйÿнчектеҥ артык бай jок,

Шоокчл да болзо, оноҥ jобош кижи jок.

Малчы:

-Тыштынаҥ jобош, шокчылаар

Jаман кылыкту, мактабаар.

Кÿчи jок улуска ол кÿчÿркейт,

Jаман эдип, улуска кÿйÿнет.

Бата:

-«Тенексÿ» балаҥ Шокчыл- Кÿйÿнчекке барза,

Тербезен болуп jÿрбезин.

Кылыкту кижи кÿйÿÿҥ болзо,

Jокту бойыҥ шоктотпозыҥ.

Балаҥныҥ бажында кей кожоҥ,

Тапкан эриниҥ эжигинде jаҥыс jойгон.

Мен Сырганыҥ таай- эjези,

Оныҥ jÿрÿминиҥ мен ээзи.

Эрлерле сертежип jат.

Эрликтерле куучындажып jат.

Шоокчыл- Кÿйÿнчек кату кижи,

Байыырга колы эптÿ кижи.

Тенек балаҥ колго тудулар.

Тедÿ болуп иштеп турар.

Кам:

- jаҥыс балазы тармаачы бала,

Тили корон каргышчы бала,

Кайа ташка кожоҥ салат,

Камдарды jамандап jадат.

Байларды каргап турат,

Jер ээзин ÿркÿдип турат.

Малчы:

Акту Тадайды талдап алган,

Кызыма буудак этпезим,

Шокчыл—Кÿйÿнчекти jектеп салган,

Баламды улуска jектетпезим.

Шокчыл- Кÿйÿнчек jаман кижи,

Кылыгы туйук, уурчы кижи.

Öзöктöрдö öскÿстердиҥ малын

Коjойымдарга öткÿрип садат,

Jокту- jойуныҥ тоолу малын

Таҥмалып, мензинип казнага садат.

Jобоп jаткан ÿй улусты

Уйат jоктоҥ jоткондойт,

Jаҥыс арткан öскÿстерди

Öксöдип, кÿчин ол тонойт.

Улуска туйка jаман эдип,

Улу кептÿ ол jÿрет.

Акту улуска ол кÿйÿнип,

Сакыбвс тушта шок эдет.

Jаан улусты ол коптоп,

Jакшы кижи болуп jÿри.

Jаш улусты ол jектеп,

«Jалакай» jÿстÿ ол jÿри.

Калjу шокчыл кÿйÿлÿ болуп,

Улу уйатка кирбезим.

Куурмакчынын jööжöзине болуп,

Ада болуп, адым чыгарбазым.

Бата:

- Бийдеҥ артык билееркейт,

Байдаҥ артык табылайт.

Сениҥ ÿниҥукпазыс.

Нении эдерин сурабазыс.

Мениҥ айылымнаҥтургуза чык,

Тайгада малыма тургуза jÿр!

Jайзаҥ:

-Бийттерле незин куучындажар.

Ийттерле незин jылбыҥдажар.

Эдегин бажына кыстайла,

Балазын оромло бвстырар керек.

Кеjегезин ат-куйругына буулайла

Jалаҥла маҥтадар керек.

 

 

Ÿчилези тыйтылдап тургулады,

Малчыга удура баскылады.

Малчы тÿрген отугын тутты
 оноҥ бычагынныҥ кынын тутты.

Изигеннинеҥ терлей берди.

Сöзин айдып тескерлебеди,

Кам, jайзаҥ кылайгылабады,

Малчыга тийерге коркугылады.

Малчы:

- Кам, байлар керсÿ дешкен,

Кеjирердеҥ быjар сöстöр чыгат.

Кам, jайзаҥдар кемзинчеек дешкен.

Кемеер ле кысты быjарлап турат.

Уйат jокто кöгÿс jок.

Бай улуста кÿÿн jок.

Бата, баламды бийлебе,

Калым алып jилбиркебе.

Албаты тÿймени кöйлöп jат,

Jайымду кызылдар келип jат-

Кекинип отургандардаҥ

Колы- буды божой берди,

Калjу кöргÿлеп, алаҥзыжа берди.

Бойы- бойына кöргÿледи,

Болгоонын, малчыны сÿргÿледи.

Ай тийерде айылдаҥ чыкты,

Малчы, jалчылар чадырына чапты.

Jуулган улус кöзине

Тадай ла Сырганы алкады,

Келиндер айылдыҥ тöрине

Сырганыҥ бажын öргÿледи.

Кожоҥ-jыргал jогына

Чööчöйдöҥ араjан ичкиледи.

Тал- табыш jогынан

Айылдарына таркады.

VII

Кÿскÿ туман кöгöрди

Октябрьдыҥ кÿни чалыды,

Алтайда jоктулар кöдурилди.

Ыраакта кÿкÿрт jаҥыланды.

Ленин- деген сöс мында

Кÿн чилеп улусты тургузат.

Совет деген сöс мында

Jайымга - улусты ойгозот.

Кöк кöстÿ омок уулдар

Jайым аларын баштагылады.

Орус карындаш- большевиктер

Алтайды базынчыктаҥ айрыгылады.

Алып Плетневтыҥ гвардеецтери

Албатыны тонокчылардаҥ айрып турды.

Партизандардыҥ черÿлери

Актарды Алтайдаҥ сÿрÿп турды.

Кызылдарга барып кирерге,

Сырга ла Тадый тергенди,

Jайым учун туружарга,

Jааш сÿÿшкендер мендеди.

Сырганыҥ адазы jакшынак Малчы

Öдöр jолды баштап берди,

Ак jÿректÿ омок Малчы

Аттар тудуп берерим»-деди.

Эмдиги сериген тайларды,

Чалмадап , Тадай ээртеди.

- jектеп, шооткон байларды,

Jеҥинеҥ бис тударыс!-деди,

Шокчыл- Кÿйÿнчек сÿрÿшти,

Jе ады арып,jыгылды.

Тадай ла Сырга jеттирбеди.

Кызылдарга барып киргиледи.

Базынчыкта алтайлар тургулап,

Партизандарга кожулгылады.

Таҥ атка мингилеген,

Кожоҥду отрядтар öткулейт.

Кызыл маанызы элбиреген,

Алтайга jайым экелгилейт.

Деревне, öзöктöр jайымду,

Совет jаҥын уткулады.

Jашöскÿрим jыргалду,

Совет jаҥын таҥыткылады.

Jылдаҥ ажыра партизандап,

Тадай ла Сырга чыдагылады,

Табылган уулчагын полк алкап,

Jууда, орус нанага артыргылады.

VIII

Байлардыҥ бийи Колчактыҥ

Бандазы Чуйда качкылады.

Шокчыл- Кÿйÿнчектиҥ jайзаҥныҥ

Айылынаҥ jöмö тапкылады.

Деревнелер öткöндö,

Темей jурттар öртöгилейт,

Улуста jööжö кöргöндö,

Тоноп, шоктоп, öлтÿргилейт.

Ÿй улусты кинчектеп,

Албанла апаргылайт.

Бакпаганын камчылап,

Балдарын шырага таштагылайт.

Öзöктöргö киргенде,

Улустыҥ малын сойгылайт.

Кöк тайгага чыкканда,

Jаан jыштар кÿйерде,

Алтайга ыжы иргилди.

Аҥ,куштар тÿймеерде,

Албаты-jон jÿрексиди.

Карыган улус карыгып,

Актарды каргагылады.

Партизандарды экелип,

Öштуни сÿрерге баргылады.

Партизан Талайдыҥ черÿзи

Кайалу Чуйды öро алды.

Шокчыл- Кÿйÿнчектиҥ бандиттери

Капчалга Тадайды курчады.

Беш конок тартыжып,

Бандиттер ондо кöп короды.

Алты конок адыжып,

Тадайды олjолоп болбоды.

- Тирÿге сени кыйнаарым!

Кызыл Сыргаҥды аларым!-деп,

Шокчыл-Кÿйÿнчек кыйгырат.

Jолды билер омок Сырга

Тÿнде курчуны öдö берди.

Адазына jеткен Сырга

Ат алып, черÿзине барды.

Салкын,шуурганды ол ундуп,

Арчуулы jайылып, бöкöйгöн чапты.

Агаш шуулаганын ол угуп,

Айлу тÿнде jол тапты.

Карыган малчы jол кöргÿзип,

Батаныҥ jÿгÿригин талдап берип,

Кызылдар келерине белетене берди.

Jылдыстар дезе мызылдап,

Сырганныҥ jолын баштады.

Толы ай jаркындап,

Сырганныҥ jолын jарытты.

Агын суулар шыркырап,

Ат тибиртин алгылады.

Агаштар jолдо тургулап,

Бÿрлерине Сырганы jажырды.

IХ

Шырказынаҥ Тадай шыралап,

Улузыла омок коруланат.

Анзыраган öштÿни шыркалап,

«Jÿрек согулганча туружар!»-деп,

Бандиттерле адыжат.

Jылбыҥдуш деп jарлыкчы

Бандиттерге jаарын одурды,

-эки коноктоҥ Тадайды

Колго тудараар!-деп ÿрдÿрди.

Jарлыкчы Малчыга келеле,

«Кызылдарды сакып турум!

Меге бÿдÿгер» деп тÿлкÿленди

Сырга болгонын сезеле,

-Барып, öзöктö jалчыларды

Ижендирейин… -деп мекеленди

Актарга тÿрген jетти jарлыкчы,

Малчыны мöҥÿнге садып ийди.

Кижи jÿзин jылыйтты jарлыкчы,

Карыган Малчыны ийде салып ийди.

-Сырганыҥ барган изи jаҥы - деп jарлыкч

Сырганыҥ кийининеҥ сÿрÿштирип ийди

Шокчыл – Кÿйÿнчекке бойыныҥ jöбин берди:

Кызылдарды тозорго jылбыҥдууш jарлыкчы

Калjуурган Шокчыл- Кÿйÿнчек

Албаты сÿÿген Малчыны кыйнайт.

Jуртты коркудып Шокчыл-Кÿйÿнчек

Малчыны улус алдына камчылайт.

Х

Кызыл черÿге Сырга jетти.

Кызыл маанылу озо болды.

Тадайга öйинде болуш келди.

Сатунин бандиттери Чуй ичине коскорылды.

Кызылдар черузи астай берди,

Чуй суузы кызара берди.

Чуйдыҥ ичи куугара берди.

Калганчы калапту jууда

Тадай ла Сырга коштой турды

Алтайыныҥ ырызы учун ол jууда

Сÿÿшкен ÿÿрелер jÿрÿмин берди!

Советке турушкандардыҥ сööгин

Партизан, Черÿ салюту jууды.

Сырга, Тадай öбöкöзин

Ташка биигилеп,

Олордыҥ ады ундулбас!- деп

Ончолоры кожоҥдоды...

ХI

Совет jаҥ Чуйда турды!

Албаты jон сÿÿнип турды.

Орус, алтай, казахтар

Карындаш болуп окшожып турды!

Кайда ла болгон кöдÿриҥи jуунда

Бата база куучындайт:

-Алтай учун бу jууда

Партизан Сыргам öлгöн!- деп,

Албаты кöзине ол сыктайт.

-Аймай берген болор бо ?- деп,

Оныҥ аайына улус чыкпайт,

- А , тöрööндöр эртешкен болор бо?

Улус алаҥзып, унчукпайт.

Бата малын садып,jуунып,

- Тöрööгöндöргö!...- деп,

Шыйдына берди.

Калапту, канду jуу божоп,

Улустар сергелеҥ иштеди.

Jер, jööжö албатыныҥ болуп,

Келер jÿрÿмин шÿÿшкиледи.

Чуй таҥдагы jарланып,

Алтайга jаҥы кÿн чыкты.

Чуй ичи jаранып,

Ырыстыҥ jолы ачылды.

Jаҥы jÿрÿмин Алтай тудуп,

Jаан кырлар ашкандый болды,

Социализмди бÿдÿрип,

Jаан кечÿ кечкендий болды.

Кеберкек Алтай чечектеди.

Албатызы jайым кожоҥдоды.

Ак малын кÿнÿҥ элбеди,

Социализмле jÿрÿмин улус колбогылады.

Кайыҥдар элбирген Бичиктÿ-Кайада:

Тадай ла Сырга амыр уйуктайт.

Чуйдыҥ байлык jалаҥында

Ырысту колхозчылар нак jуртайт.

Тадай ла Сырганныҥ öскöн jуртты

Кÿнÿн- кÿнге бу jурты

Сырганыҥ баатырдый уулын öскÿргиледи.

Чике- Таманды öтсöгöр,

Чучурабас Чуйды кöрöрööр!

Ишмекчи Ийинде jетсегер,

Ильичтиҥ одын кöрöдööр!

Чуй jолыла jоруктап ,

Jаштар jÿрÿмин анда уктум.

Сырга ÿÿрелерине мен айылдап,

Омок jÿрÿмдерин эске алдым.

Сырганыҥ ÿÿрези - Тегелий

Озогызын ыйлап айтты.

Эмди ырысту Тегелий

Сырга jÿрÿмин меге айтты.

Эмди öскöн jаштарга

Чынды угуп тууjыладым.

Албатыда jакшынак jаштарга

Омок jÿрÿмдерди комустадым.

ЛИРИКА

Топшуурым

Албатылар кожоҥын

Аайлайтаныс, топшуурым,

Улулардыҥ кожоҥын

Улуска ойногоныс, топшуурым.

Оҥдойдыҥ тууларында

Ол кожоҥдор jаҥыланатан.

Омок болгон улузында

От- кожоҥдор артатан.

Алты кылду топшуурым,

Айрылып калдыҥ сен менеҥ

Айдып туратан кожоҥыҥ

Ырай берди ол менеҥ…

Öткÿн, jараш ÿндериҥ

Öдÿп калды jÿрекке.

Мениҥ jашта кÿÿндерим

Сенле болды jÿрÿмде.

Комус таркан сабарым,

Комудап, шыркам айтпа, сен,

Сöслö айткан саарнажым,

Ырыс болуп угул эм.

Комсомолдо jÿрÿмисти

Эске алзаҥ, комузым.

Колхозтогы таҥ ижисти

Бу ÿйеге айтсаҥ сен.

Jÿрекке эбилген кожоҥым,

Тöрöлисте турганыс айтсаҥ, сен,

Кижиге чындык болгоныс,

Кижиликке айтсаҥ сен.

Шыралу jууда нöкöрис

Шыркалу jолына таштабаныс,

Калапту jууда, Тöрöлис,

Карыгып,jÿрÿмис кысканбаныс.

Карындаштар коруган Тöрöлим!

Коолоп, карындажыс, айтсаҥ сен.

Jÿрÿмин Одессага бергенин

Ажырмагы jогынаҥ айтсаҥ сен.

Топшуурым оодылганын

Сÿÿнчилÿ öйдö саарнаар?..

Ороонына ÿÿрем божогонын

Jонго незин комудаар?..

Ÿзуп алзын экÿге.

Изÿ чечектÿ кожоҥым,

Иште улуска кÿн болзоҥ.

Кызыл - торко кожоҥым,

Кыстар, уулдарга ай болзоҥ.

Кызыл, jараш чечегим,

Кöзнöктö jайыл кÿҥÿреде,

Кöп jÿрÿмдÿ чечегим,

Кожоҥыма ööрил кÿндÿде.

Ажы jуулган кÿскуде

Ажы jуулган кÿскÿде

Теҥери алтайга мак jайды.

Агажы койу тÿштÿкте

Теҥериле куш кайыды.

Ажы кезилген кырада

Алтын снаптар jергелешти.

Алтын мажак бажында

Ак- jарыкка кекигилешти.

Мöш чачакту туудаҥ

Кÿн тамыры чалчалды.

Теҥериде jука булуттаҥ

Jÿзÿн мааны чайпалды.

Алтын мажак мааны,

Омок кырачыга кекиди.

Кызыл- кÿреҥ мааны

Ойгор партияга элбиреди.

Чаҥкыр- кызыл маанылар

Jаҥы – jер баатырын мактады.

Кÿн бÿдÿрген маанылар

Jÿрегим сÿÿндирип, jалбырады.

Кÿн jураганын кычырып,

Теҥеридеҥ кöзим салбадым.

Келер öйди аjарып,

Кожоҥы jок jанбадым.

Кеен jас

Jажыл кожоҥду коо jас

Алтын Алтайга алтады.

Jарык чечектÿ jаҥы jас

Тайга, чöлди карады.

Кöчкö öткöн jерлерде

Кöк öлöҥ кöгöрöт.

Кÿни jарык меестерде

Кöнöк чечек кööркöнöт.

Чаҥкыр, ару теҥери!

Тейлегендер айланат

Тытту jалаҥ тебелÿ

Кулунду беелер тыштанат.

Ÿндÿ комургай шоорымды

Ÿнгÿр öткÿн шоорлоттым.

Jасты мактап,jоргомды

Jайым jалаҥга оттотым.

Кару эне сÿÿгенде

Кару эне сÿÿгенде

Кеен эдет jÿрегим,

Эjем jылу кöргöндö,

Эрÿ эдет jÿрегим.

Энениҥ эрке кöстöри

Эткен ишке кÿн ине.

Энениҥ изÿ сöстöри

Эрикпей jÿрер кÿÿн ине.

Jобол келген тужунда,

Jолго энем алкады.

Jолыма буудак турарда,

Буурайган энем jакыды:

Буудак сеге чыдабас.

Буурзап ого санаба.

Буудакты чындыгыҥ jууктатпас,

Бу jоболыҥа саарнаба.

Орооныҥа керек болгоҥдо,

Ооруҥ ундуп иште сен.

Албатыҥга арга болгоҥдо,

Алып кептÿ чÿмде сен.

Сен комусчы дешкенде,

Туу, jалаҥныҥ кооло.

Ӱредÿÿм божоп иштезем,

Ÿÿрелердий кожо болорыс.

Иштеҥ божоп мен келзем,

Озогызын ойгорторыс.

«Jÿрÿмим!» - дейтен балаардыҥ

Jÿрегинеҥ слерге кожоҥы.

Тöрöлин сÿÿген кызаардыҥ

Тöрöлиндий слерге кожоҥы.

Аргалап öскÿрген Алмаазардыҥ

Акту- jÿрÿм кожоҥы.

Ороонына öскöн «куучынчыгардыҥ»

Ойгортып айткан кожоҥы.

 

АЛТЫН-КÖЛИМ

Кöлдöр jаражы Алтын-Кöлим,

Кööлмöк jаражы сениҥ кебериҥ!

Jердиҥ jаражы Алтай jерим,

Jебрен балазы сениҥ сÿмериҥ.

Мöшлö чачакту кыр-айагыҥ,

Мöҥÿн башту кайа- седеҥиҥ.

Алтай баатырдый коо Алтын-Кöл

Алтай алыптый коо Алтын-Кöл!

Сени кöргöндöр кöстöрин алгылабайт.

Сени сÿÿгендер кöксинеҥ салгылабайт.

Санааныҥ кеен салы, тереҥ кöлим,

Сарнааныҥ салымы, кöстий , кöк кöлим.

Кöлгö келгемде, jаш тужым келет.

Кöлди кöргöмдö , сениҥ кебериҥ кöрÿнет.

Кöлгö келгемде, ырысту кÿнибис эбелет.

Кöлгö кöргöмдö, кöк кöзиҥ кöрÿнет…

Jаштардыҥ jери , ару кöк кöлим,

Jалтанбастардыҥ тери, jараш кöлим,

Аҥ-куштарыҥ кыймырайт, алаҥзыбайдыҥ,

Аш- кузугыҥ бышкылайт, албатыҥазырайдыҥ.

Jаштарды кычырып сен баатыр туруҥ,

Jаандарды кычырып,сен байып туруҥ.

Сеге jеткендер jÿреги оморкойт,

Сеге jÿргендер jÿреги ойгорлойт.

Jаҥы Алтай кöрÿнет jÿзÿҥде,

Jайымду Алтай кöрÿнет кÿскÿҥде

Керептер jÿскÿлейт коммунизм таҥына,

Ильичтиҥ оды кычырат улустыҥ ырызына,

Алтай кöрÿнген кеен кÿскÿ кöлим,

Кеен, ару кÿÿним Алтын-Кöлиме,

Кеберлеп айткан сöзим Алтын-Кöлиме.

Поэттер тууjызына тууjым чÿмделзин,

Поэттер ÿнине ÿним келишсин.

Jураачылар jуругына jуругым кожулзын,

Туристтер jолына ак кÿÿним болзын.

СПУТНИКТЕР ТÖРÖЛИ

Спутниктер тöрöли сÿÿген орооным,

Билгирлÿ албатылар сени кÿндÿлейт.

Ойгорлор орооны , Россиям мениҥ,

Сениҥ планеттаҥ кей jок кеен шиҥжилейт.

Алтайдыҥ туулары кожоҥ салыштырат,

Кÿчтÿ ракетаны эткендерге

Алтайдыҥ туулары мак jайгылайт.

Jарык мак сеге кÿндÿ орооным,

Ӱргÿлjи jажыдын сен ок ачтыҥ!

Сеге, партияма, мениҥ кожоҥым!

Уулдарыҥ улу ишке сен ок кöдÿрдиҥ

 

ПОЭТКЕ

Кожоҥдо Кучияк нöкöристиҥ

Кожонго алкаганын эске алдым.

«Кожоҥчыга -jол !»-деген наjыбыстыҥ

Кол сунганын эске алдым.

Jÿректеҥ келген кожоҥды

Тууjыга коолойдым!

Кöгÿстеҥ келген кожоҥды

Комусчыга jолдойдым!

Jаҥы jерди аҥтарып,

Тракторист терин арлады,

Тууjыга сöстöр табылып,

Тууjычы уйкузын албады.

Изÿ ногоон jайгыда

Койу ашка колхозчы сÿÿнет.

Ороонында jараш jаскыда

Улуста кожоҥына кожоҥчы сÿÿнет.

Перо ажыра карындаш кайчы

Кожоҥын тыҥдап бÿгÿн сÿÿнет.

Чöчöкчи, jакшынак бистиҥ кайчы

Бÿгÿн оноҥ тереҥ шÿÿнет.

Алтан jажаар келгенде,

Алып кептÿ jÿрÿгер.

Алтай слерди сÿÿгенде,

Албатаар баатырдый чÿмдегер.

Jакшынак ÿйе келгенде

Jаштар кычырып ундубазын.

Тöрöлис коммунизмге jеткенде,

Алтай кожоҥ туружаачы болзын.

Алтан jашту чырайаар

«Карыдым» деп, айтпазын.

Jашта сÿÿген jÿрегер

«Сооды» деп таппаазын.

Кÿни jарык орооныска

Баатыр кожоҥ кожоҥдогор,

Jайымду jарык Алтайыска

Ӱнеер серибей коологор.

 

 

ВАЛЯ ЛА МАРИЯ

Jаан керсÿ Валя кызычак

Ада- энезинде jаҥыс бала.

Тил- кулагы jок кызычак ада-энезине эрке бала.

Ада- энези сÿÿгенин

Кызычак кöстöринеҥ кöрöт.

Ада-энези эркезин

Валя кылыктарынаҥ кöрöт.

Ада-энези ончозынаҥ jакшы,

Чындык, иштеҥкей улус.

Колхозто олор озочыл малчы.

Олорго кÿÿндÿ ончо улус.

Jаткан jерин Валя сÿÿйт!

Ада-энезин jериндий сÿÿйт!

Jаткан jери-агашту туулар,

Ажы койу элбек кыралар,

Тÿрген агынду ару суулар,

Мал кабырылган чечектÿ jалаҥдар.

Эне- адазы чылабай иштейт,

Кийим, курсагы сÿлу jÿргÿлейт.

Энези Валяныҥ алтай кижи,

Адазы Валяныҥ орус кижи.

Накту, эптÿ биле болды.

Ырысту jÿрÿмдÿ колхозчылар болды.

Эне-адазы куучындажып турат,

Валя jаар кöрÿп, jöптöжип турат.

Валя оны ÿзе аайлайт,

Куучын учурын jÿрегиле аайлайт.

Jе,сурайын дезе ол болбойт,

Санаазын айдарга ол болбойт

Эки кöзиле jапылдадат,

Экилези стихте устар

Сöзи музыкалу, олор поэттер.

Ар-бÿткен сагыш берди.

Ар-бÿткен кöгÿсти этти.

Jе кулак -тил бербеди.

Ӱренип алза,ол до буудак этпеди.

-Jакшынак школыс божотсобыс,

Кысканбазыс бис,тöрöлибиске кÿчибис.

-бу айылыбыстаҥ ишке тарказабыс.

Ада-энедий ÿредÿчилерибиске

Сообос кÿнибис- деп

Валя ла Валера куучындажат.

Jаҥы нöкöрлöрине айдыжат.

Jараш Алтайына барганда,

Балдарды jурттар кÿндÿлÿ уткуйт.

Совкоз колхозторына jанганда,

Балдар узыла улус кöдÿрет.

Кожоҥдоор кÿÿни келгенде,

Jÿрегинде салкын чылап

Кожоҥдоп jÿргÿлейт.

Тереҥ санаалар эбилгенде,

Олор эмди стихтерле бичигилейт.

Ойто школына келгенде,

Ӱредÿчилерин эбиргилейт

Куучындары божогондо

Jаш керсÿ эмчизинеҥ сурвгылайт:

-Бис угарыс па?

Эмделип болорыс па?- деп,

Билгирлÿ эмчизине амыр бергилебейт.

 

III

Школдо jыргалду ойыны ,

Турумкай комсомолдыҥ 40 jылдыгы

Jашöскÿримниҥ jаан байрамы.

Кулак-тили jок балдар

Залга толгулады.

Керсÿ кöстöр,тирÿ jÿректери

Омок комсомолецти уткугылады

Ак чырайлу ÿредÿчизи

Куучынды тилине кöчÿрет.

Керсÿ балдар сöстöрди

Jÿрегине шиҥдирет.

Куучын учурын ÿзе аайлагылады.

Jеҥилÿ болгон jерде

Колдорын чапкылады.

Кезигинниҥ кöстöринде jаш кöрÿнет,

Jе балдар оны арчып кемзинет.

Комсомолдыҥ кÿч jолын ,

Омогын кайкагылайт,

Бойлорында оморкоп,

Тереҥ санангылайт.

Куучын божоды

Jаан карындаштарын

Комсомолецтер ак jÿрегиннеҥ кÿндÿлейт.

Сöс jок,акту сыйлап карындаштарын

Öрö отургызып , изÿ кÿндÿлейт.

Комсомолдор, пионерлер

Коммунисттерге jетирет.

«Бастыра ороонысла

Бис коммунизмди бÿдÿрерис»-дежет.

«Керек болзо, Тöрöлиске

Jÿрÿмибис берерис!»-деп,

Кара кöстÿ Валера

Ӱренчиктердеҥ чертенет.

Сабарларыла бир де сöс тÿжÿрбей,

Отурган нöкöрлöрине ол jарлайт.

Залда отургандар бир сöс öткÿрбей,

Jÿректериле тудуп, jараткылайт

Бойы- бойыла укканды табышкылайт.

Тил- кулак jоктордыҥ ойыны башталды

Балдардыҥ сöслö «хоры» кожоҥдоды.

Барабанныҥ чокум согулганыла

Балдар теҥ баскылады.

Ӱредÿчизиниҥ колы jаҥыганыла

Балдар оосторын бир ачкылады.

Ӱн jок «хор» сöстöрин чокум айдат.

Поэттиҥ чÿмдегенин тереҥ аайлагылайт.

Бастыра jÿрегинеҥ сöстöрди айдат.

Оноҥ кокур кожоҥдо бööлдöнип, аайлангылайт.

Кожоҥдор кожоҥды солуп турат,

Кожоҥдо партияга быйан айдылат.

Кожоҥды керсÿ ÿредÿчи öткÿрди,

Бойы угар, тилдÿ кижи эрÿ кöрди.

Оҥ колыла кожоҥды баштады,

Сол колыла

Кичинектерге сöстöрин jартады,

Тöрöлдиҥ кожоҥы

Балдар jаагын кызартты.

Поэттиҥ jараш сöстöри

Кöстöрин jалтыратты.

«Бу балдар jÿрÿмди тудар!»- деп,

Отурган улус ÿзе иженди.

«Бу чындык jаштар jолынаҥ кыйбас!»-деп,

Бастыра улус бÿгÿн бÿткÿледи.

 

IV

Залдыҥ ичи jарык тÿштий,

Ильичтиҥ лампазы jарыдат.

Балдардыҥ кöзи jарык кÿндий,

Кирген кижини jылыдат.

Мында тымык, кижи jоктый,

Улус ÿни угулбайт

Ӱренчиктер бодолгон бодогондый,

Керсÿ кöстöр jаркындайт.

Бу jарык кып музейдий,

Мында школдыҥ ижи кöрÿнет.

Бу- студия, фабрика,мастерскойдый,

Jÿзÿн иштер кöргÿзет.

«Öнöтийин кöгÿстÿлер jуулган ба?»-деп,

Выставка кижини сурадат.

«Айса мында устардыҥ ижи бе?»-деп

Ус эдилген немелер алаҥзыдат.

Jуралганду фанера кезилген,

Jараш этажерка кружевадый,

Чечектер,аҥдар тирÿдий эдилген.

Кöктöгöн кийимдер кандый jазалду,

Кызычактар билгирлÿ кöктöгöн

Кружева скатерть jараш jуруктарлу,

Мыны кöгÿстÿ художниктер бÿдÿрген!,

 

Мында иштер лапту, санаалу

Кандый керсÿлер мыны бÿдÿрген?

Бу иштер чÿмдÿ, табылу,

Оны чылабас кандый алыптар эткен?

Мында балдар ÿренген «тилине»,

Ӱредÿчилеринеҥ кöпти билет.

Мында ÿренчиктер «тилиле»

Наукаларды тереҥ билет.

Койу садтар ортозында,

Кÿндÿ город ортозында

Тил- кулак jоктордыҥ школы

Бистиҥ тöрöл улусты кичеейт.

Тил- кулак jоктордыҥ школы

Jарык тураларда балдар ÿренип иштейт

Балдар кийими jараш сÿрлÿ,

Керсÿ,билгирлÿ кöрÿнгилейт.

Jаштар курсагы ток ÿстÿ,

Су-кадык, сÿÿнчилÿ jÿргÿлейт,

Ӱреткен улузы ада-энедий,

Ак jÿректеринеҥ кичеегилейт.

Кöдÿрген улузы jуук торööндий,

Балдарын jÿрÿмге jепсегилейт.

Jылу кöстÿ ÿй кижини

Балдар jылу уткугылайт.

Директор болгон кижини

Кичинек балдар «эне»-деп, адагылайт.

Канадын тыҥыткан кушкаштардый ,

Jаанаганча балдар ÿренгилейт.

Оноҥ канады тыҥыган мÿркÿттердий,

Баргылап Тöрöлине туза экелгилейт.

-Социализмдÿ бистиҥ тöрöлисте

Тил- jоктор теҥ гражданиндер.

Базынчак jок орооныста

Кулак – тил jоктор ырысту гражданиндер-деп,

Бöс согоочы келин Мария

Мениҥ блокнодыма бичип берди.

Кулак-тил jок Мария

Ырысту jадыннын меге кöргÿзип берди.

V

Ак jараш öргöлöрдö

Бöс согор машиналар jалтырады.

Бöс согор цехтерде

Ӱй улус бöс соккылады.

Кеберкек jÿстÿ Мария

Ӱзÿлген учукты jеҥил тудуштырат.

Кулак- тил jок Мария

Чÿмдÿ машиназын керсÿ башкарат.

-Озочылдар ортозында

Мария база озочыл!-дешти.

-Ишмекчилер ортозында

Кÿндÿлÿзи Мария!-дешти.

-Коммунистический бригадада,

Ол баатырдый иштейт!-дешти.

-Бу бистиҥ фабрикада

Керсÿ кемзинчеек кижи!- дешти.

Майманыҥ jаказында

Алтын тыттыҥ тура турды.

Jаш садыныҥ аразында

Jараш кызычак куучындап туру.

Марияны бойындый эжи уткуды.

Балазы сÿÿнип удура jÿгÿрди.

-Тил - кулак jок школдыҥ

Он класстын мен божотком.

Бöс согор улустыҥ

Билезине кожулгам-деп,

Кемзинип бичийт Мария,

Мактанып айтпайт Мария.

Кÿндÿ кöзи сÿÿнгендÿ кöрöт.

Кÿлÿмзиренген jÿзи jÿрÿмге кööрöйт.

- Меге Иаля - деп, кызычак келип jат.

Бöс согорына ÿренип jат – деди,jараш Мария.

Айылчыларын ак jÿректеҥ кÿндÿлейт,jаш Мария

Эки jаагы чийнедий,

Jоон кеjегези кара тÿндий.

Кöк теҥери кöстÿ кызычак кирди.

Отту кöстöриле уйалып кöрди,

Кулак-тилjоктор школында

Валя биjези санаама кирди:

Баатыр - комсомол байрамында

Табылу биjези чöйилди.

Барабандар бирдий сокты,

Кожоҥ ритмин ол чокум укты.

Колдорын ээлтип, ол ээлет,

Jараш кöстöриле кöргÿзет.

Учурлу кожоҥ кожоҥдогондый,

Изÿ санаазын ол айткандый.

Кыра кескен кижиге

Кыймыгы тÿҥей кöрÿнет.

Бöс соккон кижиге

Бастыра кебери тÿҥей öдöт.

Биjелеген Валяныҥ бойына

Келер öйи эбелет.

Санаганы бойына кöрÿнет.

«Кÿндÿ , jарык Алтайда,

Ару, jараш фабрикада,

Валера ла Валя экÿ коштой

Станокторы база коштой.

Соккон jараш бöстöри

Чечектÿ jаскы jалаҥдый,

Валя ла Валераныҥ кöстöри

Jолукканда , jылдыстардый.

Jарамык соккон бöстöриле

Ӱредÿчилери, эмчизи jаранган.

Быйанду, быйанду кöстöриле

Бöс согоочыларды улус уткуган».

Jараш jакшы биjени

«Ырыстыҥ биjези!»-деп, адагылады.

Jÿрÿминде кöрбöгöм биjени

«Кулак-тил jоктор тапкан!»-деп, айдышкылады.

Албаты ырызыныҥ öйи

Укпасты да уктуруп туру!

Коммунизм тöрöли

Кöс jокты да кöрдÿрип туру!