Катыбал Виктор Тимофеевич

     Анюта: Jакшылыкту кÿнле! Мен, Анюта  Шавдурова. Факультет алтаистика ла тюркологияныҥ 2-чи курстыҥ студентти. Бÿгÿн јаан изÿ айдыҥ 11-чи кÿнинде Катыбал Виктор Трофимовичтеҥ интервью алып јадым, 66 jашту, Кӱзен сӧӧкту. Слерге сöс:

       Виктор Т.:  -Мен куманды калыктыҥ кишизи боларым , сööгим болза Кӱзен, тöрöн jерим Шынарак аль Турочактыҥ аймагы. Калада мында jаттым отус артык jыл болыйан , 80 jылдан мында jаттым 1980 jылда кӧчкӧм бери. Караандарым ла кожа адам ла энем анам  кожо болган , эмяндар jок , не болза кайда айттан 66 jашту  пенсиде киши. Альда тӧрт лӧ класска тӧн школ болган, аны божоды келип бисти национальный школга ийгенир бери, Горно-Алтайскиде школды божодып 1969 jылда, Барнаулда сельхоз институтка киргем малныҥ врачы эмчи бистиҥ тилле айтса ба, мал эмчи деп. Аны божодып менде Турочакта иштегем колхоз совхозтарда аҥзунда аны божодып келип город кӧчкӧмте мында ветеринарный станциеде иштем ветеринарный врачка.  Анда пенсие шыгып ийде городто ло jаттым. Тогсынчыларда санаам маларла туружарга катабух альзара барийем, анда болза мен сер болган бойымныҥ Шынаракта альда  ана болза адактыҥ jерине неткерип ол качанарарда ийгенерде ол расскулачивание то это ол нени туразына ненин адактын туразына анар Шынарак сары Катабух Турочактын от алкель альпмем анары. Альпмем ол турада болза накшут  болганы  адактын ийгенерде ан туразына  советская власть ньаан власть база забрали туданыр ана. Вот ийде миткип анан болза мал тудуп  кичинек ур ум канчыга  ун ӱч баш уйлар  тудалкерип ана кӱч болпман андый иш  уурлап чӱрӱбенир малды, аттарды, маалдарды мен ӱч ат болган и он эки не  турмактар болган . Анаҥ ары токтай келип, мында болза киши jурт таппам, мен ньанскан болгам, а кижи чуртап барарда кыс анта умыскыпыздыр бис алышыйепиз кытышыйебис ол кыс ла и бистиҥ бала, мен китз киши алгам и балам бойы ла школды тозуп келип мында медучилищеге ӱргентран кирген ӱренерге ӱргенерге бистин тилле айтыбыс. Жана кожо чаткан чер  черлештер бистиҥ  чуртан айттым бу тилди кожа меткелип иштептен тургабыс мал тударга анда катабух мен сагышта то все анда мал тударга чер бош билде айттым кыралар болган база барчын агачылар ӧс баратсын кишилер иштенир корчёвка неткенир чаланды база  аш jазарга . Катабух барзам бу ла мен анар тын ла чӱрбедим чышсара , Катабух мыйла агачтар ӧспарат пастухтар нелер кишилер алындашкийен. Эмди мен айттым Катабух давай мал тудактар неткелип бийде уакта метудим уакта латада болза мен  бир ай иштеген актутузин барып, бир  ай иштебезем орныр ньаныс кижиге кӱч, кӱчта эмес иштиҥ кӱчи jок иште, а не подмена должна орныстыр иштедип бир кижи иштебенде аҥзунда бир кижи орныр нетийjатса ол кирде иштерге нек , а бийде ньаныс кижиге санандым ай мен санангамда бойым да ньаныскан там боларым наверно. Алдында вот адактыҥ jери вот мен архив сара баркем качан пенсиде шыгарда чы мен айттым адактыҥ ийгенерде Казахстан сара барбын архивте кайда ийгенир ана бар деген бисте тапербыс азун келегенин мага ол кат кӧрзӧм jирбе гектар кыра бистиҥ кыра деп айтыбыс . Jирбе кыра jер ме пулдый jаачып , ушула jаач кел анда потозимами там написано киши иштен ол бойыныҥ ла кӱчи ле jатканыр алдында . Jирбе кыра jер (двадцать гектаров земли) ол киши иштен нектен, а эмле болза бир грядки даш не jерди иштийерге кӱч ичкӱнип аларга ол алдында по двадцать гектар земли обрабатывали ол ой это ну как вот дедушка ол ашты согалкелип иштеп алкелип ана мизаре jаланзара корзара апартан бон Бийскийде кор деп адыйарга ол ара апартан бон ол анда садып келип ийде киши jатканыр ана болза и бир адактыҥ карындашына Григорий ол аны нарынзара , а пойы jурт кебистир нарынзара пол апаргам Томский область оказывается еще бир jурт километр Томсктан север jар барчын тӱндӱк jар барчын jер и анда болза нарым jер бар и ол анда бойынын сӧӧгине сал сан адактыҥ карындажы и мен айттым кишилерде коптаныр ийде неме болза бойыбыска ас калык арткабыстыр кайтта болза тиркийе керек мен баларга адар бистиҥ кишилерге айттым бойымныҥ сарын швем придумал сары можно это сказать то песню кумандинцев чтоб дух поднять, и знамя даже флаг . Ну любую есть по охране животных, есть по охране природы свои эти эмблемы и я говорю а у нас народ слишком маленький ну давайте лактыр ийде :

   

Ак jаланныҥ ортазында

бистиҥ калык jайалган

Кишилерниҥ ортазында

куманды деп адалган

Кайран сениҥ, кайран сениҥ

куманды деп адалган.

 

Аналардыҥ тӱрен калык

Аналардыҥ тӱрен балар

сер сыртына таралзын

Абачуштын аҥ -куштары

Алтын сары ӧктӱзин

Кайран сенин, кайран сенин

Алтын сары ӧктӱзин.

 

Ӧрӧ турган кудайыбыс

jашына бисле болзын

Кӱнтӱн кунге , шактын шакка

бистин jадын jаранзын

Кайран сениҥ, кайран сениҥ

бистин jадын jаранзын.

 

 Виктор Т.:   -Ийде  неткелип сагышла санан ана база балдарга айдарга неткем и Шунаракта балдарга ещё газетке Чолмоныга шийгем , бир сарын им посвятить чтобы анарга неткелип тура бир сарын бар аны Чолмонда неткенир газетте шийjан болган . Вот мындый jадын бистиҥ балам. Анан ары кайда айда вот анан ары алында ла jатканыр ньандарына ундубадылар име ӧскӧбис ньанарыда караныр уктаймын адагым адам шоктыйтан бон ийде бистиҥ Турочакта альда не бойыстыҥ сӧӧктиҥ кыр бар анда болза ага мал суктан болубстар ийде адам jоктан Тайылга. Тайылга деп ол байрам адалчат .  Байрам да бол кайде бол ну ийде ол аны Тайылга атты ол аттар jууп jӱргенде ол мӱнбен ат болган мӱнбес мӱнбен ат не каам киши аны кӧртран камды мӱнбен ол нетпен (не объезженное) вот мӱнген jок атты каам алкелип , а ол мындый байрам болганда ол jагынар ол сӧӧктиҥ кишилери Кӱзен сӧӧктӧр например или Тоон сӧӧк тайэнем jоктыйтан бон Тоон сӧӧктӧр то ийдо кожо байрам тутканыр ол нени атты и каам болза ол аны качан неткенир болган кӱскиде бе jаскыда кӱски ток болар ол ол Соголоп деп кыр Турочакта ол бистиҥ ол кыр сӧӧктиҥ бистиҥ Кӱзеннин сӧӧктери Соголоп, ол анда болза ол атты согып, аны болза казанга кайнадып, сӧӧгине болза ол от баска керек сындырбаска сӧӧкти бӱдӱн сӧӧк и ол сӧӧктӧриниҥ буза барчын вот калык jыл бистин сӧӧктӧр jагын кишилер олор Тоон сӧӧктӧр база ийдо нектенир бон.  Мен анамныҥ сӧӧги тайнегимниҥ сӧӧги Тоон сӧӧк, а анамныҥ сӧӧги болза Jети бирӱ бистиҥ и анар болза ийде сӧӧкти неткелип ол кайнаткелип ол сӧӧктӧрин ийде тӱлӱшкелип и барчын jуртка альга ӱлӱштенир болган аны. А мында болза бойынын ла сӧӧктӧри ол байрамды тутканыр . Ийде болганда мен анай санандым. Jуучын ийде болган ол jаш ӱшчин балар ньанарды кӱшье  кожа ла ол анда ол байрамда болуп ундыбаска ӱжӱлери jагышсынар деп кечкери болбаска кожа ла боларга деп и вот ийде болтан ол эмди байрам ол аҥзунда ол терени болза салкелип ийде агачка да бол , кайда бона мен аны jакшы каранардаҥ уккам болза ана салкелип кайда да агачка и терезине болза барчын сойып качан сокканарда сойкелип бир jерде чыртылбазын ол тере и ана болза йакшы шкелип и ол бажына кайда да толи кӱнчыксара бажына салкелип ийде терезине и jалтаныр болган аны и тийбес ага бир jакшы тийбес и вот ийде болтан бон . Ол jуу учун мындый байрамды тутканыр jаш ӧссун балдар, ынбашсынар jаанарына бойыныҥ тӱрен jагынышты ундыбаска, ньанары болза база ла ундылбаска анар тескери сагышту болбаска, чтоб не тӱсӱме jӱрерге анучун бистин айтаныр бон карганыр jолына тектебе , jолын ачык болзын, ак сагышту ла jӱр деп айттаныр бон и анамныҥ болза кудайга баштан и мен айтам болгом анама бу улустарҥ библия анда Христианский, а бистиҥ кайда кудайда значит  кудай док айтсаҥ биске мудрость она же народная барчыт бийде ак сагышту ла бол, кара сагышту болба, jолын тектебе , ачык болзын jолыҥ , ньаман jуу не этпеске кудайдын келгени ол биске айттан бон ийде и мен идо кожо неткелип идо чуртым неткелип ол бойынын незине  кудайы айтсын  сӧзин мага айтсан анам ийде:

 

Ӧрӧ турган кудайым бар

Кайран сениҥ , кайракан.

Мени jайан кудайым бар

Кайран йоным кайдайым.

Алтын сары абыр болыҥ

Ак сагышту ла jӱрӱм.

 

Виктор Т.:  -Анаҥ ары ӧткӧнсайын ӧрӧктирместе сунгакель айттым мындый сӧстӧрди мындый сӧс. Ол байрамдар болза барчын ӱр кижи ӱрӱ тиркезин тӱби кайда айттаныр не ӧрӧ шыкпас деп айтпазынар  сени, ӧрӧ шыксын деп мындый не болган ол тушта байрамдар . Экинчи байрам болза бистиҥ вот уктам бом ийде. Кӧчӧкаан ол байрам болза ӧткӱртен болган аны каам киши . Каам киши ӧтӱрчат ол байрамдарды, а ол байрам сӧӧктӧр талабын кайы ла сӧӧк кандый ла сӧӧк бар бистиҥ 12 сӧӧк кумандыда : Ӱре кумандылар бар, Алтына кумандылар,  Шабаттар, Тоон сӧӧк, Jети бирӱ , Кӱзенир, Телей кандый на сӧӧктӧр Тастар да бон  пастыразына мен ондабадым вот ынарчына это пока сагышыма кирзин кӧп сӧӧк 12 сӧӧк ньанар болза бот ол тайыл мене Кӧчӧкаанды ӧтӱрчӱлер ол болза jерде база аш согыйанде ашты соккел меге салсанарда билдип саларда кышына , аны болза анзунда меге айылзайын jӱрчӱлер ана ньаан кижи каам киши кожа и эр кишилер и балдар кожа барып, а не болза ол тудунчы нези болза тайагы ол болза эр кишиниҥ нези болза кайдайтан йа ну эр кишиниҥ нези эр кишиниҥ экӱ ыргында ол не болза ол аны как панцырь или как называют если по научному само вот это как символ благородия вот это вот мужское достоинство и мындый агачта агачкай кель ана болза ийде ну как символически там все это сделано и ол анда он такой меня раз вызывали в Бийск говорит не кому по своему языку говорить неме  келзен выручай , а мен ондабадым вообщем тигде барала келзем ол ана болза это кишини кийдирчи халат такой анзунда мен башына кайымнын тос тос терези то кайыннын незинден меткелип мындый нетке маска одетая мен айттым кайде барын анда не бистин (но я в аварии был у меня тут это дефект) не тишим jок айттым уйат нелерге авария болуп , келзен все равно  маска кыйаларзн айчытыр анда тишиктий только талай лицо закрыто говорит . Кӧчӧкаан та болза байрамчутулар барчын сӧӧкту чыгылсыныранда сӧӧк ну калык тугандылар, чыгылчы кай кандыгыла сӧӧк болзын анда таламынчыла кепшир ана чыгылсын анда казанар кайнап чат анда аш кӧчӧ,  кӧзӧм, ол кӧзӧм болза талканды кайнаткелип ага сарjу салкелип ол кӧзӧм апарчат ол jир ано ол кем  Каам кижи jуртсайын барчат ол меле тайакты ол кишиниҥ эр кишиниҥ незиле и не энеге ана болза бийде катап салчат бийде неткелип ийнеге ӱч катап бол канча катап мен аны йакшы ондабас не салып ана болза ол кишиниҥ незиле болза бу jуртка бай jатсынар, алтынсары йакшы ла болсынар, амыр jатсынар, бала баркалары ӧссин, абыр агрыбаска мындый не кудайды суранып ийде ӧтӱрчат ол аны ол байрамды чуртсайын чӱрчӱлер ийде и анан болза ол самый главный кайдайтан не  мнайла нези башкызы ол ана болза альда бир бир кыс ӱр кишиге барбады кишиге барган jок бир jакшы албас или кайда болпан ол кыс болза ол тӱн байрамда кай тиле болза бала болуп барза ну шын ла кишиге барбады, а бала болпан вот ийде кишиге барган жок , а бала болпан и ол киши ӱр кишиге барбады и ол кирде оказывается ол не кишилер альда киши ол баланы болза азырайтан болуш келип ол бала болпарчатыр как барчын кишилердин балазы болуп, бирде ол кишини уйатка салбанчылар ол аназына бала табанчы бала табан кишини нептенчилер, а барчын айлына ол балага кулаштанар болтур алында ийде болган . Кишини болза ньаман айтпаска ол ийде бала табан деп , а ол кӱн ол как разрешается ну jуртперчилер ол кишиге , jуртперчилер ол кыска киши вот мындый не обычай байрам мындый. Ол ийде бол келип барчын байрамды утукелип не алтынсары алдында jылкадӧн ийде катарчылар ол байрамды. Мен айттым оо бистин тилибис чоктантан кишилерим бойымныҥ чок куштые . Неде болза чуртта бойыбыстыҥ кайдайда с кем живу то тоже оруслар ортобыста , садикте тоже балар. Менин узем балам не болза бойыныҥ тилиле ондабас ийде онна алтран чоктанып, а ӱйде ай терге тилле осла айтпертен. Бис бойыбыс виноваты , бойыбыс бистеҥ артык , туратан биске бир jакшы айтпас ана бойыста недер керек ас та калык болзабыс .

     - Караан тайнегим биске чоктыйтан болза jаш балдар ӧссин анарды коркытыскелип неме сананганда ийде айттан оныАйткан укпастарга мындый чӧрчӧк бар деп аназы ла адазы болтыр баланыҥ , а ол бала кичинек болган кичеч бала и ана болза мынай  йаткан укпас и аназы тоже база ла ондый ок  . Адазы баланыҥ андап барыенде ол болза айттыр ну канча кӱн бажында келиберин деп барыенде барыйтыр jе все эм мында болза уэзи маларла ондайлап анда нетиштерип , ну казан кайнадып сенда кебе салып неткелип ӱйде ондайлап келип канчада кӱн иштебен канча кӱн ӧткӧн бон ишке ачылыйтыр унын эжиги ачылыенде не ас болза кеми  анда уэзи айчытыр кеми анда ?- мен мен Кехтен , балам кайда бери кир деп аназы болза балазына туда бертир ага . Туда бенте и  анзунда шкелзе бала да jок, апшыйада кем  адазы да jок кийнинче барза jок jок , уйда киркен ну jе кана бир бир айрысары байрытилер бе айры jагытын сары байрытилер бе или кайда бон деп ол келикермен деп аҥзунда ирикелкетир канчыды  ну ультайыбыс  ирикелкен аннап алкен керкен деп айчытыр . Кайтан бала сен  не барыен деп айткын сен база балала айткансын бери бер деп.. садуда мен деп... ЭЭЭ тундук баланы Челбен апартыр бистиҥ , экери чӱгӱртиглер эмле база Челбенди сӱрӱп , барасалар баркелип кӧзенир Челбен анда ньаан учак утамсан база от кӱйӱп ана баларды болза сулап чат отка сулап келип кар келип база сулап келип чийерге белетеп чын балар нени , а мынаҥ бала уйакта бала эмектеп чын кӧчин не коралтыр балазы не аназы болза чадыктыҥ каадында суккан ана болза эмчегиле эмчекти кӧтускелип база ӧрӧктинерге Челбен угалар анчунсын jаан база анчун баланы эмчегине кӧргӱсип , ол бала болза аназын кӧралкелип эмектеп алкелип келебин аназынсары . Бу аназы ла адазы база баланы кап алкелип капчайла ӱй jаар чӱгӱрип кача бернер. Аркенир мынзара ӱйде болган ӧскӧ альдыҥ келебенир  калык айтjат канча бисте бийде баларыбысты чиген ол ньаман неме азе. Кӱзӱректер ана чыгылышап алкеп аҥзунда анда ол не кишилерге мында jурттыҥ, ӧскӧ jурттардыҥ чыгылыжалкелип аны сӱртенир Челбенди, сӱргенерде ол jӱгӱре jӱгӱре бистиҥ не тагбар анда альда тагзери деп айттыбыс тагзери ньанары ай качан ол таг мындый тагнын кийнинде ай сукчат бистиҥ толганда чы ай и вот в это время как тагнун кийниндӧн мадап ньан ай сукчын . Ийдо сукчыныр аны  сӱргенерде Челбен  кырсары jӱгӱрген jӱгӱре jӱгӱре и анда болза кайыҥ бирде ӧсчат кайыҥ бажынзар шыгып капчайла агачтыҥ бажына шыгалкелип  ай шыкчында ла ага jарбаныйтыр ол айга , айга jалбанайкери эки кишилерден кача берн ол ньаман неме Челбен . Тайэнем айттан бон анзун кӧрзӧндий айда болза мындый кара нелер бар кӧлӧтки ол аны айтчат анда Челбен уктапчат ньаман ла укпазар немени  айтчын укпаза ол тӱшкелер дейт. Ийде корыктыскан биске алдында андый чӧрчак болган . Айткан укпастарга чтоб страх наводить .

      -  Кайда болган чер jайалган кайде это чӧрчӧк бар андый. Качан бирда не jок болганда недий чер jок болганда кай кечир буткен ана чӧрчӧк бар андый (как все образовывалась земля ). Jе ана мындый бир чӧрчӧк бар ок jер бӱткен ол аны кудай кайда jайан . Пурна jадында бирда болбады ол киреде болза ньаан каан келебенде улан болза ол ньан каанда ӱч уул болган . Уйу болза Кей каан, экинчи улу болза Чер каан, ӱчӱнчӱ болза Эрлик каан . Оларына бертир соган , соган адып ол уйу адыйынде ол Кей каан болза Кӱк тегриге тек бартыр , и тегри болыйтр ол чуртта. Тегри болпан Кӱк. Анан болза экинчи уулу адыйерде суганына jажылга неге  jажыл (сфера) jажыл шарга текпан ол jер сырты болыйтыр ол тегриде jер болпан, анаҥ болза ӱчӱнчӱ уулы Эрлик каан адыйерде ол чер тӱби болыйтыр кара не ол анай алдында ла бистиҥ айттан бон  еще кагыр деп ол анда кагыр  чачын мнай ньаман неме ол   ана ӧрӧктӧрине та керек jок,  вот андый болза   ийде болып барарда мен бистин кишилерге флаг бистин не  метийерге и нетийем шугарпем кагатка мындый кумандылардыҥ бистиҥ болза бийде ӱч ӱч не полоса ӱч шыйак ӱч шыйык ла меткерип jаан кук , jажыл и кара , а ортазында мындый теглик меткелип ак теглик   неткелип анда болза эку ко ишсин меткелип турачып ийзе салсан апачыш ыйык , апачыш ыйыкта болза бистин кайде нелери орнамент меткелип бистин тилле кайде айдыйтан аны орнаментти  тоже сагышыма кирбенчат неткелип геометрический там и бийде  меткелип анамнын болза шулук нелери бар эклей тухчан анда болза мындый шыйыктары мыйтсан тӱхчан мындый шыйык меткелип и ол аны болза карганарды сураптын укса  слер кайде бу меге тӱшчери эм мындый шыйык неткелип туйалкелип апсар  деп эм андый кайде айттан а ма болза таайым айтпен ко Бийскийде чачын ол айтчат бийде jети не jети не агач бийде мыйтсан ол аны бийде квадрат болзын бийде анда болза jети шыйык бийде нетсан анда болза адазы, адак, ульчук, тайдак, тайнек, адазы, аназы и бойы jетинчизи анучун ийде айтчат вот бийде айланышчат анда бийде бистин болза не бар мындый шыйыкта метсан и кӱн кайда айланчат бийде кожа меткелип бийде метсан аны вот оборот салсалып это самое крутит и также киши бийде ада, дед, бабушка по отцовской линии, дед , бабушка по мамкиной стороне и адазы энези по  бойын и анзун  jетинчизи бойы и jадын ӱзӱлбезин деп бистиҥ мындый  вот этот знак означает вот этот вот орнамент вот мындый бар бистиҥ шыйыкталкалан ол ага ӱльтеге, ӱльтеге ол тутка кечин шарактар ӧдӱктер  бийде алындалыр нейтен оны, а  эме ол барчын ундулкалн .

   - Анюта: Мынайып мениҥ интервьюм божоды. Слерге јаан быйан.