И.Б. Шинжин

Jааш, jааш

(кожоҥ)

Jааш, jааш

Jаап jат

Мениҥ бажым

Суулап jат.

 

Jааш, jааш

Jаап jат,

Jердиҥ ÿсти

Jажар jат.

 

Jааш, jааш

Jаап jат,

Jаскы кÿндер

Келип jат.

 

Jердиҥ ÿсти

Jажарып,

Jÿзÿн кнштар

Jаҥарлайт.

 

Jааш, jааш

Jаап jат,

Мениҥ сыным

Серип jат.

 

Jааш, jааш

Jаап jат,

Jаш агаштар

Ойгонот.

 

Jалбрактар

Шуулажып,

Jааган jаашка

Сÿÿнип jат.

 

Jааш, jааш

Jаап jат,

Солоҥылар солынат.

 

Jааш, jааш

Jаап jат,

Jажым мениҥ

Jаанап jат.

Нöкöрлöр

Феня кызычак

Фартукту.

Федя уулчак

Формалу.

Федяда база фонарик бар.

Фуражказын

Фабрика кöктöгöн.

Феняда кофта,

Феняда портфель,

Феняда туфля –

Фабрика база белетеген.

Феня,

Федя – нöкöрлöр.

Фотографты кычырып,

Фотосÿр соктырдылар.

Фотосÿрде

Феня,

Федя – нöкöрлöр.

Ак такаа ла кара кÿчÿк

         Ак такаа кара кÿчÿктеҥ jаан. Кара кÿчÿкти быjыл jаскыда азырап баштаганыс. Ак такаа дезе ÿчинчи jыл ак-jарыкта jÿрÿп jат.

Кÿчÿктиҥ айагына курсак салып берзеҥ, ак такаа оныҥ jанында. Мойнын чöйип, ийдичектиҥ ажанып турганын аjыктап турар. Кезикте бажын келтегейинеҥ салып, jууктай базар.

Кÿчÿгеш ого кылайып кöрöр. А ол дезе бу ла jанында. Каа-jаа jердеҥ нени де чокып, jип турар.

Олор экÿ озо баштап кöрÿшпейтен. Кÿчÿк ак такааны сÿрÿжер. Такаа кöп маҥтабас. Jе бир катап кÿчÿк оныҥ канадына тыҥ тажып ийген ошкош эди. Такаа дезе оныҥ бажына чокыган. Jÿзине тепкен. Ол ло тушта кÿчÿк, акшыйла, уйазына кире калыган.

Ак такаа кÿчÿктиҥ ажанган jерине келеле, тойо jемзенеле, ийттиҥ уйазыныҥ ÿстине чыгала, отурган.

Анайда кöп öй öткöн.

Кара кÿчÿк уйазынаҥ чыгып, ойноор. Эмезе ажанар. Jе ак такаа уйазыныҥ ÿстине отурза, ÿрер ле ÿрер: «Ау! Ау!»

Ак такаа дезе: «Как-как-каак!» деп эки-ÿч оос калактаар. Ийдичек оныҥ тилин билерге, ÿрбей барар. Кöр-кЩр турала, база ла «Ау! Ау!» деп ÿрер. Ак такаа удура канча катап каактап ийер.

Учы-учында кÿчÿк ого ÿрбес боло берди.

Бир катап изÿ кÿнде ийдичек уйазыныҥ кöлöткöзинде серÿÿнденип jаткан. Тилин уштыйла, эгиштеп. Анайып jадала, карамтыгып уйуктай берген.

Тууразында, тобракта, эшкинденип турган ак такаа кöрзö, ийдичектиҥ тили оозынаҥ кызарып чыгала, кыймыктабай jаткан. Кÿчÿк дезе будын чирей тебеле, уйуктап ла jат.

Такаа турала, бажын тура тудуп, ийтке араай базып келди. Тилиниҥ кызылы коркыш. Чокыыр кÿÿни келди.

Такаа база jууктай базып, кÿчÿктиҥ тилин чокып ийди. Бу ла öйдö кÿчÿк чочыйла, ачузына чыдабай, аайы jок чыҥырала, уйазына кирген. Узак, узак кыҥзыган. «Мени эки катап сокты» – деп, сананазына эбелген.. Эмди база согордоҥ маат jок. Кÿÿни jанды. Кунукка бастырды.

Айылдыҥ ээзи ийдичекке курсакты тургузала, jÿре берер. Олор экÿниҥ калактажына аjару этпес.

Курсакту айакты тургузып берзе, кÿчÿк ого jууктабас. Кöр отурар: такаа бар.

Ак такаа келип, курсакты jиир ле jиир. Jе карын, ÿзе jип болбой, тойоло, тура база берер. Ол ло тушта кара кÿчÿк келип ажанар. Тойбой калар. Jамакайларын jаланар ла jаланар. Кылга тÿги чек сыныга берген jÿрди.

Jе бир кÿн айакты экелип тургузарда ла, ак такаа озолоп, jий берген. Кÿчÿктиҥ кайкаганы – бастыра такаалар jуулып, оныҥ айагына кадала бергени. «Ончогорды мен!» – деп сананды.

Айагы кöрÿнбей барарда, кÿчÿк чогулган такаалардыҥ ÿстине чурап барала, аайы jок чыҥырып, ÿре берген. Такаалар чочыйла, jер сайын буркурап учкан. Jуҥдары чачыла бергенин де сеспедилер ошкош. Бот, ийдичектеҥ алган ажы ол, неге де тобой турала. Jÿректери арай ла jарылбады.

Ак такааныҥ jуҥы база чачыла берди. Чочыйла, тыҥ калактап, ончозынаҥ ырада учканы не деп. Чеденди ажыра. Пöтÿги суула. Ончозы: «Калак, калак, кал-лаак!» – дешкен. Ол ло, оноҥ тымыгылап калган.

Кара кÿчÿктиҥ айагында курсак оок, jер сайын чачылган jатты. Кезигин такаалар jиген. Ийт куру айагын килейте jалаган.. Jерде тöгÿлгенин бир эмеш jалап турала, токтогон.

Ол ло кÿннеҥ ала такаалар, кызыл jелештери jайылып, кара кÿчÿктиҥ айагына киришпес болуп барган. Кÿчÿк jок болзо, олор оныҥ уйазыныҥ jанынаҥ jемзеер. Ак такаа чек келбес. Кезеген.

«Öштÿлерди бир уунда ончозын jеҥип алгадый арга бар эмтир» – деп, кара кÿчÿк бойында сананган.

Эмди кара кÿчÿктиҥ тÿги силÿ, санаазы омок. Ÿни де тыҥыда  jаҥыланат. Ак такаага бастырбай jат.

Анайып кара кÿчÿк бойыныҥ кÿчин сескен. Айлыныҥ ээзи боло берген. Анайда ок улус, мал-куш кöрзö, ÿрери тыҥыды.  

 

 

 

АЛТАЙ ЛИТЕРАТУРАНЫҤ

ХРЕСТОМАТИЯЗЫ

 

 

 

 

 

И. Б. ШИНЖИНДЫ   КЫЧЫРАЛЫ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

АЛТАЙ ЛИТЕРАТУРАНЫҤ

ХРЕСТОМАТИЯЗЫ

 

 

 

ИВАН БАКСУРОВИЧ

ШИНЖИНДЫ   КЫЧЫРАЛЫ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Горно-Алтайск   2016

 

 

«Кайчылар кожоҥы угулат…»

 

(И. Б. Шинжинныҥ чыкканынаҥ ала 80 јажына учурлай)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

БАЖАЛЫКТАР

 

«Кайчылар кожоҥы угулат…»………………………………….

Ичкери ӧткӧн јылдарымнаҥ………………………………….

ӰЛГЕРЛЕР

Јакшы, јакшы ба, эртен тура!...................................................

Сӱӱген јерим…………………………………………………..

Тӧрӧл суу…………………………………………………….

Билерим…………………………………………………………

Такааларга…………………………………………………….

Уулчак……………………………………………………..

Ончобыска јол ачык……………………………………..

Мениҥ эркем………………………………………………..

Боро кушкаштардыҥ кожоҥы………………………………….

Телкем јалаҥда…………………………………………………..

Кичинек кыстыҥ кожоҥы……………………………………….

Тайгалар ажыра…………………………………………….

Јааш, јааш…………………………………………………..

Нӧкӧрлӧр………………………………………………………….

“Кӧк теҥериле...”………………………………………………..

Кӱс………………………………………………………………

“Кӱс келет...”………………………………………………………

Кышкы тӱнде………………………………………………………

Јаҥы јас…………………………………………………………….

Кайыҥаш………………………………………………………….

Кадын суу……………………………………………………….

Ундылбас ӧйлӧр………………………………………………….

Алтай деп јерим………………………………………………..

“Алтай аттар...”…………………………………………………

Тӧрӧл тилимди сананып……………………………………….

Ару кейлӱ Алтайым……………………………………………

Тӧртјолдыктар………………………………………………

Мӧш…………………………………………………………

Ай…………………………………………………………………..

“Эх, куйулта салкын соктырган...”………………………………….

Энейим, энейим……………………………………………………….

Јаш тужым………………………………………………………….

Јаҥарлаган улус ӱзӱлбес………………………………………………

Јажына мӧҥкӱлик артар……………………………………………..

Алтайды јажына макта……………………………………………….

Кайчылар кожоҥы угулат………………………………………….

Јебрен кай…………………………………………………………

Алтай кай бадышта………………………………………………….

Сеул………………………………………………………………….

Эне арчын јерим…………………………………………………..

Тӱҥей ле келер эдим………………………………………………..

Кижи болгон адыҥда…………………………………………………

Кожоҥныҥ туулганы………………………………………………..

“Чечектӱ тӧрӧл јалаҥым...”…………………………………………

Адалар магы………………………………………………………..

                                      БАСНЯЛАР

Јокту ла бай………………………………………………………

Балык………………………………………………………………

Аҥчы ла ийт………………………………………………………

 

                                      ТУУЈЫЛАР

Сен макту јангаҥ, јуучыл…………………………………………

Сурузы јок јуучылдар……………………………………………

                                      КУУЧЫНДАР

Јакшы ба, Улу Кӱн!........................................................................

Мени ӱретпей јат………………………………………………..

Ӱренчик…………………………………………………………

Меге бешти не тургускан……………………………………….

Ӱредӱчи ле мениҥ энем……………………………………….

Ӱӱре-јелелер………………………………………………………

Табышту урок……………………………………………………..

Тусту јымыртка……………………………………………….

Соок кӱндеги туштажу…………………………………………

Самутай ла Јелечи……………………………………………….

Тынду јалаҥдар…………………………………………………

Кижи сӱмелӱ………………………………………………..

Суу јана берген………………………………………………

Мерген ле оныҥ нӧкӧрлӧри…………………………………

Ак такаа ла кара кӱчӱк………………………………………….

Такаалар ла мениҥ баштапкы ӱлгерим………………………..

Айана ла кучыйактыҥ балдары…………………………………

Кӧстиҥ јажы……………………………………………………..

Оҥбос јылдар…………………………………………………….

                                       ЧӦРЧӦКТӦР

Кем кӱчтӱ……………………………………………………….

Койонныҥ јаргызы…………………………………………….

Кезер ле Ай-Ару………………………………………………

                            ШИҤЖӰ ИШТЕРИНЕҤ

Алтай албатыныҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде кожоҥдорыныҥ ӱлгерлик чӱми ле тили……………………………………….

Алтай кайчылардыҥ школы………………………………….

И. Б. ШИНЖИН КЕРЕГИНДЕ

 

 

 

 

 

ИЧКЕРИ ӦТКӦН ЈЫЛДАРЫМНАҤ

 

Чыккан, ӧскӧн јерим Оҥдой аймакта Кичинек Ӱлегем деп ӧзӧк болор. Ада-энем эрте јажымда божоп калган. Кичинектеҥ ле ала айыл ичиниҥ ончо иштерин бӱдӱрерине таскагам. Оныла колбой бичикке де ӱренип алганым бар. Озо баштап букваларды Теҥзе акамнаҥ ӱренгем. Ол тыҥ оорыган. Эмеш јазыла берзе, меге букваларды кӧргӱзип, айттырып туратан. Је ол јада каларда, ӱредӱ токтой берген. Мени кайга да ӱредип туратан. Кайлаза, оору јазылар деп акам иженип јӱретен. Ол мени топшуур согорына, балалайка ойноорына ӱредип, таскадып туратанын эмдиге ундыбай јӱредим. Анайып, школдо ӱренердеҥ озо, андый ойын ӱредӱде јӱргеним ол.

Мен озо баштап тегин чӧрчӧктӧрди айдып, кай чӧрчӧктӧрди кайлаарына мар алгам. Ол ончо иштердиҥ кийнинде, уйуктар алдында ӧдӧтӧн. Ол ӧйлӧрдӧ, кӧстӧрим оорып та турза, аҥылу ӱредӱ алатан болзом деп амадайтам. Андый санаа тӧрт класстыҥ кийнинде кӧксиме кирген эди.

1950-1954 јылдарда Горно-Алтайск калада ӧскӱстердиҥ туразында ӧзӱп, ӱренгем. Оноҥ областной национальный школдыҥ интернадында јадып, 1956 јылда он классты божотком. Бир јыл колхозто ӧлӧҥ дӧ ижинде, букалар ла айгырлар да азырап, сугарып иштегем. Мында ок радиоузелде иштеп, јербойыныҥ суула иштеер электростанциязында электрик те болгом.

1957-1962 јылдарда Горно-Алтайсктагы Государственный пединститутты ӱренип божодоло, Кош-Агаш аймакта Мухор-Тархатыныҥ, Оҥдой аймакта Ийинниҥ, Хабаровканыҥ сегисјылдык школдорында алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп иштегем. 1970-1973 јылдарда Горно-Алтайск калада ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер (областной институт усовершенствования учителей) институтта баштамы школдор аайынча иштегем. Мында меге 1-3 класстардыҥ јаҥы некелтелер аайынча, алтай тил ле кычырарыныҥ программаларын тургузып, кепке чыгарарга келишкен. 1972 јылда “Алтай тилле экинчи класска келиштире тургускан тематический план”деп бичигим кепке чыккан. Оны ээчиде “2,3 класстардыҥ  “Тӧрӧл сӧс”деп кычырар бичиги аайынча методический шӱӱлтелер” деп уроктор тургускан бичиктерим ак јарыкка чыккан. “Баштамы школдор јаҥы программаларла иштегендериниҥ уч једимдери”деп статьям да аҥылу јуунтыга салынган. Ого коштой диктанттардыҥ, изложениелердиҥ јуунтыларында материалдар белетеер иштерде база једимдӱ турушкам. Јаан да, јаш та ӱредӱчилердиҥ ӱредӱ иште једимдерин, ченемелдерин улай газетке чийип чыгаратам.

1973 јылдыҥ декабрь айынаҥ ала 2004 јылга јетире мен Горно-Алтайскта история, тил ле литература аайынча шиҥжӱ ӧткӧрер институттыҥ албаты оос чӱмдемелиниҥ  бӧлӱгинде иштедим.Мында канча јӱс шиҥжӱлӱ статьяларым, кайчылар керегинде бичик-монографияларым ак јарыкка чыккан.

2003-2007 јылдарда Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган культура, искусство аайынча колледжте кай ла алтай албатыныҥ оос чӱмдемели аайынчауроктор ӧткӱргем. Анайда ок кайдыҥ кружокторын каланыҥ баштапкы музыкальный школында,7-чи школдо, Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта ла Оҥдой аймакта Шашикманјурттыҥ школында ӧткӱрип иштегем.

Ӱлгерлер бичиирин мен баштамы школдо ӱренип турарымда (1948) баштагам. 1974 јылда мени Россияныҥ Бичиичилер членине алган. 2004 ј. мегеАлтай Республиканыҥ Эл кайчызы деп ат адагандар. Јуунтыда чыккан ӱлгерлерди, туујыларды, куучындарды, чӧрчӧктӧрди балдар кычырып,

уч-тӱбин билип алганы једимдӱ болор деп иженедим.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ӰЛГЕРЛЕР

 

ЈАКШЫ, ЈАКШЫ БА, ЭРТЕН ТУРА!

 

Кырлар баштай сыҥырап

Кӱн чокторы чалыды.

Кей арудаҥ ару јайылып,

Кӱӱнзеп меге эзен деди.

 

Јакшы, јакшы ба деп,

Чаҥкыр кейге кол сундым.

Јаҥы кожоҥ мен чӱмдеп,

Чын иженчи ого салдым.

 

Бӱдӱп јадым – бӱрӱҥкий

Јӱрӱмде ӱргӱлјик эмес.

Бу ла эҥирде кӱндий

Јоголорын кем билбес.

 

Јакшы! Јарып бу келгеҥди

Јӱректеҥ мен уткыйдым!

Јарынга јаҥы килемји

Јӱкке тӱшсе, чачпазым.

 

Сӱреен меҥдештӱ керектер,

Иштер јоктоҥ отурбайдым.

Кӱн ӧксӧйт, ончо темдектер

Кӱн јакшы болорын керелейт.

 

Јакшы ба, таҥ! Эрте таҥла

Јӱректеҥ јаҥы кожоҥым

Мӧштӧргӧ,кайа таштарга

Салкын јайат, сӱӱнип уктым.

 

Кырлар ӱстине эҥ артык

Кӱн чыкты јарыктаҥ јарык.

 

 

СӰӰГЕН ЈЕРИМ

 

Јаскы чечекти

Јайа базып,

Јалаҥла кожоҥдоп

Јиит бойым

Бу бараадым.

Јаҥылта ӧткӱн

Мениҥ ӱниме

Салкын јӧмӧжип

Турганын угадым.

Чечектер јыдын

Эзин экелип,

- Сениҥ јериҥниҥ

Јыды! – деди.

Јада калган

Эрке энейим

Туулу јерим

Болуп калгандый.

Сӱӱп кийетен

Шӱлӱзин бӧрки

Сӱмерлер мӧҥкӱзи

Болуп калгандый.

Энемниҥ сӱӱген

Јӱзӱн кожоҥдорын

Муҥ улустар

Кожоҥдоп јӱрӱ.

Јаскы чечекти,

Јаҥы јӱрӱмди,

Јаҥыдаҥ уткып,

Јаҥарлап туру.

Чечектеген јалаҥла

Сӱӱген кожоҥымла,

Јаҥы јӱрӱмле

Ичкери браадым.

Кайыр кырлардыҥ,

Кажы ла бӱктиҥ,

Эдер иштиҥ

Ээзи мен.

Оныҥ учун

Элен чакка

Чыккан, ӧскӧн

Јеримди сӱӱйдим.

Тӧрӧл јерим,

Тӧрӧл јоным!

 

ТӦРӦЛ СУУ

 

Кӧс карарып, баштап ла

Кӧргӧн суум – Ӱлегем.

Јайгыда јажыл јарадыла

Кармактап, ойноп јӱретем.

 

Кӧҥкӧрӧ јадып суузынаҥ

Кӱӱн јеткенче тынатам.

Ӱзӱги јок шуултынаҥ

Туулар ӱнин угатам.

 

Кезикте сайлу јаратта

Караҥуй киргенче ойнойтом.

Тӧрӧл Ӱлегем ол јуртта

Сууныҥ ээзиндий болотом.

 

Ичкери сунган јылдарда

Кандый јерлерде јӱрбедим.

Је Ӱлегемниҥ јарадында

Јуртыма јӱрексип, эбиредим.

 

Баштап ла ичкен суу

Эди-канымда, тамырда.

Оныҥ учун, байла, тӧрӧл суу

Шуултыла, туулар ӱниле кожоҥымда.

 

БИЛЕРИМ

 

Јуук, тӧрӧл, кару јерим,

Јаштаҥ ала ӧскӱс ӧстим.

Јаҥыс ла сен энем чилеп

Јалакай болгоҥ, меге килеп.

 

Јаштаҥ ала јаскы чечектий

Сени кееркедип, мӧштий ӧскӧм.

Оныҥ учун кӱӱним бӱктий

Кеен ле элбек,је омок, ӧктӧм.

 

Эрте јаштаҥ кандык, саргай,

Кӧгӧзин казып, мен азыранбай,

Тилге салар ашты таап,

Тизе јабар кепти јамап.

 

Кандый да болзо, кару јерим,

Кӧк теҥериниҥ кӧгин билерим.

Кандый да болзо, бу јӱрӱмим

Кырлу јеримле колбузын билерим.

 

Јуук, тӧрӧл, ӧскӧн јерим –

Јаштаҥ ала сен энейим.

Јаҥыс јаштаҥ јалакай ӧскӧм,

Је мениҥ кылыгым омок, ӧктӧм.

 

Оныҥ учун, эне јерим,

Сениле оморкоп, јаркынду јӱредим.

Кандый да болзо, эр кӱчим

Калык кӱчиле кӱчтӱзин билерим.

 

ТАКААЛАРГА

 

Јиип, јиип, такаалар,

Буудай јиирге јуулыгар.

Огородко кирбегер,

Огурчынга тийбегер.

 

Јележеерди јайылтып,

Јалаҥдарга барыгар.

Јӱзӱн тату курсакты

Јеткилинче анда табараар.

 

УУЛЧАК

Ак чаазыннаҥ самолетты

Уулчак эдип учуртат.

Кожо ойногон балдарды

Айга учаактар деп айдат.

 

Айда школдор ачылза,

Учарыс дешти ол балдар.

Чындап та, олор чыдаза,

Анаар учуп барарлар.

 

ОНЧОБЫСКА ЈОЛ АЧЫК

 

Биске ончо јол ачык,

Јакшы ӱренип, иштеп јӱр.

Айга, Марска учуп чык,

Ӧргӧӧлӧр тут, кыра сӱр.

 

Јӱректиҥ тебӱзи

јайым шоҥкордый –

Таныш эмес јерлерге учарыс.

Тарыга тептирген ийделӱ октый,

Буудакту јолды ӧдӱп чыгарыс.

 

Јер алдына кӱн тийгизип,

Чӧрчӧктӧги јӱрӱмнеҥ

        артык јуртаарыс.

Кайралы јоктоҥ эскини јемирип,

Јаҥыны табарыс. Ичкери барарыс.

 

 

МЕНИҤ ЭРКЕМ

 

Балам эмеш чыдады,

Јаҥы базып баштады.

Јарсылдада каткырат,

Јаактары кызарат.

 

Бӧӧл, бӧӧл, бӧӧл, бӧл,

Бӧӧл, бӧӧл, бӧӧл, бӧл,

О дезин, о дезин

Баламныҥ эркезин.

Бӧӧл, бӧӧл, бӧӧл, бӧл,

Баламныҥ эркезин.

 

Эки буды талтаҥдап,

Эки колы тарбаҥдап,

Балам базып баштады,

Ӱч алтамды алтады.

 

Бӧӧл, бӧӧл, бӧӧл, бӧл,

Бӧӧл, бӧӧл, бӧӧл, бӧл.

Ой, балам, ой, балам,

Јыгылзаҥ, ыйлаба.

Бӧӧл, бӧӧл, бӧӧл, бӧл,

Јыгылзаҥ, ыйлаба.

 

База ла бир алтамды

Базып ийзеҥ јайтаҥдап.

Бу ла эне-адаҥды

Сӱгӱндирзеҥ сен катап.

 

Бӧӧл, бӧӧл, бӧӧл, бӧл,

Бӧӧл, бӧӧл, бӧӧл, бӧл.

О дезин, о дезин,

Баламныҥ эркезин.

Бӧӧл, бӧӧл, бӧӧл, бӧл,

Бӧӧл, бӧӧл, бӧӧл, бӧл.

 

 

 

 

БОРО КУШКАШТАРДЫҤ

КОЖОҤЫ

 

Борбозой, Борбозой,

Баштагыҥ бодонбой

Неге бисти сӱрӱжедиҥ?

Сӱрӱжип биске јетпейдиҥ!

            Чик-чирик,

            Чик-чирик!

Борбозой, Борбозой,

Бисти ӧчӧп шоотпой,

Огородтыҥ ӧлӧҥин јул,

Огурчынды сугар, уул.

          Чик-чирик,

          Чик-чирик!

Борбозой, Борбозой,

Кӱн ашканча болгонбой

Калас сен ойнодыҥ,

Колго иш албадыҥ!

          Чик-чирик,

          Чик-чирик!

Борбозой, Борбозой,

Эҥир кирди. Эм болгой.

Огородтыҥ курттарын

Тӱжине тердис ончозын.

           Чик-чирик,

           Чик-чирик!

 

ТЕЛКЕМ ЈАЛАҤДА

 

Сары толкулу талайдый,

Јалаҥда аш јайканат.

Комбайн јаан керептий,

Ашты кезип јуунадат.

 

Бӱгӱн амыр јалаҥдарда

Улустыҥ ижи ӱзӱлбейт.

Олордыҥ мында кожоҥы

Чӧлдӧҥ ыраакка јаҥыланат.

 

КИЧИНЕК КЫСТЫҤ КОЖОҤЫ

 

Јӱзӱн кокчо учукты

Јӱзӱндеп энем садып берген.

Јиткеде ойногон чачакты

Јинјилеп, бӧрӱкке тагып берген.

 

Бӧӧлјизи камду бӧркимниҥ

Кӱреези кызыл торко.

Буурсак кару энемниҥ

Колдоры ус, мак ого.

 

ТАЙГАЛАР АЖЫРА

 

Эмиктер тайгалар ажыра

Кере тартылып чӧйилген.

Ээн тайгаларда јыҥырада

Олор кожоҥдор кӧдӱрген.

Кап ла кара чибилер

Кожоҥдожып турулар.

Ээн тайгаларды эмиктер

Ээлеп, ончозын аштылар.

 

ЈААШ, ЈААШ

 

Јааш, јаашЈааш, јааш

Јаап јат.Јаап јат.

Мениҥ бажымМениҥ сыным

Суулап јат.          Серип јат.

 

Јааш, јааш              Јааш, јааш

Јаап јат.                Јаап јат.

Јердиҥ ӱсти            Јаш агаштар

Јажар јат.              Ойгонот.

 

Јааш, јааш              Јалбырактар

Јаап јат.               Шуулажып,

Јаскы кӱндер         Јааган јаашка

Келип јат.             Сӱӱнип јат.

 

Јердиҥ ӱсти            Јааш, јааш

Јажарып,                Јаап јат.

Јӱзӱн куштар          Солоҥылар

Јаҥарлайт.             Солынат.

 

Јааш, јааш          Јааш, јааш

Јаап јат.                Јаап јат.

Мениҥ бажым          Јажым мениҥ

Суулап јат.           Јаанап јат.

 

 

 

НӦКӦРЛӦР

 

Феня кызычак

Фартукту.

Федя уулчак

Формалу.

Федяда база

Фонарик бар.

Фуражказын

Фабрика кӧктӧгӧн.

Феняда кофта,

Феняда портфель,

Феняда туфля

Фабрикада база белетеген.

Феня,

Федя – нӧкӧрлӧр.

Фотографты кычырып,

Фотосӱр соктырдылар.

Фотосӱрде

Феня,

Федя – нӧкӧрлӧр.

 

***

Кӧк теҥериле

Јалкындый учуп

Темир кушта

Барададым ба,

Кӧк теҥисле

Кӧнӱ кайкалап

Керепле јӱзедим бе,

Коркушту бийик

Кырларлу Кавказта ба,

Куу кумакту

Элбек чӧлдӧрдӧ бӧ,

Кайда ла јӱрзем,

Кӧк јарамас,

Ӧскӧн јерим –

Кожоҥдогон кожоҥымда,

Кӧзимниҥ јажында,

Каткырган каткымда.

 

КӰС

 

Јалбырактар

тӱжет,

тӱжет,

тӱжет.

Кей чаҥкыр, чаҥкыр,

        соок, чаҥкыр.

Бийикте,

бийикте,

Калганчы турналар

Тӱштӱк јаар

              учуп бараадылар.

Кӧӧркийлерди ӱйдежип,

Кӱреҥ Алтайым

                    тымык,

                        тымык,

Тымып калган туулар турат.

Јанган куштарым,

                       эзен, эзен!

Эзен болзын,

куштарым!..

Кейде јалбырактар

айланыжат,

айланыжат.

Кӧрзӧҥ, олор

                тӱжет,

                    тӱжет.

Мен јаҥыскан,

                 јаҥыскан арттым.

Кӱски Алтайым,

                  кӱреҥ Алтайым,

Сени таштап

                  кайдаар барайын?

Мениҥ барар јерим јок.

Бараксан бойым,

                       бараксан бойым...

 

***

Кӱс келет,

Кӱс келет,

Кайдаар ла кӧрзӧҥ,

Сап ласары.

Бийикте кейле

Јер ӱстиле

Турналар учуп бараадылар.

Кожоҥдоп олор айдадылар:

“Эзен болзын!

Энчӱ болзын!”

Калганчы ашты јуунадып

Кырадаҥ улус јангылайт.

Теҥериде куштарды

Теҥ ӱйдежип айдышты:

“Эзенде Туулу Алтайга

Эбиригер јаскыда.

Бис мында

Алтайда

Слерди сакып јадарыс,

Амыр иштеп јадарыс”...

 

КЫШКЫ ТӰНДЕ

 

Кайда да ыраак кобыда

Караҥуй тымык турат.

Соогы сыҥырап, кышкыда

Кӱндер там кыскарат.

Тӱнде кар кунукчылду,

Чычкан да чыгып маҥтабайт.

Карган койчы уйкуда,

Койлор до кыймыктабайт.

Сескир ийт јылдыстарга

Сыҥар да кӧзиле ајарбайт.

Тӱнде турлуга јууктаарга

Торо бӧрӱ де сананбайт.

Караҥуй, соок тууларда

Кажызы ла уйкуда...

Је тӱҥей ле таҥ адар,

Јадыннаҥ ончозы омок турар.

 

ЈАҤЫ ЈАС

 

Эрте јас              Јарылар.

Эм кунукпас, Чечектер

Эскини                Јайылар.

Элтертер,           Јастыҥ јаҥы:

Эдиски ӱни          Јажарар,

Чӧйилер,              Јӱзӱн кожоҥы

Чечектеер.         Јайылар.

Агашта                Јаҥы јас,-

Корбо сапта       Кунукпас.

Бӱрчӱктер

 

КАЙЫҤАШ

 

Толкуда ай ойнобойт,

Тымыраган јааш токтобойт.

Ак-чоокыр кайыҥаштыҥ

Шымыраганын угадыҥ.

 

Јаа, јаа деп кайыҥаш

Јалбырак-чачын јайылтат.

Буттары оныҥ јылаҥаш,

Чечектер коштой јайылат.

 

Эртезинде кӧлдӧ кӱн

Экчелип эрке јайканган.

Эрке јаска эркелеткен кӱн

Эрикпей кайыҥаш эм турган.

 

КАДЫН СУУ

 

Эне Алтайла Кадын суу

Экпинделип, куйулып агат.

Капчал јерлерде чакпынду

Кӱркӱреп, карайлап барадат.

 

Кезикте казыр кӱчтӱ агыннаҥ

Торт ло кижи чилеп кыйгырат.

Тыҥдап турзаҥ тууразынаҥ,

Баштыҥ куйказы туудынат.

 

Эмезе шуулаган бу табыштаҥ

Кайчыныҥ кайы кӱӱлеп тургандый.

Сананзаҥ, ол эки јараттаҥ

Баатырлар эҥчейип, согушкандый.

 

Јер тоозынын кейге кӧдӱрип,

Чингисхан, Чадак мында болгондор.

Кыйгы-кышкы, ый, ӧлӱм экелип,

Оноҥ кайдаар да олор јоголгондор.

 

Кыйын-шыраны, ыйы-сыкты

Кадын алганча ичкери сунган.

Толкудаҥ толкуга ол јуу-согушты

Токтоду јогынаҥ айдып... ыйлаган.

 

Кезикте Кадын тымык агынду

Јайым, амыр јымырап агат...

Оноҥ ойто ло кийик чакпынду

Октолып, куйулып, ичкери барат.

 

 

 

УНДЫЛБАС ӦЙЛӦР

 

Та кайткан? –

Уйкум учкан.

Теҥериде јылдыстар

Тӱниле мызылдашкан.

Мен чилеп, олор

Уйкузы јок конгон.

Нениҥ де учун

Ада-Тӧрӧл јуу,

Јуудаҥ јанбаган адам

Уйкумды бӱгӱн

Учурткан.

Нениҥ де учун

Карган јуучылдар

Катап ла алдымда,

Ыраакта ла јанымда,

Је ӧткӧн јуулар

Канайып ундылар...

Јок,

Карган јуучылдар

Канайып ундылзын.

Јиит јуучылдар

Кӧзин не јумузын.

Тереҥ ле уйуктазаҥ

Тӧрӧлиҥ ойгозып,

Энеҥ чилеп, јаныҥда

Сергелеҥ тургандый.

Јок,

Ончозы каруулда,

Ончозы ајаруда.

Ӧштӱлер дезе

Ыраак ыраакта.

Байла, оныҥ учун

Карамтыга ла берзем,

Тӧрӧлим мени

Ойгозотон болбайсын.

Байла, ӱлгерчи кижи

Јӱрӱмниҥ тымыгын,

Оныҥ шакпыртын

Јӱрегиле сезип,

Санаазыла билип,

Јӱрӱм јӱретен болбайсын.

Оныҥ учун

Јылдыстар чылап

Ого тӱниле

Чалыыр керек мызылдап.

Байла, оныҥ учун

Уйкум учкан.

Тӧрӧлим учун

Уйкуны кыскарткан.

 

АЛТАЙ ДЕП ЈЕРИМ

 

Алтайым, Алтайым –

Ӱйген-куйушкан

Шыҥкыраган јерим.

Аттар болзо эмдигин

Ала јаштаҥ

Адам миндирген.

Јобош аттыҥ

Јелижин болзо

Эрте јектеген

Малчы улустыҥ

Уулы мен...

Алтай деп јерим,

Алтайым, -

Ол эмдик аттарым

Јобожып карыган...

Эх, аттарым, аттарым

Јал јастанып јыгылган.

Је олордыҥ ӧткӱн

Шыркырада киштегени

Јашта мени

Кайкадатан эди.

Алтай ичинде

Мӧштиҥ тӧзинде

Баатыр уйуктап

Јаткандый, амырап.

Јебрен корумдар

Јалаҥда карарып,

Јергелей јадар,

Таштары чокчойып,

Анаҥ ары –

Арыскан туулар.

Койу агаштары

Чек ле јуучылдар.

Алтай деп јерим,

Алтай,

Чакпындары ӱрӱстелген,

Шуулап ичкери ӱстӱккен,

Эки эне јаратту

Аржан сууҥ амтанду.

Јап-јажыл ӧҥдӱ

Јалаҥда јайылган

Ӧлӧҥдӱ.

Ӧлӧҥинде јиилектери

Бышса, јылымсу.

Аркадагы мӧштӧри

Јылдыҥ сайын кузукту.

Атту јарышкан јолдор

Анда ла карарган болор.

Эмди мен јеримди

Эрке, эрке эске аладым...

Алтай деп јерим,

Алтай,

Аттыҥ болзо эмдигин

Ала јаштаҥ миндирген.

Јожоҥныҥ нетее јелижин

Эрте јаштаҥ јектеткен.

Арка јаны адамдый,

Кӱнет јаны энемдий

Алтай деп јерим,

Алтай.

 

***

Алтай аттар,

Алтай аттар

Салкын кептӱ учадылар.

Алтай аттар тискинин

Кӱчтӱ колдор тудадылар.

 

Кырларды кыр дебей,

Кӱчсинбей ажат аттар.

Сууларды суу дебей,

Сунуп кечет аттар.

 

Чӧлдӱ јерде кумакла,

Карлу јерде шуурганла

Кӧмӧ соктырып, аттар

Ӱргӱлји кӧстӧп браадылар,

Ӱстӱндеги уулдар – алтайлар.

 

ТӦРӦЛ ТИЛИМДИ САНАНЫП

 

Мен городто. Мында тал-табыш,

Кыймырашкан улус ортодо

Тӧрӧл тилим ас угулат.

Амыр, тыш...

Ыраак-ыраакта

Кырлар койнында

Кичинек јуртым

Сагыжыма кирет.

Јаштаҥ ӧскӧн јуртымда

Эне тилим эрке угулат.

Јӱрӱп, јӱрӱп алала,

Јериме једип барадым.

Јӱректеҥ куучындажала,

Катап ла городко атанадым.

Кайран тӧрӧл тилим,

Кабайда алган энчим.

Кайда да болзо,

Кӧгӱске, јӱрӱмге

Кандый кереес, кару.

Кайран тӧрӧл тилим,

Недеҥ де сен баалу.

 

АРУ КЕЙЛӰ АЛТАЙЫМ

 

Ару кейин тынган

Арыскан Алтайым бу јадыры.

Арчын јыды јытанган

Арташ тууларым бу јадыры.

 

Кӱн чогы кереестӱ

Кӱмӱш Алтайым бу јадыры.

Калык-јоны ырысту

Кан Алтайым бу јадыры.

 

ТӦРТЈОЛДЫКТАР

***

Изӱ кӱнде мӧҥкӱ бӱриҥ

Серӱӱн берген кайран мӧш.

Куру јылда кузугыҥ сениҥ

Курсагым болгон, ундыбазым, мӧш.

***

Ӧскӧн јериме бурулып келдим,

Ӧскӧ туулар ӧскӧнин кӧрбӧдим.

Каргандар јыгылып астаган эмтир,

Јаш ӱйе јайылып ӧскӧнин кӧрдим.

***

О, балам, суузаган кижиге

Сууны уруп, суузын кандыр.

Уйуктаарга турган арыган кижиге

Тӧжӧк салып, айлыҥа кондыр.

 

МӦШ

 

Кӧк теҥери - ӱстинде,

Јажыл јер – алдында,

Јайы-кыжы бир кеминде,

Чаҥкыр кейлӱ Алтайда

Јап-јажыл мӧш,

Јайым ӧскӧн мӧш.

 

Быјыраш сениҥ бӱриҥде

Ай јарыгын кӧрӧдим тӱнде.

Кӱнниҥ чогын – тӱште,

Јӱрӱмниҥ тыныжын – ӧзӱште,

Јап-јажыл мӧш,

Јайым ӧскӧн мӧш.

 

Чаганалу тыныжыҥ –

Чакту-кӱчтӱ јиит тужыҥ

Кӱн јарыгынаҥ ол эмей,

Јер кӱчинеҥ теникпей,

Јап-јажыл мӧш,

Јайым ӧскӧн мӧш.

 

Сен мениҥ энемдий,

Эр јаҥыс адамдый.

Ай-кӱнниҥ алдында

Чаҥкыр кейлӱ Алтайда

Јап-јажыл мӧш,

Јайым ӧскӧн мӧш.

 

АЙ

 

Алтын сары ай – јылдыс

Алтайысты алтындап чалыйт.

Карамтыгып,

Кырлардаҥ кӧрӱп јадыс.

Јер кабайысты ол јайкайт.

 

Тӱмен јылдысла ол бийикте

Тӱниле кӱйӱп ол конгон.

Јакшызынып, байла, таҥ аткан ӱстисте

Кабай кожоҥ кожоҥдогон.

 

***

Эх,

Куйулта салкын соктырган

Эҥчейишкен тууларым,

                                 тууларым.

Кӱс бажында учкулаган

Эзен болзын, куштарым,

                                  куштарым.

 

Эх,

Катай салкын сыылаткан

Кайыр, кайыр кырларым.

Кӱӱнзезе кайра јанатан

Куркуны јараш куштарым,

                                 куштарым.

 

ЭНЕЙИМ, ЭНЕЙИМ

 

Эмчек сӱдин эмискен

Энейим, энейим.

Эжик-тӧрди кӧргӱскен

Энейим, энейим.

 

Элбек јолго јӱргӱскен

Энейим, энейим.

Элге-јонго кӧдӱрген

Энейим, энейим

 

Карып јажыҥ јеткежин

Кунукпа, энейим.

Оорып колго тӱшкежин,

Кӧрӧрим, энейим.

 

Карыза да карыкпас

Энейим, энейим.

Эрјинедий сок јаҥыс

Энейим, энейим.

 

ЈАШ ТУЖЫМ

 

Кайран јаш тужым,

Кенерте сени санандым.

Јаш тужым – кужым,

Јайа туткан канадым.

 

Јаш тушта јалаҥым

Јайым ла кеен јадатан.

Эки катай солоҥым

Энем ле адамдый туратан.

 

Јаш туштагы сууларым

Балыктарла кӧӧрӧп агатан.

Јӱзӱн чечектӱ јалаҥдарым

Јайган кебистий јадатан.

 

Јаш туштагы чамчам

Кардынаҥ томыра јыртылатан.

Айылдаҥ ла ойноп чыксам,

Айланып јанары ундылатан.

 

Јаш туштагы кӧргӧн тӱш –

Бийик тӱрген учушту.

Айылдыҥ тӱндӱги – ӧткӱш,

Оноҥ ло чыгары коркушту.

 

Тӱндӱктеҥ учуп чыгала,

Туулар јаар ууланарыҥ.

…Анайда уйуктап јадала,

Айса кезикте улаарарыҥ.

 

«Калак, балам, не болды?!»

Кару энеҥ чочыган турар.

Ӧчӱп бараткан турунды

Ичкери салып, от јарыдар.

 

Јаш тушта энеҥ

Јаантайын кожо, јаныҥда.

Эбире јӱрӱмди эмештеҥ

Билгеним ундылбас качан да.

 

Кӧпти ачкан јаш тужым,

Кенерте сени санандым.

Јаш тужым – кужым,

Јараш чӧрчӧк-кожоҥым.

 

ЈАҤАРЛАГАН УЛУС ӰЗӰЛБЕС

 

Чап-чаҥкыр Алтайымда

Чактарга кожоҥ чӱмделген.

Чырайы эрӱ албатымда

Чын, чеченчилер јӱрген.

 

Бистиҥ де ӧйдӧ јондо

Поэттер чечектеп ӧскӧн.

Кандый да тилдӱ ороондо

Калыгын мактап јон ӧткӧн.

 

Мен де олор тоозында

Мактагам кожоҥло јонды.

Јеҥил эмес јӱрӱм јолында

Јеҥил эмес чӱмдеерге кожоҥды.

 

Ар-бӱткен ле кижи

Агару јӱрӱмле бирлик.

Кажызыныҥ ла ижи,

Каткызы, кожоҥы ӱргӱлјик.

 

Јок, биске, кожоҥчыларга,

Јол, јӱрӱм јеҥил эмес.

Оныҥ учун канча чактарга

Оҥду макта јӱрбегенис.

 

Је биске, ӱлгерчилерге,

Јон, јӱрӱм недеҥ де кереес...

Јайымды, калыкты ӱргӱлјиге

Јаҥарлаган улус ӱзӱлбес.

 

ЈАЖЫНА МӦҤКӰЛИК АРТАР

 

Јылдыстарга сӱзӱлген тууларда

Јарыкка чыккам, чыдагам.

Јаштаҥ ла ала бу мында

Јонныҥ јаҥын тооп јаҥдагам.

 

Чын, мӧштиҥ јажыл бӱриндий

Мӧҥкӱлик болорго кӱӱнзейтем.

Кырлардыҥ мӧҥӱн суузындый,

Каран, оҥбос болзом деп шӱӱйтем.

 

Чын, мӧшкӧ, јойгонго, чибиге

Кутук, оҥбос сууны кудай,

Чирип келгенче, ӱргӱлјиге

Мӧҥкӱлик јӱрӱмди берген эмей.

 

Арчын да агаш бӱриндий

Артабас болзом деп санайтам.

Алтын Алтайдыҥ суузындый,

Аймабай јӱрер деп шӱӱп туратам.

 

Је јӱрӱмде, јетен јажымда,

Ӱргӱлји не де јок деп билдим.

Јер, Теҥери, Суу, Кей, чын да

Ӱргӱлјик деп бӱдедим.

 

Чын, мӧш бӱри чилеп, кожоҥым

Чактарга оҥбос болзо кайдар.

Је билерим: тӧрӧл јерим, јоным

Јажына оҥбос, мӧҥкӱлик артар.

 

АЛТАЙДЫ ЈАЖЫНА МАКТА

 

Албатыныҥ, эки кылду,

Агаштаҥ ойгон топшууры

Амыр-энчӱ јаркынду

Алтайды мактап туру.

 

Мактап туру јайымды,

Мактайт јайым кожоҥды.

Мактайт бу ла ончогорды,

Мактайт кайчы бойымды.

 

Мактайт бийлер баскаҥды,

Мактайт јайым алгаҥды,

Мактайт јаҥы мааныҥды,

Мактайт јарык амадууҥды.

 

База мактайт гимниҥди,

Буурдаҥ кӱӱни, кожо тӱҥӱрди.

Башкаруда јамылуларды

База мактап баштады.

 

Јок, башкараачы неме беди!

Јӱрӱмде олор улай эмес эди...

Јаҥды макта, топшуурым,

Јон – ол башчы деп айдарым.

 

Албатыныҥ, эки кылду,

Агаштаҥ ойгон топшууры

Амыр-энчӱ јадынду

Алтайды макта, ол бу туру!

 

КАЙЧЫЛАР КОЖОҤЫ УГУЛАТ

 

Орто Азия алдымда.

Оҥы јок изӱ, изӱ.

Алтайымнаҥ ыраарымда

Алтайым арткан ырысту.

 

Аржан ару сууларым

Азияга мени ӱйдешкендер.

Арыскан јаан тууларым

Айланып келериме иженгендер.

 

Эки кылду топшуурым

Эдискилеп эриккен.

Атту-чуулу Улагаш

Азияга ӱйдешкен деп билдирген.

 

Казахстан јерине киреримде

Казах домбра ойногон.

Джамбул ойнойт деп кӧксимде

Ырысту санаалар толгон.

 

Кыргызстан јерине киреримде

Ӱч кылду комыс-кол ойногон.

Баштап ла бу јӱрӱмимде

Акын Токтогулды мен оҥдогом.

 

Улагаштыҥ Алтайда –

Јажына ӧлбӧс чӧрчӧк, кожоҥдоры.

Казахстанда – казах Джамбул,

Кыргызстанда – кыргыс Токтогул.

 

Кемди кем акалаар деп,

Ойгорлор эмди маргышпайт.

Балдарымныҥ балдары ырысту деп,

Улу кайчылар кожоҥдойт.

 

Балдардыҥ балдары айылдажып,

Канча јерди ӧдӧдис.

Адалар керегинде куучындажып,

Эдилбеген керектер бӱдӱредис.

 

Орто Азиядаҥ мен јандым,

Алтайым мениҥ алдымда.

Токтогул, Джамбул акындарым

Тирӱ улустый санаамда.

 

Алтайымда – Улагаш,

Казахстанда – Джамбул,

Кыргызстанда – Токтогул, -

Олор мениҥ јӱрегимде,

Олор ончо јолдорымда!..

 

ЈЕБРЕН КАЙ

 

Улу Алтайдыҥ тайгалары

  Аҥ-куш ӱндериле јаҥыланат.

Улузынаҥ јаҥы ӱйе кайчылары

  Анда-мында чыгып, адалат.

 

Туулзын, адалзын кайчылар,

  Олор – алтай калыктыҥ омогы.

Макталзын јаҥы баатырлар,

  Олор – јаҥы ӱйениҥ куйагы.

 

Бӱгӱн Туулу Кан-Алтай

  Телекейде иле јараш кӧрӱнет.

Јаҥар кожоҥ, јӱзӱн кай

  Угаачылар кулагын сӱӱндирет.

 

Бу сӱӱнчиде озогы кай

  Јаҥы, курч учурлу угулар.

Бистиҥ калык чӧрчӧгиле бай,

  Чактар сайын оныла байланар.

 

Топшуур ойыны токтобос,

  Ӧйлӧр ӧткӱре јаҥыланар.

Јӱзӱн кай бир де оҥбос,

  Кӧп калыктар соныркап угар.

 

Алтай кай Кан-Алтайдаҥ,

  Айлаткыш айланып, јарланат.

Јебрен кай албатыдаҥ

  Јӱрӱмде кӱнӱҥ тыҥ бааланат.

 

АЛТАЙ КАЙ БАДЫШТА

 

Мен једип келгем Парижке,

Меҥдеп-сандрап, кандый бир ишке

Кирерге келген јокту кижидий,

Кирдим бир турага – ӧргӧӧдий.

 

Бу ӧргӧӧ – кееркедим туразы.

Бого улус јуулган, је башказы

Алтайлар эмес, - французтар

Алтай кайды угарга јуулгандар.

 

Тӱлкӱ јакалу тоным изӱ,

Тудуш ла маҥдайым терзӱ.

Кезе курчанган курым кайга

Кеҥ бербейт, кӱркӱреп чыгарга.

 

Је уйалбай курды кеҥиттим,

Јеҥле тер арчып, ӱн кеҥиттим.

Топшуурым јыҥырай ла берди,

Тажылгандап алакандар кӱзӱреди.

 

Ӧргӧӧдӧ јык толо французтар

Ӧкпӧӧрип кайымды уккандар.

Кай ажыра кеен сӱрлӱ Алтайым

Кӧрӱнген олорго, база алтай јоным.

 

Бадышта баштап ла алтай кай

Парижте анайда јыҥырап турбай…

Јастыҥ баштапкы кӱнинде

Јыҥыраган кай бадыш јеринде.

                           Париж, 01.03.1985

 

СЕУЛ

 

Тӱштӱк Корея, јайгыда

  Једип келдим тӧс кала Сеулга.

Кандый тыҥ изӱлер мында

  Кызыдып турат, торт калы сууга.

 

Је корейлер эжинбейт сууга,

..Изӱге олор бек, чыдамкай јажына.

Кирип барзаҥ чы тураларга,

  Сӱӱнериҥ серӱӱн болуп турганына.

 

Кайчылар керегинде ончозына

 Конференцияда куучын айттым анда.

Топшуур согуп, ончозыныҥ алдына

  Кайладым, изӱ Сеул калада.

 

Кӱрлерин јӱктенген Ханган суу

  Тереҥ, табыш јок, јымырап агат.

Туралар бийик, ныкта, чек ле туу,

  Ончолоры, ак айастый, агарат.

 

Корейлер куучындайт тилиле,

  Англий де тилле эрмектежерге тыҥ.

Кайлап айткамды топшуур кӱӱзиле

  Оҥдодыс дешкенин чек кайкаарыҥ.

 

Тӱштӱк Корея, Сеул кала, -

  Ачык-јарык кайлагам мында.

Јаҥы кӧп корей најыларла

  Айылдажар болдыс келер јылдарда.

                                   Сеул, июнь, 2006.

 

ЭНЕ АРЧЫН ЈЕРИМ

 

Мен городто, ӧргӧӧдӧ

Кӧп јылдарга јадым.

Кандый бир чӧлӧӧдӧ

Јериме барып турадым.

 

От, очок ӧргӧӧмдӧ

Кайдаҥ ол табылзын.

Јуртта оны кӧргӧмдӧ,

Јӱрегиме јакшызын.

 

Јыды јараш ышты

Јылына сен кӧрбӧзиҥ,

Казанга аскан ашты

Ыш јыдыла ичпезиҥ.

 

Је јажыл-кӧк арчынды

Јеримнеҥ аладым.

Айыл ичин, балдарды

Аластап саладым.

 

Арчын јыды јеримди

Эске ол алындырат.

Алтай, кудай, элимди

Улай ла санандырат.

 

Эл јаҥы, тамчы каны

Эт-канымда, байла, бар.

Европа ла Азияны эбирзем де,

Јерим кайра тартар...

 

Мен городто, ӧргӧӧдӧ

Кӧп јылдарга јадым.

Кандый бир чӧлӧӧдӧ

Јериме барып турадым.

 

ТӰҤЕЙ ЛЕ КЕЛЕР ЭДИМ

 

Сен, ӧскӧн јерим –

Эрте келген јас.

Кышкы јердеҥ, билерим,

Бачымдап келдиҥ, јас.

 

Канча јӱс чечектериҥ

Кырда болзо, јерим,

Кырга чыгып, сениҥ

Чечектериҥ сӱӱр эдим.

 

Јаҥыс ла кайа таштаҥ

Ак јарыкта бӱткен турзаҥ,

Мен тӱҥей ле ыраактаҥ

Келер эдим, уксаҥ.

 

Јаан талай ортозында

Кичинек ортолык та болзоҥ,

Эжинип, чӧҥӱп, качан да

Једер эдим, оҥдозоҥ.

 

Ӧзӱми јок чӧл дӧ болзоҥ,

Суузы ас та јер деп адалзаҥ,

Тӱҥей ле, ӧскӧн јерим,

Сеге једип келерим.

 

Энем де јок болзо,

Эл де сенде јоголзо,

Энезеп, тӱҥей ле сеге

Эбирип келерим эригерде.

 

Кӧс тӧ јок болзын,

Колло тудуп кӧрӧрим.

Бут та јок болзын,

Тоолонып, јылып келерим.

 

Ак јарыкта јаҥыс ла сен,

Акту кӱӱним сеге – јерим.

Качан да меге – уулыҥа – ижен,

Сен учун јӱрерим, ӧлӧрим.

 

КИЖИ БОЛГОН АДЫҤДА

 

Сен, кижи болгон адыҥда,

Элбек јериҥниҥ јалаҥында

Јаҥыс та агаш отургуссаҥ,

Бир де ууш аш чачсаҥ,

Оноҥ јер јаман болбос,

Кӱчиҥ де астап коробос.

 

Тӧрӧл јериҥ неге де чыдамкай:

Уур, јеҥилди бойына алар унчукпай.

Иженип ӱрендеген јаскыда ажыҥ –

Кӱскиде сӱӱнип быжырар калажыҥ.

Је ашты јуубай карга бастырзаҥ,

Эне јалаҥдар бурулу ба, айтсаҥ?

 

Јок, эне јериҥ јебреннеҥ бери

Јалакай јаҥду, ачык-јарык кебери.

Ташту туулары чечектеп те турар,

Јажыл јалаҥдары кӱйгекке де алдырар.

Јаан суулары кичинектеп агар,

Јарт јердеҥ кожого до чыгар.

 

Је сен, кижи, бу ак јарыкта

Кайда аш, агаш ӧскӱрерин ајыкта.

Оныҥ сӱрин саска, чалканга бастырба,

Энчӱзин ээнге, јуу-чакка алдырба.

Кӧк ӧлӧҥ, ару суу канла будылза,

Ӧскӱрген аш, агаш кӱйӱп, не туза.

 

Јок, сен кижи болгон кийнинде

Акту јӱректеҥ телекей ӱстинде

Јажарып ӧзӧр агаш отургуссаҥ,

Јарым да ууш аш чачсаҥ,

Тӧрӧл јериҥ јаман кӧрӱнбес,

Акту кӱчиҥ артап тӱгенбес.

 

КОЖОҤНЫҤ ТУУЛГАНЫ

 

Талаҥ-келеҥдий талбынып,

Талдама ӱниндий ӱним јаҥыланып,

Теҥериге учуп чыгатан болзом,

Теҥериниҥ кӧгин, кыйузы јок тӱбин,

Тоозы јок јылдызын канайып мактабайын!

Чечектӱ јериме, кӱч берген элиме

Јажына мен быйанду! Јӱректеҥ кожоҥду!

Кожоҥдор кӱӱзин кӧдӱрезин –

Шуулашкан суудаҥ, јаш агаштардаҥ,

Билинер јаштаҥ, бу алгам, уксаҥ.

Теҥерини кӧрӧр, чӱмдеер болуп,

Тегин сӧстӧр айтпаска болуп санандым.

Талаҥ-келеҥдий теҥериге учпадым,

Чӱмдӱ ӱниндий ӱнимди јайбадым.

Је самолетло чаҥкыр теҥериге

Учуп чыгарга меге ӧй келишти.

Тӧрӧл јеримди, азыраган ада-энемди

Кӧпӧгӧш кейде кӧгӱске алдым кенерте.

Тӧмӧн кӧрдим. Тӧмӧн – јерим.

Чечектеген, јайым чӧйилген

Кыйузы јок јалаҥдар,

Учуктый кӧрӱнген улу ла кичинек суулар;

Ийиндери бийик, кийик.

Булутка јеткен туулар,

Јӱзӱн ӱндӱ, куркунду куштар,

Јӱстер тоолу јайылган чечектер.

Ӱним – шуулашкан суулардаҥ,

Јайканышкан јерлик агаштардаҥ,

Талбырап учкан кушкаштардаҥ.

Омогым, кылык-јаҥым,

Ийни бийик, булутка јеткен туулардаҥ.

Ачык-јарык, кижилик, кӧгӱсте санаам –

Јерлик чечектердеҥ, јӱзӱн ӧҥдӧрдӧҥ...

Је талаҥ-келеҥдий болзом мен,

Оныҥ јӱзӱн ӱниндий ӱндӱ јӱрзем мен,-

Јажын-чакка јон-калыкка

Теҥериниҥ кӧгин, кыйузы јок тӱбин,

Јеримниҥ элбегин, јердеҥ де кӧрӱп,

Теҥериле де учуп, јаҥарлаар эдим.

Јаҥыс анаҥ да, качанныҥ качан да,

Ырысту болор эдим.

 

***

Чечектӱ тӧрӧл јалаҥым,

  Чечеги чек оҥбозын.

Кижини тоор јаҥым,

  Калык сени оҥдозын.

 

Кан-Алтайда эл-јоным

  Кемге де јаман сананбас.

Кандый ла укты тоогоным

  Качан да бек, сыныкпас.

 

АДАЛАР МАГЫ

 

Ак-јарыкта не баалу?

Недеҥ не јаан учурлу?

Јарык чырайлу балдарга

Не кереес кӧп чактарга?

 

Тӧрӧл јериске чак тӱжерде,

Улу тартыжу ӧдӧрдӧ,

Албатыныҥ ончо керегинде

Адалар магы кереес јӱрӱмде.

 

Оны, балдар, ундыбагар:

Ӱйедеҥ ӱйеге чебер апарыгар.

Муҥ јылдар ӧтсин, јастар келзин,

Јӱзӱн чечектӱ кожоҥдор чӱмделзин.

 

Бышкан ашла таҥдакталып јалаҥ

Бастыра талада кӧрӱнер айаҥ.

Јаҥы керептер орчылаҥ тӱбин

Јылдыстар ачып, сунуп ӧтпӧйзин.

 

Је адалар јыгылган јерлер

Јеҥӱниҥ јаҥарыла чӱмделер.

Кан тӧгӱп алган јеҥӱзи

Канча ӱйениҥ амыр энчизи.

 

Јеҥӱ учун јууда јастыккан

Тӱмен мылтыктар амыраган.

Јаҥыс ла јыгылган адалардыҥ

Јерине јанбазын кайдарыҥ!

 

Јок, олордыҥ магы, јеҥӱзи

Бӱгӱнги, эртенги ӱйениҥ энчӱзи.

Бу бийик мактыҥ маанызын

Ӧҥжӱ ӧҥ јажына јарытсын.

 

Јиит ӱйелер адалар магын

Јаҥы јеҥӱлерле байыдар,чын.

Не дезе, ак јарыкта ол баалу,

Недеҥ де кереес, јаан учурлу.

 

ТУУЈЫЛАР

 

СЕН МАКТУ ЈАНГАҤ, ЈУУЧЫЛ

 

База ла јуу ӧйлӧрди

Бурып сананар ӧй келди.

Башталган эди јажыл јайда,

Јеҥӱ келген чечектӱ јаскыда.

Јуучыл керегинде куучын

Јӱрӱмде не ундылзын.

Јеҥӱлӱ јанган јуучылды

Јаҥыдаҥ мактаар ӧй ачылды.

Беш јылга јуу ӧйлӧрдӧ

Бадышта туу, чӧлдӧрдӧ

Баспаган сениҥ изиҥ јок!

Бурылып јуудаҥ сен омок,

Билерим, јангаҥ азыйда.

Фашисттерле согушканыҥды,

Бир сӧӧмнӧҥ ичкери барганыҥды

Буурдаҥ сӱӱнип айлыҥда

Балдарыҥа айдып отуратаҥ,

Балдарыҥла угатам туурартаҥ.

Јойу, автомат мылтыкту,

Јардыҥда боро кийис шинельдӱ

Бойыҥ, сендий ле јуучылдарла

Тӧрӧлиҥ јайымдап, алтамдарла

Фашисттерди сайада согуп,

Бадышка баргаҥ терлеп, тоҥуп.

Бирде сенде октор јок,

Бирде сенде курсак јок,

Бирде сенде кӱч, арга јок,

Бирде сенде ижениш јок;

Фашисттер сӱрекей кӱчтӱ,

Фашисттер тыҥ мылтык-јепселдӱ,

Фашисттер тойу, курсакту,

Фашисттер јеринеҥ тыҥ болушту.

Је тӧрӧлим деген сӧсти,

Јеҥ алдында јеткерге де јӱрзеҥ,

Јӱрекке алып, кара кӱчти

Јеҥер деп ичкери јӱткигеҥ.

Тӧрӧл деген сӧс иженишти

Тургуза ла сеге беретен.

Оны, балдарды, кӧӧркий эшти

Корыйтан кӱч сеге киретен.

Катап ла ичкери, ичкери!

Кадалгак эмикти базып ӧдӧри

Кайтса да кӱч, шыралу,

Кайтса да јеҥер амадулу.

Кайтса да тоҥ јерди казып,

Окопторго кирип, коруланган.

Кайтса да ичкери базып,

Фашисттерди килебей кырган.

Карлу кышкыда сууга тӱжӱп,

Кындакту мылтыгын ычкынбаган.

Корон соокко до ол ӱжӱп,

Кызыл тыны кыйылбаган.

Изӱге чыдажып, кӧкси кургап,

Јайдыҥ ӧткӧнин билбейтен.

Калју ӧштӱни буурдаҥ каргап,

Јеҥерим деп ол иженетен.

Берлинге јетире јуулашкан,

Фашисттер белин сындырган.

Беш јылга Россия јуучылы

Бир амыр кӧрбӧгӧн јуулашкалы,

Фашисттерди оодо соккон,

Бастыра Европа ого оморкогон.

Јӱзӱн укту Россия јуучылы

Јӱзӱн албатыга јайым алганы

Јӱрӱмде качан да ундылбас,

Јаҥы ӱйе јаманга бастырбас...

Карган јуучыл, кунукпа,

Карыдым деп калас сыныкпа.

Фашисттерди јеҥдеп, айлыҥа

Макту јангаҥ, - балдарыҥа.

Чын, Тӧрӧлиҥле, балдар-эжиҥле

Салым болгон јаҥыс.

Ырысту, јайым бир јӱрӱмле

Јадар деп санаа јаҥыс.

Оныҥ да учун кӱчтӱ,

Казыр, јимекей ӧштӱ

Россияга кӱчи јетпеген,

Россия јуучылына јеҥдирткен!

 

СУРУЗЫ ЈОК ЈУУЧЫЛДАР

 

Ада-Тӧрӧл Улу јууда

Ады јылыйган јуучыл кайда?

Ададаҥ арткан бис тирӱде

Адын чыгарарыс бу јӱрӱмде!

Јылыйган јуучыл ада да болор,

Јӱрекке јуук эне де болор.

Јиит, јараш карындаш та болор

Эмезе јаан акабыс та болор.

Айса кӧӧркий эјебис те болор,

Эмезе кичинек сыйныс та болор.

Айса болзо, тӧрӧгӧн дӧ болор,

Акту тегин јерлежис те болор, -

Агару јеристиҥ кемизи де болор.

Кем де болзо, бистиҥ ле болор,

Кемизи де биске кару болор,

Качанныҥ качан да агару болор.

 

Каныркак фашисттер јуу баштап,

Кирлӱ буттарыла јеристи тактап,

Јаткан айлысты јалбышла ӧртӧп,

Амыр јонысты јуулаган ӧштӧп.

Јок! Кату тӧрӧл јерибис

Јонды јууга кӧдӱргенин билерис.

Јӱзӱн укту јӱс башка элибис

Јаҥыс кижидий айткан: белен бис!

Јок, јок! Башты бош салбай, јиткебис

Јеткерлӱ, јескинчилӱ ӧштӱге бис,

Јӱректе кан тирӱде, бӱктетпезис,

Јерис учун јӱрӱмисти берерис.

Ондый карууны албаты айткан,

Ончозы туруп, ӧштӱле јуулашкан.

Одын чӧйилтип окло адар “Катюша”

Ол тушта ӧштӱле адыжа, адыжа

Одер сууны кечип, бадышка

Оморкоду ла коркыду эткен башка.

Уй мылтыктар улай огурыжып,

Ууланып, сасла да барган адыжып.

Улу јас па, јай ба, изӱге чыдажып,

Узун кыш па, соокко канчажып

Улу Россияныҥ калыҥ черӱзи

Улу јылыйту эдип, јуулашкан эди.

Јалакай кылыгы, чырай эрӱзи

Јолой јондор коркытпаган эди.

Кажы ла тӧҥ, јалаҥ јерлер

Казыр ӧштӱге канай берилер?

Јиткек састар, тегин јыраалар

Јонго керек, јеҥил алар

Јаҥ ӧштӱге кайдаҥ табылар?

Кажы ла сӧӧм јери учун

Кажы ла јуучыл тыҥ јуулашкан.

Берлинге јетире јол ыраак, узун,

Бистиҥ јуучыл ӧлгӧнчӧ адышкан.

Кемди де јӧҥ туй базырган,

Кемди де от ӧртӧп салган.

Кемди де сас сооро тарткан,

Кемди де танк былча баскан.

Кемизи де ӧштӱге олјолоткон,

Кул эдип, калганчы кӱчин јиген.

Муҥдарла улусты ӧштӱ торолоткон,

Телекейдеҥ јажытту кинчектеген.

Отту јууга кирген ле јыл

Озо баштап јуучыл бар ла болгон.

Оноҥ калапту јууда ол јуучыл

Ол ло сурузы јок, јоголгон.

Кайда, кандый учуралда

Кайран јуучыл ол јылдарда

Чек сурузы јок јылыйган?

Је сурузы јок јуучылдар

Јууда согужып јылыйгандар.

Јеҥӱде олордыҥ бар јеҥӱзи,

Јеткерде олордыҥ јеткер ӱлӱзи.

Ичкери барган тартышту јолдо

Ичкери баскан изи бар олордыҥ.

Ичкери барган кожоҥдордо

Айткан сӧстӧри бар олордыҥ.

Берлинге једип, јеҥӱге јединип,

Бери јанган јуучылдар ортодо

Олор јок. Олор јанбаган.

Олор јок, кайда барган?

Бадышта јуу ӧткӧн ӧйлӧр

Бир де унчукпайт, кижи чӧкӧнӧр.

Бадышта јоголгон канча јурттар

База да ӱн јок, слер кайттаар?

Бадышта, јуу ӧткӧн јерлер,

Батаа, кайда слердиҥ ӱндер?

Јаҥыс ла бийик кыр, тӧҥдӧр,

Јууда слер учун согуш ӧткӧндӧр.

Јууда кӧп-кӧп јуучылдар

Сурузы јок болуп, јанбадылар.

Јуу токтоп, кӧп јылдар

Јылыжып, ӧдӱп калдылар.

Је бис ӧткӧн јууларды

Јӱрӱмде качан да ундыбазыс.

Јууда ӧлгӧн сурузы јокторды

Јаш ӱйе бедреп чылабас.

Бис, јуу ӧйиниҥ балдары, -

Јаҥы ӧйдиҥ кыстары, уулдары,

Билерис, јылыйган јуучылдар

Тӱҥей ле илеге удабас чыгар.

 

Кӧригер, јалаҥга кырачы чыгат,

Камык јерди тереҥ кыралайт.

Кем де ээчий јаҥы аш чачат,

Кырадаҥ јажарып ол кылгалайт.

Сурузы јок јуучыл мында

Сӱӱнип, кожо иштеп тургандый.

Кемниҥ де ырысту билези, айлында

Кемзинбей, јӧп, тӧп отургандый.

Кемле де кожо јаҥы турага

Коо агаш кезип тургандый.

Кемле де кожо јаш балага

Кабай, чуулар јазап јаткандый.

Кемле де кожо кижи аларга

Ойгор белетенип, тӱймегендий.

Карып калган эне-адага

Келин сӱӱнчиге экелгендий.

Чын, чын, олор тирӱ јӱргендий,

Чындыкты чын сӱӱгендий.

Тӧрӧл, агару, чын дегенин

Тыҥ баалайт, билер иженчизин.

Адалардаҥ мен адалар кӧрӧдим,

Энелердеҥ энелер кӧрӱп, бӱдедим.

Эјелерле сурузы јок эјелер јӱргендий,

Сыйындарла сыйындар сӱӱнгендий.

Акаларла акалар кожо болгондый,

Карындаштарла карындаштар

Катап ла катап јолыккандый.

Тӧрӧгӧнлӧ кожо тӧрӧгӧн айылда

Тӧп куучындашкан немедий мында.

Јерлежисле кожо јерлежис ортодо

Јилбилӱ куучын ӧдӧт јондо.

Оныҥ учун сурузы јок јуучыл

Ортобыста тирӱ ле јӱргендий.

Оноҥ ло улам кажы ла айыл

Ончо улузы ӱйде ле дегендий.

 

Бӱгӱн, сурузы јок јуучылдар,

Буурдаҥ слер керегинде куучындар,

Бу ла уксаҥ, кайда ла угулат,

Бастыра ӱйелерге мак та угулат.

Слерлер керегинде таш кереестер

Сӱрлӱ, чӱмдӱ кайда ла эдедилер.

Ӱргӱлјик оттор до олор кӱйдӱргилейт,

Улу кожоҥдор, кӱӱлер чӱмдеелейт.

Чын, слер бӱгӱн ӱнгӱр кожоҥдордо,

Чын, адаар ундылбас бу јондордо.

Слер, чын, таштаҥ эткен кереестерде,

Ӱргӱлјик оттордо, эзем бичиктерде.

Сурузы јок јуучылдар, слер јӱрӱмде

Јокту-јойулардыҥ изӱ јӱректеринде.

Чын, билерим, келер кажы ла ӧйлӧрдӧ

Тирӱ јӱререер ончо кай чӧрчӧктӧрдӧ.

 

БАСНЯЛАР

 

ЈОКТУ ЛА БАЙ

 

Бай Арсланга Јеекен келди,

Аш-курсак асты оныҥ келди.

Арслан ажанат, Јеекенге айдат:

“Албаты чынды билзе кайдат –

Тӱни-тӱжи иштеер керек,

Кижини иш кӧдӱрер деп билер керек”.

Јеекенге курсак та урбадылар,

Јӱрӱмде канайда иштеерин айттылар.

Јеекен оноҥ јокту Кумдуска келди,

Једикпестӱ де болзо, оныҥ келди

Чай-чуй асты, курут салды, -

Јеекен тойо ажанып алды.

“Бисти  катап айылдагар!”- деп,

Јеекен јанарда Кумдус айтты кӱӱнзеп.

Билигер: бай куру сӧслӧ кӱндӱлеер,

Бар-јок курсагыла јокту кӱндӱлеер.

 

БАЛЫК

 

Суркун суулу коол-јикте

Кем билбес јулмай Балыкты.

Ончо аҥдар јуун-шӱӱште

Оны јамыга кече тургусты.

Јамы Балыктыҥ јаҥы јаандап,

Јӱзӱн аҥды булгап баштады.

Башчы Куранды јамандап,

Бодоп ло ижинеҥ чыгарды.

Албанла Буланды ордына,

“Эликтерди сен башкар”- деди.

Ач бӧрӱлердиҥ јаанына

Айуны ол јамыга кӧстӧди.

”Кер-балыктардыҥ јамызына

Акула тыҥ јараар”- деди.

Кан-кере куштардыҥ башчызына

Кускунды кӱӱнзеп јӧптӧди.

Ӧйлӧр ӧдӧт,

Булан арып-чылап

Эликтерди јакарат шыралап.

Ач бӧрӱлерди башкарып,

Аайланбайт Айу, улай огурып.

Кер-балыктар ла акулалар

Кӧрӱшпей, туура бардылар.

Кан-кеределер ле кускундар

Кӧрӱшпезин Балыкка угускандар.

Билигер кеп сӧсти, ундыбагар:

Балыктыҥ бажы, чын, озо јыдыыр.

Бу да ӧйдӧ Балыктый јамылулар

Булгап јонды башкарадылар.

 

АҤЧЫ ЛА ИЙТ

 

Јиит Аҥчы аҥдап барды,

Јышка једип оду салды.

Тийиҥ, киш ӱрӱп табар

Тайгыл ийдин кожо алтыр.

 

Укса, аркада аҥчылар

Улай ла мылтык ададылар.

Ийттери де кӧп ӱргилейт,

Јиит Аҥчыныҥ ийди ӱрбейт.

 

Кара киш, тийиҥ кырган

Канча аҥчылар одуга келет.

Јӱк ле эки-ӱч тийиҥ аткан

Јиит Аҥчы эҥирде эбирет.

 

Таҥ алдында аҥдап барза,

Такып ла ийдин тойо азырайт.

Амыр билбей тӱжӱне де аҥдаза,

Аткан алузы алтыдаҥ ашпайт.

 

Билигер , јиит аҥчылар,

Бир кеп сӧс јоныста бар:

Аҥдаар алдында ийтти азырабас,

Аҥды таап, тойу ийт ӱрӱп барбас.

 

КУУЧЫНДАР

 

ЈАКШЫ БА, УЛУ КӰН!

Улу Кӱн бойы кӧрӱнбезе де, је оныҥ алтын чогы одоштой бадыш туулардыҥ баштарын јарыдып, кеелеп ийди.

Бадышта Кӱнниҥ чогын озо кӧргӧн туулар, олордыҥ карбайышкан будакту агаштары, ӧлӧҥ-чӧптӧри, эзинге кыймыктажып, айдышты:

- Эзен, эзен, Улу Кӱн! Бис кем јок кондыс!

Унчукпас кӧк кайа таштар да Кӱнге кӱӱнзеп, јиктеринде ӧскӧн ӧлӧҥ-чӧплӧ, анда-мында ӧскӧн кырлык чечектерле јаҥып, мынайда уткыйдылар:

- Јакшы, јакшы ба, алтын чокту Улу Кӱн!

Чынынча айтса, кайа таштарга тӱҥей ле эмес пе? Кӱн де тийзин, тийбезин де. Орды јаҥыс. Олор јажын чакка ол ло бойлоры кату, унчукпас сыркынду.

Улу Кӱнди агаш-ташта учушкан јӱзӱн-јӱӱр куштар башка-башка ӱндериле уткып, кожоҥдойдылар:

- Эзен, эзен, Улу Кӱн! Сен јогынаҥ бис јӱрӱп болбой јадыс. Сен ашпайтан болзоҥ, бу ла ай канатту бистерге анаҥ артык болор эди! Сен, Улу Кӱн, јажын чакка ол ло бойыҥ тийип тур!

Куштарды ээчий аҥдар Улу Кӱнди база ла андый кӱӱн-тапту уткыйдылар:

- Сен, Улу Кӱн, бистиҥ балдарыска ырысту ӧзӧрине алтын чогыҥды сыйлайдыҥ! Сениҥ јарыгыҥ, јылууҥ – биске кейле тӱҥей. Сен биске тыныстыҥ эҥ керектӱ тамыр ӧзӧги.Тирӱ кан, јылу тӱк.

- Улу Кӱн, јакшы ба! – Јердиҥ ӱстинде канча јӱзӱн јараш чечектер ӱн алыжып, айдыжат. – Сен эмес болзо, бистиҥ ӧскӧн јер јаҥыс ла кӧк тош болуп тоҥуп калар эди. Ончо тындулар, ӧзӱмдер ол ло бойы тоҥуп, јӱрӱм дегенин билбес тошло болуп јадары јарт. Бис, ончо јердиҥ бар-јок чечектери, сеге јажын-чакка алкыш айдып, чечектеп турус! Быйан сеге!

Улу Кӱн омок, изӱ јӱректӱ, ол ло бойы јап-јарык, теп-тегерик чаҥкыр теҥериниҥ тӱбиле араайынаҥ бадыш јаар унчугу јогынаҥ бараадат.

- Јакшы, јакшы, Улу Кӱн! – деп, улу теҥистер комдолып, ачык-јарык кӧксинеҥ быйансыйдылар.- Сен эмес болзо, бис ту качан Улу тош болуп тоҥуп калар эдибис. Је бистиҥ тоҥор кӱӱнис јок. Бис Јер-Јеҥис Јеристи сӱӱп, оны бастыра јанынаҥ эркелеп, оныҥ учы-кыйузы јок суузыны болуп, тынын тудуп јадыс. Сен бистеҥ јаан, бийик, улу макту Улу Кӱн. Јажына бийиктеҥ чалып тур!

- Улу Кӱн, мен сениҥ эҥ кичинек сыйныҥ! Сен јогынаҥ менде јӱрӱм јок. Тегин ле соок тош јер болуп, јажын-чакка јадар эдим. Тий, јарыгыҥ, изӱӱҥ биске кысканыш јогынаҥ бер, Улу Кӱн! – деп, јер айлана согуп, бастыра бойы Улу Кӱнди айланып, оныҥ  јарыгын алат. Јылузын тузаланат. Бастыра агаш-тажына, талай-сууларына, ӧлӧҥ-чӧп ӧзӱмине, аҥ-кужына јеткилинче јӱрӱм, ӧзӱм, јайым берет.

Улу Кӱн угуп турза, олордыҥ кажызы ла бойы керегинде сананат.Је кенетийин оныҥ алтын чогы астап, алкы бойы ӧчӧ берзе, нени эткилеерин санангылабайт. Јаҥыс ла Кижи олордоҥ башка.

- Сен, Улу Кӱн, качан да ӧчпӧзиҥ! Качан бир, керде-марда, ӧчӧ берзеҥ, кижилик, айса болзо, јаҥыкӱн таап ачар. Оны бойыстыҥ кӱчисле таап аларыс! – деп, оморкоп айдат.

Улу Кӱн кӱлӱмзиренип, тийип ле јат. Улу јолыла барып ла јат. Ӧлӧрин, ӧзӧрин сананбай, бастыра бар-јок јӱрӱмин Јер-Јеҥиске, эбире ончо јылдыстарга карамы јоктоҥ берип, тӱн-тӱш билбей, тийип ле јат.

 

МЕНИ ӰРЕТПЕЙ ЈАТ

Энем ӱредӱчи. Оныҥ книгелери кӧп. Тетрадьтары канча кире. Сумкага толо. Бирӱзин ачып кӧрзӧм, кызыл-чоокыр эмтир. Энем бир тетрадьты алала, чоокырлап турды. Мен карандашты алала, база чоокырлаар деп санандым. Кыйа-тейе тарттым. Кенетийин энем мени кӱрӱп ийеле, айтты:

- Балдардыҥ тетрадин ӱребе!.. Ӱребе, балам. Бу бичикти кӧр.

Ол меге јуругы кӧп книгелер берди. Мен оны кӱнӱҥ ле кӧрӱп јадым. Бу орус тилдиҥ книгези деген. Мында јӱзӱн-јӱӱр јуруктар бар.

Энем менеҥ сурайтан:

- Бу не?

Мен айдатам:

-           Машина. Бу легковушка, бу трактор, бу комбайн.

-           Чын, а бу не, балам?

-           Ийт.

- Јок, балам. Ийт эмес. Ол тӱлкӱ... А бу не?

- Тӱлкӱ дейтем.

- Тӱлкӱ эмес, а бӧрӱ. Је бӧрӱ деп айт.

- Бӧрӱ, бӧрӱ.

Бӧрӱ, тӱлкӱ, ийт – ончозы бой-бойына тӱҥей. Бӧрӱ дезем, энем ийт деер, тӱлкӱ дезем, јок, бӧрӱ деер.

Эмди мен книгелерде јуруктарды ончозын билерим. Билбезин энемнеҥ бу не деп сурап јадым. Энем меге бу кӧрӱк, бу саҥыскан, кӱӱк, айу деп айдып берет.

Кезикте энем сураар:

- Сен канча јашту?

- Эки јашту.

- Јок, мен эки јаш јарымду де.

Энемди ээчий айдатам:

- Мен эки јашту, јарым јашту.

Энем ойто ло јазап айдып берет. Бооро меге эки јаш деген. Эмди эки јаш јарым деп айдат.

- Адыҥ кем, балам? – деп, энем сурайт.

- Адым Аржан.

- Сӧӧгиҥ не?

- Сӧӧгим иркит.

- Адаҥ кем?

- Адам Айду, энем Эмил, сӧӧгим сойоҥ, иркит.

- Јок, балам, јазап айт. Энеҥниҥ сӧӧги не?

- Сойоҥ.

- Чын. А сениҥ сӧӧгиҥ не?

- Иркит.

- Адаҥныҥ сӧӧги кандый?

- База иркит.

- Чын, чын.Мыны ончозын ундыба, уулым, - деп, энем бажымды сыймап айдат. Оком эдет. Мен керек дезе бир канча сӧстӧрди орустап та билерим. Энем сурайтан.

- А бу не?

- Бу кӧс.

- Орустап не?

- Глаза.

- Бу не?

- Тумчук.

- Орустап не?

- Нос.

Бир кӱн энем база ла школго јӱре берген. Адам книге кычырып отурган. Мен ойынчык машиналарла тактада ойноп турарымда, энем  сагыжыма кирди. Јурукту јаан книге столдыҥ ӱстинде јатты. Мен оны алып, адама билдирбей айылдаҥ чыктым. Книгени кыспактанып алала, школ јаар јӱгӱрдим. Кайра кӧрзӧм, адам кӧрӱнбейт.

Јолдо меге кастар јолыкты.Олор кече меге не аайлу тыҥыган. Калактажып, ӱстиме келген. Мен эмеш корколо, кыйгырып ийеримде, бир ӱй кижи јӱгӱрип келеле, олорды сӱрӱп ийген. Бӱгӱн олор меге тийбедилер. Книгелӱ барып јадарымда, ончозы баштарын кӧдӱрип, мойындарын чӧйип, кыйгырышты:

- Как-как, ка-ак! Ка-ак, как, ка-ак!

Кайа кӧрзӧм, буттары кызара тоҥуп калган кастар мени ээчий кӧргӱлеп тургулады. Мениҥ кӧрӱп турган јуруктарда олордыҥ буттары база кызара тоҥуп калган.

Анаҥ ары барып јатсам, бир карганак туштап, сурады:

- Аржан, сен кайдаар барып јадыҥ?

- Школго – дедим.

- Батаазын, мыныҥ сӱрекейин – деди.

Мен база ла кайа кӧрдим. Адам кӧрӱнбейт.

Энем класста эмтир. Класска киреримде, балдар каткырышты. Энем база каткырды. Ол мени јединип, бир партага отургусты. Книгемди ачып, кӧр деп айтты.

Бир бала книгезин ачып, кычырды:”Кыра, аш, комбайн”.

- Комбайн бу, аш бу – деп, книгеде јуруктарды кӧргӱзип кыйгырдым.

- Табыштанба. Кӧр, балдар ӱренип јат – деп, энем айтты.

- Мама, мен база ӱренип јадым – деп, энеме айттым.

Ыйлаар кӱӱним келди. Је кенерте эжик кыјырт эдерде, кӧрзӧм, адам бажын класска кийдирип, кӧрӱп турды.

Мен партадаҥ тӱже калыйла, энемнеҥ тудунып, айттым:

- Мен ӱренерим... јанбазым... ӱренерим...

Адам мени кучактанып, школдоҥ чыгала, айыл јаар јанды.

- Мени школго не ийбей, не ӱретпей јадаар деп, мен адамнаҥ сурадым. Ол мынайда айтты:

- Ӱренериҥ, балам, ӱренериҥ... Эм тура сен кичинек инеҥ.

 

ӰРЕНЧИК

Јажы јаан ӱй кижи эки кӧнӧк суу апарып, кайыр тӧҥди ӧрӧ јӱк ле арайдаҥ базып бараткан. Ол аксак болгон. Толо суулу кӧнӧкти тыйрык јолло тӧҥгӧ чыгарып алатаны база кӱч ле.

Ӱй кижиле кожо – уулчак. Ол кичинек. Алты да јашка јеткелек болгодый. Је андый да болзо, энезине болужып, кӧнӧктиҥ тутказынаҥ тудунып алган барып јатты. Олор јолой амырап, тӧҥниҥ бажына јӱк арайдаҥ ла јууктап келеттилер.

Јалбак јолдо кӧп балдар кӧрӱнди. Олор ончозы талтӱштиҥ кийнинде ӱренип турган эмтир.

Анча-мынча болбоды, ол балдар ыраак јок јаан тӧҥди барып ашкылай берди. Ботпок деп он эки јашту уулчак олорло кожо барарынаҥ оройтыган ошкош. Кийнинеҥ јӱгӱрген айасту барып јатты.

Кенетийин јуугында саҥ башка табыш угулды. Ботпок токтой тӱжӱп, кайа кӧрзӧ, байагы ӱй кижи тӧҥгӧ чыгып ла келеле, јыгылган эмтир. Оныҥ кӧнӧктӧри калырап, саҥ тӧмӧн тоолоно берди. Анайдарда Ботпок кайра јӱгӱрди. Ӱй кижиге јууктап келеле, айтты:

- Слер бого отурып, эмеш амырап алгар. Мен чӱрче ле...

Ол тӧҥди тӧмӧн јӱгӱрип тӱжеле, оноҥ эки кӧнӧккӧ толо суу экелип берди.

- Слердиҥ айлаар мынаар бу ба? – деп сурады.

- Эйе – деп, ӱй кижи айтты.

Ботпок ээлјиҥдеп, айыл јаар ууланды.

-Ой, балам, алкыш болзын, быйан болзын. Мынаҥ ары мен бойым апарып албай – деп, ӱй кижи айдып турганча, ол айылга јууктап калтыр.

- Балам, сениҥ адыҥ кем? Кемниҥ балазы? Канча класста ӱренип туруҥ ? – деп, айылдыҥ .эжигине једип келген ӱй кижи сурады.

- Тӧртинчи класста. Адым Ботпок – деп, айылдаҥ ырап барааткан ӱренчик кайа кӧрӧлӧ, айтты.

- Кӧрдиҥ бе, балам, кандый ӱренчик. Сен де чыдазаҥ, Ботпок чылап, улуска болужып јӱр – деп, ӱй кижи айдала, јанында турган уулчагыныҥ бажын сыймады.

 

МЕГЕ БЕШТИ НЕ ТУРГУСКАН

- Кажы ла предмет аайынча эки алары кӱч пе? – деп, ӱредӱчи класста отурган балдардаҥ сурады.

Бис кайкай бердис. Бу не сурак? Бисти ченеп эмезе ӧчӧп сураган болбой. Чын, эки алары кӱч пе?

Бу сурактыҥ каруузын берерге, мен ӱредӱчини ширтей бердим. Эх, суракты озо ло баштап берип турарда, оныҥ кеберин ле кӧзин кӧрбӧй калгам. Је андый да болзо, мен оныҥ јӱзинеҥ, кӧзинеҥ кандый бир темдек тудуп аларга санандым. Эмезе ол бисти ӧчӧп јат, эмезе ченеп јат. Кем билер. Акыр ла, сурактыҥ каруун тӱҥей ле берерим.

- Мен айдайын ба?- деп, Сапыш кол кӧдӱрди.

- Је, айт, Сапыш.Сурактыҥ каруузы чын болор учурлу – деп, ӱредӱчи кӱлӱмји јогынаҥ айтты.

Сапыш ӧрӧ турды. Ол толук јаар кӧрӧлӧ, араай, је кандый да бӱдӱмчилӱ ӱниле айтты.

- Урокторды ӱретпезе, эки алары јеп-јеҥил.

- Кергил, бу Сапыш сурактыҥ каруузын чын берди бе? – ӱредӱчи ончо балдарды ајыктайт. Оныҥ јӱзинде кӱлӱмји јок. Кӧзи ол ло бойы:ачык-јарык, сӱмеленип турганы билдирбейт. Је бастыра керек оныҥ кӧксинде. Кӧксинде немени кижи кайдаҥ билзин. Отурала, оноҥ чек кӧс албай, сананып турум: “Бистиҥ ӱредӱчи сӱмелӱ “.

Кергил ӱредӱчи јаар кӧрӱп, јымжак ӱниле унчукты:

- Чын. Сапыш чын айткан.

Ӱредӱчиниҥ чырайы кенете соой берди. Кергил, байла, јастыра айткан. Је бу чынды бежинчи класстыҥ ӱренчигинеҥ болгой, баштапкы да класстыҥ балазы чын айдар.

- Таныспай, сен не деп сананып туруҥ? – ӱредӱчи менеҥ сурады.

Чынынча айтса, ол менеҥ сурабас деп санангам. Не дезе кече сураган. Эмди эки-ӱч кӱнниҥ бажында сураар деп бодогом.

- Кергил тӧгӱн айткан – деп, јык салдым.

Ӱредӱчи кандый да сӱӱнчилӱ боло берди. Оныҥ кӧзинде јилбӱ кӧрӱнди.

- Је, нениҥ учун тӧгӱн? Оны эмди јартап бер – деди.

Јастыра айткан болорым деп санандым. Ӱредӱчи доско јаар бурыларда, тыҥыда унчуктым:

- Јастыра. Кергил јастыра айткан. Тӧгӱн эмес, јастыра.

- Је, је, Таныспай. Јарта, нениҥ учун јастыра? – ӱредӱчи меге јууктап келген турды. – Јарта, нениҥ учун тӧгӱн эмес, јастыра?

 “Сурактыҥ каруузын чынга јуук бергем эмтирим “ - деп ичимде сананып, потолок јаар кӧрдим. Урок ӧтпӧй, токтой берген деп билдирди. Чат неме болбосто, айттым:

- Јастыра.

- Анайда айтканы кару эмес.Јартаар керек, балдар.

Эмди ол бойы јартап берер деп бододыс. Је ӱредӱчи јартабады. Чачын кайра сыймайла, јаан кӧзин эмеш јумуп, айтты:

- Сапыш, сен айылдыҥ ижин бӱдӱргеҥ бе?

Сапыш ӧрӧ туруп, бажын калаҥдада тутты.

- Историяны тӧрт катап, географияны ӱч катап кычыргам – деп, ол араай эрмектенди. – Кычырала, айткам. Јуруктарын јурап алгам.

- Школдо айылдыҥ ижи учун мен сеге нени тургустым? Эки.

- Тӱҥей ле кӱч. Канча ла кире ӱретсеҥ, слер тӱҥей ле эки тургузып јадыгар.

- Мынызы чын.Сен ӱренчик. Мен дезе ӱредӱчи, сени ӱредип турган кижи. Анайдарда, сенеҥ сурап турар учурлу. Је берип турган карууларыҥ јастыра... Јастыра бодоп јадыҥ. Урок аайынча берилген материалды книгедеҥ эки-ӱч катаптаҥ кычырып турганыҥ чын. Је карууларыҥ тӱҥей ле јастыра боло берет. Јетире сананбай тургаҥ учун андый... Кӧригер. Кергил бӱгӱн урокторды чек ӱренбеген. Мен ого нени де тургуспагам. Ол нени де билбес. Чек билбес. А бот Сапыш билер. Је билер де болзо, јастыра каруу берип јат, јетире айтпай јат. Оныҥ учун ого эки тургускам.

Бу ла тушта ӱредӱчиниҥ кӧстӧринде не де иле кӧрӱнип келди. База ла бир эмеш айтса, ол оноҥ иле боло берер.

- А-а! – деп, кенерте айттым. Мениҥ таппай турган каруум бажыма јаҥы ла кирди ошкош. – Чот Эжерович, эки аларга кӱч.

- Је, је, нениҥ учун? Јарта... Биске јарт эмес.

Мен база ла потолок јаар кӧрдим. Санаама не де кирген болгон. Чек таппай калдым. Канайдар? Санандым ла санандым. Арт учында айттым:

- Экини аларга кӱч. Не дезе, ӱренип билген немени айдып болбогон учун балдар эки алып јат.

- Чын айттыҥ, Таныспай. Чын. Кезик балдар тӧрт лӧ беш темдектерди јеҥил алгылайт. Олор билер. Је бистиҥ класста экиле ӱч темдектерди бир кезек балдар аларга кӱчсинип јат. Нениҥ учун дезе билерин билер, је коомой, јетире ӱренбей јат.

Ол кӱн бис кӧп сурактарга каруу бергенис. Уроктыҥ учында ӱредӱчи балдардыҥ дневниктерин јууп алала, темдектер тургусты. Бирӱзине – ӱчти, экинчизине тӧртти эмезе бешти.

Мен бештерди јаҥыс ла јураарыныҥ урокторында алатам. Оныҥ учун ол до кӱн дневнигиме тургузылган темдек тӧрттӧҥ ӧрӧ болбос деп сананып отургам.

- Таныспай, сен дневнигиҥ не албай туруҥ? Ал. Айылдыҥ ижин бичиирис. Айылга мындый иш... – ӱредӱчи доского бичий берди.

Мен дневнигимди алып, анда турган темдекти кӧрӧлӧ, бойымныҥ кӧзиме бӱтпей бардым.

- Бу меге бешти нениҥ учун тургускан?

Ончо балдар кайкай берди ошкош. Мен темдекти лаптап кӧрӱп турдым. Чын ла бештиҥ бойы эмтир.

- Отур, Таныспай – деп, ӱредӱчи айтты. – Сен бӱгӱн јаан сурактыҥ каруузын чын айткаҥ. Чын, бештеҥ болгой, ӱчти де алары јеҥил иш эмес. Јакшы ӱренер керек.

 

ӰРЕДӰЧИ ЛЕ МЕНИҤ ЭНЕМ

 

Сегизинчи март јууктап келеетти. Јураарыныҥ урогында ӱредӱчи Айылчы Садаровна айтты:

- Энелеригерге сый эдерге нени јураар кӱӱнигер бар, оны јурагар. Јараш этире. Сӱӱнгилезин.

Бис јурай бердис. Мен јаан ак чаазынга энемди јурап баштадым. Озо баштап карандашла јурагам, оноҥ будукла будыдым. Чынынча айтса, мен энемди улай ла јурап туратам. Је ол кӱн мен оны анчада ла јилбиркеп јурадым.

Анча-мынча ӧй ӧдӧрдӧ, ӱредӱчи јаныма базып келди. Ол мениҥ јуругымды кӧрӱп, сурады:

- Шатра, бу сен кемди јурап јадыҥ?

- Энемди.

- Энеҥ кайда иштеп јат?

- Фермада бозулар азырайт.

- Је – деди. –Энеҥе тӱҥей эмтир. Јура...

Мен јурап божойло,чаазынныҥ бир келтегейине бичип салдым:”Кару энеме”.Оноҥ оны дневниктиҥ ӧзӧгине салып койдым.

Бир кӱн эҥирде энем айтты:

- Сен ӱредӱчиҥди качан јурагаҥ? Сӱрекей јакшы јураган эмтириҥ. Јаҥыс бир јанына јастыра бичип салтырыҥ. “Энеме” эмес...”ӱредӱчиме” деп бичи.

Мен чала ачына бердим:

- Ол ӱредӱчи эмес. Слер ийне! Слер ӱредӱчиге бир де тӱҥей эмес...

- Јок, балам, бу мен эмес, ӱредӱчи. Сен јуругыҥды сегизинчи мартта ого сыйла. Ол коркушту сӱӱнер. Је бе, уулым.

Энем јуругымды бирде бойынаҥ ырадып, бирде ойто јууктадып, ајыктап турала, айтты:

- Шатра, кӧрзӧҥ дӧ. Бу чек ле Айылчы Садаровна. Сен оны тӱп ле тӱҥей эдип јурагаҥ, уулым!

Јуругымды колыма тудала, лаптап кӧрзӧм, јок, энеме тӱҥей эмтир. Је бир-эки ле минуттыҥ бажында ол ӱредӱчиге тӱҥей деп билдирди. Энемниҥ кӧзи кара да болзо, эмеш кичинек. Айылчы Садаровнаныҥ кабактары коп-коркок. Чек ле јаҥарып клееткен эмезе эскирип барааткан айдыҥ јартыгы ошкош. Энемдийи андый эмес, эмеш кыска. Олордыҥ јаҥыс ла чачы тӱҥей – калыҥ, кара. Оноҥ башка – јӱзи тегерик.

- Је, кӧрзӧҥ, чек ле ӱредӱчи – деп, энем база ла айтты.

- А, керек пе эди. Андый да болгой... Тӱҥей ле мен слерди јурагам.

- Шатра, уксаҥ да бери – деп, энем бажымды сыймап, унчукты. – Эртен сегизинчи март. Бу јурукты ӱредӱчиҥе сыйла. Айылчы Садаровна тыҥ сӱӱнер. Билдиҥ бе?

- Билдим... Је мен бир јанына  “Кару энеме”деп бичигемде.

- Алдырбас. Энеме деген сӧстиҥ кийнине тире тургузала, ӱредӱчиме деп кожуп сал. Ол тушта келиже берер.

Анайдарда мен энем деген сӧсти кырала, ордына ӱредӱчиме деп бичидим. Кару ӱредӱчиме болуп калды.

Сегизинчи марта бистиҥ класска бир канча энелер келген. Мениҥ де энем анда болгон. Тӧрт уроктыҥ кийнинде Айылчы Садаровна сегизинчи март не учурлу байрам болгонын куучындаган. Оныҥ кийнинде балдар энелерине бойлорыныҥ белетеген сыйларын бердилер.

Айылчы Садаровна сӱӱнчилӱ кӱлӱмзиренип турды... Мен оны ајыктап турала, кенетийин эпјоксына бердим. Бистиҥ кемибис те ого кандый бир сый белетеп берердеҥ болгой, ол керегинде сананбаган да. “Уйаттуун!.. Эмди канайдар, нени эдер?”- деп санандым. Ӱредӱчиге ачынып та, бойымныҥ ла бастыра класстыҥ јастыганы учун уйалып отурдым. Карын, бу тужында энем кулагыма шымыранып ийди:

- Је, ӱредӱчиҥе сыйыҥды не бербей отурыҥ?

Отурган јеримнеҥ ӧрӧ туруп, Айылчы Садаровнага јууктап келеле, омок ло сӱӱнчилӱ айттым:

- Айылчы Садаровна, бис слерди база сегизинчи мартла уткып турус. Ырысту јӱрӱгер.

Ӱредӱчијурукты алып, тӧжине јаба тутты.

- Јаан алкыш болзын, Шатра. Јакшы ӱрен. Ырысту јӱр. – Ол ончо балдарга баштанып, оноҥ ары айтты: - Слерге ончогорго јаан быйан!

Мен јериме келип отурарымда, ӱредӱчи сурады:

- Шатра, а сен энеҥе сый этпедиҥ бе?

Бу ӧйдӧ нени айдарын билбей турдым. Карын энелердиҥ бирӱзи айтты:

- Айылчы Садаровна, мен тайга јаар атанарга меҥдеп турум. Мени божодып ийзегер.

- Је барыгар. Јакшы байрамдагар, јакшы иштегер. Бисти ундыбай, школго келип јӱреер.

Удабай кӱзӱҥи шыҥырай берди. Ончозы класстаҥ чыгып јандылар...

Энем бистиҥ ӱредӱчиге тӱҥей болгонына мен оморкоп јӱретем.

Энем ыраак јокто уйдыҥ фермазында иштеп турган. Ол айылга келеле, кийим јунуп, калаш быжырып ла ӧскӧ дӧ кӧп-кӧп иштер эдетен. Эртезинде дезе сары таҥла ойто ижине јӱре беретен.

Ӱй улустыҥ байрамы тужунда мен энеме “Торко чачак” деп кичинек книга сыйлап бергем. Энеме бу сый тыҥ јараган. Ол оны алала, озо баштап јуруктарын кӧргӧн.Оноҥ уйуктаар алдында иирип отурган тӱгин ле ииргижин туура салып, книганы сӱрекей јилбиркеп кычырган.

Бир кӱн энем фермадаҥ эрте јанган. Айылда бор-кар иштерди эдип салала, айтты:

- Шатра, сен айылдыҥ ижин бӱдӱр.Оноҥ бир кӧнӧк суу экелип сал. Мен чӱрче Айылчы Садаровнаныҥ айлына барып келейин.

Ол ӱредӱчиниҥ айлынаҥ орой келди. Ӱредӱчи ого бир канча книгалар берген эмтир. Мен олорды ончозын кӧрдим. Јилбилӱ ле солун книгалар.

- Билериҥ бе, Шатра? – деп, энем айтты. – Айылчы Садаровна сениҥ јуругыҥды шилдиҥ алдына илип салтыр. Сыраҥай ла тӧрдиҥ бажына. Сени, чыдаза, јурукчылардыҥ ӱредӱзине ийер деп куучындаган. Сен, балам, коомой ӱренбе, калак. Јакшы ӱрен. Уккур бол.

“Айдарда, энем ле ӱредӱчи мен керегинде куучындашкан – деп санандым. – Мен керегинде. Олор мени экилези јакшы ӱрензин деп кичеегилеп јат. Мен јакшы ӱренерим”.

 

ӰӰРЕ-ЈЕЛЕЛЕР

 

Ясляныҥ јанында. Изӱ... Балдар кумакта ойногылайт. Мында кандый ла балдар бар. Олордыҥ кезиги тӧрт-беш јашту. Кезиги эки-ӱч јашту. Керек дезе јаҥыс ла эҥмектеп јӱрери бар.

Мындый кӧп башка-башка балдарды сӱрекей эрке кӧстӱ, буурзак јӱректӱ улус алат. Бу јаан биледеҥ айрылып, јаандап барган балдардыҥ бирӱзи – Канат, экинчизи – Чачак.

Канат јети јашту. Ол кичинек сынду, кап-кара чачту, эттӱ-канду. Ого кӧрӧ Чачактыҥ сыны эмеш узун. Је ол Канаттаҥ эки айга кичӱ. Чындап та, олор бир кубар балдар.

Канат ла Чачак кандый ла ойынды јаба ойногылайт. Олордыҥ эҥ ле сӱӱген ойындары – экче-экче кубиктерле ойнооры болгон. Ол кубиктердиҥ тӧрт кабыргазында А. Б, В, Г, Д, Ж ле оноҥ до кӧп буквалар бар. Бу кубиктерди Канатка эне-адазы ӱч ай мынаҥ озо садып бергендер. Ого коштой ойынчак грузовик машина бар. Оныҥ будугы јажыл.

Ада-энези эҥирде иштеҥ келгенде, Канатты яслядаҥ экелип, уйуктаар алдында оныла ойноп туратан.

Адазы кызычагына кубиктерди ойынчык машинага салып, олорды ары-бери тартырып ойнойт. Сен шофер, мен кладовщик деп адазы айдатан. Шофер Канат кубиктерди тартып экелзе, ол айдатан:”Бӱгӱн сен А таҥмалу кош экелгеҥ, меге оны бичикле табыштыр”. А букваны бичидет. Ойто ”Ш”таҥмалу кош апар. Кандый кош апарарга турганыҥды бичи. Шофер кижи кожын билбезе, коомой.

- Мен бу коштыҥ адын бичип билбезим – деп, Канат айтканда, адазы јаҥы коштыҥ адын бичип ӱредетен.

- Мынызы “У”, мынызы “М”, мынызы “Ю”.

Кезикте энези ойынга кирижетен:

- Балам, мен база кладовщик. Јаҥыс ла ӧскӧ јерде иштеп турган кижи болойын. Сен меге “Б”таҥмалу кош экел.

- “Б”таҥмалу не кош? – деп, Канат энезинеҥ сурайтан.

- ”Б” дегени – буудай – деп, энези айдатан.

- Буудай слерге не керек?

- Бистиҥ јерде аш коомой бӱткен. Адаҥныҥ јеринде аш јакшы бӱткен. Адаҥ бистиҥ колхозко болужып, аш берип јат. Сен шофер. Тартып экел.

Ол тушта Канат сӱӱнип, кошты ары-бери тартатан. Је адазы бичик јокко”Б” таҥмалу кубикти база бербейтен. Оныҥ учунКанатка“Б”таҥманы чаазынга бичиирге база келижетен. “Б”деп бичибегенче, энези кош-кубикти база албас.Јаман бичизе, адазы да, энези де кошты албайтандар. Ол тушта Канат јарбынып, мен шофер болбозым дейтен.

Бир кӱн энези айткан:

-           Балам, сен айса, доктор болорыҥ ба?

-           Болорым.

- Мен оорып турган кижи болойын.Меге “В”таҥмалу эм керек. Бот мындый “В”. Энези букваны чаазынга јазап бичип беретен.

-Ол“В” деп не эм? –кызы сурайтан.

- “В” дегени витамин.Оны јизе, кижи оорыбас. Бот энеҥе андый эм керек.

Канат адазыныҥ јаан ак чамчазын кийип, доктор болуп, ак чаазынга“В” деп бичийтен. “В” букваны јараштыра бичибезе, мен карган кижи, кӧзим јетпес – деп, энези айдатан.Оныҥ учун Канатка букваны јараштыра бичиирге келижетен.

Је Канаттыҥ энезине эҥ ле кӱчболгоны кызы бир кезек букваларды јаҥыс аай айдатаны. Б, В, П, Ф таҥмаларды “бы”дейтен. Ж, Ш, Щ темдектерди “шы”деер. З, С, Цтабыштарды“ыс”дейтен. Ол учы-учында кажы ла букваны чын адап, олорды сомду эдип бичип ле кычырып турар боло берди.

Канат “Ф”букваны сӱӱбейтен. Не дезе, оны кижи алдындагы эрдин ӱстиндеги тиштерине тийгизип айдар. Кызычак оны эки колын мыкынданып, мактанып турган буква дейтен.

Канаттыҥ эне-адазы иште. Олор колхозтыҥ муҥ малына улусла кожо ӧлӧҥ эдет.

Канат калганчыӧйлӧрдӧ ясляга барбай, айылдаш јаткан Чачакла ойноор боло берди. Олор тегин де кожо јӱретендер. Чачак ясляга база јӱрбей барды. Энези јаш балалу, ол јаантайын айлында.

Канат быјыл кӱскиде школго барза, ого ӱренерге јеҥил болор, нениҥ учун дезе, ол букваларды эмештеҥ билер, керек дезе бичип те ийер.

Је Канатла јажыт Чачак быјыл школго барып болбос. Оныҥ јети јажына эки ай јетпес. Анайда эне-адазы айдыжат.

- Сен школго барарыҥ ба? – деп, бир катап Канаттаҥ Чачак сураган.

- Мениҥ школго барар јажым јеткен – деп, најызы айтты.

- Менийи јетпей јат – Чачак уур ӱшкӱрди.

- Фии-и. Јаҥыс ла оныҥ учун ба? – Канат чала тыҥзынып, билеркеди.

- Эйе – деп, Чачак јӱк арайдаҥ унчукты. – А база нени билер керек? – Чачак Канаттаҥ удура сурады.

- Мен буквалардыҥ аттарын билерим. Бичип те билерим. Кӧр, - Канат ус сабарыла тобракка кичинек “а”-ны бичиди.

-Бу не? – деп, Чачак јилбиркеди.

- Бу“а” – деп, Канат айтты.

Чын да, Чачак кӧрӱп турза, кубиктердиҥ кабыргазында букваларды Канат ончозын адап, керек дезе кезигин јерге јурап та кӧргӱзет.

- Сен мени ӱрет, Канат, - Чачак јайнады.

- Је...

- Бу не букпа? – Чачак Канаттаҥ бир букваны кӧргӱзип сурады.

- А. Јаҥыс мынызы јаан “А.”Онызы кичинеги.

- Јаан “А”кулаш ошкош дезеҥ, Канат?

- Јааны – энези. Ол мынайда бичилет.Мынызы – балазы, мынайда бичилер – деп, јаан ла кичинек букваларды Канат тобракка бичип, кӧргӱзет.

Чачак ӧткӧнип, тобракка база бичийт. Канат “мактанчак”деген буквазын Чачакка кӧргӱзип, табышты чӧйӧ айдып турды. Јерге јурайт. Чачак ӧрӧ турала, -фу мындый букпа эмтир. -Ол эки  мыкынын тайанып, Канаттыҥ алдында турды. Канат најызын кӧрӱп турала,айтты:

- Эйе, чын. Јаҥыс ла эки будыҥды ӧткӱре талтайтпа. “Ф”ӧткӱре ле мактанчак эмес. Коштой тургус... Эмди чын.

Чачак айлына јанып, чаазын алып, букваларды эске алып бичип турды. Адазы ла энези мыны кӧрӱп, оныҥ бичиген букваларын тӱзедип тургулады. Кандый бир букваны сураганда, кызычагы айдып берет. Бичип кӧр дешкенде, колдоры тыркырап, чаазынныҥ ӱстине эҥчейип бичийт.

- Меге быкпаларлуойынчактар керек – деп, ол бир кӱн эне-адазына айткан. Је эне-адазы букваларлу ойынчыктарды таппагандар. Чачак Канаттыҥ айлына келди.

- Канат, кубиктериҥди бир кӱнге берзеҥ. Мен ойноорго јадым.

Је Канат кенетийин айтты:

- Бу букваны танызаҥ, бу ла кубикти берерим. Бу не буква?

Чачак букваны кӧрӱп, таныырга кичеенет. Ол колдорын уужанат. Маҥдайында кӧгӧлтирим тамырлары билер-билдирбезинеҥ кырлайып чыкты. Колыныҥ сыртыла тумчугын арчыды. Јок. Санаазына кирбейт.

- Билбезим.

- Билбес болзоҥ, албазыҥ. А бу кандый буква?

- Бу “Ты”.

- Чын. Ал. А мыныҥ ады не?

- Е.

- Е эмес, Э... Је ары ал.

Анайда Чачакка Канат сегис кубик берген. Чачак олорды алып, айлына букваларды бичип ӱренди. Је эҥ ле јакшызы  ол буквалардыҥ адын ундыбай турган.

***

… Баштапкы сентябрь. Агаш-таш саргарган. Эбире сап-сары. Балдар класстар сайын. Мында ӱредӱчиниҥ токуналу ӱни угулат. Кандый кӧп балдар, кандый кӧп класстар!

Балдардыҥ ӱренгенинеҥ бери тӧрт-беш конгон. Школдо эҥ ле кичинек бала – Канат. Ол партага отурганда, јӱк ле бажы кӧрӱнет.

Канат кӱреҥ платьелӱ. Ак фартугын кийип алганда, сыраҥай саҥыскан ошкош. Оныҥ сыны јабыс учун, оны кӧргӧн кижи бу бала беш ле јашту деп айдар. Јок, андый эмес. Ол баштапкы класстыҥ ӱренчиги.

Канат школго барып јатканын кӧргӧн балдар ада-энезиниҥ ай кулагына амыр бербейтендер.

- Канат канайып ӱренип јат. Мен база ӱренерим...

- Сеге алты да јаш јок – деп, эне-адалары айдатандар.

Баштапкы класс ӱренип јатса, јурттыҥ оок балдары школдыҥ эжигине јуулар. Перемен болзо, олор Канатты ла озо кӧрӧргӧ албадангылаар.

Эки айдыҥ бажында Чачактыҥ јети јажы толор. Јажы толо эмес балдарды школго албас.

Бир кӱн Канаттыҥ ӱренген классына Чачак кирип, јаҥыскан бир партага отурып алган. Ӱредӱчи кирип келерде, ол ӧскӧ балдар чылап, ӱредӱчини уткып, ӧрӧ турбаган. Чачак јакшылажып та билбес болгон. Класска јаҥы ӱренчик келгенин ӱредӱчи ол тарыйын кӧрӱп ийди. Балдар јерине отурып аларда, ӱредӱчи сураган:

- Сен кем эдиҥ? Ады-јолыҥ кем?

Ӱредӱчи Нина Мекечиновна бу школго иштеерге јаҥы келген. Оныҥ учун мындагы балдарды јакшы билбейтен.

- Ол Чачак – деп, балдар чуркуража бердилер.

- Оныҥ јажы јетпеген. Јажы кышкыда толор – деп, кем де айда салды.

Нина Мекечиновна керекти оҥдоп ийди.

- Јажы јетпеген балдарды бис школго албай јадыс, Чачак...

Чачактыҥ эриндери чӧйилип, кӧстӧриниҥ јажы мелтиреп келди.

 - Мен ӱренерим...

Бу јалтанбас бала эмтир деп ӱредӱчи бойында сананды.

- Јажыҥ јетсе, эзенде ӱренериҥ, балам, - ӱредӱчи Чачактыҥ бажын сыймады.

- Эзенде јажым ажар – деп айдала, Чачак ыйлай берди.

Ӱредӱчи оноҥ ары кызычакла куучындашпады.

Урок башталды. Ӱредӱчи балдаргабукваларды чике айдып, олорды доскодо бичип кӧргӱзет. Балдар јаҥы букваны ӱредӱчини ээчий адагылайт. Чачак балдарла кожо ло айдат.

Эртенгизинде Чачак школго база ла келген. Ӱредӱчи оны јан деерде, ол класстаҥ чыкпады. Чат арга јокто Нина Мекечиновна айткан:

- Чачак, сен ӱредӱдеҥ кӧп артып калгаҥ.Балдар кӧп букваларды билип алган. Сеге ӱренерге кӱч болор. Оныҥ ордына эзенде кел. Эзенде ӱренериҥ.

- Мен быкваларды билерим – деп, Чачак кыйгырган айасту айтты.

Ӱредӱчи кайкай берди. Ол канайып билер. Саҥ башка неме.

- Ол бистиҥ ӱренген букваларды ӱзезин билер – деп, кенерте Канат јӧмӧшти.

- Канайып? – ӱредӱчи удура сурады.

Бис айылда кожо кычырып јадыс. Мен оны ӱредип јадым. Ол билер.

- Је – деп, ӱредӱчи унчукты. – Бу букваларды ада. Бу не буква?

- Аа, бы, јы, ды, зы – деп, Чачак адап турды.

Чачактыҥ маҥдайынаҥ тер там ла кӧрӱнип турды. Байла, ого ӱредӱчиге билерин кӧргӱзерге сӱрекей кӱч болгон... Доского эки-ӱч букваны да бичидип кӧргӱледи.

Баштапкы класстыҥ ӱредӱчизи, Нина Мекечиновна, јуртсоветке ле оноҥ Чачактыҥ ада-энезине барып јӱрген. Олорло кожо узак куучындашкан. Эки конгон соҥында районодо болгон.

- Је, Чачак, јакшы ӱренер болзо, бис оны ӱредерге школго аларыс. Коомой ӱрензе, албазыс – деп, Нина Мекечиновна класстагы балдарга айткан.

Эмди Канат ла Чачак тӧрт лӧ беш темдектерге ӱренгилейт. Кандый јакшы ӱӱрелер!

 

ТАБЫШТУ УРОК

 

Ӱчинчи класста кандый да табыш. Чек кижиниҥ кулагы тунгадый.

Ӱредӱчи балдардыҥ блаашту сӧзин тыҥдайт. Эмди ол куучынга киришпейт те. Байа ла јартаган:кыска куучын тургузар керек. Тӧрӧл јери керегинде. Оноҥ тетрадына јараштыра бичип алар. Је тартыш кемге не сӱрекей керектӱ деген сурактаҥ ла башталган.

- Балыкка – суу,–ӱредӱчиниҥ айтканын Карагыс такып айтты.

- А кушка – кей, - Майныстыҥ ӱни шыҥырт этти. – Ого кей ле керек.

- Јок, јок – кушка кей ле болор дегени јастыра. Кушка агаш-таш керек. Уйаны кайда тартатан? Јайгыда ончобыс кӧрдис не. Кучкаштардыҥ уйалары ӱзе ле агаштарда. Кейде ле уйа тартатан куш јок – деп, Алаҥ ӧрӧ туруп чыкты.

- Чын, чын, - Карагыс јӧмӧшти.

- Э-э, кушка суу база керек. Суу ичпезе, божоп калбай, - Майныс оҥ колын кӧдӱрди.

- Аҥга да суу керек дезеер – деп, Карагыстыҥ кӧстӧри суркурай берди.

- Суу јокко бастыра тындуларга коомой, - Арыскан јалакай унчукты.

Ӱредӱчи балдарды тыҥдап ла јат. Бу ӧйгӧ јетире балдар салдым болбогон.

Бӱгӱн кажы ла бала бойыныҥ билерин чыгара айдып јат. Балдар каникулдыҥ кийнинде куучындажып темиксин деп ӱредӱчи унчукпайт.

- Је бастыра аҥга агаш-таш, кыр керек болбой јат. – Арыскан эки кӧзи јаандап, јаҥы шӱӱлте тапты.

- Темдектезе? – Майныс сурады.

- Темдектезе? – ээчий Карагыс јилбиркеди.

- Э-э, мында билбес не бар! – Арыскан тапкаа ӱнденди. –Темдектезе, ак айу. Ого арка-кырлар не керек. Ого суу ла тош керек. Тӱндӱк керек.

- Аа, ол бистеҥ ыраак. Ол биске керек јок – Майныс керексибеди.

- Ыраагы-јуугы дешпектер. Ончозын биске билер керек. Ак айуга – тош деп бичип алактар – Карагыс јай бербеди.

- А кижиге Тӧрӧли керек! – Алан јаҥы шӱӱлте айтканына кӧкип чыкты. – Ого агаш-таш, суу, кей, теҥери – ончозы,ончозы керек.

- Э-э, балдар, куштарга, аҥдарга кижи база керек! Карагыс куучынга киришти.

 - У-уй, бу сен канайып туруҥ! Кижи аҥдарды, куштарды адып јип јат! – Алан јӧпсинбеди.

- Јастыра, Алан. Олорго кижи не керек деп пе? Кижи олорды корып јат. Астап калган куштарды, аҥдарды Кызыл бичикке бичип, ӧлтӱрбей азырап, кӧптӧдип јат. – Карагыс шӱӱлтезин чыгара айдынды. –Бот оныҥ учун олорго кижи керек. Оныҥ болужы керек.

Ӱредӱчи јаҥы ла ӧрӧ турды. Балдарды мактады:

- Бастыра аҥ-куш, суу, талай-теҥис,јердеҥ казып аларончо јӧӧжӧ слердиҥ јереерде деп куучындажып алдыгар. Эмди байа мениҥ јартаганым аайынча кыска куучын бичип алыгар.

Балдар унчуккылабай барды. Иштегилеп јат.?

 

ТУСТУ ЈЫМЫРТКА

- Каштак, а Каштак! Бас бери! Бу потпуштыҥ јанынаҥ качан айрыларыҥ! Кел, чайла! – деп, тӧртӧн јашка једип калган ӱй кижи чадырдыҥ эжигинеҥ бажын чыгарып, уулын кыйгырды. Каштак энезиниҥ кыйгызына бол јада, эмди ле келерим деди.

Ол энезиле чайлап отурганча, таскактыҥ јанында потпуштагы такаалар:”Коть-коть, коть-коть, коть-коть! Коть, коть, ко-оть!” “Бак-бак-баак!” – деп калактажа берди. Пӧтӱк олордоҥ артпай база калактайт.

- Тууп ийген болбайсын! – деп, Каштак айдала, айагын тургузып салала, айылдаҥ чыгара јӱгӱрди. Ол потпуштыҥ ичи јаар курлаазына јетире јылып киреле, јымыртканы алып, ойто тескерледи.Ап-ару јымыртканы тудунганча айлына кийдире јӱгӱрди.

-Бу јымыртка тусту ба, айса јок по? – энези уулчагынаҥ сурады.

- Јок. Бу чоокыр такааныҥ. Ол тусту јымыртка туубай јат.

- Айдарда, ак ла кара такаалар тусту јымыртка тууп турган туру не – деп, энези айтты.

Каштактыҥ энези кичинек кара кӧӧшкӧ уулы кызарта будыган ӱч јымыртканы ла ак ӱч јымыртканы кайнатты. Ажанарда Каштак энезине јымыртканыҥ јарымын берип, айтты:

- Эне, бу кызарта будыган јымыртка тусту эмтир, кӧрзӧӧр дӧ.

Энези јип кӧрӧлӧ, айтты:

- Чын да тусту эмтир. Ол уйага салып берген койу тустаҥ јигилеп турган такаалар болбой бу – деп, Айылчы уулына айтты.

Сепсен, Айылчыныҥ эҥ јаан уулы, ветеринар болуп экинчи јыл иштеп јат. Је бу ӧйгӧ јетире такаа тусту јымырткалар тууп турганын ол качан да укпаган, кӧрбӧгӧн. Кайдаҥ да кычырбаган.

- Эне, слер такааларды тусла азырап турган болбойыгар? – деп, Сепсен энезинеҥ бир кӱн сурады.

- Кай, азырап кӧрӧктӧр – деп, Каштак айтты.

Айылчы бир ууш тус ууштанып, тышкары чыкты. Эки уулы энезинеҥ артпадылар. “Јиип-јиип, ји-ип-јиип!” – деп, Айылчы такааларды айылдыҥ эжигине кычырала, тусты чачып берди. Такаалар тусты эки-ӱч чокып јӱреле, таштагылап, туш башка баскылай берди.

- Саҥ башка неме – деп айдала, Каштактыҥ аказы ишке јӱре берди.

- Јаман неме сезип турган куштар болбозын – деп, Айылчы айдала, айылга кирди.

Бу керекти јаҥыс ла Каштак кайкабай турды. Ого не болзын. Нени эдип турганын бойы билер. Такаалар туурга ла турза, уулчак олорды тыҥ каруулдап турат.

Бир кӱн Сепсен колхозчылардыҥ уйларын уколдоорго шприцин ала койойын деерде, онызы јок болды. Чат бедреп таппай, эм салып турган јерин эки-ӱч катап аҥтарып, коскорып кӧрди. Је кайда да јок.

- Эне, слер шприцти кӧрдигер бе? – деп, учында ол энезинеҥ сурады.

- А, кайдаҥ кӧрӧйин мен оны! – деп, энези чала чугулданып айтты. – Кече Каштак нени де тудунып турган. Оноҥ сурайтан.

Каштак айылда јок. “Такаа ла каруулдап турган болор. Акыр, ол калганчы ӧйлӧрдӧ тууп турган такааларды не керек андый кичеемелдӱ каруулдап турар болды?” – деп, Сепсен бойында сананды. Айылдаҥ чыкты. Потпуштыҥ јанына араай базып келди. Каштак кӧҥкӧрӧ јадала, нени де шыгаалап, кӧрӱп јатты. Оныҥ колында Сепсенниҥ шприци эмтир. ”Бу нени кылынып турган карындаш болотон?”- деп, аказы ичинде сананып калды.

Кенете ак такаа “Бак-бак-баак! Бак-бак-баак!”- деп калактап ийерде, Каштак потпуштыҥ ичи јаар курлаазына јетире кире конды. Ол анда јаан удабады. Колында јымырткалу ойто тескерлеп чыкты. Экинчи колында шприц болды. Каштак нени де эдип турганын билип ийеле, аказы јажынган јеринеҥ чыгара басты.

- Такаа база ла тусту јымыртка тууп ийди бе, Каштак? – деп, ол сурады.

Карындажы чочыганынаҥ нени эдерин билбей калды. Оныҥ сол колында јымыртка, оҥ колында шприц. Шприцтиҥ ичинде кичинек боромтык ӧҥдӱ суу артып калтыр.

- Тусту – деп, Каштак айтты.– Эйе, тусту.

Тусту јымырткаларды јаҥыс ла сен туудырып тургаҥды јакшы билип алдым – Сепсен Каштактыҥ јардына колын салып, айтты.

Каштактыҥ јӱзи кып-кызыл болды. Ол кӧп эрмек айтпады. Аказыныҥ алдында бурулу. Оныҥ шприцин сурак јок алган. Ого нени айдар? Айдар неме јок.

Аказы айтты:

- Сен, Каштак, сагышту, керсӱ де, сен мениҥ алдымда бурулу эмес. Јымырткалар тузап турганыҥ солун. Онызында алаҥзу јок. Је, сен, карындаш, кемниҥ алдында бурулу, а?

- Энемниҥ – Каштак унчукты.

- Кӧрдиҥ бе, бойыҥ да билип турган эмтириҥ. Бистиҥ энебис ӱч-тӧрт класс божоткон. Сен дезе алтынчы классты божоттыҥ, мен – институтты. Энебис јаандап калган. Ол биске бӱдӱп јӱрет. Айдарда, сен јастырганыҥды энебиске айдып бер. Уктыҥ ба? –дейле, Сепсен шприцин алып, ижине јӱре берди.

Каштак јымыртказын тудунганча айлына кирип келди. Уулыныҥ кебери бузулып калганын кӧрӱп, энези сонуркады:

- Не болды, балам?.. Бу јымыртка база ла тусту ба? Айса јок по?

Энезиниҥ сурагына уулы каруун ол ло тарыйын берип болбоды. Оныҥ кӧксине уур неме базып тургандый.

- Эне – Каштак јӱк арайдаҥ унчукты. – Бистиҥ такаалар тусту јымырткалар туубай јат... Олорды мен тузап јадым... Слер мегеачынбагар.

Айылчы алаҥ кайкап, озо баштап ачынып, је оноҥ соныркады:

- А сен оны канайда тузап тургаҥ?

- Кичинек јылу сууга тусты чейеле, акамныҥ уйга укол тургузып турган шприцине урала, такаа тууп ла ийзе, мен јымыртканы ол ло тарыйын курч ийнелӱ шприцле уколдоп, тусту сууны оныҥ ичи јаар эмештеҥ божодып ийедим. Оноҥ јымыртканыҥ кабагазы эмеш када берзе, оны јайкап јадым. Тус јымыртканыҥ ичине таркап јат. Ол ло.

Айылчы кайкап угала, оноҥ база ла сурады:

- А јымыртканыҥ кабагазы озо баштап јымжак болот по?

- Јаҥы ла тӱшсе, оныҥ кабагазы тыҥ кату болбой јат. Јымжак. Јымжак ла тужында уколдоп јадым.

Айылчы, јажы јаандап калган кижи, уулына тӧгӱндеткенин билип ийеле, керек дезе ыйы келди. Је уулы бойыныҥ бурузын бойы айдарда, килеп сананды:“Кичинек эркемди мыны не согойын”. Оноҥ уулына айтты:

-          Бистиҥ такаалар тусту јымырткалар тууп туру деп карын улуска куучындабаганым јакшы болды. Уйатка тӱжӱп, каткыга калар эдим. Энеҥди тӧгӱндеп јӱргеҥде, ачу эмес пе...

Айылчы анайда айдала, казан-айагын јууп, айыл ижин иштей берди.

- Энем, бир јаманымды таштагар. Эмди качан да, кемди де болзо, бир де катап тӧгӱндебезим – деп, Каштак кӧзиниҥ јажын ычкынып унчукты.

 

СООК КӰНДЕГИ ТУШТАЖУ

Бу керек јаскыда соок салкынду јут кӱнде болгон. Ол тужунда тӱжине ле јаап божобой турган јашкан карга чейилген балкаш буттардыҥ алдында мачылдап турды.

Чынынча айтса, андый јут-јулакай јас ӧйинде јылдыҥ ла болуп  туратан. Је строительдер кандый да улаштырган узун трубалар саларга оромды узада тереҥ јуука каскылап койгон. Тобрагын ол јууканыҥ эки јанына чогуп салган болгон. Оныҥ учун јашкан кар јаап келерде, оромныҥ ичиле базар да арга јок болды. “Мынайда ӧдӧргӧ јарабас”деп јолды кечире тургускан јар турган. Је улус оны керектебей, тӱҥей ле ары-бери ӧткӱлеп турды.

Оогош уул магазинге јӱреле, јанып отурды. Удура салкын јашкан карды јӱзине шыбай согуп турарда, ол јабыс эҥчейип алган бараатты. Оныҥ алдында да, кийнинде де барып јаткан улус кӧп болгон. Олор чогулган тобрактыҥ јаказыла балкашка мачылдада базып, кезикте арай ла јыгылбай, чеденниҥ агажынаҥ тудунгылап турды.

Кенетийин Судур алдында кичинек ийдичек барып јатканын кӧрди. Кыҥзыбаган болзо, кӧрбӧс тӧ эди. Ийдичек бастыра бойы ӱлӱш. Кардыныҥ тӱктери балкашка уймалып калган...

Јол чичкерет. Каскан тобрактыҥ ла чеденниҥ сыраҥай ла ортозыла ӧдӧргӧ келижет. Салкын ла јашкан кар токтобойт. Балкаш там ла чейилип бараат.

- Суйт! Кӧрмӧс кайдӧӧн келип јаткан бу! – деп, бир эр кижи кайа кӧрӱп, ийдичекти арбайт. – Но-ко, јан! Бар мынаҥ ары.

Ийдичек калтырап, курбуйып, кыҥзып, јаҥыс јерге тура берди. Ол оноҥ ары барарга јалтанып туру. Алдында јаан сынду казыр кижи. Ийдичек оныла качан да кӧрӱшпеген. Јаман јол эмес болзо, айса болзо, чек јолукпас та, тегин јерге кӧмӧлӧтпӧс тӧ эди. Кемди де тийбей турган ийдичек ол кижиге нениҥ јаманын эткен деер. Ээзинеҥ артала, оныҥ ла барган јолы аайынча јӱрӱп отурган. Бу ӧдӱжип јаткан улус ончозы ӧскӧ. Карын, ырыс болуп кийнинде кичинек уулчак келип јат. Керде-марда ыркыранып та ийзе, оогош уул коркый берер.

Ийдичек кайра баштанала, ачынчылу кыҥзып туру. Не дезе, уулчактыҥ кийнинеҥ база улус келеет. Олордыҥ ортозында једеен сынду улус бар. Олордоҥ канайып коркыбайтан эди. Ийдичек корчойоло, кыҥзып, алаҥзый берди. Улус кандый да ачынчаак. Кӱн де јаман:. соок, салкын, јашкан кар, балкаш.

Судур ийдичекке ачынып, оны ӧткӱрерге тура тӱжет. Туура алтам эдерге јер јок: сол јанында – чеден, оҥ јанында – чогум балкаш, оро.

- Је не ӧтпӧй јадыҥ, уулчак? – деп, бир кызычак унчукты. – Не туруҥ? Тӱрген ӧт.

- Ӧдигер – деп, Судур кыска јол берип, айтты.

Кыс та нениҥ де учун ичкери ӧтпӧй турды. Оноҥ бир канча улус база тура тӱшти.

- Не болгон? Улуска чаптык этпей, барыгар мынаҥ! – кату бӱдӱмдӱ бир кижи арбанып чыкты.

Судур чеденге јаба кыпсынала, кийин јанындагы улуска айтты:

- Ӧдӱгер, ӧдӱгер. Мен сакып алайын.

Удура-тедире келген улус чек ле кысталыжып, ӧдӧр јердиҥ бойында болды.

- Је не, уулчак? Не оозыҥ ачып алган туруҥ? – деп, бир эр кижи айдала, ийдичекти ажыра базып, ӧдӧ берди.

Ийдичек кыҥзып, чек барар јерин таппай калды.

- Ой, улустар, бу ийтке јол берзегер! – деп, Судур кыйгырды. – Ол јанарга јат.

- Је быларды мыны! – деп, шилдерине кар шыбалган очкалу ӱй кижи арбанды. – Бу оору ийт ошкош. Кӧрӱгер, улустар, оныҥ бӱдӱжин! – Перчаткалу колыла очказыныҥ шилдерин арчып, айдала, кайа да кӧрбӧй, јӱре берди.

- Ол бир де оору эмес. Ол кичинек. Ээзин таппай калган – деп, Судур унчукты – Ого јанар керек.

- Андый болзо, нениҥ учун јанбай турган бу? Јанзын – деп, Судурдыҥ кийниндеги кыс айтты. – Је, ийдичек, јан.

Улус тӱги семтейип калган ийдичекти божодып ийдилер. Анайдарда ол чала тууралап, јаан јолго чыкты. Оноҥ токтой тӱжӱп, кайа кӧрди. Ол та кемди де сакып турган ошкош. Айса болзо, ээзин, айса болзо, Судурды. Кем билер оны.

Судур бир канча улусты ӧткӱрип, чеденге кыпсынып алала, элбек јолго чыккан ийдичекти ајыктап турды. Ийдичек дезе тудуш ла кайа кӧрӱп, араайынаҥ барып јатты. База бир катап кайа кӧрӧрдӧ, Судур колын кӧдӱрип, јаҥыды.

Ийдичек отура тӱжеле, бир-эки минут кирези Судур јаар кӧрӱп отурды.

Ол “Бу оромло ары-бери ӧдӱп турган улус ончозы сендий килеҥкей болгон болзо, кандый јакшы болбос эди”деп айдарга тургандый болды.

 

САМУТАЙ ЛА ЈЕЛЕЧИ

Кичинек јурт. Он тӧрт лӧ ӧрӧкӧ. Азыйда мынаҥ кӧп болгон. Јетеннеҥ ажар. Оноҥ эки јуртты бириктирип ийген. Экӱниҥ ортозы одус километрдеҥ эмеш ле ажар. Экинчи јуртка ајару эдерде, бу ла јурттаҥ улус анаар кӧчкӧн. Бир јаан боочы ажыра. Эки элбек ӧзӧк кечире. А Камай деген бу ла јерде бир кезек каргандар арткан. Кӧчпӧй мында ла јадарыс дешкен.

Эмди Камайда каргандар чек астаган. Је олорды ээчий карып турган улус база бар. Каргандардыҥ балдары. Кӧчпӧй, олорло кожо артып калгандары. А балдар кайда деп. Кайда каргандар, анда балдар.

Камайда баштамы ла школ иштеп јат. Ӱренип тургандардыҥ тоозы кӧп тӧ эмес. Бир он ӱч ле бала. Је ол балдар бойлорыныҥ билгириле саҥ башка. Ӧскӧ дӧ јурттарда андый эмей. Је Камайда балдардаҥ эки бала аҥылу. Бирӱзи Самутай уулчак, экинчизи Јелечи кызычак.

- О-о, ол эки бала тилге тен јайалгалу. Нени санан таппас деер. Албатыныҥ чӧрчӧктӧрин де билер. Бойлоры нени таап айтпас дезеҥ! Баш ла бол. Мен айтпайын. Бойыгар ла јолыгып, куучындажыгар. Олор нени ле айдар - деп, Камайдыҥ кажы ла карганы, талорто јаштулары айдыжат.

Јайдыҥ јылу кӱндери. Камайды кӧрзӧ, чек ле кабай ошкош јер. Је оны улус Кабай дебей, Камай деп адагылап салган. Бу ла јайдыҥ кидим ӧйи кирип бараатты. Камайды кӧрзӧҥ, чек ле кӱнкаајы ла јӱзӱн-јӱӱр чечектердиҥ ортозынаҥ јаҥы ла туруп чыккан јурт ошкош.

Балдарды ончозын ол ло тарыйын таап болбозыҥ.Јаан улустыҥ ортозына шиҥип калган немедий. Је айылдарга ла кирзеҥ, олор кажы ла айылда.

Самутай андый эски айылдардыҥ бирӱзинде. Бу уулчакка он эки јаш. Чала чӧймӧн чырайлу, кӱргӱл-сары чачту. Ӱни јарт, чокум. Бежинчи классты јаҥыс ла јакшы темдектерле божоткон. Самутай јурттыҥ бажында јадып турган болзо, Јелечи, оныҥ јерлежи, јурттыҥ алтыгы учында јадып јат. Самутайла јажыт. Кажызы ла јаан јуртта школдо ӱренеле, јайгыда Камайга келип амырайтан балдар болтыр.

Экилезин јаҥыс јерге алдыртала, олордыҥ кейиккенин угарга келишти.

- Самутай, сен чӧрчӧктӧрди кемнеҥ угуп, јакшы айдарга ӱренип алгаҥ?

- Јаанамнаҥ.

- Ол эзен-амыр ба?

- Јок. Былтыр јада калган. Јайгыда.

- А бойыҥ чӧрчӧкти сананып таап јадыҥ ба?

- Эйе.

- А сен, Јелечи, чӧрчӧктӧрди кемнеҥ уккаҥ, кемнеҥ айдып ӱренгеҥ?

- Таадамнаҥ...Јаанамнаҥ.

- Олор айлында ба?

- Јок. Јаанам бооро јаскыда јада калган.

- Таадаҥ айлында ба?

- Ол тыҥ оору. Эмчиликте.

- А сен кӧп чӧрчӧк билериҥ бе?

-Эйе.

- Је слер экилегер кандый чӧрчӧк айдып берерге тураар? Кем баштаар?.. Самутай?.. Је башта, Самутай. Кайтса да уул кижи баштаза, јакшы ине.

Самутай унчукпайт. Та кемзинип турган.

- Не унчукпай туруҥ? Кејириҥе келескен кирди бе? – кенетийин Јелечи айда салды. Оныҥ кап-кара кӧстӧри суркурап турды. Айткан сӧстӧри чыт эдип калды. Чырайы теп-тегерик. Чек ле јаҥы толгон ай.

Ол ло тарыйын Самутай айтты:

- Бакпырыҥа бака кирген чилеп, не бапылдап туруҥ?

Ачыныжып јат деп бодойло, болор деп, энчикпей токтоттым. Јаан улус олор экӱни токтотподылар. Айдышсын ла дештилер.

- Чачым узун ладейле, санаалу болорго албаданып јадыҥ ба? – Самутай токтобой турды. Оныҥ чичке јӱзи там чичкере берди деп билдирди. – Јок, чачыҥ узун, санааҥ кыска!

- Самутайга јӱс сӧс, Јелечиге јӱк ле јаҥыс сӧс, – деп, кызычак айдала, кӱлӱмзиренип ийди.

- Узун чачыҥ бийттӱ де болор, узун тилиҥ будыҥа да оролор, – Самутай јык берди.

- Кӧпти айдып чечен болбозыҥ, бар-јокло мактанып, бай болбозыҥ. – Јелечи удура чыт берет.

- Айттым деп, аамай эрмегиҥле мактанба, – Самутай артпайт.

- Адазын укпаан уул баштак, – Јелечи айда салды.

- Энезин укпаан кыс та баштак, - Јелечиниҥ чеченине Самутай јемешти.

Угуп отурган кижи бодоор, бу экӱ адылыжып, керижип јат деп. Јок. Быларлар чечеркежип јат. Кезикте олор экӱ эжер кеп сӧслӧ дӧ бой-бойын туй чабарга ченежетен эмтир.

Самутай ла Јелечиниҥ бу чечеркешкени, чын ла оҥдоп келзеҥ, кеп сӧстӧрди билери јанынаҥ болтыр. Анайып ла отурала, албатыныҥ ӧскӧ бӱдӱмдӱ оос чӱмдемелине билдирбезинеҥ кӧчӧ бергилейт.

- Чек-чек базытту, чекпен сары ӧдӱктӱ болуп, бистиҥ јуртта мактанарга турарыҥда, булгайры ӧдӱгиҥ майчыйып калтыр не. – Јелечиниҥ будына кӧрӱп, Самутай айтты.

Јелечи кӱлӱмзиренип, тӱндӱк јаар кылчас эдип кӧрӧлӧ, Самутайга каруун айтты:

- Эликти јаҥыс сен кӧргӧн эмезиҥ. Эчки-текелер јандырып јӱрӱп, мен де нени-нени кӧргӧм лӧ... Майчык та болзо, мен ӧдӱктӱ. Бот сен, Самутай, јылым кайа јалт эдерде, јылаҥаш уул чыга конгонын тӱжиҥде де кӧрбӧгӧҥ. Сананып та таппас болорыҥ.

Самутай кӧп сананбады:

- Сӧӧк јаргандый энем болбоон, јилик чыккандый бойым болбоом.

- Коркышту ла эмтириҥ, - Јелечи каткырып ийди. – Сен чечен де, тапкыр да. Торт поп дебес баатыр уул турбайыҥ.

Јаан улус, јазырада каткырыжып, чайларын ичип отурат. Кӧрзӧӧр бларды дежип. Маказырап. Мен тыҥ ла оҥдоп болбой отурган кижи, балдардыҥ кокыр сӧгӱжин јаҥы ла билип баштадым.

Самутай унчукпай бир эмеш отурала, тизезине согуп, тӱрген унчукты:

 - Кыскаштыҥ андый кыйгызын кем уккан? Мен ле укпадым. Јарга јарганат јапшынып калтыр дешкен, ол уккан болбой.

Јелечи кичинек те сананбай, удура айтты:

- Кулак укканы бир башка, кӧс кӧргӧни база ӧскӧ.

- Чын айтканыҥ чакка ундылбас, - Самутай Јелечини мактады.

- Бу балдарыҥ тен јаан улустаҥ артык чечеркежип јат, - деп, јажы јетеннеҥ ашкан карганак айтты. – Эм балдарды неме билбес дезеер.

- А бу ла бис канайып јӱӱлип отуратан эдис. Балдар анай ла чечеркежип, айдып отуры не, - экинчи карганак каткырып, айдып отурды.

- Тайгадаҥ такпай јыҥылап тӱшти дешкен. Андый кайкамчыкты кӧслӧ кӧргӧн болбойыҥ, - Самцтай Јелечинеҥ сурады.

Эмди не керегинде айдыжарга сананды не деп ичимде шӱӱдим. Је мениҥ санаамды Јелечиниҥ каруузы ӱсти.

- Кижиниҥ бажын тайгага тӱҥдегеҥ, таранган таракты такпайга тӱҥдегеҥ. Эр ле болтырыҥ.

- Чын айдып, чечеркей бердиҥ. Модорлоорго туруҥ ба?

- Модор угарга турган болзоҥ, ук ла. Эки-јаҥысты билетен ле эдим. Айдайын ба?

- Айт ла, - Самутай јӧпсинди.

Јелечи айдып баштады:

Јӱгӱре-јӱгӱре јум таптым,

Јум алдынаҥ тарак таптым.

Таракты апарып таадама бердим,

Таадам меге сагалын берди.

Сагалын апарып кӧлгӧ салдым,

Кӧл меге кӧбӱгин берди,

Кӧбӱкти апарып ийнекке бердим,

Ийнек меге сӱдин берди,

Јайып-јуйуп ичип отурзам,

Койон келип кожо ичти.

Колым мениҥ корс этти,

Койонок сӧӧги торс этти.

Јелечи токтой берди. Эмди Самутай нени айтпагай. Је ол до узак сананбады.

- Модорыҥа алкыш. Эм алкышты ук.

Тӧстӧк јерге айыл тут,

Тӧбӧ јерге мал откор.

Алын эдегиҥе бала бассын,

Кийин эдегиҥе мал бассын.

Конгон јериҥ кокту болзын,

Кобыда койыҥ кӧп болзын,

Тал чылап корболоп ӧс.

Самутай оноҥ ары айтпай, токтой берди. Кап-кара кӧстӧриле Јелечиге эрке кӧрӱп, чырайы эрӱ болды.

- Оноҥ ары алкышты учына јетире мен айдайын, – дейле, Јелечи Самутайдыҥ токтогон јеринеҥ ары айдып баштады:

Јаандардыҥ сӧзин јанчыкка сал,

Јакшыныҥ сӧзин капка сал.

Эргектӱге туттурба,

Эриндӱге айттырба.

Улулар алдына укаалу бол,

Јаандар алдына санаалу бол,

Кӧп јаш јажа, баатыр уул бол!

- Айтканыҥа алкыш. Андый ла болзын – деп, Самутай айдала, туруп, кӱптеҥ чеген сузуп ичти. Јелечи каргандардыҥ чайынаҥ уруп, иче берди.

Балдардыҥ айтканын тӱрген-тӱкей чаазынга чоокырлап бичийле, тӱкӱ качан сооп калган чайымды ичип, айак-калбакты тойдым деп каргандарга јылдырып бердим.

- Је, балдар, эмди чӧрчӧк айдып берген болзогор – деп, олорго баштандым.

- А эмди олор алкыштыҥ кийнинде неме айдышпас болбой, - бир карган эмеген куучынга киришти.

- Токтогоны ла ол болбой, - экинчизи јӧмӧшти.

Балдар нени де айдышпай, айылдаҥ чыгып, јӱргӱлей берди.

Каргандарла айылда артып, мен олордоҥ база кандый-кандый кожоҥ, кеп, укаа, чечен сӧстӧр бичип аларга санандым.Је олордыҥ кажызы ла оорып турганына ла, ундып салганына ла јайып, нени де айдышпады.

- Ол оок балдардаҥ сураар, олор ло билер – деп, кажызы ла айдар болды.

Ол кӱн мен тоолу улустаҥ табышкактар, јаан эмес чӧрчӧктӧр бичип алдым. Андый да болзо, јаҥы ӧзӱп јаткан јаш ӱйедеҥ бу ла Самутайдый, Јелечидий балдар барына оморкоп, албатыныҥ оос чӱмдемелин ылтамча ӧчпӧс, јоголбос болор бо деп санандым. Ого коштой бу балдардыҥ јер бойында, Камай јуртта, бойлорыныҥ аҥылузы бар. Кеп сӧстӧрди ле табышкактарды чечеркежип айтканы. Ол чечеркешти билер ле улус оҥдоор. Меге озо баштап кӱч болгон, је качан сезип, оҥдоп алган соҥында, олор не керегинде айдып турганын меге билерге јеҥил болгон. Оныҥ учун олордыҥ айтканын бу чаазынга бичип алганым ол.

 

ТЫНДУ ЈАЛАҤДАР

 

Тана энезиле кожо јалаҥга барды. Јалаҥ элбек ле кеен. Оныҥ ӱсти јап-јажыл. Јӱзӱн-јӱӱр чечектердиҥ кӧбизин не дее! Ак, сары, кызыл, кӧк чечектер – ончозы мында!

Кызычак бир чечектеҥ бир чечекке барат. Јараштарын ӱзӱп, энезине ле таайына кӧргӱзет.

- Баламныҥ ӱскен чечектериниҥ јаражын! – деп, энези сӱӱнет.

Кӱн там ла ӧксӧп чыгат. Ӧй талтӱшке јеткелек. Кей ап-ару. Ол кезикте чечектердиҥ јараш јыдыла јытанат.

 Таайыныҥ кабырып турган бозулары кандый дейзиҥ. Олор до чечек ошкош. Јеерен, јеерен-чоокыр, ак, кара, кара-чоокыр, ӧлӧ, кӱреҥ бозулар јӱргӱлейт. Кезиктери куйруктарын кӧдӱрип, бир эмеш текшилеп ийер. Бир канчазы тымык отогылап јадар. Кезиги јажыл ӧлӧҥгӧ јалбагынаҥ јадып, амырап јадар. Каа-јаазы кӧлӧткӧдӧ серӱӱнденип турар.

Мындый кӧп бозуларды Тана качан да кӧрбӧгӧн. Городто каа-јаа ла бозулар јӱрер. База бичиктерде јурап салгандары бар. Је олор кӧп тӧ эмес. Мындый јӱзӱн-јӱӱрлери јок.

Учы-учында Тана арыган болгодый. Ончо чечектерди јараш кӧрӱп, јӱгӱрип турганда, арыбайзын. Чечектердиҥ ортозыла кӧбӧлӧктӧр сӱрӱжип, канча кире јӱгӱрген. Эмди арыйла, энезиниҥ јанына келди. Энезиле таайы куучындажып отурдылар.

- Мен мындый јараш јалаҥды качан да кӧрбӧдим – деп, Тана айтты.

Јалаҥды ајыктап, нени де сананат. Оныҥ кап-кара кӧзинде јаҥыс ла сӱӱнчи, кайкал.

- Эне, кӧрзӧҥ, бу јалаҥ тынду неме ошкош! – деп, кенетийин кызычак унчукты. – Кӧрзӧҥ, кӧрзӧҥ, эне... Чечектер кыймыктажып јат... Ӧлӧҥдӧр база... Кӧбӧлӧктӧр чечекке отурала, јайканыжып туру. Јыраалар база андый.

Тана отурган јеринеҥ тура јӱгӱрет. Ол сол јаны јаар, оҥ јаны јаар кӧрӧт. Эбире ончозы тынду немедий. Ончозы кыймыкту.

- Кӧр, балам, јаҥыс та јалаҥдар тынду эмес - деп, энези кызына айтты. – Ӧзӧктӧ сууны кӧр. Ол база шуулап, ӱнденип, чакпыланып агат.

- Эне, теҥериде булуттар база тынду. Кӧр... Олор кайдаар да барып јат.

Энези јаан кара кӧстӧриле теҥери јаар кӧрди. Чаҥкыр теҥериниҥ тӱбинде бӧлӱк-бӧлӱк эки-јаҥыс булуттар. Олор кӱнбадыш јаар јылып отурды.

Тананыҥ айтканыла, энези јалаҥды ајыктады. Оноҥ кызына ла эјезине айтты:

- Чын, бу јалаҥ тынду неме ошкош туру не. Ӧлӧҥ-чӧби, курт-коҥузы, мал-ажы – ончозы кыймыктажып јадар. Батаа, баладаҥ болгой, кижи де кайкаар неме турбай.

Кӱн суу ичинеҥ эмеш ле кыйды. Агаштыҥ кӧлӧткӧлӧри узундап баштады.

Тананыҥ таайы бозуларды јууп, суу јаар айдады. Тана энезиле кожо база бозу айдашты.

- Удабас энелери келер. Кӧ-ӧп сӱт экелер. Сеге, Тана, бис кӧӧрчӧк саап берерис. Андый курсак городто јок. Шоколадтаҥ амтанду болор.

Бозулар текшилежип, суу јаар маҥташты. Тана олорды ээчий јӱгӱрди. Оныҥ колында јӱзӱн-јӱӱр чечектер. Таайыныҥ айлына келзе, олорды суулу шилге тургузар.

Тынду јалаҥныҥ јараш чечектери айылдыҥ ичин кееркедер.

 

КИЖИ СӰМЕЛӰ

 

Кӱн кырдыҥ бажына отура берди. Уйлар једип келди. Эмчектери јаан. Ичтери тап-тастак.

Уй саачылар кӧнӧктӧрин алып, уйлар јаар бастылар. Тананыҥ таайы јаан айакка чеген уруп алган. Јеерен-чоокыр уйдыҥ сӱдин айак јаар толо саап ийди. Удабады, айактыҥ кырына јетире кӧбӱ кӧӧрчӧк тура берди.

Тана кӧӧрчӧктӱ айактыҥ јанында турды. Кӧӧрчӧк эмди кӧдӱрилбейт. Кандый да кычкылтым јытла јытанат.

- Таай, бу не? – деп, Тана сурады.

-Кӧӧрчӧк – деп, таайы айтты. – Ол амтанду. Је эмди јип кӧр.

Тана ус сабарыла алып, јип кӧрди. Кӧӧрчӧктиҥ амтаны кычкыл эмтир. Оныҥ анаҥ ары јиир кӱӱни келди. Сабарыла тарый-тарый сайып, јип баштады.

- Таай, кӧӧрчӧкти јип салдым – деп, Тана сӱӱнди.

- Ӱзе јибей а... База јиириҥ бе, балам?

- Јок – деп, Тана унчукты. – Тойдым. Ичим сыстай берди.

- Је айса амыра. Кӧп јиирге база јарабас – деп, таайы јӧпсинди. Таайы кӱлӱмзиренип ийерде, ап-апагаш тиштери Танага јараш кӧрӱнди.

Энезиниҥ тиштери база андый. Олор экӱ јаҥыс ада-энениҥ кыстары. Оны Тана угуп јӱретен. Јаҥыс Тананыҥ ада-энези городто јадып јат. Олор городко кӧчӧрдӧ, ого јӱк ле бӱдӱн-јарым јаш болгон. Эмди дезе алты јашту. Городко кӧчкӧли, энезиле кожо јуртка баштап ла келгени бу. Таайы дезе фермада. Ол уйлар саап, бозулар кабырат.

Тана кӧрзӧ, кӧп уй саачылар уйларды колло саабайт. Олор уйларды кичинегеш темир чеденге кийдирет. Оноҥ олордыҥ эмчектерине тулку-тулку темирлер сугат. Јаан удабайт, уй саалган дейле, темир чеденнеҥ чыгарып ийедилер. Сӱтти дезе экелип, јаан флягага ургулап турар.

Тана мыны сӱрекей кайкап кӧрди. Энезиниҥ јанына базып келеле, сурады:

- Бу не, эне?

Кызыныҥ сурагын энези оҥдоп ийди. Ол база бир уйды кийдирип, оныҥ эмчегин тулку-тулку темирлерге сугуп ийди. Оноҥ кызына јартады:

- Бу электродойка. Эмди фермада уйларды элетроотло саап јат. Ол ончо јазалдарды электродойка деер. Фермада уйлар кӧп. Колло саарга кӱч. Оныҥ учун улустыҥ ижин јеҥилтерге электродойка эткендер.

Бу ӧйдӧ уй саалып калды. Энези ӱчинчи уйды кийдирди.

- Билдиҥ бе,балам? - деп, энези Танадаҥ сурады.Ол оноҥ ары куучындады. – Мен алдында база фермада иштегем. Јирмедеҥ ажыра уйды колло саайтаныс. Кижиниҥ колы сӱрекей оорыйтан. Эмди кӧрзӧҥ, машина саап јат.

- Мындый немени кем эткен, эне? – деп, кызы сонуркап сурады.

- Оны городто, заводто эткен.

- Бистиҥ городто бо? – деп, Тана сӱӱне берди.

- Јок, балам, ӧскӧ городто... Анда заводто ишмекчи улус бар. Олор эдип јат. Эделе, јурт јаар колхозчыларга ийип јат. Мынызы колхозторго сӱрекей јаан болуш.

- А колхозтор олорго нени берип јат? – деп, Тана јилбиркеди.

Энези ле таайы уйларды темир чеденге кийдирип, чыгарып ла турдылар. Экӱниҥ куучынына таайы киришти.

- Бистер -колхозчы улус. Ишмекчилерге сӱт, сарју, эт берип јадыс. Олор дезе биске јӱзӱн-јӱӱр машиналар ийип јат... Билдиҥ бе?..

- Билдим – деп, Тана бажын кекиди.

Кӱнниҥ калганчы чокторы кырлардыҥ бажында бартыр. Улус дезе ол камык уйларын чӱрче ле саап ийдилер. Бир кезек бозулар энезин эмгилейт. Бир канчазы энелерин керектебейт Олор сӱтти кӧнӧктӧҥ ичкилейтен эмтир.

Тана энезиле кожо кичинек болчок турага келди. Мында саҥ башка машина кӱӱлеп турды. Ӱстинде дезе јаан таз казан. Уй саачылар экелген сӱдин ол казанга ургулайт. Таз казанныҥ алты јанында – эки чорго.

- А бу не, эне?- деп, Тана база ла энезинеҥ сурады.

Чын, Тана мындый саҥ башка немени бир де кӧрбӧгӧн. Керек дезе укпаган да. Баштап ла кӧрӱп јатканы бу.

- Бу сепаратор – таайы јартап баштады. – Ол сӱтти бойы толгоп јат. Кӧр, кандый сагышту. Казанга урган сӱт тӧмӧн тӱжӱп јат.Бу эки чоргоныҥ ӱстинде тарелкалар бар. Олор келген сӱттиҥ каймагын айрып, бу чорголо агызып јат.Бу чорголо дезе кӧк сӱт агып тӱжет. Анда каймак јок. Кӧк сӱтле бозулар азырап јадыс.

- Озодо сепаратор јок болгон – деп, энези куучынга киришти. – Ол тушта улус каймакты башка эпле јууп туратан. Бистиҥ алтай улус сӱтти јаан казанга кайнадатан. Оноҥ чыгарып салар. Сӱт соозо, оныҥ ӱстинде калыҥ каймак туруп калар. Амтанду болор. Сӱтти чийге де тургусса, каймак тӱжер.

Анайып тӱн кирди. Тана агаш айылдыҥ тӱндӱги ажыра јылдыстар кӧрӱп јадала, уйуктап калтыр. Эртезинде оны энези ойгоскон. Кӱн ӧксӧп калтыр. Улус уйларын туку качан саайла, эмди чайлагылап отурды.

Тана јӱзин јунуп, чайлап баштады. Таайы столго каймак, курут, быштак, калаш салды. Айакка урган чай сӱттӱ ле тусту. Айактыҥ тӱбинде талкан. Алтай чайды Тана келгели сӱрекей сонуркап ичер болды.

Бӱгӱн Тана эрте турарга сананган. Ол бозулардыҥ мӧӧрӧжин угарга јилбиркеп турган.Ого коштой энезиле, таайыла кожо олорды одорго айдажар эди. ЈӰзӱн јараш чечектӱ јалаҥга келип, ойноорго кӱӱнзеген.Је улус ойгоспогон. Уйуктап калтыр.

- Таай, курутты недеҥ эдип јат? – Тана јип отурган курудын кӧрӱп, сурады.

- Сӱттеҥ, Тана, - деп, таайы айдала, удура сурады.- Сӱттеҥ база нени эдип јадыс? Оны билериҥ бе?

- Сӱттеҥ нени эдип јадыс? – таайы база ла сурады.

- Сӱттеҥ сӱт, каймак алып јадыс.

- Чын айттыҥ.

- Кӧр, Тана, - таайы оноҥ ары улалтты. – Сӱттеҥ бис каймак алып јадыс. Каймактаҥ – сарју. Сӱттеҥ база нени эдип јат? Сӱттеҥ чеген ачыдар. Чегенди сен билериҥ. Ичкеҥ. Чегенди азала, аарчы, сарсу алып јат. Аарчыдаҥ курут эдер. Сарсуузын уйга берер. Чеген ле сӱтти колыштырып, быштак сыгып јат. Оноҥ до ӧскӧ курсак белетеерге јараар. Эмди билдиҥ бе?

- Билдим – деп, Тана унчукты. Ол эмеш отурала, кенертеҥ сӱӱнип, тура јӱгӱрген айасту, айтты:

- Сӱттеҥ база нени эдип јатканын мен билерим. Творог, кефир.

- Чын, чын, Тана. Сӱттеҥ улус нени ле эдип јат – деп, таайы сӱӱнди.

Тананыҥ энези унчукпай отурды. Ол кызыныҥ ла эјезиниҥ куучынына киришпеди. Бойлоры билзин.

- Мен билдим – деп, Тана айагын тургузып, сӱӱнип айтты. – Слер сӱмелӱ ле эмтиригер. Уйды тӧгӱндеп, саайла, сӱдинеҥ нени ле эдип јадыгар. Мен јаандазам, сӱттеҥ оноҥ кӧп неме эдерим.

Энези ле таайы сыр каткыда. Керек дезе Тана бойы да. Та чын айткан, та јастыра айткан, је улус сӱӱнчилӱ турганда, байла јакшы.

 

СУУ ЈАНА БЕРГЕН

 

База ла јааш, јааш...

- Божобос кайткан јааш. Бу теҥериде кандый кӧп суу јуулган? – деп, алты јашту Аржан аказынаҥ сурады.

Аржанныҥ аказына он бир јаш. Јааш кӧк теҥериге кайдаҥ јуулганын ол кайдаҥ билетен. Сананар керек.

- Билбезим, Аржан – деди.

- Сен менеҥ јаан. Ончозын билер учурлу. Бот.

Аргачы бу он бир јажына јетире мындый ла неме укпаган эди. Бежинчи класска кӧчкӧли јаш бала мындый сурак сураарын сескен бе?

- Э-ээ, сен школдо нени ӱренгеҥ? – Аржан кайкады.

- Мен бе?- Аргачы ус сабарыла бойына кӧргӱсти. Ичинде та не де чым эде берди.Байла, ол Аржанныҥ каарып айтканы.

Аржан, кӧзин сыкыйтып, аказына сӱмелӱ кӧрӧт. Јаактары боп-бошпок. Сабарлары, алакандары база андый.

Аргачы карындажынаҥ јажыла јаан да болзо, је сыны тыҥ ла бийик эмес.

- Меге чынын айтпазаҥ, удабас сен чилеп, сыным узундай берер. Ол тушта јааш кайда барып турганын билип аларым – деп, Аржан база ла куучын баштады.

Эки карындаш јааш јаап турганын кӧзнӧк ажыра кӧргӱлейт.Тышкары ойноорго бербей јат. Бу ла ээчижип алып чыкса, ургундай берер. Ӧнӧтийин неме ошкош.

- Ӧлӧҥ чабыны башталган да... Јааш јаабай кайда барзын – энези јартаган.

- Нениҥ учун, эне, ӧлӧҥ чабынында јааш кӧп јаап јат? – Аржан ол ло тарыйын соныркады.

Энези оны тыҥ ла чокум билбейт.Чын да, недеҥ улам? Ӧлӧҥ лӧ чапса, јааш јаар деп улустан угуп јӱретен эди. Ол ло айас бойы да анайда айдып турганы ол болбой:

- Јаш ӧлӧҥдӧ кӧп от ӧлӧҥ бар... Олорды кижи таап болбос. От ӧлӧҥдӧр чабылза, јааш јаар.

Энезиниҥ јартаганы чын болгодый.

- Бот оны Аргачы билбес! – Аржан сӱӱнди.

- Оныҥ билбезине не сӱӱнип јадыҥ, Аржан?

Энезиниҥ мындый сурагы кичинегеш уулыныҥ сӱӱнчизин кезе чаап ийди ошкош.

- Мен сӱӱнбегем – уулчагаш актанды.

Бу ӧйдӧ Аргачыда ӱн де јок. Санаазында энези оныҥ адаанын алгандый. Кайтса да, Аргачы энезиниҥ јаан уулы. Ого ӱзеери школдо ӱренип, бештерге чырмайып јат. Адаанын албаза, баштак карындаштыҥ табы ба? Јабыс кӧрӧргӧ јарабас.

- Јок, эне, - Аргачы јӧпсинбеди.- Јааш ӧлӧҥди чапканынаҥ кӧп јаап турган эмес. Ӧскӧ шылтактаҥ улам јаап јат.

- База кандый шылтактаҥ улам?Је айт. Угайын.

Аргачы унчукпай барды. Сыртын тӧмӧн буттары сайгак кара коҥыстар маҥташты деп билдирди. Энезине удура сӧстӧрди канайда айдар? “Ол мениҥ сӧстӧрим болор эмес” – деп, шӱӱй сокты.

- Сен энемнеҥ кӧп билериҥ бе? – байаа ла Аржан качашты. Ол оҥ колыныҥ башпарак сабарын тумчугыныҥ бажына сайала, арткан тӧрт сабарла ары-бери јаҥыды. Мынызы не дегени? – “Тенектиҥ бойы”.

Аргачыныҥ каны катты.

- Је, балам айдып берзин.Нениҥ учун јайгыда јааш кӧп јаап јат?

Балдардыҥ энези јааш јаарыныҥ шылтагын билерге јилбиркеп турганы айдыш јок.

- Билбес, билбес, эне – Аржан оозын јаппайт.

- Не керек сеге?! Не керек? – Аргачы атыйланды. – Тен јаҥыс ла берип ийерим. Кӧрзӧҥ кандый.

- Болор! – энези эки уулын токтотты. – Карындажыҥ кичинек. Ого ачынба, Аргачы.

Аргачыныҥ ачыныжы ӧдӧ берди. Эмди энезине ле бу билеркеп турган карындашка јааш нениҥ учун јаап турганын јартаар керек.

- А јааш кайдаҥ келип турганын билереер бе? – Аргачыныҥ кемнеҥ сураганы јарт эмес. Апдында эки кижи: энези, карындажы.

- Айтсаҥ – Аржан бачымдады.

- Айса ук, чаптык этпей.

- Билер болзоҥ, Аргачы, айт,баланы не јайнадып туруҥ – энези энчикпеди. – Мен де угайын деп.

- Э-ээ, билбес – Аржан энезиниҥ јанында болорго айтты. – Капшай айтпай турганда... Билбес не. Энем чын айткан. От ӧлӧҥди кӧп чапса, анча ла кӧп јааш јаар. Оны мен база билерим. А сен дезе билбезиҥ, Аргачы.

Аргачы, байа токынаган бойы, эмеш тарына берди. Тилгерексип турганы не. Нени де билбес.Тӧгӱне ле от ӧлӧҥ лӧ от ӧлӧҥ.

- Јок, эне, - Аргачы бӱдӱмчилӱ ӱниле эрмегин баштай сокты, - јааштыҥ кӧп јаап турганы ӧлӧҥ чабынында эмес.

- А неде? – энези јӧпсинбеди.

- Акыраар... Ӱспезеер куучынды – Аргачы шӱӱлтезин учына јетире шӱӱп айдарга сананды. Энези эмезе карындажы киришпейтен болзо.

- Јааш, билер болзоор, булуттардаҥ јаап јат.

- Онызы јарт, балам. Айас теҥеридеҥ јааш јаап туратан беди?

- Токтозоор... Бот, јааш кайдаҥ?.. Јердеҥ деп айдар керек.Суу јерде ине. Изӱ кӱндерде јердиҥ чыгы буу  болуп, теҥериге чыккан... Бот. Оноҥ ойто јааш болуп јаап јат.

Аргачы куучынын токтодып ийди. Энези ле карындажы унчугушпады. Аржан отурып-отурып, ӱшкӱрди:

- Ол ло бо?

- Оноҥ артык нени угайын деп? – Аргачы јаан кижиниҥ кебин тартынып айтты.

Аржанныҥ кӧстӧри суркурап чыкты:

- А сен, Аргачы, билериҥ бе?Мынаар бу јаткан јааштыҥ суузы кайда барганын?

- Кайда барган деп?.. Бу изӱ кӱндерде ойто ло буу болуп кейге чыкты не. – Аргачы ол ло јартаганы аайынча айтты.

- Бот сен јастыргаҥ – Аржан кӱлӱктенип чыкты. – Ол суу јана берген.

- Кайдаар? – Аргачы кайкады.

- Је кайдаар деер? Ол јолдо кӧлдӧлгӧн ончо суу јаан суу јаар јана берген… Агеерен.

Аргачы кӧзнӧктӧҥ карап кӧрзӧ, јолдо суу астап калтыр. Тегин де ойдыксымак јер болгон. Јааштыҥ суузы кӧлдӧлип калган јадатан. Эмди јок. Каа-јаа ла ойдыктарда суулар, кӱскӱ чилеп, суркурап јатты.

Аргачы кӧрӱп турза, јааштыҥ суузы агып јаткан суу јаар барар аргазы јок. Је кичинек карындажыла сӧс блаашпады. Сананды: “Сууныҥ барар јери эки:саҥ ӧрӧ буу болуп чыгар, оноҥ јер дӧӧн шиҥиир”.

- Јок, Аржан, кайтса да айт: суу канайда јана берген? – Аргачы карындажын туйуктап тударга сананды.

Аржан јаактарын бултайтып, сананып айтты:

- Јердиҥ алдыла. Ол озо баштап јер јаар шиҥип тӱшкен. Оноҥ јердиҥ алдыла јаан суу јаар јана берген. Оныҥ учун ол туку агып јаткан суу јаандай берген.

Аргачы, Аржан, энези анаҥ ары куучындашпадылар.

 

МЕРГЕН ЛЕ ОНЫҤ НӦКӦРЛӦРИ

 

САГАЛДУ КИСКЕ

Мергенниҥ беш јажы кочкор айда кирген.

Мергенде сары киске бар. Киске эм тургуза кичинек.

Уулчак уйуктап јатса, кискечек оныҥ койнына киреле, јадып алар. Эмезе уйку бербей ойноор. Сабарларды тырмап, тажып, тиштеп турар. Бу тушта Мерген ойгоно берер.

Кискечекти айылдаш кижи берген.

- Апарып азырап ал. Јакшы киске болор – деген. Уулчак кискечекти экелерде, энези суу изидип, оны самындап јунган.

- Кирлӱ бе? – деп, Мерген јилбиркеген.

- Кискечек јунунып билбес. Оны бис јунар учурлу – деп, энези айткан. – Јаҥыс катап.

Ӱлӱш кискечек печкениҥ ӱстине отурала, тӱрген кургай берген. Эки кӱнниҥ бажында оны уулчак бойы јунарга сананган. Ол, энези чилеп, суу уруп, оноҥ кискени сууга сугуп ийеле, чыгара тартып самындаган. Јышкан ла јышкан. Самыҥ кӧбӱктий берген. Киске кӧрӱнбес, ап-апагаш кӧбӱк. Је Мерген оны экинчи катап табакка сугайын деерде, ол ушта согулган. Бастыра бойы ӱлӱш ле самынду кискечек тураныҥ ичиле маҥтап, орынныҥ алдына кирген. Энези мыны кӧрӱп, айткан:

 - Сен сууны јылытпагаҥда, балам.

Оноҥ олор сууны јылыдып, кискечекти экилези јунган.

Бир кӱн тӱште ажангылап отурган. Кискечек сӱдин ичеле, кӧзнӧктиҥ алдында содойо отурды. Ол кезикте јамакайларын јаланат.

 - Эне, ада, кӧрзӧӧр дӧ, кискечек јӱзин јунуп јат. Ол эмди чыдап калган ба, а? - деп, Мерген сурады.

Ол отурган јеринеҥ ӧрӧ турды. Кискечектиҥ јанына базып келди. Кискечек јӱзин јунбай, токтой берди.

- Јӱзи ару да болзо, тӱҥей ле тӱктӱ – деп, Мерген кайкады. Ада-энези каткырышты.

- Бастыра бойы тӱктӱ де, јӱзи де андый болбой.

Уулчак кискечекти сыймап эркеледет. Кискечек “кр-кр”деп тумчугыла ӱнденет. Кенетийин Мерген кыйгырган айасту айтты:

- Эне, кӧрзӧӧр дӧ, бистиҥ кискечек карып калган! Сагалы ӧзӱп калтыр.

Уулчактыҥ ада-энези бой-бойына кӧрӱшти. Оноҥ адазы бууры талганча каткырды.

Кискечек энезинеҥ чыгарда, сагалду. Сагал јок болзо, ол чычкан да тудуп, јип болбос – деп, энези айтты.

Ол кӱннеҥ ала Мерген улуска айдып јӱрди:

- Бисте сагалду кискечек бар. Бойы јунунып билер. Бис эмди оны јунбай јадыс. Ол јаандап калган.

 

МЕРГЕННИҤ СЫЙЫ

 

Акча – Мергенниҥ нӧкӧрлӧриниҥ бирӱзи. Ол баштапкы класста ӱренген. Оныҥ сыны эмеш узун, ӱни чичке. Кезикте ачынып калза, балдарла ойнобос, јаҥыскан јӱрер. Је балдарга да, улуска да каршузы јок. Ол јаантайын Мергенле кожо ойноорын сӱӱр.Нӧкӧрине качан да тыҥзынбас. Најызы ого база андый. Эптӱ-јӧптӱ јӱргӱлеер.

Кызыл-кӱреҥ чырайлу, быјыраш кара чачту уулчак улай ла Мерген-эште. Не дезе, ондо јӱзӱн-јӱӱр ойындар бар. Је олор анчада ласары кискечекле ойноорын сӱӱр. Кискечек дезе арыырын билбес. Ойноп ло јадар.

Кискечектиҥ куйругын бӧстиҥ ӧӧниле буулап ийзе, ол оны тудар деп айланар ла айланар. Учында јада берер.

- Кӧр, Мерген, кӧр, кискечек бӧӧлдӧнип јат – деп, Акча тыҥ сӱӱнер.

- Бистиҥ киске артист болор – деп, онызы айдар. Оныҥ да учун Акча айлына келзе, энезине јетирер:

- Олордо артист киске бар. Биске база андый киске керек.

Акча эмеш келтир тилдӱ. Анчадала “Р” букваны јетире адап болбой турар. Бойы шулмус, чыйрак уулчак.

- Мерген айылда ба? – деп, једип ле келген турар. Јок дезеҥ, катап ла сураар:

- Ол кайда барган?

Кайда барганын айдып берзеҥ, бедреп јӱре берер.

Акчаныҥ чыккан кӱни болды. Оныҥ энези кӧп калаштар быжырган. Уулчактар ла кызычактар чайлап баштаган. Олор сӱттӱ чай ичип, јӱзӱн-јӱӱр тату курсактар јип отурган. Ончолоры Акчага сый экелгилеген. Бирӱзи ойынчык машина, экинчизи самолет, ӱчинчизи эринле оцноор чурана сыйлаган.

Мерген сый јок келген. Ол ажанып отурала, кенетийин кийинип, айылдаҥ чыгара јӱгӱрген. Јаан удабай, ойто келген. Оныҥ колында болчок кара кӱчӱк болды.

- Акча, сый эдип бу кӱчӱкти ал. Је бу сый тирӱ.

Чын да, ол ло кӱн Мергенниҥ тирӱ сыйы – кӱчӱк ойто јана берген. Акча аларга барарда, ол айткан:

- Чыккан кӱниҥ ӧдӱп калган. Оныҥ учун кӱчӱк јанып келген.

- Је сен меге сыйлап бердиҥ не.

- Јанып келгенде, мен канайып ийейин – деп, нӧкӧри айтты.

- Сениҥ ийдиҥде уйат јок – деп, Акча айтты. – Сый болуп барала, ойто јанып ийген.

 

УУЛЧАКТЫҤ КӰӰНИ

 

Мергенниҥ айылда отурар кӱӱни јок. Тудуш ла ойнойын деер. Ол јанынаҥ ада-энези канча кире адылбаан. Је ол тӱҥей ле тышкары, балдарла кожо.

-Мерген, кирип ажан –деп, ажанар ӧйдӧ энези кыйгырып турар. – Тӱрген бас. Курсак сооп барадыры.

Кезикте кӧрзӧҥ, ажанар ӧйдӧҥ озо келер. Келеле, казан-айакты карап, энезине:

- Мен ажанарга турум – деер.

Энези уулына курсакты уруп, айдар:

- Сен ажанар ӧйдӧ кел. Курсакты ӧйинде јиир керек. Ол тушта сыныҥ ӧзӧр. Кӱчтӱ де болорыҥ. Ӧйинде ажанбазаҥ, арык, уйан кижи болуп ӧзӧриҥ. Кемге керектӱ кижи болорыҥ? Кемге де эмес.

- Энеме, адама керектӱ – деп, Мерген айдар.

Мерген ажанып отурза, энези оны кӧрӱп отурар. Оноҥ айдар:

- Мерген, кӧр ол Акчаны. Эди-каны толо. Сыны да узун. Балтырлары кату, јоон. Кӧстӧри курч. Не дезе, јакшы ажанып јат. Ӧйинде уйуктап јат. Кӧрдиҥ бе, кандый? А сен андый эмес. Сениҥ једикпезиҥ ол.

- Кандый андый једикпес ол? – деп, Мерген оҥдобойт.

- Мен бодозом, сӱрекей јаан једикпес – деп, энези каруун јандырат.

- Ол качан јоголор? – деп, уулчак јилбиркейт.

- Оны јоголторго бир ле немени ундыба.

- Нени? – деп билерге энчикпейт.

- Айткан сӧсти угар керек. Ол тушта јоголып калар.

Мерген унчукпай барды. Оноҥ учында айтты:

- Јок, мен тӱҥей ле Акчадый болбозым, эне. Мен сеге тӱҥей болорым.

 

УЛУСТЫҤ ЈАСТЫРАЗЫ

 

Бу јуукта ла Мергенге энези ок-јаа садып берген. Оныла ойноорго автоматтаҥ јакшы. Автомат тыркырап ла јадар, чыгып турган огы јок. Табыжы јаан. Ок-јаа дезе белен окту. Је корголјын эмес. Агаш. Атса, бир де табыш угулбас.

Ок-јааныҥ огы барып тийзе ле, кадалып калар керек. Је мыныҥ огы андый эмес. Оныҥ кадалар учына резинка кийдирип салгандар. Тийзе, кайра чарчалып јадар. Балдар ойнозо, кӧс-бажына кадалбазын деп эткен ок-јааныҥ огы андый. Оны Мерген јакшы билип алды.

Мерген тӱжине ле нӧкӧрлӧриле кожо. Ончолоры ок-јаала таҥмалар аткан. Тегин ле, саҥ ӧрӧ. Ок-јааныҥ огы бийик учуп чыгар. Бажы тӧмӧн болуп, учуп тӱжер.

Оноҥ Мерген јаҥыскан ойногон. Бойын баатырга тӱҥдеп, чеденди туга бодоп, ажыра аткан. Адала, ойто барып огын таап алар. Ол, керек дезе, бозуны аҥга бодоп аткан. Бозу јыгылбаган. Не јыгылзын, ок тийерде, тыртас эткен бойынча туура маҥтай берген.

Атка минзе не деп?  Адазы атка миндирерде, Мерген тыҥ сӱӱнген. Ок-јаазын база ла ала койгон. Теҥери јаар аткан.Ок булутка једеле, тӱшкен деп билдирген. Эх, чӧрчӧктӧги баатыр чылап, булутты јара адарга сананган. Бот, улус ок-јааны чын јазап эткен болзо. Ол тушта Мергенге не болзын. Чын јара адар эди.Ончо јер јарый берер. Јок, Мерген баатыр эмес. Ол тегин ле уулчак.

Эҥирде, уйуктаар алдында, Мерген айткан:

- Эне, октыҥ учы курч башту болор керек. Эткен улус јастырган.

Тӱн там ла караҥуйлап келди. Мерген ок-јаазын эжиктиҥ јанына илип, уйуктаарга јадып ийди.

 

ЈЕТКЕРЛӰ АДЫШ

 

Сууга эжинген балдар јанарга санандылар. Олор јолой ойноп, аралла келип јаттылар.

Акча талдыҥ корбозын сындырып, атка бодоп, минип алды. Танышта Мергенниҥ автомады. Ол бойын солдатка тӱҥдейт. Ары-бери ајыктанып, кенертеҥ адып, ойноп турды.

Мерген прачту. Јалбырактар адып, ойноп јӱрди. Балдар кичинек агычакка чыгып келдилер. Мында кучкаштар кӧп болды. Таныш автомадыла тыркырадып ийерге сананган. Је најыларына бурылып, айтты:

-Борбыйактар јуундап јат. Тал-табыш этпейли.

- Олор нени куучындажат? – деп, Мерген јилбиркеди.

Бу ӧйдӧ Мерген прачыла талда отурган кучкаштар јаар адып ийди. Тырмакча таш бир кучкаштыҥ кӧксине тийди ошкош. Ол ӧлӧҥниҥ ортозына келип тӱшти. Бу керекти Таныш јастыра кӧрбӧди.

- Кучкаш атпа деп, сеге бис айттыс не! – Таныш ӱнин кӧдӱрип, унчукты. Ончолоры келип, кучыйакты колына алып, килеп кӧрдилер. Ол ӧлбӧгӧн эмтир.

- Мен оны ойноп аткам – деп, Мерген актанды.

- Ойноп то, чындап та адарга јарабас. – Таныш бӱдӱмчилеп айтты.

- Сен јеткерлӱ аткаҥ – деп, кушка килеп, Акча айтты.

- Эмди айлыҥа апарып азыра. Эмде.

Јарым тынду кучкаш айылга јетпеди. Оныҥ тыныжы токтоп, эди сооп калды. Мерген оны айлыныҥ јанында јаан јыраалардыҥ ортозы јаар мергедеп ийди. Мыны јаҥыс ла Акча кӧргӧн. Арткандары јангылай берген.

- Сен кемге де айтпа – деп, Мерген Акчага айтты. – Уулдарга уча берген деп айдарыс. Билдиҥ бе? Оноҥ ӧскӧ уулдар мени ӧлтӱрер.

- Уктым – деп, Акча ӱшкӱрип унчукты.

Оноҥ уулчактар айылдарына эки башка баскылай берди.

 

УНДЫЛБАЗЫН ДЕП...

 

Талтӱштиҥ кийнинде Мерген тышкары чыкты. Акча кӧрӱнбейт. Байла, айлында. Ажанала, уйуктап јаткан болор. Эмезе суу јаар эжинип барган.

Кӱн изӱ де болзо, Мерген суу јаар јӱгӱрбеди. Айылдыҥ эжигинде јодроныҥ тӧзинде серӱӱн. Ол мында ойноп отурды.

Мерген кӧрзӧ, Акча ойноп јӱрди. Јаан удабай, Таныш кӧрӱнди. Акча сыгырып, Танышты келзин деп колын јаҥыды. Таныш једип келди.

- Таныш, - деп, Акча баштады. – Мерген кучкашты јыраалардыҥ ортозы јаар чачып ийген. Кемге де айтпа деген. Эмди канайдарыс?

Таныш Акчаныҥ јардына колын салып, айтты:

- Је, Мергенди оны... Барып бедреп кӧрӧӧк. Таап алзаас, нени эдерин сананарыс.

Уулчактар койу јыраалар јаар бастылар. Кӱнниҥ чогы олорды изидип баштады. Узун јыраалардыҥ ортозынаҥ кучыйакты узак бедредилер. Таппадылар. Чӧкӧнӧлӧ, нени эдерин санангылады.

- Мергенге токпок берер керек – деп, Акча јӧп чыгарды. Је Акчаныҥ јӧбин Таныш јаратпады. Ол Мергенниҥ јуук нӧкӧри. Оныҥ учун бойыныҥ јӧбин чыгарды:

- Нӧкӧрди канайып согор. Ол бистеҥ арай кичинек. Ада-энези ого айтпаган болор. Оноҥ ӧскӧ тегин ле кучкашты не ӧлтӱре атсын.

Узак санандылар. Учында Таныш айтты:

- Је, Мергенди кожо алала, аралга баралы.

Аралда ак јер бар. Уулчактар ого келди.

- Нени эдерис? – деп, Акча сурады.

- Сен, нӧкӧр, нени сананып туруҥ? – деп, Таныш курч кӧстӧриле Мергенге кезекӧрди.

Эбире талдардыҥ јалбырактарыныҥ тунгак шылыртынаҥ ӧскӧ табыш угулбайт. “Бу уулдар мени согорго турган эмтир” – деп, Мерген ичинде сананды. Билдирбес јанынаҥ кӧстӧриниҥ јажы мелтиреп келди деп ого билдирди. Је изӱ јаш болчос эдип кӧстӧҥ тӱшпегени јакшы. Ол тушта нӧкӧрлӧрдиҥ алдына турарга оноҥ уйатту болор эди.

Мерген узак унчукпай турды. Уулдар эрмек сурабайт.

- Таныш, билериҥ бе, нени эдер керек? – деп, Акча нӧкӧрине айтты. – Бис Мергенди бӱгӱнги кӱннеҥ ары нӧкӧрис деп адабай јадыс.

- Чын да дезеҥ! Канайып оны кижи нӧкӧрим деер? – деп, Таныш тыҥыда айда салды. Акчаныҥ Мергенди согор кӱӱни јок болордо, ол эмеш сӱӱне берди ошкош.

- Уктыҥ ба? – деп,Акча Мергенге баштанды. – Нӧкӧриҥ бар деп сананба.

Мергенниҥ тамагына болчок јаш курут тура бергендий, ӱн де јок турары јолду. Кӱнӱҥ ле кожо ойногон уулдар бӱгӱн кандый да бир кучыйак учун оны аҥдыгылап јат. “Мени кичинек кӧрӱп јат” – деп, уулчак бир шӱӱй сокты.

Айландыра агаштарда кучыйактар чуркуражып ла турды. Кӱнниҥ удабас ажар ӧйи једе бергени билдирет. Агаштардыҥ кӧлӧткӧлӧри узундап баштаганы иле болды.

- Оныҥ нӧкӧрлӧри кӧп эмтир – деп, ӧлгӧн кучкаш керегинде Акча шымыранды. – Айса олордыҥ ортозында балдары, тӧрӧӧндӧри бар.

- Бар эмей а. Кӧрзӧҥ, кандый нак - деп,Таныш айтты.

Уулчактар талдардыҥ ортозында узак тургандар. Кучкаштар јажыл јалбырагаштардыҥ ортозында сыйыктажып, талырт эдип учкулап турды. Кӱн кырдыҥ бажына отура берди. Кырлардыҥ кӧлӧткӧзи там ла ӧзӧккӧ тӱшкӱлеп келеетти. Удабас эҥир кирер.

Уулчактар турган јерлеринеҥ айылдары јаар таркап бастылар.

 

НӦКӦРЛӦР КАТАП ЛА КОЖО

 

Јааш  та јок. Керек дезе булут та чыкпайт. Уулчактарга не болзын. Олорго ойын ла ойын. Је ойын да болзо, тӱҥей ле, иш јок деп кем айдар. Јаш бала айдар деген: “Тӱжине ле иштенедим, ижимди улус ишке тообойт” деп.

Акча, Таныш кӱнӱҥ ле кожо. Олор ӧскӧ уулчактарла сууга эжингилеп, кӱнге кӱйӱп, балыктагылап јӱрет. Он кӱнге чыгара олор Мергенле ойнободылар. Бооро кушты ӧлтӱре атпаган болзо. Эмди не? Акча да, Таныш та Мергенле куучындашпас.Карын качкылап, аҥыланып ойноор.

Бир кӱн олор балыктаарга санангандар. Кармактарын алала, суу јааар баскылаарда, Мерген энчикпеген:

- Ой, уулдар, - деп, эки нӧкӧрдиҥ кийнинеҥ кыйгырган. – Мени кожо алзагар. Мен слерге чаптык этпезим.

Акча ла Таныш кайа да кӧрбӧдилер. Мергенниҥ эрмегин кулактарыныҥ кырына да укпадылар. Олор ӧнӧтийин укпаачы болуп бараттылар.

- Таныш, эй, Таныш! Уксаҥ да, мени кожо алзаҥ – деп, Мерген нӧкӧрлӧриниҥ кийнинеҥ кыйгырды.

Кемизи де кайа болбоды. Олор јараттай ӧскӧн талду, ак чакпынду сууга једип келдилер. Мында балык кӧп, анчадала тӱӱнти јерлерде. Таштыҥ кийнинде кӧл јерлерде айдыш јок балыктар бар. Јаҥыс ла ас тиштегилеп јат. Улустыҥ айдыжыла мында кӧп улус балыктап јат. Оныҥ учун балыктар оосторын кармакка јырдырып, кезеп калгандар.

Акча ла Таныш кармактагылап баштады. Јаан удабады. Таныш бир карыш кире балык чачты. Акча јӱгӱрип келеле, балыкты тудуп, сӱӱние турды.

- Бот кандый балык. Чек мызылдап јат. Мӧҥӱн ошкош.

Кенетийин кийин јанында ӧлӧҥ шылырт этти. Кӧргӱлезе, Мерген. Уулчактарга араай јууктап келетти.

- Мен байадаҥ бейин кӧрӱп тургам – деп, ол айтты. – Бу кӧлдӧ база балык бар. Таныштыҥ ла алдында.

- Мерген, сен биске чаптык этпе. Бар мынаҥ ары – деп, Акча айтты. – Сен биске керек јок. Билдиҥ бе?

- Акча чын айдып јат – деп, Таныш јӧмӧшти. – Сени бис јакшы нӧкӧр деп бодогоныс.

Танышла Акча ойто кармактап баштады. Олордыҥ айтканы чын. Јастыра эткенин Мерген билип те турза, је нӧкӧрлӧри оноҥ качып турганын јаҥыбилди. Кожо болор кӱӱндери јок.

- Акча, а, Акча. Мен анайтпазым. Акту сӧзим – деп, Мерген јалынаберди.

- Јаҥыс мен этпезим. Ол туку Таныш база туру – деп, Акча унчукты.

- Таныш... Мен эмди анайтпазым. Акту сӧзим.

Таныш Акчаныҥ јанына базып келди. Мерген олордоҥ ыраак. Нӧкӧрлӧр нени айдарын сакып турды.

- Је, болгой ло. Эмди анайда кылынзаҥ, бис сениҥ јаманыҥды таштабазыс. Школго барзаҥ, ончозын ӱредӱчилерге, балдарга куучындап берерис – деп, Таныш айтты. Ол кичинек алакандарын Мергенниҥ јардына салды.

- Мен база, јаманыҥды таштап јадым. Прачыҥ кайда, кӧргӱс.

- Мен оны сындырып салгам. Бу – деп, Мерген штаныныҥ карманынаҥ прачын кодорып экелди. Чын да, оны айра тартып, сындырып салтыр. Резинкаларын ӱзӱп койтыр.

Акча Мергенниҥ јардына алаканын салып, кӱлӱмзиренип ийди. Мерген сӱӱнген бойынча, аайы-бажы јок кыйгырды.

- Ураа! Ураа! Акча, Таныш, мен катап слердиҥ нӧкӧр. Ураа, ураа!

Мерген сындырып салган прачын сууны кечире, эки јаратты ажыра чачып ийди.

Сууныҥ јарадында Мерген, Акча, Таныш. Эмди Мерген ле Таныш кармактагылап јат. Акча дезе ол экӱниҥ ортозында. Кем балык чачар, оны алып, јаҥыс јерге јууп јӱрет.

Кӱн кырдаҥ бары пажа берди.Јалбырактар, ӧлӧҥдӧр “ш-ш” дежип табыштанып тургулайт. Мерген, Таныш, Акча чачкан балыктарын теҥнеҥ ӱлешкилеп алган сӱӱнчилӱ јандылар.

 

АК ТАКАА ЛА КАРА КӰЧӰК

 

Ак такаа кара кӱчӱктеҥ јаан. Кара кӱчӱкти быјыл јаскыда азырап баштаганыс. Ак такаа дезе ӱчинчи јыл ак јарыкта јӱрӱп јат.

Кӱчӱктиҥ айагына курсак салып берзеҥ, ак такаа оныҥ јанында. Мойнын чӧйип, ийдичектиҥ ажанып турганын ајыктап турар. Кезикте бажын келтегейинеҥ салып, јууктай базар.

Кӱчӱгеш ого кылайып кӧрӧр. А ол дезе, бу ла јанында. Каа-јаа јердеҥ нении де чокып, јип турар.

Олор экӱ озо баштап кӧрӱшпейтен. Кӱчӱк ак такааны сӱрӱжер. Такаа кӧп маҥтабас. Је бир катап кӱчӱк оныҥ канадына тыҥ тажып ийген ошкош эди. Такаа дезе оныҥ бажына чокыган. Јӱзине тепкен. Ол ло тушта кӱчӱк, акшыйла, уйазына кире калыган.

Ак такаа кӱчӱктиҥ ажанган јерине келеле, тойо јемзенеле, ийттиҥ уйазыныҥ ӱстине чыгала, отурган.

Анайда кӧп ӧй ӧткӧн.

Кара кӱчӱк уйазынаҥ чыгып, ойноор. Эмезе ажанар. Је ак такаа уйазыныҥ ӱстинде отурза, ӱрер ле ӱрер.

Ак такаа дезе: “Как-как-каак!” деп, эки-ӱч оос калактаар. Ийдичек оныҥ тилин билерге ӱрбей барар. Кӧр-кӧр турала, “Ау! ау!”деп ӱрер. Ак такаа удура канча катап каактап ийер.

Учы-учында кӱчӱк ого ӱрбес боло берди.

Бир катап изӱ кӱнде ийдичек уйазыныҥ кӧлӧткӧзинде серӱӱнденип јаткан. Тилин уштыйла, эгиштеп. Анайып јадала, карамтыгып уйуктай берген.

Тууразында, тобракта, эшкинденип турган ак такаа кӧрзӧ, ийдичектиҥ тили оозынаҥ кызарып чыгала, кыймыктабай јаткан. Кӱчӱк дезе будын чирей тебеле, уйуктап ла јат.

Такаа турала, бажын тура тудуп, ийтке араай базып келди. Тилиниҥ кызылы коркуш. Чокыыр кӱӱни келди.

Такаа база јууктай базып, кӱчӱктиҥ тилин чокып ийди. Бу ла ӧйдӧ кӱчӱк чочыйла, ачузына чыдабай, аайы јок чыҥырала, уйазына кирген. Узак, узак кыҥзыган. “Мени эки катап сокты”- деп, санаазына эбелген. Эмди база согордоҥ маат јок. Кӱӱни јанды. Кунукка бастырды.

Айылдыҥ ээзи ийдичекке курсакты тургузала, јӱре берер. Олор экӱниҥ калактажына ајару этпес.

Курсакту айакты тургузып берзе, кӱчӱк ого јууктабас. Кӧр отурар: такаа бар.

Ак такаа келип, курсакты јиир ле јиир. Је карын, ӱзе јип болбой, тойоло, тура база берер. Ол ло тушта кара кӱчӱк келип ажанар. Тойбой калар. Јымакайларын јаланар ла јаланар. Кылга тӱги чек сыныга берген јӱрди.

Је бир кӱн айакты экелип тургузарда ла, ак такаа озолоп, јий берген. Кӱчӱктиҥ кайкаганы – бастыра такаалар јуулып, оныҥ айагына кадала бергени. “Ончогорды мен!” деп сананды.

Айагы кӧрӱнбей барарда, кӱчӱк чогулган такаалардыҥ ӱстине чурап барала, аайы јок чыҥырып, ӱре берген. Такаалар чочыйла, јер сайын буркурап учкан. Јуҥдары чачыла бергенин де сеспедилер ошкош. Бот, ийдичектеҥ алган ажы ол, неге де тобой турала. Јӱректери арай ла јарылбады.

Ак такааныҥ јуҥы чачыла берди. Чочыйла, тыҥ калактап, ончозынаҥ ырада учканы не деп. Чеденди ажыра. Пӧтӱгисуула. Ончозы:“Калак, калак, кал-лаак!”дешкен. Ол ло, оноҥ тымыгылап калган.

Кара кӱчӱктиҥ айагында курсак јок, јер сайын чачылган јатты. Кезигин такаалар јиген. Ийт куру айагын килейте јалаган... Јерде тӧгӱлгенин бир эмеш јалап турала, токтогон.

Ол ло кӱннеҥ ала такаалар, кызыл јелештери јайылып, кара кӱчӱктиҥ айагына киришпес болуп барган. Кӱчӱк јок болзо, олор оныҥ уйазыныҥ јанынаҥ јемзеер. Ак такаа чек келбес. Кезеген.

”Ӧштӱлерди бир ле уунда ончозын јеҥип алгадый арга бар эмтир”-деп, кара кӱчӱк бойында сананган.

Эмди кара кӱчӱктиҥ тӱги силӱ, санаазы омок, ӱни де тыҥыда јаҥыланат. Ак такаага бастырбай јат.

Анайып кара кӱчӱк бойыныҥ кӱчин сескен. Айлыныҥ ээзи боло берген. Анайда ок улус, мал-куш кӧрзӧ, ӱрери тыҥыды.

 

 

ТАКААЛАР ЛА МЕНИҤ БАШТАПКЫ ӰЛГЕРИМ

 

Бистиҥ такааларыс сӱрекей кӧп. Олордыҥ потпужы да јаан. Јаш кураандардыҥ ӱкпеги ошкош. Је оныҥ эжиги кичинек. Мендий ле кичинек балдар киргедий. Јымыртка ла керек болзо, потпуш јаар бисти, оок балдарды, ийгилеер. Бис потпуштыҥ ичине јылгаштап киреле, ончо јымырткаларды бӧрӱкке јууп алып, ойто тескерлеп чыгадыс.

Јай келерде, такаалардыҥ јымырткалары јоголор болды. Та каргаалар, та тейлегендер јип турган. Ого коштой, такаалардыҥ јаҥ-кылыгы база кубулган. Айылдыҥ јанында чалкандар, јыду баргаалар ӧзӱп келерде, такаалар јымырткаларын оныҥ ортозында тууп салар болды.

Каа-јаазы ла потпушка туур. Арткандары туубайтан ошкош. Тууза да калактап ийерин чек ундып салатан болор. Је андый да болзо, бис чалкандардыҥ, баргаалардыҥ ортозынаҥ јымырткаларды таап алганыс. Уйаларында – беш, алты, кезиктеринде оноҥ до кӧп... Ончозын чамчаныҥ эдегине, бӧрӱкке салала, јаҥыс ла јымыртка артырып саларыҥ. Оны не анайда эдип турган дезе, јымыртка јок болзо, такаа ол уйазын таштап ийеле, ӧскӧ јерге барып туур.

- Кудаай, балдарымды! Кандый кӧп јымыртка таап экелген – деп, энем сӱӱнип турар. – Акыр, эмди ле магазинге апарып табыштырар. Байала садучы сурап турган эди.

Кӧп саба јымырткаларды бис баргаалардыҥ ортозынаҥ табатаныс. Је такаалар да болзо, сагышту деп, мен бойымда сананатам. Не дезе, јайгыда јылу, кей ару, ӧлӧҥ јажыл. Ӧлӧҥ ортозында кӧп јемит бар болотон. Курт-коҥус, чойлошкон, јараш-јараш ӧлӧҥниҥ ӱрендери – ончозы такаалардыҥ сӱӱген курсагы.

Бир кезек такаалар потпушка не туубай јат? Мен оны база билетем. Анда јер ас, тапчы. Бой-бойлорын сакыырга мойын чӧйилер. Туштаган ла јерге туурга база јарабас. Кирлӱ, эп јок. Ого коштой калактап турза, ыраак јок чибилердеҥ каргаалар учуп келердеҥ айабас. Бир кезек каргаалар потпушка кийдире јорголоп, ары-бери базып турар. Олордо уйат бар эмес. Такаалар тууйла, ӧрӧ лӧ турза, јымыртказын ала койып, тиштенеле, потпуштаҥ чыгара уча берер. Такаалар олордоҥ ло чочып божобос. Јок, тышкары артык. Узун баргаалар ортозы јайым. Каргаалар, тейлегендер узун баргааларды ылтам керектебей јадылар.

Јайгыда такааларга канча да кире јайым болзо, тӱҥей ле огородко кирерге албаданар. Анчадала картошко болчоктонып келзе. Олор тобракты эшкиндеп, картошконыҥ кӧп уйаларын ӱреп салатан.

Олордыҥ бир сӱӱйтени – грядкалар. Анда јемзегилеп, јаҥы ӧзӱп келген моркопты, капустаны чокып, јип туратан. Ӧскӱрип салган таҥкыларды да чокыйтан. Таҥкыныҥ јалбырактары саргарып калган турар.

Мен такааларды кӱнине эки-ӱч катаптаҥ јууп, тоолоп туратам. Мениҥ кычыруума ончозы келгилеер. Је бир кезиги келгилебей де туратан. Не дезе, мен олорды азырап турган эмес. Курсак јиирге келзе, не де јок. Мениҥ алдыма кыймыражып, собурылыжып турала, таркай беретендер.

Бир кӱн сууга эжинер, кӱнге кӱйер деп јаратта чек удап калтырым. Келзем, айылдыҥ ла потпуштыҥ јаны ээн болтыр. Огородко киреле кӧрзӧм, кӱлӱктер – огурчынду грядкаларда. Кезиктери тойоло, тобракка казынып, кӱнзеп јаткылары. Арткандары чокунып, огурчындарды јулдап ла јат. Кызыл пӧтӱк тойордо, јалаазы келтегейинеҥ боло берген деп билдирет. “Ко-ко-ко”деп маказырайт. “Акыр ла, макаҥды берерим”- деп сананала, олорды јуурга кыйгырдым:

- Јип-јип-јиип!

Такаалар мен јаар шуҥуп, учкан айасту маҥтагылап келдилер. Је бир кезиги тойгонынаҥ ба, айса, база тӧгӱн кыйгы болор деп сезеле, баштарын ӧрӧ кӧдӱрип, мен јаар кӧргӱлеп ийеле, ойто темзенгилей берди. Ол кӱн мен олорды потпушка кийдиреле, эҥирге јетире чыгарбадым. “Тапту андый керек” –деп, ичимде сананып турдым.

Кызыл эҥир кирерде, улус иштеҥ јанды. Энем уйды саайла, огород сугарарга сананды. Грядкаларды кӧрӧлӧ, меге айтты:

- Сен тӱште нени кӧрӱп тургаҥ, Таныспай? Айт!

- Бир эмеш сууга эжингем. Келзем, олор ончозы мында јӱргӱлеген – дедим.

- Бар, потпуштыҥ эжигин ач!

Мен сӱӱне бердим: “Мени сокпос”.Потпуштыҥ эжигин ачып ийдим. Такаалар бой-бойын бастыгыжып, чыккылап келди.

- Јип-јип-јиип – деп, энем кыйгырды. – Јип-јип-јиип! Буудай јиирге јуулыгар!

Је такаалар јанына келерде, ол нени де бербей, узун чырбагалла чыбыктап, огородтоҥ чыгара сӱрди.

- Мен слерге буудай берерим! Тойороор... Кажы такаа баштап јат, сен меге айдып бер, Таныспай, мен оныҥ мойнын кезерим.

Энем јаҥыс такааныҥ мойнын кезе чапкан эмес. Оныҥ учун айттым:

- Ончозы бир тӱҥей келип кирип јат.

- Айдарда, сен ӧнӧтийин кийдирип турган турбайыҥ! – деп, энем мени бир тарыйын чыбыкла согуп тӱжӱрди.

Ол кӱн мен узак уйуктап болбой јаттым. Энемниҥ такааларды канайда кезеткенин эске алып, акыр, эртен мен де анайда кезедерим деп санандым. Озо ло баштап олорды мынайда кыйгырарым: “Јип-јип-јиип! Буудай јиирге јуулыгар!” Јуула ла берзе, олорды, энем чилеп, чыбыктап, айылды айландыра чалкан ла баргаалардыҥ ортозына кептей сӱрерим...

- Кӱн ӧксӧп келди. Мен бозуларды айдайла, такааларла уружарга санандым. Је ишке барааткан энем айтты:

- Ол буудайла такааларды јазап тойо азырап сал. Огородко кирбезин.Огурчынга, таҥкыга тийбезин.

Потпуштыҥ эжигин ачтым. Ончолоры чыккылап келди. Кенетийин мениҥ кӧксиме бир канча саҥ башка сӱӱнчилӱ санаалар кирди. Бооро школго ӱренеристе, ӱредӱчи биске ӱлгерлер бичидетен. Мен чек бичип болбойтом. Эмди дезе ӱлгер бичиир кӱӱним келди. Оныҥ сӧстӧри бойлоры келди. Мен чаазынга бичибей, тыҥыда айдып турдым:

Јиип-јиип-јиип,

Такаалар,

Буудай јиирге

Јуулыгар.

Санаамда, база не де јетпей турган ошкош. База ла айдып турдым. База ла база. Учы-учында ӱлгер мындый боло берди:

Јип-јип-ји-ип,

Такаалар,

Буудай јиирге

Јуулыгар,

Огородко

Кирбегер,

Меге буудак

Этпегер.

Нениҥ де учун калганчы сӧстӧр јарабай турды. Такаалар меге кандый буудак эдип турган? Ойто ло санана бердим. Эмди мен чаазынга бичидим:

Јиип, јиип,

Такаалар,

Буудай јиирге

Јуулыгар.

Огородко

Кирбегер,

Огурчынга

Тийбегер.

Бу ӱлгерди мен керек дезе тудуш ла кожоҥдоп турдым. Кӱскиде школго келеримде, мен оны ӱредӱчиге кӧргӱстим. Ол кычырала, тӱрген эске ӱренип алган. Оноҥ ончо балдарга кычырып берди.

Балдар мени “ӱлгерчи” дежип, бойлоры база бичигиледи. Бичигенин ӱредӱчиге кӧргӱспей, меге бергилейтен. Мен кӧрӧлӧ, айдатам:

- Јакшы эмтир. Јаҥыс ла учы јаман. База катап кӧр. Јазап. Оноҥ меге кӧргӱс.

Чынынча айтса, мен олордыҥ ӱлгерлерин јакшы билип болбойтом. Ончозы такаалар керегинде. Мениҥ ӱлгериме тӱҥей болгон.

Јаан удабады, школдыҥ стенгазединде мениҥ ӱлгеримди чыгарып салдылар. Оныҥ бажалыгын та кем тургускан болбогой, байла, ӱредӱчи: “Такаалар ла мениҥ баштапкы ӱлгерим”. Эҥ учында адым ла ӧбӧкӧм...

Удабай маала ажын ончозын јуунадып алдыс. Эмди меге де, такааларга да јайым. Мен олорды каруулдабайдым. Олор огородто канча ла кире јӱрзе, бойлорыныҥ табы. Је школдо ончо балдар мениҥ ӱлгеримди кӧгӱске айдып эмезе кожоҥдоп тургандар. Олорло кожо мен де кожоҥдоп турдым.

Јиип, јиип,

Такаалар,

Буудай јиирге

Јуулыгар.

Огородко

Кирбегер,

Огурчынга

Тийбегер.

 

АЙАНА ЛА КУЧЫЙАКТЫҤ БАЛДАРЫ

 

Айана тегерик ак чырайлу, кап-кара кӧстӱ, койу кара чачту кызычак. Былтыр ол баштапкы класста ӱренген. Эмди келер кӱскиде экинчиде ӱренер.

Айананыҥ энези тышкары. Ол теректиҥ тӧзинде тӱк иирет. Теректиҥ јалбрактары эзинге тылырап, јайканыжып турды.

Айана да тышкары. Ол энезиниҥ јанында ойнойт. Оныҥ ойноп турган ойынчыктары кӧп. Сары чачту, чаҥкыр кӧстӱ наадайын бӧстиҥ ӧӧндӧриле чуулап, эркелеп јайнайт.

Эбире тымык. Је андый да болзо, боро кушкаштыҥ балдары сыйыптажып турганы иле угулат. Олор сап-сары оосторын ачкылап, энезин сакыгылайт. Энези курсак экелзе, сыйыптажы јаандагылай берет.

Боро ӧҥдӱ, тылырт эткен учушту кучыйак балдарына кандый да курсак экелет. Кезикте чойлошкон, кезикте чымыл эмезе кӧбӧлӧк. Јигедий ле јем табылза - балдарына. Бойы курсак јийтен, та јок. Је эки-ӱч кӱнге олор амыр јок јӱрген. Балдары курсак јиирге сыйыптажып ла турар.

Энези нени-нени экелзе ле, балдары мойындарын узада чӧйип, оосторын ачып, сыйыптажа берер. Курсакты јип ийгени мойнын кыскартып, токуналу отура берер. Экинчизи ле ӱчинчизи сыйыптажып ла турар. Энези јӱре берзе, ончозы тымый тӱжер.

Энези экелген јемидин бирде бир балазына, бирде экинчизине, ӱчинчизине береле, база ла уча берер. Јаан удабай ойто ло келер...

Айылдаш кижиниҥ сары-чоокыр кискези јодраныҥ тӧзинде отурат. Ол јамакайларын јаланып, ӧрӧ бийикте кучкаштыҥ уйазын ајыктайт. Уйа јамынчыныҥ алдында. Тура дезе бийик.

Айана бир де катап кучкаштыҥ балазын кӧрбӧгӧн. Энези айтпаган болзо, ол сары оосту азатпайларды кӧрбӧс тӧ эди. А олордыҥ јаҥыс ла баштары кӧрӱнип турар, оноҥ ойто јоголо берер.

Эмди кискедеҥ болгой, Айана да саҥ ӧрӧ кӧрӱп алган турды.

Кенетийин кучкаштыҥ бир балазы, энези учуп келерде, оозын ачайын деген бойынча, уйазынаҥ ажып, јерге келип тӱшти. Кучкаш балазыныҥ кийнинеҥ, ок чылап, учуп тӱшти. Азатпай тыҥ тӱшкенинеҥ бир эмеш кыймыктабай јатты. Энези аайы-бажы јок сыйыптап, карыш ла бийикте балазыныҥ ӱстинде талбаҥдап турды.

Сары-чоокыр киске эки-ӱч ле калыйла, азатпайдыҥ јанына јууктап келген турды. Кучкаштыҥ балазын ала койойын дезе, оныҥ энези сӱрекей тыҥ табыштанып, кискени балазына јууктатпайт. Киске бажын јабызадып, јада тӱжӱп алган. Кучкаштаҥ ол јалтанып турган болгодый.

Кучкаш база ла салбараҥ эдип, кискениҥ ӱстине келди. Киске  сарбас ла эткен кийнинде, кучкаштыҥ тӱги быркырай берди.

Бу ӧйдӧ кызычак кыйгырып ийеле, кискеге калып келди. Киске јаман чочыган бойынча, ӧлӧҥниҥ ортозы јаар туура калып, јоголып калды. Боро кучкаш бийик учуп чыгала, уйазына јетпеди. Ол јерде јаткан балазыныҥ јанына келип тӱшти. Кучкаш јердеҥ ойто кӧдӱрилип болбой, канаттарыла талбып, согулып, сыйыптап јатты.

Азатпай энезиниҥ ӱнин угуп, оозын ачып, борбойып калган отурды. Эки-ӱч катап сыйыптайла, токтой берди. Энези дезе јерде согулып ла јатты.

Кучкаштыҥ балазы учар кеми арай ла јетпеген. Эки канадына кӱч  киргелек.Кӧстӧриниҥ ӱстинде ле тӧбӧзинде јымжак ноокы тӱктер тӱшкелек.

Айана кучкаштыҥ балазын колго аларга сананган. Је азатпай ары болуп талбас эткен. Ол оны јӱк арайдыҥ тудуп алды. Боп-бошпок алаканына салала, энезине экелди. Энези азатпайды колына алып, айтты:

- Јаш немени кызыл колго кӧп тутпа, балам. Колдыҥ короны ӧдӧр. Јерге божодып ий.

- Энези тӱкӱ ол – деп, Айана айтты.

Ол барала, јерде согулып, тыны там ла чыгып јаткан боро кучкашты экелди.

- Эне, ол ӧлӧргӧ јат.

Энези кучкашты кӧрӱп, чын ла неме болбозын билип, айтты:

- Балдары шыралайтан туру.

Кӱнниҥ чогы изӱ, изӱ. Теректиҥ јалбырактары билер-билдирбес кыймыктагылап турды. Јабынчыныҥ алдында азатпайлар кезикте табышту, кезикте тым отургылайт. Каа-јаада экинчи боро кучкаш учуп келет. Сыйыптап ла ийзе, уйадаҥ боро-боро баштар чыга конор. Сары оостор ачылып, курсак сакып турар.

Экинчи боро кучкаш, байла, азатпайлардыҥ адазы. Ол каа-јаа ла нени-нени тиштенип алган келер. Ачылган оостордыҥ бирӱзине салып ийеле, оноҥ туура јерге барып конуп алар. Ары-бери ајыктанып, эмештеҥ сыйыптаар.

Учы-учында ол уйага келбес болды.

Јаан удабады, айылдаш балдар јуулып келди. Олор јӱк арайдаҥ ла тынып јаткан кучыйакты кӧргӱлеп, Айананыҥ колындагы оныҥ балазына килегилеп турды.

Азатпайлардыҥ энези јуулган улустыҥ кӧзинче тымып калды. Айананыҥ кӧстӧринеҥ јаш кӧрӱнди.

- Эмди анда эне јок. Эне, слер бу азатпайга эне болороор бо? – деп, кызычак энезинеҥ сурады.

- Не болбойтон. Је кучыйактыҥ балазына сен эне болзоҥ, анаҥ артык болор эди.

Бир канча уулчак кайдаҥ да барып чойлошкондор казып экелди.Је кучкаштыҥ балазы оозын ачпайт. Оозын албадап ачса, ӧлӧ берердеҥ маат јок. Оны канайда азыраар, кем де билбей турды.

Кӱн ажарга кырдыҥ бажы јаар јууктап отурды. Айананыҥ адазы иштеҥ келерде, айылдыҥ јанында кӧп балдар јуулып калтыр. Ол, кызыныҥ колында кучкажакты кӧрӱп, сурады:

- Бу мыны кайдаҥ алгаҥ, балам?

- Ол туку уйадаҥ келип тӱшкен – деп, Айана да, оок балдар да ӱн алыштылар.

- Ада, кучкаштыҥ балазы аштап калган. Курсак берзе, јибей јат – деп, кызы адазына айтты. – Оозын чек ачпас.

Айананыҥ адазы бир чойлошконды алала, ”пс-пс, сып”деп эки-ӱч катап сыйыптап ийди. Кучыйагаш оозын ачып, сыйыптап баштады. Кызычактыҥ адазы чойлошконды оныҥ оозына салды.

Анайып ол курсакты јип алды.

- Анда эмди эки азатпай арткан – деп, Айананыҥ адазы унчукты. – Олорды база азыраар керек.

Кучыйактыҥ уйазы бийик. Ого чыгарга узун тепкиш керек.

Адазы айылдаш эр кижиле кожо барып, кайдаҥ да тепкиш экелген. Оны тургузала, јабынчыныҥ алдында азатпайларды тойо азырап салдылар.

- Сен, балам, олорды азыраарга турзаҥ, энези чилеп, ”пс-пс, сып-сып, пс-пс”деп сыйыптап ийзеҥ, оосторын ачып ийер. Ол тушта курсакты оозына салып бер. Ӧткӱре тойо азыраба.

Айананыҥ адазы тал-орто сынду, јалбак кара кабакту кижи. Ол кӱч-чакту да, иштеҥкей де. Оныҥ да учун эки кижилеп экелген уур тепкишти ойто јаҥыскан апарганы ол.

Ол удабай једип келди. Оноҥ кичинек картон кайырчак алала, оныҥ какпагын, келтейлерин бычакла ӱйттей кезип баштады.

- Слер нени эдип јадаар, ада? – деп, кызычак јилбиркеди.

 - Мен кучыйактыҥ балдарына уйа јазап јадым. Оны бис тӱште тышкары тургузарыс, тӱнде дезе айылга кийдирип саларыс.

Кучыйактыҥ балдарын Айана ла оныҥ нӧкӧрлӧри беш-алты кӱнге азырагандар. Олорды кӧп сабазын Айана азыраган. Ол, адазы чылап, “пс-пс,сып” ла дезе, азатпайлар оосторын ачып ийер. Оосторыныҥ сары ӧҥи де јылыйып бараатканы иле болды. Эмди бут бажына тургулаза, таралјыбас. Картон кайырчактыҥ ичине секирип, оноҥ учуп чыгарга албадангылайт. Бу ла кӱндерде элбек болгон картон уйа эмди олорго тапчы деп билдирет.

Бир кӱн кызычак кучыйактыҥ балдарын азырап јадарда, кенетийин бирӱзи учуп чыккан. Ол тураныҥ ичине ары-бери учуп, кӧзнӧккӧ канча катап табарган.

Адазы иштеҥ келерде, Айана айтты:

- Ада, кучыйактыҥ балдарын эмди божодорго јараар ба? Бирӱзин ле арттырып аларыс.

- Карындаштары јӱре берзе, јаҥыскан артып, ол тыҥ кунугар – деп, энези куучынга киришти.

Айылдыҥ ичинде тымык. Кӱнниҥ калганчы чокторы кызарып, кырлардыҥ баштарын ӧчӧмик јарыдат.

Айана нени де сананып отурды. Ол кӧстӧрин кӧдӱрбейт.

- Энем, адам, бис олорды ӱчӱлебис божотсоос кайдар, а?

Ол ада-энезиле кожо тышкары чыкты. Ӱчӱниҥ колында учар кемине једип калган боро ӧҥдӱ азатпайлар. Канаттарына кӱч кирип калган.

- Мен божодып јадым! – деп, Айана айдала, кучыйагашты ӧрӧ кӧдӱрип, божодып ийди. Ол учуп узак јок јодрого конуп алды. Оны ээчий энези, адазы божоттылар. Олордыҥ божоткон кучкаштары теректиҥ будактарына кондылар. Ары-бери кӧргӱлеп, сыйыптажып, оноҥ ээчий-деечий учкулай берди.

Олор эмди алдынаҥ бойлоры азыранар. Айса болзо эзенде база бого келип, ада-энези чилеп, бир-бирӱзи уйа тартар.

 

КӦСТИҤ ЈАЖЫ

 

Бисти, эки карындашты, та кем адаган…

Је бу не ат?Мениҥ адым – Штан, кичӱ карындажымныҥ ады – Карман. Бу ады-јолысла бис паспорт алганыс. Эмди бис экӱлебис он јети јаштудаҥ. Ондый да болзо, милицияда бистеҥ сурагандар:

- Слерге, уулдар, ӧскӧ ат аданар керек. Је бу адыгардыҥ учуры неде?Айдып беригер.

Карман јаан кӧзин кылчыйтып ийеле, оноҥ потолок јаар кӧрӱп, кенерте айткан:

- Карман дегени најылык деп учурлу сӧс болот.

- Гм – деп, милиционер ӱй кижи кайкады. – Орустап бу сӧс тегин ле сӧс – карман, кийимниҥ карманы. А сениҥ адыҥ нениҥ учун Штан? – деп, ол менеҥ сурады.

“Бу мыныҥ чынаркап отурган немези не? – деп, чала кыјыгым курып, ичимде санандым. Нени айдар? Штан дегени ого јарт эмес пе?”

Карман, та нени сананган болбогой, штанын тудуп, нени де бичибей, ручказын столдыҥ ӱстине салала, бисти ајыктап отурган милиционер ӱй кижиге айтты:

- Оныҥ ады мындый штанды адаган эмес. Учуры башка. Је кандый учурлу эди, айтсаҥ, уул, - деп, меге баштанып айтты.

Нени айдайын, мениҥ учун Карман айткан болзо, јакшы болор эди. Је ол неме айтпайт.Айса Карман ӧчӧп айтты эмеш пе.

- Штан деп сӧс ырыс дегени – деп, айда салдым.

- Бот кандый! – деп, милиционер ӱй кижи кайкады. – Слерди, игис чыккан уулдарды, эне-адагар јакшы атла адаган эмтир. Айдарда, ӧскӧ атла солыырга јарабас.

Ол бойынча милиционер ӱй кижи бистеҥ кӧп эрмек те сурабады. Паспортторды биске берип, бис экӱни ырысту јӱрзин деп кӱӱнзеди.

Милициядаҥ чыгала, паспорттордо нени бичип салганын кычырдыс. Чыккан кӱнис, јылыс, эне-адабыс – ончозы бир тӱҥей.

- А сен нениҥ учун мениҥ кичинек карындажым болуп тургаҥ? Бис экӱ кожо чыкканыс не? – деп, мен Карманнаҥ сонуркап сурадым.

- Эки кижи сразу ла канайда чыккан деп. Игис баланыҥ кажызы озо чыгып,“уа-ах, уа-а!”деп алгырган – онызы јаан. Айдарда, сен менеҥ јаан, мен дезе кичинеги.

Бис, јаан уулдар, чек ле кичинек балдар чылап, анайда куучындажып турдыс. Паспортту болуп, тыҥзынып та турганыс јок, је кандый да сӱӱнчилӱ болгоныс.

- Сен, Карман, милицияда кандый саҥ башка неме айттыҥ. Чек кижи сананып таппас неме.

- Мен де сениҥ эпчилиҥди кайкадым. Штан дегени ырысту деген сӧс туру. Ха-ха-ха! – деп, Карман бууры талганча каткырды.

Бу мындый керек канча јыл мынаҥ озо болгон. Бис тӧрт классты божодоло, оноҥ ары ӱренбегенис. Је бистиҥ колхоз бис экӱни шофердыҥ курсына ийген. Ол ло тушта паспорт алып, бойыстыҥ адысты милицияда анайда јартаганыс.

Шоферге ӱренип тура, бис эҥир школдо база ӱренгенис. Анайып шоферлордыҥ курсында, орто школдыҥ јетинчи классын да ӱренип божодоло, тӧрӧл јуртыска јанып келгенис. Эне-адабыс бар болзо, канча кире сӱӱнбес эди.

Энебис бис ӱч јаштуда јада калган. Јуу божогон ло јыл болгон. Ол айылдаҥ тыҥ ла узак эмес састаҥ кӧгӧзиндеп барган. Јанбаста бис эҥиргери анаар барганыс. Бӧрӱгине толтыра кӧгӧзин казып алала, та кайткан, ол ло саста кӧҥкӧрӧ јадала, божоп калтыр. Озо баштап бис оны уйуктап јаткан деп бодогоныс. Оноҥ чӧкӧнӧлӧ, бозом эҥирде јылдыстар койып келген соҥында бис экӱ ээчижип алып, айлыска јанганыс...

Ӧскӱс арткан бистерди адамныҥ кожо чыккан эјези Шаајыҥ азырап алган. Бис оны энебис деп бодойтоныс. Јашта энелӱ де, эне јокко до канайда ӧскӧнисти Шаајыҥ куучындаганда, бис бӱтпей отуратаныс.

- Энеҥ тирӱ тужунда бир катап айлыгарга кирзем, айылдыҥ ичинде эки тӱҥей уулчак јӱгӱришкилеп, ойноп туру. Адагар ол тушта јууга атана берген, ол бойынча суру да јок. – Штан, сен тен кап-кара кӧстӱ, чала быјыраш чачту шулмус бала болгоҥ. Адыҥ кем деп сенеҥ сураарымда, сен айткан эдиҥ: “Штан, чамчазы јок штан”. Карман, сеге кӧрӧ чала унчукпас, кӧп кӱйбӱрбес те болгон... Јети јажыҥ толордо, будыҥ сынганы сагыжыҥа кирет пе, Штан?

Шаајыҥныҥ сурагына карууны берер кӱӱним јок, не дезе, он јаштуда бир кылык кылынгам.

Школдоҥ келеле, чейдем ичип алган соҥында, Карманла экӱ уйдыҥ кажаанын арчып, айылыска аралдаҥ тал одын јӱктенип экелеткенис.

- Эй, Штан, Штан, сен аштап туруҥ ба? – деп, карындажым сураарда, ичим кыйкырап турганын јаҥы ла билип, коркушту тыҥ ажанар кӱӱним келген.

- Эйе, - дедим. – А не, курсак бар ба?

- Јок. Айылда кара саа бар. Оны ӱлтӱреде соксо, томон кайда барар деп.

Бис одынысты айылдыҥ эжигине тӱжӱрип, чадырга киреле, от салып, эмеш јылынала, канча катап согуп, элгеп јиген сааны сокыга урала, кӱчӱлдеде бердис. Карман кара сааны узак соголо, элгеп ийерде, бир эмеш томон чыкты, томон до эмес болзо, је огојуук.

Томонды кургакка јииристе, кејиристеҥ торт ашпайт. Јарым ууш сааны јип алып, тошко јыҥылап бардыс. Јакшы јыҥылаарга алтай кӧм ӧдӱкти јайкынга эмеш базала, тоҥдурып алза, конектоҥ до артык.Онойып ойноп јӱргенче, аштап турганымды база ла сестим.

Аш-тустаҥ јуу да тужунда аргалу јаткан улус эмди, јууныҥ кийнинде, алдындагызынаҥ артык јатканын Шаајыҥ энебистеҥ угатаныс. Сууныҥ ол јанында Карамыс деп кижиниҥ тоҥурган аарчызы, кадыктап эткен сары сарјузы кайда? Олор ончозы тураныҥ ӱстинде, јабынчыныҥ алдында јатканын јаҥыс та мен эмес, кӧп балдар билер. Оныҥ учун Карманга айттым:

- Бӱгӱн эҥирде Карамыска айылдап ийеек. Сен турага киреле, анда отур, мен дезе сенекте артала, тепкишле тураныҥ ӱстине чыгып, кандый курсак учураар, оны алып, тӱжеле, сенекте ле турарым. Сен јаан удабай ойто чык.

Караҥуй кирерде, јылдыстар анаҥ-мынаҥ кӧрӱнип ле келерде, Карамыс-эшке базып ийдис. Бу ӧйдӧ улустыҥ ажанар ӧйи.

Бис сенекке кирип келдис… Тепкиш эжиктиҥ оҥ јанында эмтир. Карман турага кире ле берерде, мен тепкиш ӧрӧ чыкканымды сеспей калтырым.

Тураныҥ ӱстинде караҥуй болгон. Сыймаланып, Карамыстыҥ камык курсагынаҥ нени алар билбей тургам. Је кичинек баштык учураарда, оны алар деп санандым. Оноҥ колым неге де учурады. Ичееде сарју болгонын јарт билип ийдим. Оны койныма сугуп, баштыкты оозынаҥ јазап тудала, тепкишти тӧмӧн араайынаҥ тӱжӱп баштадым. Карман капшай ла чыгып келген болзо, эжиктиҥ ачкан ла јапкан табыжына тутай тӱжерге де јакшы болор эди. Је кенетийин, јаҥы ла тӱжӱп отурган кижи та тепкиштиҥ туура агажына јастыра баскам, та тепкиш бойы кыймыктанган, саҥ тӧмӧн кӧзӱреп-казырай ла берген ошкош эдим.

Санаам ордына кирген соҥында, мени эбиреде улус турганын кӧрӱп, оҥ јодомныҥ ачып, сызы јӱрегиме ӧдӱп турганын јаҥы ла билдим.

- Кудаай, улустар,бу Штан турбай! Бубого чак кирген бе?! Эмди не уурданар бу?! Торолоп турган ба? – деп, Карамыс эмеген кайкаган ла каргышту сӧстӧрин мениҥ ӱстиме уруп ла турды.

- Тур, кӧрмӧс! Эм не јаткан бу! – деп, Карамыстыҥ Ийне деп јиит келди эки катап кӧксиме тееп, айтты

Мен кыймыктанайын дезем, чек кыймыктанып болбодым. Мынаар кӧрзӧм, Карман јанымда. Оныҥ јӱзи кӱйӱп турган оттыҥ јарыгына ак-куу деп билдирди.

- Бу эки кӧрмӧс уурданып келген турбай – деп, Карамыс ай кулакта амыр јок арбанып, байагы баштыкты алат. – Кӧрзӧгӧр, аарчымды тӱжӱрип алган. Но-ка, кедери барыгар, кедери ле ары барыгар - деп айдала, Карамыс аарчылу баштыкты тудунганча туразы јаар кире берди.

Ийне мениҥ колымнаҥ тудала, сенектиҥ эжиги јаар сӱӱртеди. Ол сенектиҥ эжигин ич јанынаҥ шалт этире теектенип ийеле, туразы јаар кире берди.

Бис сенектиҥ бозогозында. Карындажым учында айтты:

- Је, Штан, јанаак. Алдырбас, олордыҥ уйын уурдаган кижи бар эмес.

- Мен чек туруп болбой турум – дедим.

Бис экӱ јӱктенижип алып, јаан сууныҥ јайкынду тожын кечип, айлыска једип келдис.

Шаајыҥ энебис кара чай азып алган, чайлап отурды. Ол бисти кӧрӱп ийеле, сурады:

- Бу мындый бӱрӱҥкийге јетире кайда болдыгар?.. Бери отурып, чайлагар.

Энебис агаш айактарга чайды уруп, печкеге таштап быжырган картошконы кажы ла айактыҥ јанына экидеҥ салды.

- Эне, Штан тошко јыгылала, будын та канайып алган – деп, Карман айтты. Ол мениҥ ӧдӱгимди суурып баштады. Је мен ого суурдырбадым. Энем ӧдӱгимди кабыратуткуш кайчыла јара кезип ийди. Ол јодомды сыймап кӧрӧлӧ, айтты:

- Сынган јодо турбай бу! Кайдаҥ, канайып јыгылгаҥ?! Јазап не ойнобос ач ӱрен бу.

Энебис будымды сыймап, бооро јайгыда бис экелген тостоҥ алып, јодоны орогон бӧстиҥ тыштыла бир эки кат ороп, будымды таҥып берген.

Эртезинде улустаҥ чай-чуй сурап, айылдап јӱрген энебис келип, тапкан чайын азып, араайынаҥ арбанып баштады. Оныҥ арбаныжы сыстыҥ ӱстине сыс кожуп, ӧзӧк-буурымды чек ойо јип баады ошкош деп билдирген.

- Кижиге ле салган чак. Слердиҥ јаманыгарды јаштаҥ ала кӧрӧргӧ азыраган турум. Бӱгӱн јабынтыныҥ алдына чыгып турган болзогор, эртен јамылулардын карманына кирерге белен эмтиригер. Јонныҥ алдына уйалып јӱргенчем, јок болгон болзом торт болор эди.

Энебис анаҥ ары арбанбай, ары кӧрӱп, та нени эдип турган. Кичинек кӧӧштӧ чай кырынаҥ ажып, кайнап турды. Энебиске база ла чай табылган эмтир деп, коркушту борлоп кайнаган чайды кӧрӱп, санандым.

Эҥирде школдоҥ Карман келди. Ол до эрмек айтпай, энебистиҥ уруп берген чайын јаан-јаан ууртап, ачаптанып ичип алды.

Качан ончобыс айылда тушта Шаајыҥ энебис база ла “алкап” јада берди:

- Слерлерди мен ала јаштаҥ азырап, ада кемине јетирерге санангам. Албатыныҥ алдында аайлу јӱрзин деп, айак чай да тойо ичпей азырагам. Мени энезине кире тообой тургандар ине...

Шаајыҥ энебистиҥ мындый сӧстӧри мениҥ кӧксимди шибеейлеп ийген деп билдирди, не дезе, кӧксимде не де чым эдип, удабай кӧзимнеҥ јаш мелтиреп тӱшти. Шаајыҥ энебис керегинде мен нени де  сананбаган ошкош эдим. Је мен, акту сӧзим, нени де јаман сананбагам. Айса болзо, Карман јаман сананган. Јаман сананганы керегинде ол меге бир де сӧс айтпаган. Мен де неме айтпагам. Јок, ол энебистиҥ бойыныҥ санаазы. Не дезе, бойыныҥ андый санаазын качан да айтпаган, бисле коомой неме боло берерде, јаҥы айдып турган.

- Энегер слерди азыраар деп јӱреле, ӧлгӧн эмей база. Ол улустыҥ айлына уурданып барбаган. Улусты јаман кӧрӱп, олорды ачындырып, незин де уурдабаган. Бойын уйатка тӱжӱрбеген. Кӧрмӧстӧр Ӱйечи энезин кичинек те тӧзӧбӧйтир.

Мен Шаајыҥ энебистиҥ бистиҥ учун уйатка тӱшкенин јаҥы оҥдоп, бу уйатка кӱйе бергедий болдым. Кӧӧркийге килеп, керек дезе кӧстиҥ јажын да ычкынып ийтирим. Карман кандый айалгада болгонын билбезим. Ол ӱредӱчилердиҥ айылга берген јакылталарын јетире бӱдӱрбей, бастыра книгелерин, тетрадьтарын кеден сумказына сугала, уйдыҥ таскагын арчып барды. Эжиктеҥ ары болуп чыгарда, јамачылу јыртык штанынаҥ учазы кылаҥ кӧрӱнип калды. Ого килеп, мен бойымныҥ штанымды бергем. Оныҥ јыртык штанын јамайла, кийип алгам.

Айдарда бистиҥ Ӱйечи энебис ак-чек санаалу кижи болгон. Кайран энебис, кирелӱ улустаҥ суранып не азыранбады не. Суранган кижиде нениҥ јаманы бар. Бу Шаајыҥ энебис јаантайын суранып, улустаҥ талкан-томон, чай-чакты кичинектеҥ экелип, азып ичип ле јадат. Анда нениҥ уйады бар.

Мен јада калган энемди эс-бос билерим. Оныҥ кебери алдыма билер-билдирбезинеҥ тура тӱжет. Јок, ол бистиҥ учун канайып торолоп ӧлди эмеш. Јуу тужында канайып ӧлбӧгӧн. Ӱстине Карман ла мен јууныҥ кидим ӧйинде оныҥ ичинде болгоныс. Бистер чыккалакта ол колхозтыҥ малыла канайда урушкан. Јок, јок, Шаајыҥ энебис нени де јӧмӧп айдып турган ошкош. Оноҥ јууныҥ кийнинде канайып торологон деер оны. Су-кадык кижи курсагын тӱҥей ле табар. Оору кижи чучураар. Айса, Ӱйечи энебис, чын ла оору болгон. ”Балдардыҥ энези оорып шыралабаган болзо, јаш кижи эмди де јӱрбей” – деп, айылдаш јаткан келин канча катап айтканын уккам. “Бу Карман Ӱйечиге коркушту тӱҥей”- деп, улус канча айтпады эмеш. Оныҥ учун мен кезик аразында Карман карындажымды узак ширтеп отуратам. “Сен мени тӧӧ чилеп не ширтеп туруҥ?”- деп, ол ачынып туратан. “Сен ӧлгӧн энебиске тӱҥей  дежет, а мен тӱҥей бе?”- деп, Карманнаҥ сурайтам. “Сени адаҥа тӱҥей дежет не” – деп, Карман айдатан. “Је айса сен мени ширте”- дейтем. Карман мени улам ајыктап отурала, сурайтан: “А адабыс кандый кеберлӱ болгон?” Мен “та”дейтем.

Андый да болзо, Ӱйечи энебисле оморкоп, айса болзо, јӱрӱмде андый кижи болорына караннаҥ сананып јӱретем. А Шаајыҥ энебиске килеп туратам. Кандый ла немени этсе, кижи озо ло баштап кижи керегинде сананар керек деп оныҥ арбыжынаҥ лаӱредӱчиниҥ куучындарынаҥ билип алгам. Карамыстыҥ туразыныҥ ӱстине чыккалакта, Шаајыҥ энебис керегинде сананган болзобыс, айса болзо, мениҥ будым да сынбас эди, Шаајыҥ да энебис уйатка тӱшпес эди.

Мен де, Карман да Шаајыҥ энебисти бу керектиҥ кийнинде чала сӱӱбей барганыс па, айса кайтканыс. Шаајыҥ Ӱйечи энем керегинде алдында неме айтпайтан. “Бу мениҥ уулдарым - деп, улуска айдатан. –Эркелеримди слерди, јакшы ӱренигер, баштактанбагар, качыгардыҥ сӧзин угуп туругар”- деп јакаратан.Эмди, уурданыштыҥ кийнинде, бисти ол јаантайын арбаар болот.

- Кедери ле ары чыгыгар. Айлымды быјарсытпагар, кӧлчиндер – деп, бир катап јаскыда, апрель айда, школдоҥ бир уулчак ээчидип алала келеристе, адылган. Ол тушта мениҥ будым јазылып калган. Удабас ла ӱредӱ јылдыҥ учы божоор. Ол кӱн бис талтӱште ажанбаганыс. Эҥирде эки айак куу суу ичип, кӱнӱҥгизи чилеп, темир печкениҥ оозына јуук отурып алып, урокторыс та ӱретпедис.

Јаҥы јыл јаҥырарда, бис Ӱйечи энебистиҥ сӧӧгиниҥ јанында ойноп, кардаҥ наадайлар эткенис. Ол наадайлар ӧйинеҥ ӧткӱре течпек болгон. Оныҥ да учун јаскыда эбире јерлерде кар кайылып каларда, бистиҥ эткен наадайыс май айга јетире турган.

- Слерди, кӧрмӧстӧрди, кижиниҥ сӧӧгиниҥ јанына барып ойнозын деп кем айткан! – Шаајыҥ энебис арбанды.

Карман сӧӧк јаар колын уулап, айтты:

- Ол бистиҥ энебистиҥ сӧӧги. Ӧскӧ кижиниҥ эмес.

- Сӧӧккӧ кол уулабайтан. Сабарыҥа тӱкӱр, оноҥ башка јыдып калар – деп, Шаајыҥ Карманды адылды.

Карман сӧӧк јаар уулаган колыныҥ сабарын эки-ӱч катап тӱкӱреле, сабарын тонныҥ эдегине арчып, айтты:

- Алдырбас, эне. Ӧскӧ кижиниҥ сӧӧги эмес, не јыдыйтан.

- Сен меге тылбыраба. Тылбыраар јериҥе барып тылбыра – деп, Шаајыҥ энебис ӱнин база ла кӧдӱрип айтты.

Школдо ӱредӱ божогон. Карман ла мен тӧртинчи классты божодоло, райондо јаан класстарлу школго ӱренип барбаганыс. Мындый шылтактаҥ улам барбаганыс. Бис экӱ Шаајыҥ энебистиҥ кӧм ӧдӱгин отко чондырып салганыс. Ол кем эштеҥ де айлына эзирик јанган. Кӧм ӧдӱктери јибийле, балбакбаштыҥ бажындый јап-јалбак болуп балбайып калтыр. Энебис ӧдӱгин чечеле, бойы оттыҥ јанында туулакка кыйын јадып, уйуктай берген.

- Эне-е, бу ӧдӱктиҥ бӱдӱжин кӧрзӧҥ, Штан, – деп, Карман айтты.

- Сууга тӱшкен ошкош – дедим.

- Јок, энебис балбакбаштаган болбой – деп, Карман айтты. – Је угын суурала, ӧдӱгиле кожо отко тӧгӧп, кургадып салаак. Барып одын экел, удабас ла кургап калар.

Мен бир јаан кучак одын экелдим. Је оны Карман отко салдырбады:“Будактарды отко салза, кӧп чедирген чарчаар. Энебистиҥ кийимине тӱшсе, не болор. Тыт одыннаҥ экел”.

Тыт одыннаҥ салып, ӧдӱк ле укты отко јуук этире тӧгӧп салдыс.

Эҥиргери ӧркӧлӧргӧ тургускан чакпыларды кӧрӧлӧ келзеес, энебис сыр онту-калакта отурды. Эжиктеҥ киреристе ле , адылып чыкты:

- Бу ӱзӱттерди мыны! Кем слерди ӧдӱк кургатсын деп айткан! Айт, Карман, айт, Штан! Кем айткан, кӧлчиндер?! Кайда, кайда ӧдӱк, айдараар ба, јок по?! Бу кижи кижиниҥ ач ӱренин азырап, јаҥыс ла тӱрейтен эмтир. Ӧлгӧнниҥ терелери, јӱк арайдаҥ баскылап јӱрер! Кижиге јаҥыс јаман салтары једер... Је ӧдӱк кайда, уулдар?! Ол тӱкӱ ӧдӱкти экел, Карман.

Чындап та, Шаајыҥ энебистиҥ кӧм ӧдӱги тере уужаарга буур јибидетен јаан агаш табактыҥ ичинде јатты.

Карман ӧдӱктиҥ бирӱзин алып, энебиске берерге, ого јууктай базып келди. Энебис кенетийин кийин јанынаҥ сабууш алып, карындажымныҥ бажына чыт этире согуп ийди. Карман эки колыла бажын тудунып алган, аайы-бажы јок багырып чыкты.

- Сен не анда шооройып калган туруҥ?! Экел ол ӧдӱкти, је не туруҥ, экел дейдим!

Меге сабууш база једижерин билип те турзам, је јакылтадаҥ туура базарга болбос. Јакылтаны бӱдӱрер де керек, чыбыкты алар да керек.

- Ме, ме, шилти! – деп, Шаајыҥ энебис мениҥ чач јок бажыма сого берди. Оноҥ сабууштыҥ бир учыла јӱзимди эки-ӱч катап тӱрте-тӱрте сайып, айтты: - Ме, ме, кӧрмӧстӧрдиҥ кӧзин не ойбос. Барыгар мынаҥ! Чыгыгар мынаҥ, айлымнаҥ – деп, килеп јӱрген энебис бисти килемјизи јогынаҥ ийде салып, эжиктеҥ чыгара сӱрӱп ийди.

Карман ла мен караҥуй тӱн киргенче, канча тӱмен јылдыстар чыкканча, тураныҥ тӧринде, јаан эмес чалканныҥ ортозында, ыйлап турганыс.

Тӱн кирерде, бис айлыска кирип келгенис. Оттыҥ чогы јаан эмтир. Шаајыҥ энебис эпши јанында ары кӧрӱп, изӱ коско белин изидип јаткан.

Бис оттыҥ јанына араай базып келдис. Нени эдерин билбей турдыс: та уйуктаар, та озо баштап ажанар. Шаајыҥ энебис бисти коркыдып алганы тыҥ. Ол эмди та эне, та кем. Је соок кӧрӱштӱ, кату-казыр сӧстӱ кижи бажын ӧрӧ кӧдӱрип келеле, кыска турундарды ичкери салып, биске баштанып айтты:

- Мен байа тӱште нени айттым?! Не келгенигер? Кӱйген ӧдӱктиҥ сыҥарына да турбас немелер кижиниҥ сӱри чилеп не мында тургулаган.

Килегени кинчек, кижиге јаҥыс каршузы једер. Не келгенигер? Барыгар эдӱлер! Мениҥайлыма конбогор, бозогомды алтабагар.

Бистиҥ бу кирези јӱрген айыл бистиҥ деп бодойтоныс. Шаајыҥды энебис дейтенис. Эмди дезе бу айыл јаҥыс ла Шаајыҥныҥ болуп калды. Оныҥ бозогозын бис ажыра баспас турус. Шаајыҥ энебис кенетийин соок јыландый билдирди. Јок, јок, оны эне деп бис неге айтканыс.

Ээчижип алып, ай караҥуйга таралјып чыктыс. Кийнистеҥ эжиктиҥ кӱрчеги шалт эдип калды.

Кажайып таҥ атканча, тышкары тураныҥ толыгына мык отурып, карамтыгып отурганыс. Таҥары јуук чала соокко калтыражып, кӧстӧрис ачу немедий боло берген.

- Штан, соокко тоҥуп туруҥ ба? – деп, бажын ӧрӧ кӧдӱрбей, Карман сураган.

- Айса – деп, мен айттым.

Карманныҥ тижи кезикте тарсылдап турган деп билдирди. Ол кезикте силке согунып ийет...

- Эй, Карман, бери кел – деп, учында мен айттым.

- Кайдаар?.. Айылга кирбезим. Сен јаҥыскан бар.

- Јок, айылга мени ӧлтӱрзе де, кирбезим – деп, унчуктым.

- Айса кайдаар баратан?

- Кел ле...

Мен Карманды ээчидип алып, кажаан-чеденниҥ тыштында јаткан уйлар јаар бастым. Озо ло Шаајыҥ энебистиҥ чоокыр уйын тургузала, оныҥ јаткан јылу јерине јылаҥаш буттарысты јылыда бердис.

О дезеҥ база, бистиҥ Шаајыҥ энебистиҥ айлында тӧжӧнип јабынып турган эски-саскыныҥ јылузы мындый болгон болзо, кижи колы-будын, кӧксин корчойтып алып уйуктабас эди.

Кӱн кырдыҥ бажына чарчап ла ийерде, бис, эки карындаш, Шаајыҥ энебиске кӧрӱнбеске айылдаҥ ыраак јок арал јаар кийдире калыдыс.

- Эмди кайдаар барарыс? – деп, мен Карманнаҥ сурадым.

- Сууныҥ ол јанында улуска баргайыс.

- Эм кемниҥ айлына јӱретенис?

- Кемниҥ-кемниҥ.

- А ЧаҥмакӰйечи энемниҥ јуугы деерде.

- О, бот ого ло барар – деп, Карман айтты.

Чаҥмак ӱйиле кожо айлында эмтир. Олор бу ла јуукта ажанып божогон ошкош. Чаҥмак бисти кӧрӧлӧ, сӱӱнип айтты:

- Эх, уулдарды!.. Кӧрзӧҥ, экем, бу уулдардыҥ чыдап бараатканын. Ада-энезин тӱп јок тӧзӧгӧн балдарды кижи база кӧрӧтӧн туру. Малга тӱҥей мал блаашту болор, кижиге кижи тӱҥейи... Је, сӱӱнчилӱ болор деген бирӱзи, бат андый неме эмтир. Чейдем-чӱйдем бар болзо, бу балдарга уруп бер, экем.

Чаҥмак бистиҥ канайда конгонысты ла аштап турганысты билип ийген деп билдирген. Је ол ончозын кайдаҥ билзин. Аштап та турганысты билгенине быйан.

Бис чейдемди тойо ичип алдыс. Мен керек дезе айактыҥ тӱбинде шӱӱлген сааны да јип алдым. Чейдемди тойо ичкенимнеҥ ыксып та чыктым.

- Эт јиирин ырымдап турган бала турбай бу – деп, Чаҥмак айтты. – Бӱгӱн эҥирде эликтеп барарым.

Чынынча айтса, бис Чаҥмак эшке јарым јыл кире јаттыс. Је Чаҥмак ӱйиле экӱ кичинек ле болор-болбос неме учун согужар боло берди.

- Ӱйечиниҥ борјолорын айлыҥа толтыра јууп алып, серкеҥдеп јӱрген немеҥ не?! Бойыҥдыйы јок болордо, бор-ботко јууп азыраарга шӱӱндиҥ бе?! – деп, бир катап Чаҥмактыҥ ӱйи арбанган.

- Сен, јӱӱлгек болбойыҥ! – деп, Чаҥмак ӱйиниҥ ӱстине барды. – Кӧрмӧс, бала азырап кӧрбӧгӧн неме. Сен менеҥ бӱгӱн јаагыҥды айра тартырдыҥ. Акшыба, акшыба! Тен, тен, тен!..

Чын да, Чаҥмак ӱйиниҥ маҥдайына согордо, јудрук тийген јер болчойо кӧгӧрип чыкты.

Ол ло кӱн эҥирде Карман кулагыма шымыранды:

- Штан, барак мынаҥ.

Барар деп мен база санангам, је туйуксынып, бу шӱӱлтени чыгара айтпай јӱргем.

Карман ла мен карындашсып келген улустаҥ база ла јӱре бердис. Улустыҥ айлына киреринеҥ эмеш эпјоксынып, караҥуй киргенче балдарла јажынып ойноп јӱргенис.

- Јаантайын ойноор керек – деп, Карман айтты. – Кижи аштап та турганын ундып салар.

- Мее, кижи кӧп ойнозо, карын тыҥаштап, ажанар кӱӱни келер. Анчадала, ойынныҥ кийнинде – дедим.

- Ойынныҥ кийнинде аштаганы керегинде сананбас керек.  Ӧскӧ неме сананза, аштаганы не де эмес – деп, карындажым колымнаҥ тудуп, айтты.

- А сен нени сананып тургаҥ? Айтсаҥ, мен аштап турганымды база ундып салайын деп.

- Мен бе? – Карман чала узадып турала, улалтты. – Мен Јети-Каан деп јылдыска учуп барган болзом. Анда кижиниҥ тынын кийдирер аржан суулар бар болор. Бат, мен ол сууны экелип, ӧлгӧн энемди тиргизер эдим. Бойыныҥ энези кижини чыгара сӱрбес ине.

- Андый суулар јаҥыс чӧрчӧктӧ бар  деп айдылып јат. Бистиҥ бичиктерде кижи тындандырар суулар, эмдер керегинде бир де бичилбеген.

- Табылза, бичилер, кайда барар – деп, Карман кӧзин јылдыстардаҥ албай куучындап ла турды. – Ӧскӧ улус таппаза, бис табарыс, бойыс бичикке бичиирис. Ол тужында бистий балдар эне-адазын, ончозын тиргизип алар.

Бу ӧйдӧ мен карындажымныҥ куучынына јара кириштим:

- Энебисти тургузып алзаас, база кемди тиргизерис?

- Јакшы деген улустарды.

- А тирӱ Шаајыҥ энебистеҥ ӧч аларыс па?

- Ого тийбес. Ол Ӱйечи энебиске бисти канайда чыгара сӱргенин бойы куучындаар эдип суу ичиртерис.

-Јок, Карман, ого андый баалу суу бербес. Спирт деп аракы берер. Ол оны ичип алза, бойы айдар. Јаҥыс ол куучынды ӧскӧ улус угар... Бастыра балдар јакшы јӱрӱп јат. Јаҥыс ла бис экӱ канайып јаман јӱргенис деер – деп, мен айттым.

- Мениҥ санаамда, чын ла, бастыра улустыҥ балдары ырысту, тойу-ток, кийимдӱ. Эмди олордоҥ караҥуй оромло, бис чилеп, кемизи де телчип баскылабай јат. Айса болзо, олордыҥ бир канчазы Јети-Каанга једип калганын тӱш јеринде кӧрӱп јат.

- Јок, Штан, бистиҥ мынайып јӱргенисти кем де билбес, керекдезе Шаајыҥ да энебис.

Онойып јӱргенчеес, Јети-Каан јылдыс тӱн ортозын керелеп, ӧзӧк ичине туура тура бертир. Каа-јаада ийттер ӱрет. Кайда да алыс јерде кемниҥ де такаазы пӧтӱк чилеп, “ооо-ооок”деп кыйгырып туру.

Карман ла мен караҥуй тӱнде базып јӱреле, кепшенгилеп јаткан уйларга учурадыс. Бис олордыҥ куйрук тӧзинеҥ “ооу, ооу, псаа-псаа!”деп тырмайла, арказына коштой јадып алганыс.

- Ой, уулдар! Слер бу јалаҥда не уйуктап јатканыгар? – деп, колхозчы ӱй кижи ойгозып ийди. Оныҥ кӧзи јаан, эмди ле јыкпыгынаҥ чыга бергедий болды.

Кӱн чыгып келеткен эмтир, је бистиҥ јаткан јерге арай ла јетпейтир.

- Слер бого не келип јатканыгар? Оорып јадыгар ба? – деп, байагы ӱй кижи бистеҥ база ла сурады.

- Јок, тегин ле јатканыс – деп, бажын тырманып, Карман айтты.

Бу полевод болуп иштеп турган Алаҥка деп кижиниҥ ӱйи эмтир.

Јунунбай, јаҥыс ла кӧстиҥ јашкыйагын арчып алып, бис экӱ Чаҥмак тӧрӧӧнниҥ туразыныҥ тӧрине коштой отурып, кӱнзей бердис. Кӱнзеп те эмес, кайдаар барарын билбей отурганыс.

Удабай ат ӱстинеҥ кӧлӧткӧзин кӧрӱп сӱӱйтен полевод Кынов Алаҥка ээр-куйушканы шыҥкырап, јортуп келди. Ол бисти кӧрӧлӧ, кӱлӱмзиренип ийди. Адынаҥ тӱшпей јадып, айтты:

- Эмди ле конторага келигер... келигер, уулдар. Бис слерле јазап куучындажарыс... Јарт па?

Алаҥка маҥдайында акту кара адын кайра бурып, контора јаар казалада берди. Отурган јеристеҥ кыймыктанып, колхозтыҥ конторазы јаар бастыс. Јолой сананган санааныҥ учына да јетпес, не дезе, Алаҥка јаан јамылу кижи, бисти не керек алдыртканын кем билер. Јизе бӧрӱ, јибезе бӧрӱ, айса болзо, бисти “уурчылар” деп айдарлар, айса айлынаҥ качкан дежер. Кем-кемизи тӧгӱн ле коптонып ийди эмеш пе?

Конторада Алаҥка, счетовод ло пол јунаачы эмеген отурды. Кирип келеле, эжиктиҥ ле јаагына јергелей тура бердис.

- Бери, бери, јууктай базыгар, балдар, - деп, счетовод ӧгӧӧн унчукты.

Бис кыймык јок ло турдыс.

- Јалтанбагар, бери бубого келип отурыгар, балдар, - деп, Алаҥка айдала, отурган јеринеҥ ӧрӧ туруп, биске удура базып келди. Ол бисти узун скамейкага экелип отургусты. Оноҥ ойто јерине отурып, айтты: ?

- Слер, балдар, ӱренер ӧйгӧ јетире ӧрӧ фермага барып, уй саачыларга болужыгар. Уйлар саар тушта олорго бозу чыгарып берип турарыгар. Јӧп пӧ, уулдар?

Ого нени айдарын бис билбей турдыс.

- Сӱт дезе, сӱт бар. Уй саачыларга колхоз ашты бир эмештеҥ берип јат. Слерге де берерис... Бош ӧйдӧ ӧркӧ-чычкандап, книжкелер садып аларга акча да иштеп аларыгар. Бис те акча берерис... Удабас ла алдынаҥ ӧрӧ абра келер, јӧп болзо, слерлер ого отурала, тайга јаар барыгар. Јадар јер бар. Тӧжӧк-јастык дояркалардаҥ табылар.

Алаҥка јаантайын јӱктенип јӱретен јука кара сумказынаҥ орустап быжырган калаш кодорып, биске калаш кезип берди. Артканын сугуп алды.

Бистиҥ колхозто андый калашты јаҥыс ла председательдиҥ ӱйи быжырып билетен.

Бир катап мен председательдиҥ айлына кирзем, ӱйи ӱйттӱ кӧп калаш быжырып, айаксалгыштыҥ алдыла барган тактачакка јараштыра тургузып, ӱстин јаап салтыр. Ол меге балазын кучактандырып салала, јаан калаш сындырып берген. Бойы дезе быжырган калашты таарга салып, склад јаар барган.

Ол калаштаҥ мен Карман  ла Шаајыҥ энебиске кичинектеҥ база јетиришкем. Шаајыҥ энебис ол тушта сӱреен сӱӱнген.

- Балдарым энезин азыраар ӧйине једе берген турбай – деген.

...Эмди, качан Алаҥка калашты берерде ле, мен нениҥ де учун Шаајыҥ энебисти эске алдым. Оныҥ учун Карманга айттым:

- Шаајыҥ энебиске эмештеҥ артырып береек пе? Айса болзо аштап јӱрген.

- Аштабас – деп, карындажым унчукты. – Эмди ол јаҥыскан. Бастыра курсак оныҥ. Бис ӱчӱ тужында, чын, айса болзо, тойбой јӱрген.

Ол ло бойынча, ӱч јылдыҥ туркунына, бис Шаајыҥ энебистиҥ айлына бир де кирбегенис. Оны бис каа-јаада ла ыраагынаҥ кӧрӱп, ого јолугарынаҥ коркып туратаныс.

Фермада иштеерге сӱӱнчилӱ болгон. Уй ла саар тушта бис чеденниҥ эжигине туруп, бозуларды бирдеҥ чыгарып туратаныс. Уй саачылардыҥ кыйгызы эки-ӱч јылга мындый болгон:

- Штан! Карајаактыҥ бозузын божот! Шта-ан, эй, Штан! Викторияныҥ бозузын чыгар! Карма-ан! Кӧк уйдыҥ бозузын чыга-ар! Эй-эй, Карман, бу бозуны чӱрче келип тартып бер, Штан анда турзын! Э-эй, балда-ар! ...Э-эй, э-эй!..

Эмезе кезик аразында бозу ла чыгарып турзаҥ, анда-мында уй саачылардыҥ бир-бирӱзи сабат экел, шӱӱргин экел деп айбыланып ла ийген турар.

Уй саачылар мени “кӧксӱт”деп чолологонын качан да ундыбай јӱредим.

Ол мындый болгон. Баштапкы ла јыл келеле, каймагын толгоп салган казанда толо кӧксӱттеҥ аайы јок ичип ийгем. Оноҥ не аайлу оорыдым деер! Тусту кара чай ичип, јӱк арайдыҥ ла јазылган эдим.

- Сен, “кӧксӱт”- деп, бир катап меге ферманыҥ заведующийи Тырмак Эчкинов айтты. – Бӱгӱн ӧзӧккӧ абралу тӱш. Ӧлӧҥ ижиниҥ бригадаларына бу аарчылу флягаларды апарып бер, андагы флягаларды ойто экел. Јарт па?

Бу мындый јаан јакылта меге баштапкы ла катап берилди ошкош. Ӱч фляганы бой-бойына коштой тургузып, абрага јаба буулайла, ӧзӧкти тӧмӧн јелдирип ийдим.

Кажы ла бригадада казанчылар, анчадала ӧлӧҥ чабаачылар, мени сӱрекей сӱӱнчилӱ уткыгандар.

Мен кайра тайга јаар јанар тушта јолой Шаајыҥ энебиске кирдим. Ол эпши јанында отурала, эки будын суй тееп алып, тере эдректеп отурган. Айлыныҥ ичи бу эки-ӱч јылга тыҥ кубулбайтыр. Эски-саскы немелерге јаҥы јаан кайырчак кожулып калтыр. Энем мени кӧрӱп ийеле, уужап отурган терезин туура салып, оттыҥ јанында кичинек кара болчок кӧӧштӧҥ сӱттӱ чейдем уруп берди.

- Јок, мен јаҥы ла бригададаҥ ажанып алгам – дедим.

- Сениҥ ажанганыҥды мен кӧрбӧгӧм – деп, ол айтты. – Чайла, чайла. Фермага јетире эм де узак. Курсак ичпесте, не киргеҥ? Ич, ич.

- Јок, јок – дедим. – Бу слерге, аарчы. Байа бригададаҥ алгам.

Шаајыҥ энем аарчыны албады. Ол бойында та нени де кимиректенип ийеле, сол тулуҥыныҥ чичке учын јазып, анда јыламаштарды алып, ойто тагып, тӧр јаар кӧрӱп алала, ыксып, кӧстиҥ јажын кенете туура арчыырда, оныҥ ыйлап ийгенин јаҥы билдим.

Ол не керек кӧстиҥ јажын ычкынган? Не боло берген? Меге ол эмди де јарт эмес.

Бир катап, база ла аарчы тартып алып, ӧзӧк јаар сыр кожоҥдо тӱштим. Јурттыҥ алтыгы јанында акты ӧдӧлӧ, аралдыҥ ичиле барган колосколу, ойдыкту јерле барып јадарымда, удура јаан јӱк одын јӱктенген Шаајыҥ энебис келип јатканын кӧрдим. Абралу адым озо баштап ӱркӱп, тууралап турарда, энебиске айттым:

- Јолдоҥ кыйзагар! Ат ӱркӱп туру!

Энебис јолдоҥ кыйбады. Ол одынын араай тӱжӱреле, меге удура базып келди. Јууктап келеле, аттыҥ божозынаҥ тудуп, айтты:

- Је кандый јӱрӱгер, балдарым? Бу нени тартып алгаҥ?

- Аарчы. Бригадаларга.

- Кай, балам, ӧзӧк-буурым карарып бараады. Бир кичинек аарчы берзеҥ.

- Улустыҥ курсагын слерге канайда беретем, блар? – дедим.

Чындап та, аралга турала, фляганыҥ оозын ачып, аарчы ӱлежип јатканын кем кӧргӧн. Айландыра тынар-тынду неме јок. Арал, иле ачык јер болзо кайдат. Јок, келишпес немени эдерге јарабас.

Шаајыҥ энебис сол колыла божоны, оҥ колыла мениҥ колымнаҥ тудуп, јайнап ла турды:

- Је, је, Штан балам, бир калбак кире аарчыдаҥ улус канай калатан. Сууны канчаа ичетен. Уйды былтыр, сарју планы бӱтпеген учун айдап апарганын уккан болорыҥ. Эмди калбак сӱт те, сарју да јок. Јалаҥ ла кара курсак.. Је бир калбакты берзеҥ, балам, баш болзын, кудай бу ӱстисте туру. Энеҥди јаман кӧрбӧ...

Шаајыҥ энебистиҥ калганчы сӧзи кӧксиме ок чылап кадала берди. “Энеҥди јаман кӧрбӧ”дегени не. Айдарда, качан да бисти айлынаҥ јаман кӧрӱп сӱргенин ундыган туру.

- Јакшы болгон слер јаман бистерле эм не куучындажып туругар? Сӱрӱп ийгенеерди ундыбаар – деп, калганчыдаайдала, адымды камчылап ийеримде, ол аралды тӧмӧн јеле берди. Шаајыҥ энем божогого кенерте силке тартырган бойынча, ичкери ӱскедеп јӱреле... кӧҥкӧрӧ јыгылып калган болгон.

Фермага келеле, Шаајыҥ энебисле экӱ канайып куучындашканысты Карманга айдып бердим. Ол неме айтпады...

Ол ло јыл кӱскиде бисти шофердыҥ курсына ийгендер. Колхозчылар, анчада ла ферманыҥ улузы, бисти сӱрекей јакшы ӱйдешкендер, јаан агаш чемоданга толтыра сарју-курут, калаш бергендер.

Бисти ӱйдежерге улустыҥ кийнинеҥ Шаајыҥ энебис келген. Бис ого иштеп алган ла ӧркӧ-чычкандап тапкан акчабысты бириктирип, јалбак эндӱ алты метр кара сатин садып берген болгоныс. Шаајыҥ энебис ол бӧстӧҥ бойына элбек јикпе кӧктӧп, кийип алтыр.

Шофердыҥ курсына бӱдӱн-јарым јыл ӱренгенис.

Бир катап Шаајыҥ энебистеҥ ӱч толукту письмо келген. Энебис оны школдыҥ ӱренчигине бичиттир. Ол письмоны алала, кайкаганыс. Тӧрт сӧс бичилиптир. Письмодо тамчы суучактыҥ орды билдирет. Ол письмоны бичиген уулчак кийнинде биске јартаган:

- Шаајыҥ эмеен письмо бичи деген. Чаазынды алып, отура бергем, јаанак дезе сӧстӧрин айтпас. Мен чаазынды ӱч толукту эдип бӱктеп ийеле, адрезин бичидим, оноҥ ойто јазып, сӧстӧрин бичиирге сакып отура бердим. Эзен бе, балдарым деп бичи деген.Бичигем. Кандый јӱрӱгер деп бичи деген. Бичигем. Је оноҥ ары неме айтпас, отурар ла отурар. Кай, берет, кӧрӧйин деген. Бергем... Кӧрзӧм, ол оны тизезине јайа салып, тоолу сӧстӧрди та кычырып турган, та канайып турган. Письмоны ойто берип, бичи деген. Кӧрӧр болзо, чаазын бастыра кӧстиҥ јажы. Кӧрзӧм, чын ла ыйлап отуры. Учында, кай, кычырып бер деген. Кычырып бергем. Ол узак отурала, ол ло болор деген.

Письмодо тамчы суучактыҥ орды энебистиҥ кӧзиниҥ јажы болгоны јарталган. Ого, бичик билбес кижиге, бастыра комудалын айдарга, байла, сӧс јетпеген. Ого коштой, ӧскӧ кижи ажыра бистиҥ алдыбыста јаан бурулу болгонын канайда айтсын.

Кӧстиҥ јажы тегин акпазы, тӱшпези јарт. Ол сӱӱнгенинеҥ ле кунукканынаҥ улам, тӱбектердеҥ ле јеҥӱлердеҥ улам кӧрӱнер неме болуп јат.Је бистиҥ Шаајыҥ энебис биске кӧстиҥ јажыла бойыныҥ јастырганын айдып бичигенин бис билип ийгенис.

- Айса ол кандый бир кубулгазынду суу ичкен? – дедим.

- Айса болзо, аракы... Энебисти тиргизерге эмдиге јетире кубулгазынду суу таппаганыс – деп, Карман айткан.

- Јок, Карман, дедим. – Кубулгазынду суу јок. Бот, јӱрӱм кубулгазынду сууга тӱҥей. Ол Шаајыҥ энебиске санаа алындырган. Кем кемниҥ алдында бурулу болгонын айдып берген. Бис те оныҥ јӱрӱминде база бурулу. Кийимге тутак ӧйдӧ ӧдӱктерин ӧртӧп салганыс.

Шофердыҥ курсын божодоло, бис јерибиске јанып келгенис. Шофер болуп јаҥыс ла Карман иштейт. Экинчи машина јок, эм тургуза келбеген учун, мени фермага моторист эдип ийдилер.

Эмди бис Шаајыҥ энебистиҥ айлында јадыс. Бистиҥ ортобыста не ле болгон, је энебистиҥ“балдарым” деген сӧзи ле бистиҥ “Шаајыҥ энебис” деген сӧстӧр оныҥ алтын ошкош бозогозын ойто алтап кирерине биске јаан болужын јетирген.

                    

 

ОҤБОГОН ЈЫЛДАР

 

Соок кӱн турган. Улустыҥ военкоматтыҥ јанында кыймырап турганын кӧрзӧ, олор ончозы черӱге барып јаткандый. Военком, база эки-ӱч офицер, бирде анда-мында кӧрӱлип, ойто ло јок болгулап калат. Каа-јаа ӱй улустыҥ санаазыла болзо, олор кӧрӱлип ле келзе, эр улусты ончозын эмди ле машинага отургузала, сӧс јоктоҥ апарар. Военкомат тӧӧн кире бергилезе, јок, бу улусты эм тургуза апарбагадый.

Собырыш эки-ӱч саатка јеткен ошкош. Учында алатан улустар јажылзымак ӧҥдӱ јаан эмес эки машинаныҥ јанына ӱчтеҥ-ӱчтеҥ јергелей тургулай берди. Суркура Сырганы кучактанып, Болотты јанына тургузып алып, мойнын, учарга турган турна чылап, чӧйип, эки кӧзин улустыҥ ортозынаҥ бирде кӧрӱлип, бирде кӧрӱлбей турган Нургулайдаҥ албаска ла кичеенип турды. Ӧгӧӧни де бери кӧрӧт. Кӧрзӧ лӧ, Суркура оҥ колын кӧдӱрип ийет: мен мында деп. Болот адазын чек ле кӧрӱп болбой турды. Улус бӧктӧп алган. Чеденге чыгала, балдарла кожо кӧрӧтӧм деерде, Суркура болдырбаган, не дезе адазы удабас ла, атанар ла ӧйи јетсе, бери јӱгӱрип келердеҥ маат јок. Черӱге баратандардыҥ ӧбӧкӧлӧрин адап турганы угулды. Оноҥ Нургулайдыҥ. “Апар јат, апар јат!” – деп, Суркураныҥ јаҥыс ла ич јанындагы бастыра ал-санаазы эмес, је эди-каныныҥ ончо балтыр-учуктары оныҥ бойына айткан сӧстӧриле кожо кыйгырып баштады деп билдирди. Ончо ӱй улус,балдар ичкери болдылар. Мында ӧгӧӧндӧри, карындаштары, кем де айылдаштардаҥ, таныштардаҥ, таныш эместердеҥ болды. Бир тоолу ла ӧйдиҥ бажында тал-табыш кӧдӱрилип, ый-сыгыт та угулды. Нургулай, оҥор улус чылап, ӱйин колындагы кызычагыла катай кучактай алып, эзендешти. Оноҥ колго алып, ӧрӧ эки-ӱч катап соксос этире кӧдӱрип, кӱк-кӱӱк, кӱк-кӱӱк – деди.Јарым јашту балазы, адазыныҥ черӱге барып јатканын билген чилеп, мойнын кабыра кучактап, тӧжине јапшынып калганы саҥ башка. Болот дезе адазыныҥ курлаазынаҥ кабыра кучактанган, эки кӧзиниҥ јажы мӧлтӱреп турды. Оныҥ кӧзиниҥ јажы тӱшпес те эди, ӧӧй энези – Суркура ыйлабай турган болзо. Нургулай Сырганы ойто энезине берип, Болотты эки колына ӧрӧ алып, эки јаагынаҥ катап-катап окомдоп, кӧзиниҥ јажын ычкынып, јалакай ӱниле айтты:

- Сыйныҥды ачындырбай, ойнодып, јазап ал јӱр, балам. Энеҥди угуп јӱр. Мен удабас ла ойто јанып келерим, сакып јӱрӱгер. Болот балам, јакшы ӱрен. Тӧрт лӧ бешке.

- Машиналарга! – деп, кенетийин ӧткӱн ӱн јаҥыланды.

Нургулай уулын јерге тургузып, Суркураны оком эделе, тыҥ ла тудунып айтты:

- Кӧӧркий, јакшы јадыгар. Бойыҥды, балдарыҥды јакшы кичее. Самараны, ӧй лӧ болзо, бичиирим... Јакшы болзын!..

Эрлер эки машинага отурала, ары болордо ӱйдешкен улус кийнинеҥ чубашты. Соок кейге машиналардыҥ чаҥкыр ыжы буркурап, анча-мынча болгондо, јылыйып калат. Ӱйдешкен улустыҥ ӱндери, машиналар ыраак барганча, кейде торгулып, јаҥыланып турды: Ваня, Сережа, эзен болзын! Игорь, Дмитрий, Саша, Нургулай, Степан... Анаҥ да кӧп улустыҥ аттары.

Суркура балазын кучактанганча меҥдеген улусла бир эмеш ичкери барала, Нургулай, Нургулай деп кыйгырып, олордыҥ эҥ учында тура калган эмтир. Бир ле билинип келзе, Болот јанында. Ыйлап турганы јарт угулды.

- Ыйлаба, балам. Адаҥ фронттоҥ тӱҥей ле јанып келер – деп, уулчактыҥ бажын сыймап, мекелеп, айлы јаар јандылар.

Ол кӱн Суркура театрга да барбаган. Ого коштой Нургулайды ӱйдӱшкен таныш актерлордоҥ мында база болгондор: аймактаҥ келген тӧрӧӧндӧрин, ол айас Нургулайды да јаан јолго алкышту сӧслӧ ӱйдежип салгандар.

Суркура айлына келеле, балдардыҥ тон-ӧдӱгин чечеле, бойы дезе чечинбей узак ӧйгӧ печкениҥ јанына унчукпай отурган. Ого бу ла кичинек болчок тура ээн артып калгандый билдиргени коркымчылу. “А балдар не, ол улус эмес пе? Олор не, менле куучындашпас улус па?”- деп, ичинде сананды.

Болот Суркурага кӧрӱп, нени де айтпайт. Адазы фронтко јӱре берерде, энези кунугып турганын ол јакшы оҥдоп турды. Сырга да сыйны андый ок сезимдӱ. Не дезе, бала ойнобой, тудуш ла энезиниҥ јӱзине кӧрӱп турды. Је јаан удабай ол эҥмектеп, шулурып ойной берди. Болот дезе бичиктерин каптыргазына сугуп, школго меҥдеди. Је уулчак эмди кунукчылду эмес. Ол омок. Адазы фронтко атанган, ол дезе Сырга сыйныла, Суркура энезиле кожо оны ӱйдешкен. Эмди оноҥ адаҥ фронтко не барбай турган деп кем де сурабас.Болоттыҥ адазы јууга атанган. Ол дезе ӱйдежип салган.

 

ЧӦРЧӦКТӦР

 

КЕМ КӰЧТӰ

 

Бийик-бийик туулардыҥ ортозында, аржан кутук сууныҥ јарадында кичинек уулчак јуртаган.

Бир катап ол соок кышкыда сууга барган. Тош кип-килеҥ. Јайкын да јок. Кӧнӧгин тудунганча ары-бери базып, суу алар јер бедреп турды. Уулчак эки катап килеҥ тошко меч эдип јыгылган. Ӱчинчизинде ӧрӧ турала, јалтырап турган тоштоҥ сураган:

- Сен мени, тош, чалкойто јыгып турарыҥда, кӱчтӱ болбой кайдарыҥ?

Килтиреген тош айтты:

- Сени јыгып тургамда, кӱчтӱ болбой. Не деп сананган эдиҥ?

Уулчак тура калбады:

- Кӱчтӱ болорыҥда, јаскы кӱн тийгенде, айса не кайылып тургаҥ?

- Айдарда, кӱн менеҥ кӱчтӱ туру – деп, тош јалтырт этти.

Кӱн бийик-бийик. Оныҥ ичкери алдында булуттар јылыжат. Уулчак сӱрекей тыҥ кыйгырып, сурады:

- Э-эй, кӱн! Сен кӱчтӱ бе?

- Кӱчтӱ, кӱчтӱ! Оныҥ учун менеҥ тош кайылып турбай.

- Кӱчтӱ болорыҥда, јелбер булутка не туттурып јадыҥ? Ол сени бӧктӧп ийгенде, кӧрӱнбей барадыҥ ийне – деп, уулчак кайкады.

- Айдарда, булут менеҥ кӱчтӱ туру – деп, кӱн кунукчылду ӱнденди.

Уулчак бийикте булутка баштанды:

- Јелбер булут, сен кӱчтӱ бе? Сениҥ кӱчиҥ неде?

Булут, соккон салкынга ары-бери јылып, айтты:

- Кӱнниҥ кӧзин бӧктӧп тургамда, кӱчтӱ болбойым. Бойыҥ кӧрӱп туруҥ.

Уулчак чыдашпады:

- Кӱчтӱ болорыҥда, салкын соккондо, кирер јер таппай, не ары-бери селбеҥдеп, теҥериле учадыҥ?

Булут, кемзинген чилеп, араай унчукты:

- Айдарда, салкын менеҥ  кӱчтӱ туру.

Уулчак кӧрзӧ, салкын сӱрекей тӱрген-тӱрген учушту эмтир. Јойу сӱрӱжип јетпезиҥ. Аҥ терези јабынтылу чаназын кийип, оны сӱрӱшти. Јӱк ле арайдаҥ једижип, сурады:

- Э-эй, салкын, сен чыйрак эмтириҥ. Је кӱчиҥ неде?

Салкын сӱӱнип, каруу берди:

- Булутты чайкай согуп, ары-бери сӱрӱп тургамда, кӱчтӱ болбой кайдарым. А сеге не керек болды?

- Андый кӱчтӱ болорыҥда, тууга туттурып, не ары-бери кыйбыҥдагаҥ? – деп, уулчак сӧстӧҥ артпады.

Салкын сананбай да айтты:

- Туу тудуп турганда, айса, ол менеҥ кӱчтӱ.

Уулчак чаназын суурала, араай базып отурды. Оныҥ алдында бийик туу турды. Ол тура тӱжӱп, оҥ колын ӧрӧ кӧдӱрип, сурады:

- Э-эй, туу! А сениҥ кӱчиҥ неде?

Туу бу суракка оморкоп айтты:

- Салкынды тудуп тургамда, кӱчтӱ эмей, а! Мен бастыра бойым кӱчтӱ!

Уулчак кайкап сурады:

- Кӱчтӱ болорыҥда, борсук ла тарбаганга не ичеген кастырып јадыҥ? Кӧксиҥ ачу болбойт по?

Туу бӱдӱмчилӱ айтты:

- Је, борсук, тарбаган менеҥ кӱчтӱ. Андый да болзо, мениҥ бажым кӱчтӱ. Оны мен кыйалта јок билерим.

Уулчак лаптап кӧрзӧ, тууныҥ бажы бийик, омок эмтир. Је оныҥ бажында агаштар, мӧштӧр кӧрӱнет.

Акыр, озо баштап борсуктыҥ, тарбаганныҥ кӱчин сурап угар деп, ол бойында бек сананды.

- Э-эй, борсук ла тарбаган! Слер кӱчтӱ бе? Кӱчигер неде? – деп, олордоҥ уулчак сурады.

- Ташту, кумакту тууныҥ кӧксин ичегендеп казып турганыста, не кӱчтӱ болбойтоныс – деп, олор экӱ јарыш этти.

- Кӱчтӱ болорыгарда, айса аҥчыга не аттырып јадыгар? – деп, олордоҥ уулчак јилбиркеп сурады.

- Чын, аҥчы бистеҥ кӱчтӱ эмей – дежип, эди-каны тыркыражып, борсук ла тарбаган ичегендерине кире кондылар.

Оноҥ уулчак тууныҥ бийик бажынаҥ тыҥыда сурады:

-- Э-эй, туу! Бажыҥ кӱчтӱ болордо, нениҥ учун бажыҥда агаштар, мӧштӧр ӧзӱп јат?

Туу кичинек уулчактыҥ сурагын кайкап, актанды:

Агаштар менеҥ кӱчтӱ туру.

Чын да, агаштар тууныҥ тӧзинеҥ ала бажына чыгара ӧзӱп калган. Олор туудаҥ, чын да, кӱчтӱ. Тазылдары кату јерге тереҥ кирип, анда јайылып, ӧзӱп турганда, кӱчтӱ болбой.

Уулчак агаштарга јууктай базып, сурады:

-Э-эй, агаштар, слер кӱчтӱ бе?

Агаштар шуулажып, бир ӱнле айдышты:

- Мындый јаан тууны, мындый элбек кобыны бӱркеп, ӧзӱп турганыста, канайып кӱч јок болотоныс.

- Андый кӱчтӱ болороордо, кижи кескенде, нениҥ учун јыгылып јадыгар? – деп, уулчак кайкады.

- О-оо, кижи бистеҥ кӱчтӱ эмей, а! – деп, агаштар ончозы ӱн алышты. Кижиниҥ кӱчи сӱрекей јаан дежип, баштарын јайкажат.

Уулчак сӱрекей сӱӱнди: јердиҥ аҥ-куштары аҥчыны кӱчтӱ дешкен. Эмди агаш-таш база ла кижини кӱчтӱ деп айдыжат.

Оноҥ ол бийик тууларды, јыш аркалу кобыларды, аржан кутук сууларды оморкоп кӧрди. Олор ончозы јараш, кеен. Уулчактыҥ кожоҥдоор кӱӱни келди.

Акыр, не де болзо, кижиниҥ кӱчи неде? Оны сурап угар деп, ол бойында сананды. Кӧрзӧ, кырды тӧмӧн кижи тӱжӱп келетти.

- Э-эй, кижи! Эзен, эзен бе?!

- Эзен, эзен, уулчак! – деп, кижи эзендешти.

- Бу тууныҥ борсук, тарбаганын сен аттыҥ ба, кижи? – деп, уулчак јалтаныш јоктоҥ сурады.

- Борсук, тарбаганнаҥ болгой, бу туу-арканыҥ эҥ кӱчтӱ айуларын, казыр бӧрӱлерин, јаан сыгындарын ла буландарын – ончозын мен адып јадым – деп, кижи уулчакка каруу берди.

- А бу тууныҥ агаштарын база сен кезип јадыҥ ба? – деп, уулчак кижидеҥ сурады.

Кижи уулчакка јууктап, айтты:

- Мен кезип јадым. Мен. Бӱтпей туруҥ ба, уулчак?

- Бӱдӱп јадым – уулчак сӱӱнди. Је сениҥ кӱчиҥ ол ло бо? Сениҥ кӱчиҥ база неде, кижи?

Кижи бир эмеш сананып, оноҥ эрке кӱлӱмзиренеле, ого айтты:

- Тууныҥ агажын кезери неме бе!? Мен тууны коскоро казып, оныҥ тереҥ кадынаҥ алтын-мӧҥӱн, таш кӧмӱр, ӧскӧ дӧ јӧӧжӧни алып, тузаланып јадым. Бӱтпей турган болзоҥ, кожо баралык.

Оноҥ кижи уулчакты ээчидип алып, ижин кӧргӱсти. Чын да, ол тууныҥ кажы ла јанынаҥ тереҥжиде казып, јол ӧткӱрип, јӱзӱн-јӱӱр байлык јӧӧжӧ алып турган эмтир.

Кижи јер алдына тӱжӱп, таш кӧмӱр алып турган шахтазын, караҥуйды јарыткан јалкындый јарык одын, ары-бери јылыжып јаткан машиналарын – ончозын кӧргӱсти.

Уулчак тӱш јеринде јӱргендий болды. Кӧзине бӱтпей, колло тудуп кӧрӧт. Саҥ башка немелер, кижи сананып таппас кайкалдар болтыр.

Оноҥ олор экӱ калыҥ тошту сууныҥ јанына келдилер. Кижи колын ичкери сунуп, айтты:

- Сен бу тошты кӱчтӱ деп пе? Јок. Мен, керек дезе кӱнниҥ кайылтып болбой турган калыҥ тожын оодып јадым.

Уулчак кӧрӱп турза, јер-телекейдиҥ калыҥ тошторлу эҥ ле Тӱндӱк ле Тӱштӱк талай-теҥистериле кижиниҥ эткен керептери јӱзӱп барадат. Керептиҥ курч мистӱ тӧш-куйагы калыҥ тошты эки башка јарып, арткан керептерге јол ачат.

- Э-э, уулчак, сен салкынла чаналу сӱрӱжип, ого јӱк арайдаҥ једижип јадыҥ. А мениҥ эткен бу самолетторымды кӧр. Олор салкыннаҥ муҥ катап тӱрген учуп јат.

Оноҥ кижи уулчакты бир самолетко отургузып, теҥери јаар сурт этти. Бир ле кӧргӱлеп турза, камык јылдыстардыҥ ортозыла учкулайт.

- Кӧр, ол туку Ай туру – деп, кижи айтты. – Мен кейле јӱрер керепле ого келип база тӱшкем. Кӧрдиҥ бе, бистиҥ јаткан јердеҥ Айга јетире канча кире ыраак. Мен бого јарым ла кӱнниҥ туркунына једип тӱшкем.

Уулчак кӧрзӧ, Айдыҥ ӱстинде кижиниҥ баскан истери, керептиҥ тӱшкен ле јӱрген јери иле кӧрӱнип јатты.

- Ол туку учуп бараткан керептер ӧскӧ јылдыстарга барып јат. Олор једер јылдыска једеле, анда кандый јажыттар барын – ончозын меге айдып берер – деп, кижи оморкоп айтты.

Уулчак бажын јайкап, сӱрекей кайкайт.

Олор ойто јер јаар учтылар. Јолой кижи эткен ижи керегинде куучындап, јилбиркек кичинек нӧкӧрине кӧргӱзет.

- Туку тӧмӧн аккан јаан сууны бууйла, кӧл јок јерге кӧл эткем – дийт. – Тӱкӱ кургак чӧлгӧ субактап суу экелгем. Чӧл јерди сугарып, аш салбас јерге аш салдым.

Уулчагаштыҥ кӧзине чечектеген чӧл, аҥканынаҥ ашкан байлык аш кайдаҥ да бери кӧрӱнет.

- Туку туу јок јерде туу кайдаҥ келген?.. А бу суу нениҥ учун ойто тӱндӱк јаар ууланып аккан? – деп, уулчак кайкап, кижидеҥ сурады.

- Э-э, балам, - деп, кижи айтты. – Кӧрзӧҥ, бу тууныҥ алдында кӧп байлык јӧӧжӧ бар болгон. Оныҥ учун бу тууны бузуп, ӧскӧ јерге тургузып, ол байлыкты алган. Суу нениҥ учун ойто тӱндӱк јаар аккан дезе, анда улус кӧп јуртай берген. Олорго суу једишпей турарда, сууны кайра агызарга келишкен. Билдиҥ бе?

- Билдим – деп, уулчак кӱлӱмзиренди. – Сениҥ ижиҥ сӱрекей јаан, сӱрекей кӧп эмтир.

Олор ойто ло кару јакшы тӧрӧл јерине самолетло тӱшкӱлеп келди.

- Сен ончозынаҥ кӱчтӱ эмтириҥ, кижи,- деп, уулчак айдала, туулары јаар басты.

Ол бийик-бийик тууларына, аржан сууларына јетти. Эбире кӧрӱп, омок, сӱӱнчилӱ тыҥыда кыйгырды:

- Бийик ле јабыс туулар, јаан ла кичинек суулар, јӱзӱн-јӱӱр аҥ-куштар! Угугар – телекейде кижи ончозынаҥ кӱчтӱ! Ончозынаҥ санаалу!

”Кижи кӱчтӱ! Кӱчтӱ-ӱ, ӱ-ӱ! Кижи санаалу! Санаалу-у, уу!” – деп ӱн камык јерге јаҥылана берди.

Уулчак база кижи. Ол чыдаар. Санаазы кожулар. Айдарда – ол кӱчтӱ ӧзӧр.

Бу чӧрчӧкти база кижи айткан. Ол санаалу.Кем уккан – ол база кижи. Кижи керегинде чӧрчӧктӧр кӧп.

 

КОЙОННЫҤ ЈАРГЫЗЫ

 

Јер-јеҥес бӱдерде, суу-талай чайпаларда, Алтай ӱстинде ончо аҥдар айдары јок јараш та, кӱчтӱ де болгондор. Је ончо аҥдар, баш ла јайган јер јаар базып јӱрбеске, аайлу-башту јадар деп, бойлорына каан эдип Кара-Куланы кӧстӧгӧндӧр. Кара-Кула, канчаныҥ кааны, коркушту кӱчтӱ, сӱмелӱ болгон. Бир јыл јамылу бололо, јыргалдаҥ баш кӧдӱрбес, кижи кӱӱнин оҥдобос болуп барганы ончо аҥдарга јарлу  боло берген. Оныҥ јажы талортодоҥ ӧдӱп, санаазы кирген де болзо, је тӱҥей ле, тенексимек тужы јетире јылыйбаган.

База ла бир јыл ӧткӧн. Кара-Кула каан болгон кӱнинеҥ ала он јыл толгонын темдектеерге јаан јыргал баштаарга сананган. Ончо аҥдар јуулып, Кара-Куланы ачындырбаска, караҥуй кунукка тӱжӱрбеске кичеенгендер.

- Он јылдыкты байрамдаарга ончо аҥдар келди бе? – деп, ол башчызы болгон Айудаҥ сураган. Бороҥоттый тосток кӧстӧрин тазырайта кӧрӱп, кылга тӱги суркуражып, Айу јиткезин тырманып, айткан:

- Јаҥыс ла койон келбеген. Ол јаражайла не болгонын билбей турус.

- Кандый андый јаражай?! – Кара-Кула казырланып, азу тиштери кырлаҥдажып, оок тиштери быјыражып, кӱзӱрт этти. Эбиреде аҥдар кӧстӧрин јумуп, эди-каны тыркыражып, кыймык та эткилебейт. Не болзо ол болзын, унчукпаза торт.

Кара-Куланыҥ јакылтазыла јелбер тӱктӱ эки јеекен койонныҥ јаткан корбо талду аралына једе кондылар. Кӧргӱлезе, ноокы тӱктӱ јаан тегерик кӧстӱ койон тал бӱринеҥ тӧжӧк эткен табылу уйуктап јатты. Тӱлкӱниҥ куйругындый чала узун эмес борбок куйругын кӧрӧргӧ дӧ јараш. Кылгазы кӱнге мызылдаганы чек ле мӧҥӱн ошкош. Казырланып келген эки јеекен, ӧкпӧлӧри тӱжӱп, чырайлары эрип, койонды ойгозоло, јымжак ӱнденишти:

- Јаражай койонок, јаҥ туткан јаан кааныс Кара-Кула сени байрамга кычырып јат. Сӧс јоктоҥ келзин деген.

- Је, мен улабас једип келерим. Слер озо барыгар – деп, јалакай ӱндӱ койон тӧжӧгинеҥ туруп, эки јеекенди ижендирип, кайра ийди.

Койон соок суула јунунып, сары тегенекле јаҥыс та чачын эмес, је бастыра бойыныҥ тӱгин, борбок јараш куйругын тарап баштады. Тымык суудаҥ кӧрӱнзе, кебери кееркедӱлӱ эмтир. “Јаан той-јыргалга да бараатсам, тал чылбазын тойо јип алатам”- деп сананала, талдыҥ чылбазын сыйра тартып, ажана берди.

Эки јеекен кайра келип, койон јаражай удабас једип келер дежип, аҥдарга кожула бердилер.

Кара-Кула озо баштап ачынганын сестирбеди. Тӧҥдий чого салган эттеҥ талдап јийт, кӧлдий кӧп коројонноҥ кӧкипичет. Бир кӧрзӧ, чыккан кӱн талтӱшке једиптир, је койон кӱлӱк једип келбейтир.

- Бӧрӱлер, барып койонды колтуктап та эмес болзо, болбозо, сӱӱртеп экелигер! – Кара-Кула кату јакарды.

Уккур эки бӧрӱ бастыра аҥдардаҥ бӧлинип, боро талду аралга кӧстӧри кандалган, тиштери тарсылдаган, чӱрче ле јеткилеп келдилер. Кӧргӱлезе, койонныҥ тегерик кӧстӧри ачык-јарык суркураган, бойы кӱлӱмзиренген, бастыра бойы кӱнниҥ чогына мызылдаган, јыргалду јерге барарга јазанып алтыр. Бӧрӱлердиҥ бууры јымжап, койонды сӱӱртеп эмезе колтуктап апарардыҥ ордына, элижип-селижип кучактанып та апарар кӱӱндери келди.

- Сен, койон, каанныҥ айттырузына келбей, эмеш удап калдыҥ. Бачымда. Бис сени јерге бастырбай, эки колго  кӧдӱрип алып барарыбыс.

- Быйан, мен јаш эмезим. Бойым да база бербейим – деп, койон јалакай ӱниле кӱӱнинеҥ айтты.

Койон ортозында, бӧрӱлер эки јанында Кара-Куланыҥ камык аҥдар јуулган ӧргӧӧзине јеткилеп келдилер. Койонныҥ кыска эки кулагында алтын сырга суркурайт. Ноокы тӱгиниҥ ле куйругыныҥ кылгалары кӱнниҥ чогына, мӧҥӱн чилеп, мызылдажат. Кӧстӧри теп-тегерик, ачык-јарык. Бойы дезе кӱлӱмзиренип, ончо аҥга бажыла кекийт.

- Койонды экелдис, кааныбыс! – бӧрӱлерӱн алышты.

- Сен мениҥ эткен јаан байрамыма не оройтып јадыҥ, тенек?! – деп, Кара-Кула алгырып, кыйгырды. – Мен сениҥ јаражыҥды эм кӧрӧйин! Сырт-терези јок этире чыбыктагар деп јакып јадым.

- Мен слерге талдыҥ јулугынаҥ аскан арајан экелдим. Оны белетеп удаган эдим – деп, койон Кара-Куланыҥ казырын базарга амадап айтты.

Кара-Кула канду кӧзин кӧдӱрди. Оныҥ алдында ноокы тӱктӱ, сыныкпаан кылгалу, алырак кӧстӱ койон бурузы јок турды. Кулактарында сыргазы, јаш ӧлӧҥдӧги эртен турагы чалын чылап, суркурайт. Ӱни де эрке угулган. Јаман ла керек этпеген болгодый.

- Сени мен ӱйлеримниҥ эҥ јииди болзын деп санангам, а сен дезе мени тообой, айлыҥда уйуктап јаткаҥ! – Кара-Кула там казырын тартынды. Канча аҥдар кулактарын кыза туттылар.

Чын да, койон Кара-Куланы Алтайда эҥ кӱчтӱ ле керсӱ аҥ деп сананып јӱретен. Оны караннаҥ мениҥ коручым болор деп сӱӱп те јӱрзе, је эмди ол кӱӱни соой бергенин јаҥы сести.

- Кара-Кула, мындый нетее ле кемзинчеҥ койон сеге канайып эш болотон? – деп, бастыра бойы кызыл-марал кептӱ, јараш чырайлу тӱлкӱ эмеен бир кӧзин сӱмелӱ сыкыйтып, чичке ӱниле айтты.

- Јок!.. Андый неме мениҥ јӱрӱмимде болбос! – дейле, чугулданган Кара-Кула алдында бурузы јок койонныҥ эки кулагынаҥ тудала, ӧрӧ кӧдӱрди.

- Јо-о! Јо-о! – деп, кӧӧркий кыйгыра салды. Је казыр аҥ мыныла болорсынбай, оныҥ кулактарын оноҥ тыҥ чӧйди.

- Мениҥ ӧргӧӧмди кӧрӧриҥ бе?! – Кара-Кула калаптанат.

- Јо-ок, јок! – койон чыҥырат. – Јок, јок!

Кара-Кула оноҥ тыҥ чӧйӧт.

-Кӧрӱп турум! Кӧрӱп турум! – деп, койон јӱк арайдаҥ санаазын арай ычкынбай, ӱнденди.

Кара-Кула казырланган бойын токтодып болбой, койонныҥ эки кӧзиниҥ алдын башпарак сабарларыла сыга туда берди. Койонныҥ кӧстӧри јыкпыктарынаҥ арай ла чыга конбодылар. Кӧӧркий кыйгырып, ыйлап, јалынып ла турды. Је Кара-Кула кинчектейт ле кинчектейт, каткырат ла каткырат. Оноҥ бурулу эмес аҥды база ла кинчектей берди. Эмди тумчугыныҥ ӱйттерин јаандада тартат. Койонныҥ чыҥырыжы там тыҥыйт. Санаазы бирде энделип, бирде кирип турганын каан кайдаҥ билзин.

Учы-учында Кара-Кула койонды јерге божодоло, кӧрзӧ, тумчуктары јырык, кӧстӧри тосток, кулактары узун болуп, кижи ылтам таныбаадый кубулып калтыр.

- Ха-ха! Койон дезе, койон бо бу, кош кулагы кыска эмес, - деп, байрамын ундыган, калаҥызы тыҥыган Кара-Кула кӧӧркийди ала койгон бойынча, база ла кинчектей берди. Ол койонныҥ борбок јараш куйругын чӧйӧйин деген бойынча, оны ӱзе тартып ийди. Ӱзе тартала, куйрук јок бӧрӱлерге эдинзин деп берди.Койон аайы-бажы јок, санаазын ычкынып, айры-тейри кыйгыра ла сал. Ончо аҥдар укканча укпайын, кӧргӧнчӧ кӧбӧйин дежип, кыймык та јок отурдылар.

“Эмди мени ӧлтӱрери арткан”- деп, койон сананала, Кара-Кулага айтты:

- Калбакка келбес канду, эдирекке келбес терелӱ мени ӧлтӱрердеҥ озо бир сӧзимди уксагар. Мен слерге јеткер болорын айдайын.

- Кандый андый јеткер?! Нени сен билериҥ, айт!

- Эки бутту неме слерди ӧлтӱреле, бойы каан болорго турган. Мен слерге эрте једип келер эдим, је ол немедеҥ айлымда јажынып, удап калгам.

- Ады јок не ол андый? Јер-јеҥесле кожо бис бӱткенис, бис ончобыс тӧрт буттулар.Эки бутту неме јок! – Кара-Кула там казырланды.

- Оныҥ ады кижи. Кижи... Ол тереҥ кутук казып, бойы дезе јажынып калган...- деп, койон јык салды.

- Тӱрген-тӱкей кожо баралы! Сен оны меге кӧргӱс! – Кара-Кула анайда айдала, койонды алдына кийдирип, ичкери басты.”Кӧрбӧсти менеҥ кӧрӧриҥ”- деп, шыралаткан койон кекенип бараатты.

- Бу ла мында – деп, койон кутукты кӧргӱзип айтты. – Кижи деп неме анда, слердиҥ ордоорго каан болорго эбин сананып јат.

Кара-Кула там казырланды. Маҥдайынаҥ тер јаан тамчы болуп агып турды. Тиштери тарсылдап, кутуктыҥ кырына базып келди, Кара-Кула оныҥ ичи јаар кӧрди. Казыр каан бойыныҥ кеберин јер-јеҥес бӱдердеҥ бери бир де кӧрбӧгӧн. Кутук сӱрекей тереҥ. Оныҥ талортозына јетире ару ла соок суу. Тымык. Кара-Кула кутуктыҥ кырына эки колыла тайанып алып кӧрӱп ле ийерде, удура саҥ башка неме кӧрӱнди. Койонныҥ айтканы чын: ол эки бутту эмтир. Аайы-бажы јок кыйгырып, алгырып баштады.

- Сен эки бутту неме – кижи! Мениҥ ордыма каан болбозыҥ! Эмди ле мен сени, бу ла кутуктаҥ чыгарбай јадып, ӧлтӱрип саларым.

Кӧрзӧ, саҥ башка неме база кыймыктап, оны ӧткӧнип тургандый болды. Кара-Кула там ла ачынып, учында, бойыныҥ кӧлӧткӧзин танып болбой, ол кижи деп бодойло, тижин ырсайтып, оозын јаан ачала, кутуктыҥ ичи јаар калып ийди. Анайып ол тереҥ сууга чӧҥӱп, ӧлӱп калды.

- Бот, - деп, койон айтты, - јеткер јеҥ алдында. Мени ӧлтӱрбей килегениҥ кинчек болуп бойыҥа јеткен.

Койон ол ло ӧйлӧрдӧҥ бери тумчугы јарык, эки кулагы узун, кӧстӧри тосток, куйругыныҥ тӧдӧгӧзи ле арткан јӱрет.

Је андый да болзо, койон коркынчак. Оны кӱчтӱ аҥдар тудала, кыйнап тура бербезин деп, ол ајарыҥкай ла чочыдулу јӱрет. Андый да болзо, Алтайда Кара-Куланыҥ јок болгоны койонныҥ јуучыл кереги болуп јат.

- Јер-јеҥес бӱдерде, ончо тындулардыҥ кааны болуп кижи арткан. Бӱгӱн де кижи јер ӱстинде, талайда, кейде – каан. Оноҥ јаан каан качан да болбос – деп, койон ончо тындуларга јарлап салганы качан да ундылбас.

 

КЕЗЕР ЛЕ АЙ-АРУ

 

Озо-озо ӧйлӧрдӧ адалу-уулду улус јуртаган. Адазыныҥ ады Сокор-Кара, уулыныҥ ады Кезер. Экӱдеҥ ле экӱ. Олордо мал да кӧп, најылары да ас эмес болгон.

Ӱйи јада каларда, Сокор-Кара ӧскӧ кижи албаган. Јаҥыс уулын он јети јашка јетире азырап, камык улусты кулданып, илдеҥ јаткан.

Бир кӱн адазы ак-боро адын ээртеп алып, айлы-јуртынаҥ ырада барарга сананган. Јӱзӱн-јӱӱр чечектӱ јалаҥ оныҥ алдында кејимдий экчейип, кеелӱ кебистий јайылган јатты.

Кенетийин оныҥ кӧзи јажыл ӧлӧҥниҥ ортозында кижиниҥ куу бажы јатканын јастыра кӧрбӧди. Сокор-Кара узак сананбады, адынаҥ тӱжӱп, койнынаҥ каҥза чыгарды. Кулузын сындырып, каҥзаныҥ батказын чукчып, куу баштыҥ тумчугына сӱртти.

- Ачу ба? – деп, каткырынып сурады.

- Ачу! – деп, куу баш унчукты.

Сокор-Кара ак-боро адына мине сокконын бойы да билбей калды.

- Ачу ба? – деп, кулагына чала бӱдӱнбей, араай сурады.

- Ачу – деп, куу баштаҥ ӱн угулды.

Сокор-Кара адын камчылап, куу баштаҥ качып, маҥтадып ийди. Бара-бара: “Ачу ба?”- деп, аттыҥ јоругын араайладып, сурады.”Ачу”деген ӱн ого база ла угулды. Маҥтат ла маҥтат. Айлы-јуртынаҥ, мал-ажынаҥ ырай ла бертир. ”Ачу ба?” – деп, араай база ла сурады. “Ачу”деп, каруу араай угулды. Тыҥ сураза, тыҥ айдар, араай унчукса, каруузы араай угулар.

Сокор-Кара кӧрӱп турза, јаан тууныҥ эдегинде ап-апагаш кийис айыл турды. “Акыр, ого барып тӱжер туру” деп, ичинде сананды.

Торко тоны килтиреп, эдектери јайылып, ат чакызына келип тӱшти. Адын буулап, араай:

- Ачу ба? – деп сураарда, араай “ачу” деди.

Тӱшкен айылдыҥ ээзи казан-айак азып, айылчыны кӱндӱлеп, ачык-јарык куучындажып отурды. Сокор-Кара таҥкы азып, улустыҥ кулагына угулар-угулбас эдип, “Ачу ба?”деп база ла сурады.”Ачу”деп каруузы араай јандырылды.

Анча-мынча отурала, калта-каҥзазын ичип отурган айагыныҥ јанына салала, Сокор-Кара айтты:

- Акыр, тышкары чыгып келейин.

Ол адыныҥ јанына базып келеле, “Ачу ба?”- деди. Каруу угулбады. База ла сурады. Каруу јок. Сокор-Кара адына тӱрген минип, “Ачу ба?”- деди. Не де јок. Ары болуп маҥтатканын билбей калды. Јолой эки,ӱч-беш катап, оноҥ до кӧп сурады. Кулагына коркымчылу сӧс јаҥыланбайт. Айлына келеле, не болгонын ончозын уулына айдып берди.

- Слер кайттыгар, адам? – деп, Кезер адазына ачынды. – Ол улус эмди ончозы кырылар. Мал-ажы, албаты-јоны – ӱзези. Мен ол улусты барып аргадайдым – деп, Кезер кӱреҥ-јеерен адын ээртеп, јолго шыйдынды.

- Јок, балам, барба! Сен ӧлӧриҥ. Ол арттырган каҥзада куу баштаҥ јапшынган кӧрмӧс бар. Барба. Сен мениҥ сок јаҥыс сӱӱнчим. Ак јарыкта сенеҥ ӧскӧ менде кем де јок. Барба. Ол улус ӧлзин, олор кырылзын. Оны ӧнӧтийин арттыргам. Оноҥ ӧскӧ бис ӧлӧр эдибис. Оны јарт билзеҥ, Кезер! – деп, Сокор-Кара уулын канча јайнабады деер. Је Кезердиҥ токтоор кирези јок болды.

Кӱреҥ-јеерен атту Кезер барып јатса, јаан тууныҥ эдегинде ап-апагаш кийис айыл кӧрӱнип келди. Чакыга келип тӱжерде, оны кем де чыгып уткыбады. Айылга кирип келзе, ончо улус јаан ачу-коронго тӱшкен, кӧстиҥ јажын кӧл тӧккӧн, оору, тӧжӧктӧ кыйын-тейин јаткылады.

- Кандый да кижи келип јӱрген, калта-каҥзазын ундыйла, атана берген. Та неге тыҥ бачымдаган. Ол кӱннеҥ ала бис јаан тымуга алдырдыс – деп, айылдыҥ ээзи эр кижи комудайт.

- Эки балабыс јада калды. Эмди чыдап калган сок јаҥыс кызыбыс јарым тынду јадыры. Бойлорыс оорып баштадыс. Мал-ажыс оорып, уйлардыҥ сӱди јанды. Канча кам камдабады деер, јарлыктар да болгон. Је јакшы болуп турганы јок – деп, ӱй кижи јӱк арайдаҥ онту ажыра айдып отурды.

Кезер кӧрзӧ, чын да, ончо малдыҥ туйгактары уштылып, оозы-бырды балутыган јӱргӱледи. Улус та јаан тымуда. Эбиреде онту, ый-сык, калакташ ла кородош. Тӱштиҥ јарыгы караҥуйга тӱҥей. Тӱнниҥ караҥуйында теҥеридеги суркураган јылдыстар чек кӧрӱнбес болды.

- Кӧзиҥ сениҥ чокту эмтир, кӧксиҥ, байла, ойлу бӱткен – деп, айылдыҥ ээзи Кезерге баштанды. – Бу јердеҥ тӱрген-тӱкей кач. Оорыырыҥ. Тегин јерге ӧл каларыҥ. Ада-энеҥ јаан карыкка тӱжер.

- Бу јерди кӧстӧп келгем – деп, Кезер карган ӧбӧгӧнгӧ каруу јандырды. – Албатыга бир болужым једер бе, јок по деп, ыраак јердеҥ ӧнӧтийин келдим. Бир болужым јетсе, ол ырызым болгоны туру. Нени де эдип болбозом, ол јажын-чакка комудалым болотоны јарт. Слер меге ол кижиниҥ арттырган калта-каҥзазын берзегер. Мен оны кемниҥ болгонын айса танып ийерим.

Айылдыҥ ээзи эр кижи олорды јаҥыртыктыҥ алдынаҥ алып берди. Адазыныҥ калта-каҥзазын Кезер танып, бир кезекке унчукпады. Оныҥ кош аркадый кабагы тӱӱлип, эки кӧзине кан чагылды.

Адазыныҥ айтканынча араай унчукты:

- Ачу ба?

- Ачу - деп сӧс ол ло ок ӧйдӧ оныҥ кулагына јарт угулды.

- Керек мында ла туру – деп, Кезер ичинде сананды.

- Бу ла калта-каҥза кемниҥболгонын мен билерим. Олорды ээзине табыштырбаганча, слерлер јазылбазыгар. Оныҥ учун олорды ээзине тӱрген-тӱкей јетирер керек - деп,ол айдала, тышкары чыкты.

Кезердиҥ кӱреҥ-јеерен ады чакыны айлана базып, бышкырып, оҥ колыла јерди чапчып турды. Оныҥ јалы тыҥыда соккон эзинге торт ло јалбыш чылап јайылыптурат.

Кезер адына минип, адазыныҥ тапкан кижиниҥ куу бажын бедреп, јаан чӧл јаар јортуп ийди. Чӧлдиҥ салкыны тӧжине удура согот. Эбире јӱзӱн-јӱӱр чечектер кӧрӱнет. Куштардыҥ ӱни сериги јок јаҥыланат. Теҥериде тудам да кирези булут јок.

- Ачу ба? – деп, јолой Кезер койнында адазыныҥ калта-каҥзазынаҥ сурады.

Ачу! – деп, андый ок ӱнле каруу јандырды.

Узак па, јуук па, Кезер ээн чӧллӧ барып ла јатты. Кенетийин оныҥ кӧзине јараш чечектердиҥортозында кижиниҥ куу бажы кӧрӱнди. Јиит кижи ого јуук јортуп, койнынаҥ калта-каҥзаны кодорды. Куу баш јаар чачардаҥ озо сурады:

- Ачу ба?

- Ачу – деп, каруу болды.

- Ачу болзо, ачууҥды ал ары! – деп, Кезер кӱзӱрт кептӱ айдала, калта ла каҥзаны куу баш јаар мергедеди. Бу ла ӧйдӧ, Кезер ары болуп јортордыҥ кажы јанында, куу баш карган ӱй кижи болуп оныҥ алдына тура јӱгӱрди. Оныҥ чачы буурайып калган, кӧстӧри ириҥге бастырып салтыр. Азу тиштери саргара татап калган темирдиҥ ӧӧниндий кӧрӱнди. Чырыштары чарый-терий летереҥ-тереҥ тартылып калган, јӱзи кара тотко алдырган, кӧрӧр дӧ арга јок.

Карган эмеген Кезердиҥ тискининеҥ келип ала койды. Айткан сӧзи кандый дейзиҥ, кижи чочыыр:

- Кайран кӧӧркий, кай турзаҥ, куучындажалы.

- Јок! – деп, Кезер унчукты. – Кубулгазынду куу башла куучындажар арга менде јок! Суранып турган болзоҥ, бажыҥды оодо чабарым – деп, ӱлдӱзин ушта тартты.

Је карган эмеген ӱлдӱге чаптырбай, аттыҥ алдында ары-бери ӱлбӱреҥдеп, байагы айтканыныҥ ӱстине јемеп айдат:

- Мени бир катап оком этсеҥ. Мен сени качан да ундыбазым. Алтай ӱстинде јииттердиҥ эҥ јаражы сен. Бир ле катап оком эт.

Карган эмеген керек дезе Кезердиҥ эрдине эрдин арай ла тийдирбей, сӱрекей шулмус ары-бери јӱгӱрген. Ӱлдӱле чапса, чабылбас, чек амыр бербей јӱрди. Ого коштой мен јараш па деп сураарда, кыјыктузын кандый дейзиҥ.

Кезер бир ле катап ӱлдӱле карган эмегенниҥ бажын тиле чабайын деп јадарда, јескинчилӱ эмеген аттаҥ эҥилген кижиниҥ јаагына јапшына берип, тарый-тарый оком этти.

Кезер јескингенине кӧзин јумуп, ого јетирбей, ары болуп маҥтадарга сананган. Је аттыҥ тискинин эмеген тыҥ ла бек тудуп алган эмтир. Кӧзин ачса, оныҥ алдында эриндери ле качарлары јараш кыс турды. Лаптап кӧрзӧ, кулактарында алтын сыргалары ойногон, кӧстӧри ачык-јарык, маҥдык-торко кийген кыс аттыҥ тискинин оҥ колыла бектеп туткан турды.

Андый да болзо, Кезер айтты:

- Сен – тармачы кижи. Сениле куучындашпазым. Сен улуска ӧлӱм экелгеҥ. Сен јер алдында јаткан Эрлик- бийдиҥ кӱрӱми.

- Јок, кӧӧркий, - деп, кыс кӱлӱмзиренди. – Мен айлу-кӱндӱ Алтайдыҥ кижизи. Сен ошкош. Чын, мени јер алдыныҥ кааны Эрлик-бий кӧп јылдарга карган кижиниҥ куу бажы эдип кубулткан. Јердиҥ алды јаар канча кире јараш кыстарды кулданарга апарган. Јаҥысла мени јердиҥ ӱстине тармазыла арттырып, улуска ӧлӱм экелзин деп бу јараш јерге таштаган. Сениҥ эрдиҥ, кызыл-јалбыш јаактарыҥ мениҥ эрдиме ле јаактарыма табарбаган болзо, мен бу ла јерде куу баш болуп, ончо улуска ла тындуларга буудак, ӧлӱм экелип јадар эдим.

Кыс Кезерге эрке кӧрӱп, је кату сыркынду айтты:

 - Эрлик-бийдиҥ тармазы бу таҥкылу калтада ла каҥзада јапшынган. Оны јердиҥ јети кадына јетире бадай чапсаҥ, јер ӱстинде оныҥ тармазы јок болор!

Кезер каҥзаны ла калтаны ууштай тударда, ол кара таш болуп кубула берди. Кӱчтӱ колдорыла ол оны бийик кӧдӱрип, ӱч темденип, јердиҥ јети кадына тӱжӱре бадай чаап ийди. Анайып јердиҥ кыртыжын таш ойып, барган јолы кӧрӱнбей калды.

Кезер ле байагы кыс таныжып, кӱреҥ-јеерен атка учкажып, калык-јоны оорып јаткан јерге келдилер. Келзе, камык улус оору-јоболдоҥ јазылган, малы-ажы тойынган болтыр.

Кезер адазыныҥ калтазы ла каҥзазы јаткан айылга келзе, олор до јазылып калган отурдылар.

- Бу кижи слердиҥ ооруны јажын-чакка јоголткон – деп, Кезерге кӧрӱп, кожо келген кыс сӱӱнчилӱ айтты.

- Ӱйедеҥ ӱйеге ады-јолыҥ ундылбазын – деп, байагы улус бир кӱӱн-санаазын јетирди.

Кезер байагыкысты учкаштырып, бойыныҥ јерин кӧстӧп, Сокор-Кара адазына јанып ийди.

Уулы келерде, адазы оны сӱрекей кайкап уткыды. Ол јӱк арайдаҥ айтты:

- Ой, уулым, мен сени айылга ойто качан да келбесдеп бодогом. Ой, мениҥ јаҥыс уулым, очогымда одым ошкош, кӧксимде согулган јӱрегимдий сен. Мениҥ бастыра јӧӧжӧмди ал, албаты-јонымды башкар. Бу элбек јердиҥ ээзи сен бол.

Кезер адазына јууктай базып, айтты:

- Адам, меге не де керек јок. Слер бойыгардыҥ јастырагарла камык улус кырдыгар. Каҥзалу калтаны мен јердиҥ јети кадына тӱжӱре чаап салдым. Куу баш болгоны Эрлик-бийдиҥ тармазы эмтир. Эмди оныҥ тармазы јер ӱстинде јатпас.

-А бу ай кеберлӱ кемниҥ балазы? – адазы уулынаҥ сурады. – Мен јер ӱстинде мындый солоҥыдый кабакту, тегерик кӧлдий кӧстӱ кысты качан да кӧрбӧгӧм. Кем бу?

Сокор-Караныҥ алдына Кезерле кожо келген кыс базып келип, јалакай эрмектенди:

- Адым Ай-Ару. Тӱн кирбес элбек јайым Алтайыста Эрлик-бий не де арттырбай олјолоп, јуулап апарган. Мени дезе ӧлгӧн кижиниҥ куу бажы эдип кубултала, јер ӱстине ӧнӧтийин арттырган.

- Ай-Ару ӧскӱс – деп, Кезер айтты. – Ол мениҥ, ӧлзӧ кожо ӧлӧр, ӧссӧ кожо ӧзӧр, кару јакшы эжим болор. Орыныс бирге салынган, одыбыс бирге кӱйген.

Сокор-Кара уулыныҥ айтканына сӱӱнип, оморкодулу каткырды:

- Канча чакка ундылбас той эдерибис. Је јаҥыс ла мениҥ јаманымды ташта: азыйда мен улуска јаман санангам. Јастыргам – сен тӱзеткеҥ. Алкыш болзын, уулым.

Кезер ле Ай-Ару айдышты:

- Кӱӱнибисти јаҥыс эдерге аргагар јеткен учун слерге де јаан алкыш-быйан јетсин!

Јаан јыргал баштала берди.

 

ШИҤЖӰ ИШТЕРИНЕҤ

 

АЛТАЙ АЛБАТЫНЫҤ

АДА-ТӦРӦЛ УЛУ ЈУУ КЕРЕГИНДЕ КОЖОҤДОРЫНЫҤ

ӰЛГЕРЛИК ЧӰМИ ЛЕ ТИЛИ

 

Туулу Алтай – Россияныҥ кееркемјиктӱ бир толугы. Јуу-чак ӧткӧн јердеҥ ол сӱреен ыраак. Је Ада-Тӧрӧл учун калапту јуу-согуш тушта оныҥ ыраак-јуугы билдирбеген. Фашистский Германияныҥ олјочы, тонокчы черӱзинеҥ амыр-энчӱ орооонын корыырга јӱзӱн укту канча миллион совет албатыла кожо алтай да калык туруп чыккан. Адалар, карындаштар, јиит уулдар ла кыстар, эје-сыйындар тӱни-тӱжиле, јайы-кыжыла беш јылдыҥ туркунына Кӱнбадышта казыр ӧштӱле кӱӱн-кайрал јоктоҥ јуулашкан.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан ат-нерелӱ совет јуучылдар, олордыҥ јалтанбазы јаҥыс ла кееркем литературада кӧргӱзилген эмес. Албатыныҥ јӱрӱми, јайымы учун ат-нерелӱ тартыжузы, турумкай јаҥ-кылыгы, кебери анайда ок албатыныҥ оос чӱмдемелинде база айдылып јат.

Албатыныҥ оос чӱмдемели јебрен ӧйдӧҥ бери јаҥжыккан эп-аргалары аайынча улалып, јаҥы учур алынып јат. Чактаҥ чакка, ӱйедеҥ ӱйеге бузулбай келген кожоҥ чӱмдеер эп-арга ла јаҥжыгу јаҥыс та кеминде артса, је тӱп-шӱӱлтелер, кееркедим чӱмдемелдер јаҥы учур (содержание) алынганы кӧскӧ иле кӧрӱнет. Кӱӱлер кулакка чокум угулат.

Јаҥы ӧйдӧ јаҥы кожоҥдор чӱми албатыныҥ тӱӱкизиле (историязыла) кӧдӱре колбулу. Албатыныҥ ич-буурында јебрендик озогы чактардаҥ бери философия учурлу кожоҥы бар. Ол кожоҥ јаҥыс та Кан Алтайды эмес, је бастыра јер-телекейди алат, учы-кыйузы јок кей телкемди ајаруга тургузат. Анайып, темдектезе, “Телекей тӱҥей болор бо?” деп кожоҥды ајаруга алар керек.

Телекейдиҥ булуды

Текши качан тургай не?

Телекейдиҥ санаазы

Текши качан болгой не?

 

Кайракканныҥ булуды

Качан текши тургай не?

Калык-јонныҥ санаазы

Качан тӱҥей болгой не?

Чын, албаты текши бир тӱҥей болбос. Олор ӱйедеҥ ӱйеге, чактаҥ чакка санаазы, тӱп-шӱӱлтези, кӧрӱжи тӱҥей болбой јат. Јер ӱстинде башка-башка албаты тӱҥей јуртап болбос.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде кожоҥдор алтай албатыныҥ јебрен ӧйдӧҥ бери јаҥар-сарын чӱмдеер јаҥжыккан эп-аргаларына, эп-сӱмелерине тайанган. Олор озо ло баштап ӱлгерлик чӱмдемелдерле бек колбулу, јолдыктарла улалталарлу.

Чын, эҥ баштапкы јерде – кожоҥдордыҥ учуры (содержаниези) турат. Ол учуралдар тереҥ тӱп-шӱӱлтелерле, кӧгӱстеҥ айткан кӱӱн-санааларла аҥыланат. Ого коштой алтай кожоҥдор качан да болзо, кӱӱн-тебӱзиле – эмоциональный учурыла аҥыланат. Ол психологияда – бастыра улуска јаан кӱӱн-тапту, сӱӱштӱ, кунугушту, тӧрӧл улузына ла чыккан-ӧскӧн јерине эригип јӱргени айдылат. Алтай албатыныҥ бастыра кожоҥдоры ар-бӱткенле бек колбулу. Ич-буурдаҥ айдылар кӱӱн-санаа ар-бӱткенниҥ ончо учуралдарыла биригип калганы јилбилӱ, солун. Кожоҥдордыҥ учуры аайынча оныҥ тематиказы табылат.

Алтай кожоҥдордыҥ ритмиказына ады јарлу билимчилердиҥ В.В.Радлов, Т.Ковальский, бистиҥ ӧйлӧрдӧ С.С.Суразаков, Т.С.Тюхтенев(1), С.М.Каташев(2) ле оноҥ до ӧскӧлӧри аҥылу ајарулар эткендер. Темдектезе, поляк билимчи Т.Ковальский шиҥжӱ ижинде алтай кожоҥдордо эҥ учурлу ритмический ӱч бӧлӱк темдектер аҥылап алган. Олор мындый: 1) кожоҥныҥ јолдыктары јети-сегис ӱйедеҥ тӧзӧлип аҥыланганы, 2) кажыла јол эки ритмический бӧлӱкке башкаланып барганы, 3) ритмический бӧлӱктер эҥ ле учурлу деп темдектегени бу бӧлӱктерди бириктирип айтканы болот.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде чӱмделген кожоҥдордыҥ кӧп нургуны бу ла јебрен, озогы јаҥжыгуларга тайанып чӱмделгени јарт. Ол эп-аргалар тӧзӧлгӧ болуп арткан.(3)

Кажы ла јолдыкты алза, ритмика аайынча баштапкы бӧлӱкте тӧрт ӱйе болор. Экинчи ритмикалык бӧлӱкте ӱч ӱйе турар. Олорды тооло кӧргӱссе, мындый:

4 – 3           4 – 3

4 – 3           4 – 3

Кожоҥныҥ сӧстӧринде ӱйелери аайынча темдектер мынайда кӧргӱзилер:

Алтайымнаҥ  / ыразам,

Адам мени / санан јӱр.

Ак чечектӱ / Алтайга

Айланарым, / сакып јӱр.

 

Сегис ӱйелӱ сӧс-јолдыкта ӧрӧги кӧргӱзилген /4 - 3/темдектер дезе 5 – 3 ӱйеликтерге бӧлӱнип турат. Кезик аразында бу ритмиканыҥ ӱйелери кӧптӧй дӧ берер. Темдектезе, “Канду јууга не барат?” деп кожоҥдо чике кӧрӱлет.

Кӧгӧрип чыккан / кӧк чечек

Кӧлӧткӧ јердеҥ / не чыгат?

Кӧрӱжип јӱрген / бойлорыс

Кӧрӱшпес јерге / не барат?

 

Агарып чыккан / ак чечек

Алыс јердеҥ / не чыгат?

Айдыжып јӱрген / бойлорыс

Айдышпас јерге / не барат?

Кажы ла јолдыктагы сӧстӧр ончозы сегис ӱйедеҥ туруп јат, је баштапкы бӧлӱктиҥ ритмиказына беш ӱйе келижет, ритмиканыҥ экинчи бӧлӱгине ӱч ӱйе кирип јат.

    5 – 3             5 – 3

    5 – 3             5 – 3

Ритмикага анайда ок тӱҥей учурлу сӧстӧр удура-тедире учурлу сӧстӧр, катап айдылган сӧстӧр – ончозы ич бойыныҥ јакшынак ритмиказын кӧргӱзип јат. Оныҥ учун сегис ӱйеликтӱ ритмический јолдыкты кожоҥдоорго јеҥил болот. Кажылгак болуп турган учурал мында чек туштабай јат.

Удура-тедире айдылган сӧстӧр бу сегисјолдыктарда ритмиканы мынайда бӱдӱрип јат: баштапкы јолдыкта “кӧгӧрип”деп сӧс бежинчи јолдыкта “агарып” деген сӧслӧ одорложып, ритмика бӱдӱрет. Мында ок “кӧк чечек” деген сӧстӧр “ак чечек” деген сӧстӧрлӧ удурлажат. Баштапкы тӧртјолдыктыҥ экинчи јолдыгында “кӧлӧткӧ” деген сӧс алтынчы јолдыкта “алыс” деген сӧслӧ удурлажып, ол ончо јолдыктарда такып айдылган бастыра сӧстӧр јарамыкту ритмика тӧзӧгилейт. Ӱчинчи јолдыкта“кӧрӱжип” деген сӧс јетинчи јолдыкта “айдыжып” деген сӧслӧ одорложып турат, анаҥ арыгы сӧстӧр такып айдылыжат. Тӧртинчи јолдыкта “кӧрӱшпес”деген сӧс сегизинчи јолдыкта “айдышпас” деп сӧслӧ удурлажа туруп, ритмиканы чыҥдый этире бӱдӱргилейт.

Чынынча айтса, алтай албатыныҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде чӱмделген кожоҥдоры ритмиказы јанынаҥ бай. Оны кычыраачылар бар литературанаҥ, јилбиркезе ле сонурказа, кычыргылап, билип алар.(4)

Тоолу сӧстӧрлӧ бу ла јуу-чакка учурлаган кожоҥдордогы рифмалар керегинде айдып ийерге јараар. Кожоҥдордо јолдыктардыҥ бажындагы сӧстӧр јаҥыс тӱҥей табыштардаҥ башталып, рифмалажып јат. Темдектезе, оны мындый учуралдарла аҥылаарга јараар.

Баргаа бажын ӧрт алза,

Бирлик ӧчӱр салалы.

Берлиннеҥ эмди јуу келзе,

Бир кижидий базалы.

Мында јолдыктардыҥ баштапкы сӧстӧри бир тӱҥей ӱнгӱр /б/ туйуктардаҥ башталган. Мыны схемала кӧргӱссе, мынайда кӧрӱлер: а а а а. Бу баштапкызында. Экинчизинде, эжерлежип рифмалашкан табыштардаҥ база учурап јат:

Тай бороныҥ токумын

Теҥдеп салган јогыс па.

Бадыштагы ол јууда

Бирлик јӱрген јогыспа!

Бу схема-кӧргӱзӱ мынайда турар:а а б б. Јуу керегинде кожоҥдордо баштапкы рифмалар да карчый-терчий турганы база учурайт.

Ӧлӧ-боро бар тушта

Эбире базып ээртаалбай.

Ӧлӱжер тушта ӧлбӧзӧ,

Эзен-амыр јан келбей.

Темдектеп алган тӧртјолдыктыҥ баштапкы рифмалашкан табыштарын схема аайынча мынайда тургузар: а б а б. Темдекке алган јолдыктардый учуралдар јууга учурлаган кожоҥдордо тыҥ да кӧп туштабай јат. Је ол ок ӧйдӧ карчый рифмалаш ритмиканыҥ кӱӱзин леич јанында турган сӧстӧрдӧ кажылгактар бӱдӱрбей турганы јарамыкту.

Јолдыктардыҥ баштапкы табыштарынаҥ ӱч тӱҥей буквалар (табыштар) база рифма бӱдӱрер. Је калганчы табыш башка да болзо, ритмиканы буспай јат. Схема аайынча мындый: а а а б

Ӧлӧҥ баштай ӧрт кӱйзе,

Ӧчӱрелик, нӧкӧрлӧр.

Ӧчӧп Јарман јуу ийзе,

Јалтанбайлык, нӧкӧрлӧр.

Јолдыктардыҥ баштапкы сӧстӧринде јаҥыс та тӱҥей табыштар рифмалажар эмес, је анайда ок олордо бӱткӱл ӱйелер де рифмалажып турганы алтай кожоҥдордо кӧп учурап јат. Темдек эдип ол ло “Канду јууга не барат?”деген кожоҥды алза, ол рифма чокум, иле кӧрӱне берет.

Кӧгӧрип чыккан кӧк чечек

Кӧлӧткӧ јердеҥ не чыгат?

Кӧрӱжип јӱрген бойлорыс

Кӧрӱшпес јерге не барат?

 

Мында “кӧгӧрип”, “кӧлӧткӧ”, “кӧрӱжип”, “кӧрӱшпес” деген сӧстӧр јолдыктардыҥ бажында туруп, “кӧ” деген ӱйелери рифмалажып јат. Каа-јаада, керек дезе, јаҥыс та тӱҥей табыштар, тӱҥей ӱйелер рифмалажып турган эмес, је бӱткӱл сӧстӧр дӧ рифма кебине тура берет.

Чет агашка от кӱйзе,

Чек ӧчӱрип салалдар.

Чын Јарманнаҥ јуу келзе,

Чын јуулажып баралдар.

“Чет”, “чек” деп баштапкы сӧстӧр јаҥыс тӱҥей ӱйедеҥ турат. Ол ок ӧйдӧ бӱткӱл сӧстӧр эмтир.

Кожоҥдордыҥ јолдыктарыныҥ учындагы сӧстӧр база ла анайда ок рифмалажып турат. Тӱҥей табыштар, ӱйелер, такып айдылган бӱткӱл сӧстӧр рифмага киргилеп јат. Алтай кожоҥдордо рифмалар бай, чӱмдӱ, кеҥ. Оны шиҥжӱчилер база элбеде кӧргӧндӧр. Оныҥ учун Ада-Тӧрӧл јууга учурлаган кожоҥдордоҥ бир ле эмеш темдектер алып, бир кезек рифмаларды чокумдап саларга јараар. Темдектезе, “Казыр ӧштӱ бар”деген кожоҥды алактар:

Эне Алтайдыҥ ичинде

Эр ле баатыр јоныс бар.

Эм бадыштыҥ тӱбинде

Эрлик Гитлер ӧштӱӱс бар.

Бу ла тӧртјолдыкты алза, мында кандый ла рифма бар. Баш рифманы албай, јолдыктардыҥ учында, ортозында рифмаларды алза, сӱрекей бай. “Ичинде»/«тӱбинде” деген карчый рифманы алза, “ич”, “тӱп” деген сӧстӧрдиҥ арткан ӱйелери кыйыш јок чике, чокум рифмалашкан - “инде”.Је экинчи ле тӧртинчи јолдордо “бар” деп сӧс такып айдылганыла рифмалажат.

Ич рифманы алза, мында баштапкы јолдыкта “Алтайдыҥ” деген сӧс ӱчинчи јолдыкта “бадыштыҥ” деген сӧслӧ, табыш-ӱйелериле рифмалажат. Экинчи јолдыкта “баатыр”,тӧртинчи јолдыкта турган “Гитлер” деген сӧстӧр ич рифма бӱдӱрип јат. Экинчи јолдыкта“јоныс” ла тӧртинчи јолдыкта “ӧштӱӱс” деген сӧстӧр база ич рифма бӱдӱргилеп јат.

Кӧкси бийик кӧп аттар

Кӧп иштерге аксады.

Кӧрӱжип јӱрген акалар

Канду јууга ырады.

Бу тӧрт јолдыктыҥ учындагы сӧстӧрдӧ чике рифмалар бар:“аттар”/тар/,“акалар”/лар/, - “тар” ла “лар” рифмалажат; “аксады” ла “ырады” деген сӧстӧрдӧ“ды” деген ӱйелер чокум рифмалажат.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде кожоҥдордо аллитерация, параллелизм,тӱҥдештирӱлер, эпитеттер ас эмес туштап јат. Кӧп сурактар, кайкалдар, кыйгы темдектер улай ла туштап тургандары бар.

Тексттерде кӧп эпитеттер туштап јат. “Айлу-кӱндӱ Алтай” деп кожоҥдордо учурап турган јолдыктар бар. Айлу-кӱндӱ деген эпитет-јарталгыш Алтай деген сӧсти чӱмдеп, Алтай јер-теҥериле бир јаан јаркынду телекей болгонын чокумдайт.

Кан Алтайдыҥ ичинде

Кайран баатыр јоныс бар.

Кара бадыш тӱбинде

Казыр ӧштӱ Гитлер бар.

Мында эпитеттер “кан”, “кайран”, “кара”, “казыр”деген сӧстӧр болот. Олор оныҥ алдында турган сӧстӧрди јаркынду эдип кӧргӱскенинеҥ улам, кижиниҥ ичи-буурында санаа ачык-јарык боло берет, “кан” деген эпитет Алтай деген сӧсти чӱмдӱ эдип кӧргӱзет. Ол элбек, эрке кӧрӱлет, албаты деген сӧсти“кайран баатыр” деп колболу эпитеттер јуук, карындашсып турганын кӧргӱзет. Бадыш “кара” деп эпитетле јарталат, Гитлер деп сӧсти  “казыр ӧштӱ” деген колболу эпитеттер јартап, чокумдап, кижиниҥ ал-санаазын караҥуйладып тургандый билдирет.

“Городтор учун јуулар” деген кожоҥдо тӱҥдештирӱ де туштап јат.

Мӧндӱрдий окко чыдашпай

Фашисттер качып кырылган.

Москва эмди јеҥдиртпес,

Тӧрӧлистиҥ јӱреги.

Мында “мӧндӱрдий” деген тӱҥдештирӱ барынаҥ улам, Россия ороонныҥ черӱлериниҥ јуу-јепселле ӧштӱлердеҥ кӱчтӱ болгоны оморкодулу кӧрӱлет. Оныҥ да учун фашисттер качып, јолой кырылып ӧлгӧндӧри јеҥӱнинҥ алтамын ырымдап турганы болот. “Москва эмди јеҥдиртпес” дегени кижиниҥ сӱр-кеберин, кӱчин алынганы бӱдӱмчилӱ, јуу-чакка ончо ло не-неме удура болгоны ал-санааны элбедет.

“Кӧргӧн чилеп кычыргай” деп кожоҥды алза, кичинектеткен тӱҥдештирӱ учурап јат.

Кӧбӧлӧкчӧ кӧк чаазын

Кан Алтайга јет баргай.

Кӧрӱш-таныш кӧӧркийлер

Кӧргӧн чилеп кычыргай.

Чаазын деген адалгышты кӧк деп эпитет аҥылу, сӱрлӱ эдип ийет. Је кӧк чаазын-письмо, кичинегин кӧбӧлӧклӧ тӱҥдегенин кычырза, фронттоҥ Алтайда эш-нӧкӧрлӧргӧ кандый кӱӱнзеп чийген, ийген письмо деп кижи сананар, јуучыл иле кӧрӱне берет. Ол письмолор јуучылга тӱҥей, оны “кӧргӧн чилеп” деген тӱҥдештирӱ кижиниҥ сӱӱнгенин элбедет.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлаган алтай калыктыҥ кожоҥдоры јебреннеҥ бери јаҥжыкканы аайынча чӧйӧ кӱӱзиле кожоҥдолот. Строка јолдыкта, эрмекте кажылгактар, узун сӧстӧр јок.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде кожоҥдордыҥ тили су-алтай, чечен, кыска, кажылгак јок. Кожоҥдогондо, олордыҥ сӧстӧри ӱлгерлик чӱмдӱ, кӱӱлик ӱндӱ, јаркынду. Ару, су-алтай тилдиҥ болужыла албаты кижиниҥ ич-санаа кӱӱнин, амадузын чокум кӧргӱзип јат.

Јуу керегинде алтай кожоҥдор бӱдӱмиле јаан эмес. Оныҥ учун А.М.Горькийдиҥ айтканы да чын: кожоҥдор јаантайын кыска, је олордо айдылган санаа, чӱм-сезимдер дезе бӱткӱл бичиктер болор.(5)

Јууныҥ кату ӧйлӧрин, улустыҥ санаа-кӱӱнин, јӱрӱмин, ижин-тожын јурап кӧргӱзеринде анчада ла тӱҥдештирӱлер, эпитеттер, метафоралар туружат. Ол ло “Москва эмди јеҥдиртпес”деген јолдыктый метафоралар јаантайын учурайт.

Јууга учурлап чӱмдеген алтай кожоҥдордыҥ тили су-алтай, чӱмдӱ, кажылгактар јок. Кезик аразында су-алтай тилге, сӧстӧргӧ орус сӧстӧр кириже берет. Онызы јарт. Эмдиги јаҥы ӧйдӧ улустыҥ тудунар-кабынар јӧӧжӧзи јаҥы табылган. Темдектезе, Ада-Тӧрӧл јуу керегинде кожоҥдордо “ок-јаа”, “саадак” деген сӧстӧр учурабай јат, эмдиги кожоҥдордоорус тилдеҥ кирген сӧстӧр учурап турганы јарт: катюша (отту окло адар јуу-јепсел), колхоз, совхоз, герой, пулемет, танк, танкист, самолет, оноҥ до ӧскӧлӧри.

Озогы алтай кожоҥдордо, темдектезе, чын болгон башчылардыҥ ады-јолы кирип турган: Шуну баатыр, Ойрот-каан, Галдан-каан.Эмдиги јуу керегинде кожоҥдо маршал Жуковтыҥ ады бир кезек јерлерде адалат.

Јуу керегинде бир кезек кожоҥдор вариантту болот. Кезикте олор бир ле башка сӧстӧрлӧ аҥыланат. Арткан сӧстӧр ол ло бойы артар. Је ич-ӧзӧги аайынча олор јуу керегинде кожоҥдорды байыдып јат дезе, јастыра болбос.

 

Л и т е р а т у р а:

1.     Т.С.Тюхтенев. Алтайские народные песни. Горно-Алтайск, 1972. – С.67-70, 78-97.

2.     С.М.Каташев. Алтай ӱлгер керегинде. Горно-Алтайск, 1974.

3.     И.Б.Шинжин. Алтайские народные песни о Великой Отечественной войне // Улагашевские чтения, вып.1. Горно-Алтайск, 1979. – С.133-140.

4.     И.Б.Шинжин.Алтай албатыныҥ Ада-Тӧрӧл Улу јуу керегинде кожоҥдоры. Горно-Алтайск,2000. – С.3-43.

5.     А.М.Горький. “Разрушение личности”// О литературе. М.,1955.

 

 

АЛТАЙ КАЙЧЫЛАРДЫҤ ШКОЛЫ

 

Туулу Алтай ар-бӱткенде кӧгӧлтирим ыштый ынаарла тартылган курч баштарлу кайкамчык јараш тууларыла, ӱргӱлјиге шуулап аккан сууларыла Азияныҥ эрјинези деп чын адалган.  Јебрен кӧк тӱрктер дезе оны бӱткӱл телекейдиҥ тӧс јӱреги деп айдыжатаны база учурлу.

Эрте-эрте чактардаҥ ала Туулу Алтай јӱзӱн башка салынган кӧп сӧӧк-кургандарыла аҥыланган. Оныҥ да учун мында таш чактарда јаткан турлулары ас эмес табылган. Олор, академик А.П.Окладниковтыҥ шиҥдеп айтканыла, 300-400 муҥ јылдар мынаҥ озо келер ӱйелерге бойлорыныҥ јебрен палеолитический турлуларын артырып салган.

Туулу Алтайды ончо тӱрк-монгол албатылар бойыныҥ эҥ баштапкы јебрен тӧрӧли болгон деп санангылайт. Мынайда санангандары јебрендик соојындарда, кеп-куучындарда ла анайда ок ат-нерелӱ эҥ јаан бӱдӱмдӱ кайчӧрчӧктӧрдӧ айдылганын чындыксынгылайт.

Алтай албатыныҥ оос чӱмдемелдери учы-кыйузы јок байлык.Олор укаа ла кеп сӧстӧр, модор ло чечен сӧстӧр, соојындар ла кеп куучындар, табышкактар ла кожоҥдор, тӱӱкилик куучындар ла кай чӧрчӧктӧр деп бӧлӱктердеҥ турат.

Кай чӧрчӧктӧр бӱткӱл бойынча,  шиҥдеечилердиҥ айдыжыла, эҥ ле кайкамчылу жанр болот. Не дезе, мында соојындар ла кеп куучындар, алдынаҥ кыскарта ла чокум, јарт айдылган сӧстӧр (афоризмдер), чӱм-јаҥдар аайынча чӱмдемелдер (обрядовая поэзия), камдардыҥ сӧс кожоҥдоры, табышкактар, јулкас айдар ла кандый бир не-немени айдып берер сӧстӧр болодылар.

Алтай албатыныҥ оос чӱмдемелдерин  баштап ла јууп бичиген кижи јарлу тюрколог, академик В.В.Радлов болот. Ол 1866 јылда “Образцы народной литературы тюркских племен Южной Сибири и Джунгарской степи”депулу ижин кепке базып чыгарган (1). Бу томго алтай фольклордыҥ кӧп бӱдӱмдери кирген. Мында ок “Алтайын Сайын Салам”,“Кан-Бӱдей”,“Тектебей-Мерген”,“Ай-Каан”,“Караты-Каан”ла ӧскӧ дӧ кай чӧрчӧктӧр салынган.Олор бойлорыныҥ кайкамчылу шӱӱлте учурыла, токтоду јок кей-кебизин јилбӱзиле (фантазиязыла), чокум сӱр кеберлериле кычыраачыларды тыҥ јилбиркеткен.Оныҥ да учун алтай албатыныҥ бу чӧрчӧктӧри кӧп катап јаҥыс та Туулу Алтайда эмес, је анча ок гран ары јанында, америкалык та јерлерде кепке базылып чыккандар.

Ат-нерелӱ кай чӧрчӧктӧрди јайалтазы аҥылу кайчылар айдып јат. Бу јаан, узун чӧрчӧктӧрди“кай чӧрчӧктӧр”деп айдар. Олорды тамакла кӱрмелтип кайлаар керек. Тамакла кӱрмелтип кайлаарга кайчылар 7-9 јаштуда ӱренип баштайт. Јаан кайчыларды ӧткӧнип кайлап темигерине кӧп ӧйлӧр барып јат. Јаш, јиит кайчы бойыныҥ кайлаар кемине јеткенче, јаҥжыккан кемге јолын таап чыкканча улалып јат. Эмди ученыйлар, педагогтор, психологтор бирлик шӱӱлтеге келген: балдар бала ла тужында не-немеге ӱренип аларында једиҥкей, кӧгӱске тӱрген алып јат. Келер ӧйдӧ кайчы болотон бала кайчыларды јазап угар. Ого кыйыш јоктоҥ чӧрчӧктиҥ бӱткӱл сюжедин кӧгӱске алар керек. Кӧгӱс-санаага јаҥыс ла ондор, јӱстер эмес, је анайда ок канча муҥ ӱлгерлик јолдыктар тудар, олорды ундыбас керек.

Кай чӧрчӧктӧрди кайчылар, топшуурды согуп, ӱч, беш, јети, оноҥ до кӧп кӱндерге кайлагылап тӱгезер. Келер ӧйдӧ кайчы болотон бала эрте јажынаҥ ала тыҥ кайлайтан кайчыны угарга ӱренип јат.

Темдектезе, алтай албатыныҥ ат-нерелӱ улу кайчызы Николай Улагашевич Улагашев (1861-1946) кайга беш-алты јаштуда кӱӱнин салган. 8-10 јаштуда Николай 3-4 кай чӧрчӧкти адазы Улагаштаҥ угуп, кӧгӱс-санаага алынган. Кажы ла эҥирде, уйуктап јада, адазы кайлаган чӧрчӧктӧрди эске алатан. Кандый бир чӧрчӧкти такып-такып учына чыгара башка тудатан. Там ла чыдаган сайын Николайды адазы кузуктаза, аҥдаза, агаш-таштыҥ ортозына кожо алып јӱретен. Тийиҥдеп, табыргылап јӱргенде, олордыҥ одузына кайчылар келип, 2-3 кӱнге чӧрчӧк кайлайтан. Анайып бир катап Улагаштыҥ одузына баскын-тербезен кайчы Кабак Тадыжеков келгени, јаан кай чӧрчӧк кайлаганы Николай Улагашевтиҥ ал санаазын кайчы болорыныҥ јолына бура тартканы тыҥ болгон. Кабак топшуур согуп кайлаарда, сӧстӧри јарт, чокум угулган. Кӧксинеҥ ӱн кӱӱлеп, кӱркӱреп, тамактаҥ јайым чыкканы кайкамчылу, солун, јилбилӱ болгон.

Јиит кайчы Николай ол ло 19-чы чакта јаткан Кыдыр Отлыков, Сабак Бочонов, Кабак Тадыжеков, Кыскаш деген кайчыларды ончозын уккан.Олордыҥ ат-нерелӱ кай чӧрчӧктӧрин Николай Улагашевич Улагашев јада каларга јетире бийик баалап, оморкоп јӱрген.

Н.У.Улагашев кӧп-кӧп кай чӧрчӧктӧр билген. Олордыҥ кезигинде кожоҥдоп то айдарјерлер бар. Андый чӧрчӧктӧргӧ «Алып-Манаш», «Ӧскӱс-Уул» кирет. Кайчы ас эмес тегин чӧрчӧктӧр, соојындар, кеп-куучындар, табышкактар, кеп, укаа, чечен ле модор сӧстӧр билер болгон.

Кайчылар школдор аайынча бӧлинип јат. Темдектезе, Николай Улагашев, К.Тадыжеков, Кыдыр Отлыков, Сабак Бочонов кай чӧрчӧктӧрди топшуур согуп кайлагандар. Ӧрӧги айдылган кайчылар тӱндӱк аймактарга(Турачакка, Чойго) келижет. Мында ок јаткан бир кезик кайчылар чӧрчӧкти кайлабай, ӱлгерлик учурла тӱрген айдып јат. Мынызы база бир школго кирип јат.Мындый кайчылар топшуур сокпой чӧрчӧктӧрин айдып салат. Олорго, темдектезе, Е.К.Таштамышева (1881-1962), Н.П.Черноева (1919-1978) келижет.

Тӱндӱк аймактарда јаткан кайчылардыҥ школдорына келижип турган учурал база бар. Олордыҥ кай чӧрчӧктӧриниҥ тӧс геройлоры кӧп сабазында аҥчылар, балыкчылар болот.

Тӱштӱк аймактарда јаткан кайчылардыҥ кай чӧрчӧктӧринде тӧс геройлор кӧп сабазында, аҥдаганыла коштой, кӧчкӱн ле мал азыраганына кирет. Баатырлар албатыны башкарып, одынду јерге кӧчӱрет. Ол ок ӧйдӧ јӱзӱн укту малын јаҥы одорлу јерге тургузат. Темдектезе, јарлу, ат-нерелӱ, улу кайчы А.Г.Калкинниҥ (1925-1998)“Маадай-Кара”деп кай чӧрчӧгиниҥ кире јолдыктарында ол чокум айдылган:

    Ат тыныжы куу тумандый, -

    Каранадый ала малы,

    Тӱк тийишкен тӱмен быйан

    Айдыҥ кӧзин бӧктӧй берген,

    Ала тайга бӱркей берген

    Тибиреген јӱрбей кайтты.(2)

Мында јылкылар ла кӧп оок мал керегинде айдылат. Јылкылар кӧп, тыныштары чек тумандый боло берген. Оок башка-башка малы одордо тыгым јӱргенин“тӱк тийишкен тӱмен”агару мал“ала тайганы бӱркей”базып јӱргениле колбой“тибирей”басканы да кай чӧрчӧктӧ иле айдылат.

Анаҥ ары јолдыктарда Маадай-Караныҥ башкару ижи ле кӧчкӱн јӱрӱми темдектелет:

   Одорлуга малын салган,

   Одындуга јуртын салган,

   Тебеелӱге малын салган,

   Тергеелӱге јуртын салган.(3)

Айдарда, албатызыныҥ башчызы болуп, кӧп тоолу малдыҥ ээзи болуп, Маадай-Кара баатыр улай ла одорлорды солып, оныла коштой албатызыныҥ јаткан јерин јаҥыртып, кӧчӱретен.Је башчы кижи олорды јазап кӧрбӧзӧ, тӱбек болотонын чӧрчӧктӧ база јакшы темдектеп јат. Андый учурал бир катап баатыр Маадай-Карада боло берген.

   Тӱк тийишкен тӱмен быйан

   Алтай ӧткӧн – ээн болды.

   Тил билишпес эли-јоны

   Јер айланган – ээн болды.

   Одорлудаҥ малы ӧдӱп,

   Одус тайга ажа бертир.

   Одындудаҥ јоны ӧдӱп

   Јетен ӧзӧк кече бертир.

   Озо ло баскан ол дор малым

   От ӧлӧҥин отоп јӱрет.

   Кийнинде баскан ак быйаным

   Кара јерин јалап јӱрет.

   Озо баскан эл-албаты

   Аш јакшызын талдап јудат.

   Кийнинде баскан тӱмен јоны

   Айак, казан јалап јӱрет.(4)

Маадай-Кара узак ӧйгӧ јыргалда болгон. Чӧрчӧктӧ оны уйкузы ажыра кӧргӱскен. Эмеени ойгозордо, Маадай-Кара башкарган јоны, одорлоткон малы турган јеринеҥ јыш быдырашкан: јон одынду јер бедреп, одорлу, ӧлӧҥдӱ турлулар табарга јӱргӱлей берген. Улус јурттарын таштап, байла, мал-ажын алганча баш ла јайган јерге таркай берген.

Чындап, тӱштӱк аймактарда јаткан кайчылардыҥ школынаҥ аҥылап ийгедий бир учурал бар. Кай чӧрчӧктӧрдӧ баштапкы јӱзӱнге келишкен адалгыш туштайт (малым, баатырым, балам). Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк бӧлӱгиндекайчылардыҥ школында мындый учуралдар туштабай јат. Тӧс лӧ тӱштӱк аймактардагы кайчылардыҥ школы кӧчкӱн малчылардыҥ јадын-јӱрӱмине, тудунган-кабынган јӧӧжӧзине ајару эткилейт.

Баатырлар аҥдап та, ӧскӧ дӧ керекке барардаҥ озо бойыныҥ јерин алты-јети катап эбире јортот. Калыгы кандый кӱӱн-тапту јатканын билип, јӱзӱн-јӱӱр малы одорло јеткилин кӧрӱп алала,ыраак јорыгына баргылайт. Кайчылар анаҥ ары баатырлардыҥ, каандардыҥ эткен керектерин табынча элбеде айтканын“Маадай-Кара”деп чӧрчӧк керелеп јат. Карган Маадай-Караныҥ сӱр-кебери фантастикалык эпле мынайда кӧргӱзилет:

   Баатыр кижи бу бӱдӱжи:

   Килиҥ кара бу кабакту,

   Кирбе кара бу сагалду,

   Коо кырлаҥ бу тумчукту,

   Кош агаштый бу кирбиктӱ,

   Кӧргӧн кӧзи кӧк чолмондый,

   Кӧӧркий бойы су алтындый.

   Јарым кайа бу лай јаакту,

   Бӱдӱн кайа бу бӱдӱштӱ,

   Кызыл марал бу чырайлу

   Баатырым болбой кайтты.

   Бек тер бӱткен бу белине

   Бежен айгыр мал јӱргедий,

   Ак јалаҥдый арказына

   Алтан ӱӱр кой тургадый,

Эки јарын ортозына

   Јӱс байталым тебелеедий,

   Эки кӧстиҥ ортозына

   Тӧртӧн ирик тебелеедий(5).

Бу учуралдабаатыр кӧп јылкы ла кой, ирик малдарлу јатканын албаты мактап јат.

Оҥдой, Кан-Оозы, Шабалин, Улаган, ӧскӧ дӧ аймактардыҥ кайчылары ӱнгӱр ӱнле тамак ажыра кӧдӱриҥилӱ ле гимнический кемле кайлагылайт. Бого эрте јаштаҥ ӱренгилеп јат. Бу бир школ болот.

База бир кезек кайчылар чӧрчӧктӧрди ӱлгерлик чӱмле кайлабай айдатан. Олорго Е.К.Таштамышева (1881-1968), Н.П.Черноева (1919-1979), Т.А.Чачияков (1923-1998), К.Т.Кокпоева (1905-1972), А.Б.Чунижеков (1872-1971), Р.Г.Илаков (1914-1980), Н.К.Ялатов (1927-2001), Ш.Марков (1889-1978), С.Кочеев (1863-1957),  Д.Яманчиков (1898-1973) киргилеп јат. Бу кайчылар топшуур сокпой чӧрчӧгин айдатандар. Мынызы экинчи јаан школ.

Чӧрчӧкти эр кайчылар кайлаганда, байдастанып алар. Кайчы ӱй улус чӧгӧдӧп отурала, куучындаар.Угаачылар бу тушта табыштанбас. Кезик кай чӧрчӧкти кайлаганда 3, 4, 7, 9, 14 кӱндерге улалып, тӱгенетен. Айдып, кайлаган чӧрчӧкти качан да болзо тӱгезер учурлу. Айдарда, чактаҥ чакка келген алтай кайдыҥ јаҥжыгулары келер ӱйеге мынайда улалып барып јат.

 

Л и т е р а т у р а

1.     В.В.Радлов. Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Джунгарской степи, часть 1, Санкт-Петербург, 1866.

2.     Маадай-Кара. Алтайский героический эпос. М., 1973. – С.67.

3.     Анда ок. – С.68.

4.     Анда ок. – С.71-72.

5.     Анда ок. – С.75.

 

                           

 

 

Москвада Туулу Алтайдыҥ литературазыныҥ кӱндери ӧдӧр тужында. Бичиичилер ле айылчылар М. Горькийдиҥ адыла адалган литературный институтта. Сол јанынаҥ экинчи – И. Б. Шинжин. 1982 ј.

Горно-Алтайскта тил ле литература аайынча билим-шиҥжӱ институтта. Сол јанынаҥ баштапкы рядта: И. Б. Шинжин, В. И. Чичинов, Бурятиянаҥ келген айылчы, В. И. Эдоков. Н. И. Шатинова, С. Я. Пахаев. Отурган улус П. Е. Тадыев, Бурятиянаҥ келген айылчы. 1975 ј.

 

И. Б. Шинжин, В. Хохолков, К. Ялбакова, В. Шагаева. 1976 ј.

 

Областьтыҥ школдорыныҥ директорлоры Горно-Алтайск калада Ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер институтта курстар ӧдор тужында. 1-кы рядта сол јанынаҥ ӱчинчи – И. Б. Шинжин. 1972 ј.

Калмык Республиканыҥ Элиста калазында «Джангар» эпос аайынча Телекейлик конференция тужында. 1978 ј.

 

 

Хрестоматия по алтайской литературе

 

ЧИТАЕМ ИВАНА БАКСУРОВИЧА ШИНЖИНА

 

Составители И. Б. Шинжин, З. Ш. Шинжина

 

Редактор О.С. Иркитова

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Министерство образования и науки

Республики Алтай

           г. Горно-Алтайск, ул. Комсомольская, 3

БУ ДПО РА «Институт повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования Республики Алтай»

г. Горно-Алтайск, Чорос-Гуркина, 20