И.В. Шодоев

Межелик

(«Баштапкы алтамдар» деп тизÿ куучындардыҥ бирÿзи)

 

1919 jылдыҥ jайы. Кезек öйгö болгон мöндÿрлÿ jаҥмыр токтой берерде, булуттар бöлинижип, теҥериниҥ кезик jерлери анаҥ-мынаҥ чаҥкырайып кöрÿнгилеп келди. Теҥериниҥ булуды арчыла берген jеринеҥ кÿнниҥ jаркыны jерге тийерде, Алмасту-Боомды кÿреелей турган солоҥы там ла jаркындала берди.

Jерге тÿшкен мöндÿрлерди кöрöргö, айылдаҥ чыга конгон Биибей солоҥыны кöрÿп ийеле, кыйгырды:

– Эй, Jанап, солоҥы!

Jанап агазыныҥ кыйгызын угуп ийеле, отурган jеринеҥ тургуза ла тура jÿгÿрди. Кичинек Найзаш агаларынаҥ артпаска, Jанаптыҥ кийнинеҥ ары ÿрбейтип jÿгÿрди.

– Бу ийниҥди эжикле баспактап ийдиҥ, сакып ал! – деп, энези Jанаптыҥ кийнинеҥ кыйгырды.

Уулчактар солоҥыны сонуркап кöрÿп, оныҥ бир учы Тарбаанду межеликке шыдар турганына сÿÿнип, анаар jÿгÿрдилер.

Jе уулчактар межеликке jууктаган сайын, солоҥы там ла ырап, оноҥ удабай чек jоголо берди. Аай болбой каларда, Jанап агазы jаар кöрÿп айтты:

– Малысты барып кöрöликтер!

Биибей ийнизине jöпсинип, араайынаҥ межелик jаар кÿÿн-кÿч jок басты. Jанап ла Найзаш агазын ээчий баскылап браатты. Олор Тарбаандуныҥ кырына чыгып, андагы алты айгыр малын jоктоп кöрдилер.

– Биибей, кöрзöҥ дö, мениҥ эки айгыр малымнаҥ бир де чыгым болбайтыр, а сенийинеҥ кöп мал мöндÿрге jыга соктырып койыптыр – деп, Jанап агазына «малдыҥ»jыгылгылап калган öтöктöрин кöргÿсти.

Уулчактар jыгылгылап калан «малдарын» ойто тургускылап койоло, сарналап jÿрдилер. Олор толу ла сарана таап jидилер.

Кенетийин Jанаптыҥ чочыдылу ÿни угулды:

– Биибей, Биибей, кöрзöҥ дö, солдаттар клеет!

Ийнизиниҥ кол уулаган jер jаар Биибей кöрди. Кан-Оозынаҥ Оймон jаар чöйилип барган чичке jолдо – атту ла jойу улус. Jойу улустыҥ кийининде атту улустыҥ ÿлдÿлери кÿнге jалтыражып клеетти. Олордыҥ ары jанында Кан-Оозыныҥ деремнезиниҥ кÿнчыгыш jанындагы туралар ээн немедий кунук кöрÿнет.

Башкÿн öзöкти öрö Оймон jаар атту, абралу солдаттар öткöн, олорды красныйлар деп айдышкан. Биибей эске алынды. «Бу солдаттар база красныйлар болбайсын» деп, ол сананды.

Солдаттардыҥ jууктап келерин сакып, уулчактар межеликтиҥ эҥ ле бийик деген jерине чыгып алдылар. Чарастыҥ суузыныҥ чакпыныныҥ табыжы бирде угулып, бирде угулбай турды. Ол сууныҥ jаказында турган jаҥыс аланчык айыл ла болчок тура алдында уулчактарга эҥ сÿÿген ле эҥ jакшы jер болуп билдиретен. Jе эмди де ол айыл ла тура – уулчактардыҥ эҥ ле кÿчтÿ куйагы, анда олордыҥ энези, адазы. Оныҥ учун солдаттарды jууктаҥ кöрöргö jилбиркеп, сакыгылап та отурган болзо, уулчактар jолдыҥ алды jанында турган тура ла айылдаҥ кöс албай отурдылар.

Кичинек jиктеҥ тöҥниҥ ÿстине чыгып келген солдаттарды Биибей ле Jанап аjыктап, бой-бойы jаар чочыдылу кöрдилер. Атту солдаттар jойу улусты айландыра курчап, айдап апараткан эмтир. Солдаттардыҥ колдорында ÿлдÿлер…

Уулчактар озо баштап качып jÿгÿрер кÿÿндÿ болгондор, оноҥ Биибей межеликтеги арсак-корсок таштардыҥ ортозы jаар jыларда, эки ийнизи база анаар jылдылар.

Биибей Jанапты таш ажыра отургузып койоло, Найзашты бойыла кожо алып, солдаттарды ла айдудагы улусты аjыктап отурды. Солдаттар jойу улусты Тарбаанду межеликтиҥ jигине экелеле, jолдоҥ чыгарып, jикти öрö айдады.

Jанап jаан содон таштыҥ кийин jанынаҥ араай шыгалап кöрди. Jиктиҥ ичинде атту тöрт солдат колдорында ÿлдÿлерлÿ турдылар. Аттарынаҥ тÿшкен солдаттар мылтыктарын jергелей турган улус jаар уулай тудуп ийгенин кöрÿп ийеле, Jанап кöҥкöрö jада берди. Ээчиде ле мылтыктар быjырт-быjырт эдерде, чочыган ла коркыган уулчак jерге jапшына берди. Мылтыктардыҥ табыжы jанындагы аркага, тууларга jаҥылана берди.

Бир кезек öй öткöн кийининде Jанап бажын араай öрö кöдÿрип, оноҥ таштыҥ кийининеҥ карап кöрди: jиктиҥ ичинде jыгылгылап калган улус jатты. Атту солдаттар саҥ тöмöн jорткылап браатты. Уулчактыҥ куйка бажы jимирей берди.

– Jана-ап! – деген кыйгы кайда да ыраакта угулды. Агазыныҥ ÿнин таныган да болзо, Jанап Бибейдиҥ байагы отурган jери jаар кöрди. Анда кижи jок эмтир. Агазы jÿре бергенин билип, Jанап öрö турала, аjыктанды.

Биибей тöрт jашту Найзашты jÿктенип алган, айылы jаар jÿгÿрип браатты. Ол Jанаптыҥ келеткенин кöрöлö, отурып сакыды.

Ол кÿн тÿнде Jанап уйуктабай, тöжöктö узак jаткан. Эҥир тÿн киреде адазы кайдаҥ да jанып келген.

– Илья Санин депо рус öлтÿрткен улустыҥ сööгин jууп jадарда, ого болужып jÿрдим – деп, адазы эрмектенди.

– Бу кандый улус, олор кемдер? – деп, энези сурады.

– Красныйлар, башкÿн Оймон jаар барган отрядтаҥ астыгып калган улус эмтир. Бистий ле jокту-jойу улус учун jуулажып jÿрÿп, кööркийлер казакомдорго[1] туштап, öлтÿрткилеп койтыр – деп , адазы араай айтты.

– Калак-корон, красный болуп турала, база олор чылап öлтÿртип койдыҥ, ары ла тыныҥ алып, агаш-ташту Алтайыҥа jортып jÿр – деп, энезиниҥ араай айткан эрмеги угулды.

Адазы оттыҥ jанында ÿн jоктоҥ нени де сананып отурганын Jанап кöрÿп jадала, уйуктай бергенин бойы да сеспеди.

Эртен тура, кÿн чарчап тийип турарда, Jанап уйкудаҥ ойгонып, тöжöктöҥ öрö турды. Ол тышкары чыгала, элдеҥ ле озо Тарбаанду межелик jаар кöрди. Межелик öчöмик ле кунук, кандый да соок бÿдÿмдÿ немедеий болды. Оныҥ jап-jажыл öзÿминдеги чалын кÿнниҥ jаркынына jалтыражарда  – межеликтиҥ кöстöриниҥ jаштары мелтирежип тургандый болуп кöрÿнди.

Jанап красныйларды öлтÿрген солдаттар барган деремне jаар баштанала, кекенип эрмектенди:

– У-у, кöрмöстöр, баштарыгарды ÿзерим!  

 

Кызалаҥду jылдар

(романнаҥ алынган ÿзÿктер)

 

Тарык

Jep japый берди. Тарык сыгын сакып, тозуулда отырды. Экинчи изÿ ай. Кийин jанында jалбаҥдагы агаш аразынаҥ эликтиҥ кичинек тарлаҥ-чоокыр балазы чыгып келди. Ол анча-мынча ыраакта март бажына тура тÿжÿп, кулактарын сертеҥдедип, оноҥ бажын кедейтип ийеле, ойто ло казалап, Тарыктыҥ  jaнылa öтти. Эртечи куштардыҥ ÿндери анаҥ-мынаҥ угула берди, агаштаҥ агашка тилиреде учкулап, jÿзÿн-башка куштар ÿн алы-жып эткилеп, jaш агаштардыҥ бÿрлеринеҥ jемзейтени башталды. Кÿн алдындагы серÿÿн эзин Тарыкка удура сепсÿÿндеп, оныҥ  jÿзин jалай согуп турды. Jaaн туулардыҥ бажында кÿнниҥ jаркыны чалыды. Jaжыл бÿрлÿ jaш агаш аразындагы тындулар анаҥ-мынаҥ кöрÿнери кöптöп, кажызы ла бойыныҥ ÿниле эдерде, jÿзÿн-башка табыштар ÿн алыжып турды.

Ар-бÿткенниҥ ончо тындулары jайдыҥ бу öйинде балдарын бойлорыныҥ jадын-jÿрÿмине темиктирип, таскадып ÿредетен öй болгонын Тарык билетен де болзо, je бÿгÿн ол ончозын соныркап, jилбиркеп кöрÿп, олордыҥ jÿзÿн-башка ÿндÿ кожоҥдорын, эрмек-куучынын тыҥдап, угуп отырды.

Тарык тозуулда тыҥдаланып ла аjыктанып отырала, jaйзаҥныҥ кечеги элчизин эске алынды. Тöлöйтöн кала­ны учун сыгынныҥ мÿÿзин экелзин деген jайзаҥныҥ jакарузын слерге jeтиpип келдим деп айдала, Борjыш кöстöрин сыкыйтып кÿлÿмзиренген. Борjыштыҥ тÿлтейген jÿзи, сартак сары сагалы, калыҥ бербек эриндери Тарыктыҥ кöзине кöрÿнип тургандый...

«Айдаҥ,  кÿннеҥ, ак-jарыктаҥ коркыбас, кинчек-japaмасту шилемир нени ле эдеринеҥ айабас. Темичи болгон баштапкы ла jылда Борjыш, калан тöлöбöдиҥ деп, Кабакты аттыҥ камчызыла соккылап, кенедип койгон эмей, jaйзаҥныҥ алдына бöркиҥди уштыбадыҥ деп, Jалбактыҥ jaaгын да japa соккон jок по» — деп, Тарык араай эрмектенеле, jep jaap каргышту тÿкÿрип ийди.

«Айылга толтыра jööжöлÿ, Алтайга толо малду да болзо, ака jaйзаҥ бойы да ачыназына чыдашпай, менеҥ, бойыныҥ сööги jaҥыс карындажынаҥ калан учун jaҥыс ла сыгынныҥ мÿÿзин некееринеҥ канайып кемзинбейт болбогой.

Окраш былтыр аткан аҥныҥ мÿÿзин jaйзаҥга калан учун береринеҥ мойноп ийерде, мÿÿузин блаап алганыныҥ ÿстине, чыбыктазын деп jaкapy берген. Ол чыбыкташтаҥ улам Окраш айга чыгара oopy jаткан эмей» — деп, Тарык бойында сананды.

Коронду ла карыкчалду санаага бастырып, Тарык ба­жын бöкöйтип, jep jaap ширтеп бир эмеш отырала, ба­жын öҥдöйтип, aҥныҥ келетен jepи jaap кÿÿн-кÿч jок кöрöрдö, ыраакта чаапту мыйгак келип jaтты.

Мыйгакла коштой jeлe базып клееткен чаап бажыла ойноп, тумчугыла кезикте энезин тÿртÿп, ойынзырайт. Мыйгак тозуулга там ла jyyктaп, токыналу ла jaйым келип jaтты.

Тарык келип jaткан мыйгакты, анчада ла оныҥ омок ло ойынзак балазын кöрÿп отырала, олорды адардаҥ болгой, чочыдар, ÿркидер де кÿÿни келбеди. Айлында арткан ÿйи Jинjи, кабайдагы балазы Jыламаш санаазына кирди. «Бир-эки jылдаҥ мениҥ Jыламаш балам, бу чаап чылап, энезиле кожо базып, jÿгÿрип jÿрбайзын...» деп сананды. Ол манакайынаҥ араай чыгып, jyyтап келген аҥдарды ÿркитпеске, öлöҥниҥ ле jыpaaлapдыҥ, ортозыла ады jaap ууланып базып ийди.

Адын ээртеп, минип алала, öзöк тöмöн араай jopтуп браатты. Эш-нöкöри Jинjи, jaш балазы Jылaмaш Тарыктыҥ jÿpeгин кемирип тургандый болуп билдирет. Кезикте jÿреги каран чочып, шимиреп турганын Тарык кай-кап, jaнып браатты. Оныҥ санаазына jайзаҥныҥ, темичиниҥ кезедÿзи де, камчызы да кирбейт. Оныҥ jÿреги нениҥ де учун билези керегинде сÿрекей чочыйт. Оныҥ учун ол адыныҥ jopыгын тÿргендедип ийди.

2

Jинjи уйкудаҥ эрте ойгонды. Кабайдагы балазы ыйлабазын деп, уйлар саап барардаҥ озо оны эмчектеди. «Бистиҥ айылду болгоныстаҥ ала бÿгÿн он jыл болуп jатканын Тарык эске алынды не?» — деп, Jинjи  сананды. Кече öбöгöни аҥдай берерде, Jинjи тÿн ортозы болгончо уйкузы келбей jаткан. Ол Тарыкла экÿ эҥ баштап танышканын, оноҥ айылду болгон кÿнди, оныҥ кийниндеги öткöн он jылдыҥ туркунына канча-канча катап болгон тонокторды ла олjолорды, оору-jоболдорды, ачаналарды, тöрт бала чыгала, кату jÿpÿмгe чыдашпай jада калгандарын, бу кабайдагы кап-кара кöстÿ Jыламашты адазы сÿрекей сÿÿп ле ого каруузыйтанын, ка­лан jyyп келген темичилер «калан учун киш, камду эмезе сыгынныҥ мÿÿзин таппазаҥ ÿйиҥди аларыс» деп кокырлаачы болуп туратандарын ончозын улай-телей эске алынды. Jыламашi энезиниҥ эмчегин эмип jадала, уйуктай берди. Jинjи, балазы ойгонбозын деп, араайынаҥ öрö турды. Ол jyнунып алала, кöнöк алып, уй саарга айылдаҥ чыгып келди. Jep japып калган, je кÿн чыккалак.J

Jинjи öзöкти тöмöн  кöрди. Taҥ атту онноҥ ажыра кандый да саҥ башка улус клеетти. Аттары богоно, бöрÿктериниҥ тöбö тужы сÿÿри, чокпорлорлу ла ок-саадакту улус айылга jyyктап келди.

Jинjи тонокчы кыргындар[2] келгенин билип ийеле, ойто ло айлы jaap кирип, кабайдагы балазын кучактанып алды.

Тонокчылар айылдыҥ ичин тоноп, уйларды бозуларыла кожо айдады. Jинjи олорло кожо барарынаҥ мойноп ийерде, бир тарамык сагалду, сары чырайлу кыргын Jинjиниҥ  колынаҥ кабайлу балазын блаап алды. Экинчи кыргын дезе Jинjини эки колынаҥ армакчыла буулап, айылдаҥ чыгара сÿÿртейле, атка минип, армакчыны терепчилей тартып ийди.

Jинjи кыйгы-кышкыны ла ый-сыгытты канча да кире тыҥыдып турза, ого болужар кижи jок болды. Оныҥ айылдажын, jиит уулды Ойлошты, ÿйиле кожо кыргын­дар база олjолоп айдап алгандар. Jинjиниҥ кабайлу ба­лазын öҥöрип алган кыргын кÿнбадыш jaap баштап jopтты. Jинjини армакчы бажына jeдинип алган кыргын кийнинеҥ база jopтуп ийди. «Былтыр бу киреде Агой-Оозындагы торт öрöкö айылдыҥ улузын мал-ажыла ка­тай кыргындар база мынайда айдай берген. Олордыҥ адаанын алып, кем де некебеген. Эмди бисти база анайып апаратканы бу туру» — деп, Jинjи сананып, улам сайын кайа кöрÿп, jедекте браатты.

«Канайып-кунайып Тарык бÿгÿн эрте jaнып  келзе, ол отырбас, бистиҥ кийнистеҥ келер, бу кöрмöстöрлö öлÿже берер. Jaҥыcкан кÿчи кайдаҥ jeтсин, тегин jepгe бойы öлтÿртер. Оны канайып токтодор? Акыр, jaaн ыра-бай, келишкен ле jepгe мен Jыламашты арттырып койойын, адазы оны таап алар. Адазы кыйалта jоктоҥ бисти истеп келер. Балазын таап алза, ол оноҥ ары барбас. Балам адазыла кожо Алтайына эзен-амыр артсын» — деп Jинjи сананды. Кыл армакчыла кезе буулап койгон колдоры чиректешке сÿрекей тыҥ сыстажып, оорып турганынаҥ калажырап, Jинjи атту кыргынныҥ кийнинеҥ jÿгÿpe базып, сÿрекей терлеп те брааткан болзо, эш-нöкöрин Тарыкты öштÿлерге туштабазын, Алтайына эзен-амыр артсын деген санаалу браатты.

Кÿн öксöп чыгып келерде, тонокчылар Jинjини Чарас сууныҥ jаказында Мöрöйдиҥ- аралы деп jердеги одузына экелди. Анда тонокчылар Кайсын сууны jaкaлaй jypтaган беш öрöкö айылдыҥ улузын бала-барказыла, мал-ажыла катай айдап экелгендер эмтир.

Jинjиниҥ кÿлÿзин чечип ийеле, балазын экелип бердилер. Jинjи кöжÿп ле тижип калган сабарларыла неме тудуп болбой, колыныҥ кан буулган jepлepин карыларыла jыжып туруп, балазын эмчектеп отырарда, оныҥ кöстöриниҥ jажы болчоктолып, jÿзин тöмöн тöгÿле тамчылап турды. Jинjиниҥ отырган jepинеҥ ыраак эмес узун-узун jыраалардыҥ ортозында jоон бöкöн кайыҥ турды. Бир кыргын ол кайыҥнаҥ айакка jyлyк экелип, озо баштап бойы ичеле, оноҥ нöкöрине берди.

Балазын бойыла кожо тонокчылардыҥ jepине апарбай, бедреп, истеп келген адазы таап алгадый эптÿ jepге арттырып койорын сананып отырган Jинjи  бöкöн кайыҥда jулук тамып турган jep барын сезип ийеле, бала­зын ол кайыҥныҥ тöзине арттырып койорго ары-бери аjыктанды.

Одуга кенерте ле бир кыргын чапканча келеле, нени де кыйгырып, тÿрген-тÿрген айдарда, ончо кыргындар тÿймеже берди. Jинjи jыpaa ажыра jажынып, балазын кайыҥныҥ  jaнына апарала, баланыҥ оозына кайыҥныҥ jулугы тамып тургадый эдип кабайды келиштире тургузып, кабайдыҥ ÿстине jабатан jабынчыны ыраактаҥ кöрÿнип тургадый эдип, кайыҥныҥ будагынаҥ  буулап ийеле, калганчы катап окшоорго балазы jaap ууланып ла jÿрерде, байагы терепчилеечи кыргын чачамтыгып кыйгырып, jÿгÿрип келеле, Jинjиниҥ колын эрге серпий тартып, камчыла jacтыра-мыстыра согуп, jÿrÿpe бастырып   айдап,  айдуга   барып  jaткан  улуска  кожуп  ийди.

3

Тарык öзöккö тÿжÿп келерде, кÿн талтÿшке jеде берген. Jайдыҥ мындый изÿ кÿнинде аттар аралда ла сууда тебеелейтен, уйлар ла бозулар сайгактап маҥташкылап туратан. Je бÿгÿн бир де мал кöрÿнбейт. Суу jакалай турган Барыс ла Болчонойдыҥ айылдарыныҥ jанында ийттер де, балдар да jок. Ончозы ээн немедий болгонын Тарык алаҥ кайкап, адын jеле бастырып, jopтуп браатты. Барыстыҥ  айлыныҥ jанына jeдип келерде, бу айылдыҥ тудаган Тайгыл деп кара ийди jолдыҥ jаказында öлÿп калган jaтты. Ийттиҥ кöксине согоон кадалып кал­ган эмтир. Тонокчылар болгонын Тарык билип, öзöкти тöмöн айлын кöстöп, тÿргедеп ийди.

Тарык jypтына jедип келеле, адынаҥ тÿжÿп, айылдыҥ эжигин кайра ачты. Айлы ээн. Ончозын тоной берген. Jинjи ле Jыламаш та jок. Адына минди. Кайсын сууныҥ кечÿзинеҥ ис кести. Аттардыҥ, уйлардыҥ, улустыҥ истери öзöкти тöмöн барыптыр. Тарык тонокчылардыҥ изин истеп, jолды тöмöн jелди. 3—4 чакырым барган кийнинде, ис Чарастыҥ суузыныҥ jаказында Мöрöйдиҥ аралы jaap барган эмтир. Тарык ыраагынаҥ  аралды ajыктап  кöрди. Каргаалардыҥ ла саҥыскандардыҥ табыжынаҥ öскö не де угулбайт, кöрÿнбейт. Ол чеберленип ле ajыктанып, аралдыҥ jаказына jедип келди. Озо баштап тонокчылардыҥ одуланган jepи кöрÿнди, оныҥ кийнинде тонокчылар тоноп алган малды ла олjолоп алган улусты öзöкти тöмöн апарган изи анча-мынча ыраактаҥ кöрÿне берди. Jаш öлöҥди тепсей бастырып бар­ган изиненҥ ле одуланган одузынаҥ тонокчылар кöп улус эмези билдирди.

Öштÿлердиҥ кийнинеҥ оноҥ ары барарга Тарык адын камчылап, ичкери тап эдерде, кенетийин jaш баланыҥ ыйы угулды, ээчиде ле улу деп куш эдип ийерде, бала­ныҥ ÿни токтой берди. Тарык алаҥ кайкап, тыҥдаланып турды. Анча-мынча болбой база ла бала ыйлады, ээчи­де база ла улу деп куш эки-ÿч оос эдип ийерде, баланыҥ ыйы токтой берди. Тарыктыҥ jÿeгиниҥ типилдежи тыҥый берди. Ол адыныҥ оозын бурый тартып, табыш угулган jep jaap jopтуп ийди. Кÿнчыгыш jaap бöкöйгöн jоон кайыҥда улу деп куш отырды, анда оныҥ уйазы бар эмтир. Улустыҥ тактай тепсеп койгон jериле Тарык jopтуптуп барадала, бöкöн кайыҥныҥ атакы будагында кандый да кийис калбаҥдап турганын кöрди. Тарык тискинин тартып, адын токтодып ийди. Бала база ла ыйлап ийди. Тарык балазыныҥ ÿнин танып, кайыҥ jaap меҥдеп jopтты.

4

Тонокчылар oлjoлoп экелген улузын байларга jалчы эдип саткылап ийген. Чакарбай деп бай кыргын тонокчылардаҥ Jинjини эки сарбаала толып алган. Jинjи кеберкек келин болгон. Ол чине jок болгонынаҥ ала эки ле ай öткöн соҥында oлjoлoткoн. Чакарбай оны бойына ÿчинчи ÿй кижи эдип аларга туйка умзанып jÿpген.

Баштапкы öйдö Jинjи байдыҥ уйларын саап, бозуларын кабырып jÿреле, кÿнчыгыш jaap учуп брааткан куш ла кöргöндö, jaaнтайын: «Агаш-ташту Алтайда, мöҥкÿ карлу сÿмердиҥ эдегинде мениҥ эш-нöкöриме, Тарыкка ла ак сÿдимди эмизип азыраган балама, Jылaмaшкa, эзен айдып бар» — деп jaйнап jÿpeтен.

Кезикте Jинjиниҥ качып jанар кÿÿни келетен. Je Эрчиш сууны кечер арга jок. Олjочылар олорды тöрт конуп, бежинчи кÿнде бу jepгe алып келгендер. «Бу ла jaaн талайды кечетен болзом, туку ол турган кöк-чаҥкыр тидискектÿ кырды кöстöп jÿpe берер эдим, канатту болзом кайдат, кайдат» — деп, Jинjи калактап jÿрди. Ол кере тÿжине ле иштенип jÿретен, тÿнде узак уйуктабай, jepин, билезин санап, ыйлап-сыктап jадатан.

Олjодо эки ай болгонын сананып, Jинjи тÿнде база ла ыйлап jадарда, ичиндеги балазы кыймыктанган. Jинjи кöзиниҥ jажын колыла арчып ийеле, ичин араай сыйманды. Балазыныҥ тепкиленгени колына билдирип турды. «Балам су-кадык чыгып, jакшы чыдайтан болзо, кижи jaҥыскан карыгып, кунугып jÿpбec эди» — деп, Jинjи сананды. Оноҥ кенете коркып, чочый берди. Байлар кулдардыҥ балдарын 7—8 jaштаҥ ала кулданып ла кыйнап, соккылап турганын, кече Чакарбай он эки jaшту öскÿс кул уулды камчыла сокконын, башкÿн оныҥ ÿйи он jaшту баланы сабула сабаганын Jинjи эске алынып, бойыныҥ келер öйдö болотон балазыныҥ салымы керегинде санааркап jадала, уйуктай берди.

Бир эски, самтар айылда беш кул. Анда Jинjиле кожо база эки ÿй кижи, бир кызычак ла бир уулчак. Олор ончозы башка-башка укту улус. Олорды кыргындар башка-башка jерлердеҥ  олjолоп экелген. Олордыҥ ончозыныҥ jÿpÿми Jинjиниҥ jÿрÿмине тÿҥей комыдалду, ый-сыгытту, кыйыкта ла базынчыкта, тÿреҥиде ле шырада. Олор торо öлбöстиҥ ле курсагын jип jÿpгендер.

Кулдардыҥ  шыразын, тÿреҥилÿ  jÿpÿмин кöрÿп, Эjек деп кул эмеен «Кулдар болгоныста, канайдар» — деп айдала, улу тынып, jÿк ле эриндери кыймыктап, нени де шымыранат.

Эjектиҥ чырышталып калган jÿзи, кажайа буурайып калган бажы, jумула берип, ойто ачыла берип турган боромтык, чылбыраҥ кöстöри, оныҥ чичкечек, кадып калгандый сабарлары — ончозы кÿÿн-кÿч jок, керек де­зе тырмактыҥ каразы да кирези ырыс ла сÿÿнчи jок, кунук, je  кату ла  соок  бÿдÿмдÿ болуп Jинjиге кöрÿнет.

Meниҥ öбöгöнимди Энизейдиҥ ол jанында jypтаган тöлöстöрдиҥ бийи бойыныҥ тонокчыларына албанла кожуп алган. Je ол тонок эдерге барарынаҥ мойноп ийерде, оны калка байга кул эдип берип ийгендер. Мени де­зе олор кыргындарга экелип, Чакарбайга саткан. Беш jaшту кызычагымды лa jeти jaшту уулымды тöлöстöр бойлорына арттырып алган — деп, Эjек ыйламзырап куучындаарда, оныҥ jанында отырган Jинjиниҥ кöстöрине jaш толуп келди.

5

Тарык балазын кайыҥныҥ тöзинеҥ таап алала, тонокчылардыҥ  кийнинеҥ оноҥ ары барып болбогон.   Олjолоткон улустыҥ кажызы ла бир-бирÿзи Алтайына артып калзын деп бодойтонын Тарык билетен.

Кабайлу балазын Тарык атка öҥöрип алала, арга jокто айлы jaap ууланып, кунук санаалу jopтты. Кече ол аҥдап барар  алдында Jинjиниҥ кызыл-кÿреҥ чырайы, оныҥ каткылу кöстöри «мени кожо апар» деп    jaйнап тургандый билдирерде, ÿйинеҥ ырап барар кÿÿни келбей, ÿйин jaҥыскан арттырарын ичинде карамдаганын, бÿгÿн эртен тура билезин санап, jÿpeги чочыганын эске алынып, ыйлап браатты.

Тарык балазыла экÿ айлына jaнып келерде, айылда jиир-ичер  аш-курсак jок, агаш аптрада белетеп койгон куруттар да, кууктагы ла карындагы capjy да jок: ончозын тонокчылар апарган. Керек дезе кÿпте чеген де, казанда сÿт те арттырбаган. Айландыра бир де тынду неме кöрÿнбейт, керек дезе ийттиҥ, куштыҥ да табыжы угулбайт...

Тарык Jылaмaшты кабайына jaттырып койоло, айлыныҥ jанындагы кобыдаҥ айлар казып экелип, jyнуп ийе­ле, сууга кайнадып, оныҥ мÿниле балазын умчылады. «Jaш баланы jaҥыс ла öлöҥниҥ мÿниле канчазын умчылаар, байла, Омбо байга барып jалынар, бир уйдыҥ сÿдин саап ичерге jaлчы болор туру» — деп, Тарык санан­ды. Je jалчы кижиниҥ jÿpÿми шыралузын ол билер де болзо, jaш балазын чыдадып аларга болуп, jалчы бо-лорго быжу шÿÿнип алды.

Jыламаш тойып алала, уйуктай берди. Тарык кызыл-кÿреҥ чырайлу, эрÿ ле jалтыруш кара кöстöрлÿ, jyкaчак эриндерлÿ, чала кÿлÿмзиренген Jинjиниҥ кеберин, оныҥ базыдын, оныҥ эрмек-сöстöрин эске алынып, бир канча öйгö база ла санаага бастырып отырды. Ол олjолоткон улусты сананарда, кезикте оныҥ кöзине Jинjи улустыҥ ортодо соок чырайлу, араай базып браатканы, кезикте кандый да кыргын Jинjини учкаштырып алганы, Jинjиниҥ кöстöриниҥ jажы тöгÿлип-тöгÿлип браатканы, кезикте Jинjини олjочылар шоодып, базынып, коркыдып тургандары кöрÿнип тургандый болды. Тарык андый санааларга бастырып отырала, бу jyyкта Jинjи: «Бис  jeти айдыҥ бажында база бир балалу болорыс» — дегенин эске алынып, эмди оныҥ салымы кандый болгой не деп, база ла учы-тÿби jок санаага бастыра берди.

Эҥирде Тарык  Jыламашты айдыҥ мÿниле база умчылаган да болзо, бала улам ла ыйлап, амыр бербей турды. «Тÿнде кайда барар, jep japызa ла, Чарасты öрö кöчöр, je кöчÿп те апарар jööжö jок, jaҥыс атты минип алар, jaҥыс баланы öҥöрип алып, байла, jopтop» – деп, Тарык сананып, балазын соотодып отырды.

Jыламаш ыйлап-ыйлап, байла, чучураган болбой, тÿн ортозы öткöн кийнинде уйуктай берди. Тарык база кöзин jyмуп, тyyjырап уйуктай берди. Тÿш jеринде эжиктеҥ Jинjи кирип келген, je оныҥ jÿзи кöрÿнбейт. Jÿзин, кара бöс ошкош, кандый да саҥ башка немеле jык этире туй тыҥчып койгон эмтир. Тарык Jинjиге удура базып , «Jинjи! Jинjи!»  деп кыйгырып, бойыныҥ  ок кыйгызынаҥ улам ойгонып келди. Тÿжелген тÿштиҥ учына jeтпей ойгонып келгенине Тарык кородоп, öрö туруп, тышкары чыкты. Jep japып клееткен эмтир. Айландыра ыҥ-шыҥ, jaҥыс ла талаҥ-келеҥниҥ  таҥ атканын jарлаган ÿни угулат. Тарык ойто айлына кирди, кабайдагы балазыныҥ jÿзиндеги jaбынчыны ачып, балазын кöрди. Jылaмaш jайым, кöндÿре тынып, уйуктап jaтты.

Öчÿп калган оттыҥ ла кабайдагы балазыныҥ jaнында Тарык бажын калаҥдада бöкöйтип алала, узак санааркап отырды.

Jaман тÿш тÿжедим, Jинjигe качан да jолыкпайтан эмтирим – деп, Тарык тыҥ эрмектенеле, бажын ойто ло бöкöйтö калаҥдадып, кородоп, ыйлай берди...

6

Тарык артынчакту ла öҥöрчöктÿ jopтуп клееткенин темичи Борjыш кöрÿп ийеле, «Байла, каланга аҥныҥ мÿÿстерин экелеткен туру» — деп сананып, jайзанта тил jeтиpepгe, Омбоныҥ айлы jaap талтас-тултас тÿргедеп jÿреле, токтой тушти. «Эки эжер мÿÿс болзо, бирÿзин астамдап ийбей» деп умзанып, ойто jaнa бурып, кÿлÿмзиренип, Тарыкты уткый басты.

Тарык jyyктап келди. Оныҥ чодыр кара чырайы карыкчалду, бÿдÿми кÿÿн-кÿч jок ло кöжÿÿн болгонын, артынган бор-боткозын ла öҥöрчöктöги кабайлу баланы кöрÿп, Борjыштыҥ кÿÿни jaнa берди, чырайы сооп, «ырыс болбоды» деп сананды. Кайсын-Оозында jypтаган улусты кыргындар башкÿн oлjолой бергени керегинде jeтиpÿ jайзаҥга кече келгенин Борjыш уккан. Je jaйзаҥ бойыныҥ отогын[3]  корулаар аргазы jок болгон. Нениҥ учун дезе ол бойыныҥ улузын Чуй jaap тонокко ийе берген тужы болгон.

Кабайлу балазын кулдардыҥ айлына арттырып койоло, Тарык Омбо jайзаҥныҥ алдына барып, чöгöдöп, мÿргиди:

– Аркага толо мал азыраган, Алтайга толо албаты башкарган, Галдан-Ойрот укту, тöрö туткан jайзаҥым! Азыраган малымды, алган эжимди кыргындар олjолой берди, балтыры кежик jaш балалу артып калдым. Угы-тöзис jaҥыс, ага-карындаш улус эдис. Арга jок то, ка-
найдар... Умчыга урар сÿт, айакка урар аш берзегер, айлыгарга jалчы болойын...

Кара киштердеҥ талдап эткен, кöк-торколо кыптап койгон ÿче тонын jeбечеҥ jабынып алган Омбо буурзаган ла быйанзыган кептÿ, Тарык jaap кöрÿп айтты:

         – Je, канайдар база, казанчы болуп иштегейиҥ курсак-тамагыҥ азырангайыҥ.

«Курсак-тамагыҥ азырангайыҥ дегени – jалы jок jaлчы, казанчы дегени – олыды jок шыра» – деп, Тарык сананып, oҥ колын öрö кöдÿрип, сабарларын маҥдайына тийдиреле, оноҥ тöжине алаканын jaбa тудуп, jайзаҥга чындык кул  болуп jaтканыныҥ чертин берип  мÿргиди.

Омбо кулдардыҥ бийи Бöкÿре jaap кöрди.

Бöкÿре Тарыкты казан азатан айылга апарып, таш очокто турган кÿлер казанды, эки агаш кöнöкти, агаш сускуны, тепшилерди, одын japaтaн малтаны Тарыкка табыштырала, j'акарды:

– Эки ириктиҥ эдин кайнадып белете.

Эҥирде Тарык кулдардыҥ айлына jÿгÿрип келеле, тос бортогодо экелген сÿдиле балазын умчылап койоло, койдыҥ кичинек куйрук jyyзын койнынаҥ алып, балазына эмискек эдип берди.

– Сен оору ба, адыҥ кем? – деп, Тарык иргеде jaткан jиит уулдаҥ сурады.

– Адым Кÿлте. Эмдик ат ÿредип туруп, будым сынган — деп, уул келтей колыла jepгe тайанып, öрö öҥдöйип айтты.

Тарык бир болчок бышкан этти койнынаҥ чыгарып,  Кÿлтеге берди, оттыҥ jaнындагы казандагы соок чайдаҥ бир айак чай уруп берди.

– Быйаным jeтсин слерге. Слер ол балагарды мениҥ  jaныма jyyктaдa салыгар, мен соотодып jадайын — деп, Кÿлте айтты.

Балазын кабайла катай Кÿлтениҥ jaына экелип койо­ло, Тарык меҥдеп, ойто ло ишке барды.

7

…Jинjи oлjoгo келгели  jeти  ай  болгон  кийнинде  кöзи japыган.  Уул бала тапкан.  Уулдыҥ    кин-энези,    Эjек, уулды Карчага деп адаган.

Карчага эки jaштуда Эрчишти jaкaлaй турган jурттарды jaдын оору[4] табарган. Jинjиниҥ айылында беш кулдаҥ  jaҥыс ла Эjeк оорыбаган.  Оорыган тöрт кулдыҥ ÿчÿзи öлгöн. Jинjи алты айга улай оорып jазылган. Энези оору jадарда, Карчаганы Эjeк кичееген.

Öлгöн кулдардыҥ ордына Чакарбай jaҥы кулдар экелген. Ол кулдарла кожо Кажай деп ÿй кижи, Нöкöш деп   уулчак келген.

Jинjи теҥкип jaзылaлa, ойто ло уйлар саап, бозулар кабырып иштеген. Бир ле jыл jaкшы jÿреле, ол ойто оорыган. Оны ээчиде Карчага база оорыган. Оспо деп оору jуртка jaйылa берген. Анчада ла кичинек балдар оспого чыдашпай, öлгÿлеп турган.

Jaaн оору энелÿ-уулдуны байа ла база Эjeк кичее­ген.

Jинjи осподоҥ jазылган кийнинде оны ойто ло уй саадыргандар. Карчага 5-6 jaштyдaҥ ала энезине болужын чака ла jeтирер боло берген. Капшуун, чыдамал, кортон ло омок, эрмек-сöстöҥ тура калбас уулчак энезин сÿÿндирип jÿрген. Эjек ле Jинjи Карчаганы кийимнеҥ тÿретпеске, курсактаҥ аштатпаска кичеенгендер. Je Карчага бойы недеҥ де тура калбас, öдÿрме, ого ÿзеери öкööр, шыраҥкай бÿдÿмдÿ уулчак болгон. Ол балдарла да, jaaн да улусла эптÿ ле jилбилÿ эрмектежип ийетен учун, оныҥ наjылары да кöптöп турган. Кезик кыргындар Карчаганы айлына кычырып, эjегейле, эдимекле, кезикте бешмармакла да азырап туратан боло бергендер.

Jе Jинjи кÿнÿҥ ле кÿнчыгыш jaap кöрÿп, ыйлап-сыктап, jaйнап отыратаны, тÿнде узак уйуктабай, Тарыкты ла Jыламашты санап, кезикте кородоп ыйлап jадатаны кöптöгöн. Оныҥ бажыныҥ кылдары буурайып, чырайына чырыштар тÿрген кире берген. Оныҥ сÿÿнчизи jaҥыс ла Карчага болгон. Энези карыктанып эмезе билезин санап ыйлаганда, уулы энезиниҥ кöстöринeҥ тöгÿлип турган jaштapды колыла арчып, знезиниҥ бажын сыймап, «ыйлабагар, энем» деп энезин мекелеп, маҥдайынаҥ окшоп туратан.

Карчага он эки jаштудаҥ ала jылкы мал кабырган. Шыраҥкай, чыйрак, табынгыр-jöбингир ле немедеҥ jалтанбас, ачык-japык уул öзÿп, чыдап клееткенине энези сÿÿнип, оныҥ качан бирде jep-алтайына jедерине иженип jÿpreн. Карчага он ÿч jаштуда чокпорды, саадакты тузаланарына jaкшы ÿренип алган. Эjек эмеен joкту-joйуны ла кулдарды jайымдайтан, олордыҥ адаанын алатан баатырларлу чöрчöктöрди айтканда, Карча­га сÿрекей jилбиркеп угатан.

Бир катап Карчага кышкыда мал кабырып jÿреле, соныркап кöргöнин энезине ле Эjеккe куучындаган:

– Бир jaман бÿдÿмдÿ чарбак тай бар. Ол тайдыҥтуйгактары, уй-кара таштый, бек. Оныҥ отоп jaткан jepин боро айгыр блаап аларга, тайды кийнинеҥ тиштеп ийген. Чарбак тай дезе боро айгырды чыт ла чыт,чыт ла чыт этире текпилеерде, онызы чыдашпай качкан...

Эjектиҥ санаазы кенерте оморкоп, кöстöри сÿÿнгенине каткырыжа бергендий суркуража берди. Оноҥ Jинjиге ле Карчагага араай шымыранып айтты:

– Ол аргымак эмтир! Аргымактыҥ тыш бÿдÿми кеп-
сÿр
joк, чарбак карынду, jacкары jай болгончо, таакылу jÿpep. Аргымактыҥ эди изиген кийнинде, ого jедер
ат
joк. Ол аргымак Эрчишти, кас кайкалаган чылап,
эжинип кече берер.

Бир эмеш унчукпай отырала, Эjек: «Билдиҥ бе?» — деп Карчагадаҥ сурады.

– Билдим – деп, уулчак бажын кекип ийеле, энези jaap кöрÿп кÿлÿмзиренди.

«Алтайыҥга ла jедетен болзоҥ, мен öлзöм до, кем joк» деп, Jинjи сананып, öрö туруп, jанында турган уулыныҥ бажын сыймап, оноҥ бойыныҥ тöжине jaбa тудуп, уулыныҥ маҥдайына окшоды.

Уулыныҥ эди-каны öрÿп, чыдап келгени, оныҥ таларкак коо сыны, тегерик jaaн кара кöстöри ле быjыраш, койу чачы, кÿлÿмзиренген кеберкек чырайы энезин ижендирип ле оморкодып турган.

Чöл jердиҥ кышкы ак jyypканы, ар-бÿткенниҥ ээжизи аайынча, элентизи jедип, кенете келген jacтыҥ jылузына чыдашпай, илjиреп, анаҥ-мынаҥ ойылып, чоокырланып, изÿ отко кайылып аккан корголjын чылап, Эрчиштиҥ суузы jaap салаалай-салаалай суркуражып ага берди. Карантылай берген куушпак чöлдиҥ озо баштап  кÿнет jерлеринеҥ, оныҥ кийнинде тоолу ла кÿндердиҥ туркунына текшилей кöк öзÿп, jÿзÿн-башка öҥдÿ чечектер jайылып, jыраалар бÿрленип, jep jaйгы jажыл кийимин кийип ийди.

Jacтыҥ учында башталган jадын оорудаҥ бÿдÿн-jaрым айга оорыйла, чыдашпай jада калган Эjектиҥ сööгин jyyп койоло, jaнып келедип, Jинjи уулына база ла Алтайы керегинде куучынын баштады:

– Jыламаш эjeҥ эмди jaaнап калган, адаҥ буурайып
jÿpген болор. Агаш-ташту, агын сууларлу, аҥду-кушту
Алтайыҥныҥ эмди сыраҥай ла
japaш тужы...

Кожо мал кабырып турган Нöкöш сыр ла чабышта келип jaтканын Карчага кöрÿп ийеле, куучындап клееткен энезиниҥ jeҥинеҥ тартып, Нöкöш jaap кол уулап, айтты:

         – Кöрзöгöр!

Jинjи куучынын токтодып, база не боло берди деп кайкай берди.

Нöкöш чапканча келеле, тобрак-тоозын буркураган jep jaap кол уулап, айтты:

– Малды уурчылар апарды!

Карчага Нöкöштиҥ тапшуурланып алган чокпорын ушта тартып, нöкöриниҥ адына минеле, уурчыларга jeдижepгe маҥтадып ийди. Jинjи оныҥ элес ле эткенин кöрÿп калды.

Нöкöш Чакарбайга тил jeтиpepre jÿгÿрди.

«Алтай-каҥай   баламды   аргадазын,   канайып   кöрбöй калдым, кандый капшай уча берди...» – деп сананып, Jинjи айлы jaap басты.

Уурчылар малды айдаарда, боро айгыр олорго малды тÿрген айдаарга бербей, удурлажып браатканча, Кар­чага jyyктaп келген.

Уулчак jaҥыскан келгенин уурчылар кöрöлö, бир уурчы оны аттаҥ jыга чокпорлоп ийерге, Карчагага удура келди, бирÿзи дезе малды айдап, айгырла удур­лажып браатты.

Карчага öштÿниҥ кылыгын билип, удура согулта берерин шÿÿнип, jyyктaп келеле, кенете ле адын öштÿге чурадып, уурчыныҥ оҥ карызына чокпорло согордо, оныҥ колы калаҥдап, чокпоры колынаҥ тÿже берди

Карчага уурчыны аттаҥ аҥтара тартып, тöрт санын бириктире кайра кÿлип ийеле, экинчи уурчыныҥ кийнинеҥ маҥтатты.

Качан Чакарбай баштаган алты-jeти кыргындар атту чапкылап клеедерде, Карчага малды олорго удура айдап алган келип jaтты. Малдыҥ ортозында эки ээрлÿ ат. Олордыҥ бирÿзинде эки уурчыны кÿлийле, ээрге арта салып, jaбa таҥып койгонын Чакарбай кöрÿп, уурчыларды экелигер деп, кöдöчилерине jaкapy берди.

8

Карчаганыҥ чыйрак, окпыр ла мерген, jалтанбас солоон бÿдÿмдÿ, шыраҥкай ла керсÿ болгонын Чакарбай тууразынаҥ кöрÿп, мыныҥ да алдында билип jÿpген. Оныҥ учун ол калганчы öйлöрдö Карчаганы бойына чындык кул эдер эп-арга табар деп шÿÿнип jÿpreн. Бÿгÿн Чакарбай Карчаганы, малды уурчылардаҥ аргадаганы учун, кÿлÿк уул эмтириҥ деп мактап, бойыныҥ-алыптарына[5] кожуп алган. Ол ок öйдö бойыныҥ jyyк эки нöкöрине, Кумарбекке ле Салимжага, Карчагадаҥ кöс албагар деп, jажыытту jaкарy берген.

Jай там ла кöндÿгип, чöлдö изÿ там ла тыҥып турган кÿндердиҥ бирÿзинде Чакарбай бойыныҥ алыптарын баштап, Эрчишти тöмöн барган.

Чакарбай экинчи кÿн jopыктап, тал-тÿш киреде карагайлу тöстöктиҥ эдегинде одуланган. Аттарды тойдыра откорып, улус бойлоры да амыраган. Чакарбай бойыныҥ чындык нöкöри Кумарбекле кожо тöстöктиҥ ÿстине чыгып алала, нени де узак каруузындап[6] кöргÿлеп, нени де шÿÿшкендер.

Эҥирде Чакарбай бир кичинек орус jypткa келген. Ол улузын лавкадаҥ  анча-мынча ыраак арттырып койоло, бойыла кожо Кумарбекти ле Карчаганы алып, орус коjойымныҥ  туразына келген. Данилка деп коjойым олорды туразыныҥ эжигинде уткыды.

– Киштиҥ, камдуныҥ, тарбаганныҥ терелери керек
пе? Керек болзо, эмди ле ал – деп, Чакарбай колындагы бир бакча алуларын силке согуп, коjойымга кöргÿзип турды.

Данилка киштинҥ ле кaмдyныҥ терелерин кöрÿп ийе­ле, садып алар деп сананды.

– Слерге алу учун не керек?

– Чай, таҥкы, кулур, бöс — деп, Чакарбай айтты.

– Кузьма ла Федот келзиндер, барып айт – деп,
бир уулчакты коjойым садучыларыныҥ айлы
jaap jÿгÿртти.

– Он чай, эки талама, беш пуд кулур, пуд таҥкы берейин — деп, коjойым кыргынныҥ алаканына алаканын jырс этире сокты.

– Ÿстине беш чай кош – деп, Чакарбай орустыҥ
алаканына jырс этире тажыды.

– Эки чай кожойын – деп, Данилка айтты.
Садучылар  келип
jaтканын  кöрÿп, Чакарбай  коjойымнынҥ сöзине jöпсинди.

– Он эки чай, эки талама, беш пуд кулур, пуд танҥкы экелеер– деп, Данилка прикащиктерин jакарды.

Ÿч орус лавканыҥ эжигин ачып, фонарьды кÿйдурип ийерде, Чакарбай Карчаганы ла Кумарбекти мыкындарына тÿрттÿрип ийди.

Карчага нöкöрлöри jaap jÿгÿрди. Кумарбек дезе курына кыстап алган кыскачак чокпорло коjойымныҥ ба­жы дööн кÿч берип ийди.

Данилка ары-бери тентирилип jÿреле, jыгыла берди. Кыргындар  тургуза  ла лавканы  чуҥдап,  прикащиктерди кÿлÿгилеп ийеле, тоношты баштадылар.

Данилка оҥдолып келеле, jыгылган jepинеҥ öрö туруп, капшай ла турадагы мылтыгын алала, айылдаштарын кыйгырып, лавказы jaap jÿгÿрди.

Кумарбек арчымактарын толтырып алала, лавкадаҥ чыгып, ады jaap эки-ÿч ле алтам jÿгÿpe базарда, мылтык jырс этти. Оныҥ кöстöрине jep саргара бергендий кöрÿнди. Колынаҥ арчымак ычкындырыла берди, бойы база эки ле алтам ичкерлейле, jыгыла берди.

Данилка мылтыгын лавкадаҥ чыгып клееткен Чакар­бай jaap уулай тудуп ийгенин Карчага аттардыҥ кийин jaнынаҥ кöрÿп ийеле, чокпорло орустыҥ бажына согордо, орус тоголоно берди. Карчага коjойымныҥ мыл­тыгын алала, нöкöрлöри jaap jÿгÿрди. Чакарбай дезе адына минеле, качып маҥтатты.

Салимжа эки арчымагына jык ла толтыра чай, бöс тыгып алала, чачамтыгып, лавканыҥ кöлöткöзинде турган ады jaap jÿткиди.

Данилканыҥ кыйгызынаҥ улам келген Микита колында ÿлдÿлÿ магазинниҥ ÿйезине jaпшынып алган турды. Тонокчы jиит  кыргын оныҥ jаныла öдÿп jaдapда, ол ÿлдÿле кыргынныҥ бажы дööн чаап ийди.

Салимжа jaҥыс ooc кыйгырып ийеле, jыгыла берди. Je мылтык, jыда ла ÿлдÿ бойыныҥ кÿчиниҥ коркыштузын кыргындарга кöргÿускен. Кыргындардыҥ арткан-калганы чыдашпай качып, чапкылай бергендер. Кыргындар jуулар болуп эрмектежип алган jepгe он эки кижидеҥ jeти кижи келген.  Чакарбай арткан улузын баштап, тÿниле бир де токтош joгынаҥ ойто кайра тÿргендеп качкан. Jep japып келерде, олор кийин jaнында агашту тектир jepгe келип ÿделеген. Эптÿ jерлерде каруул тургузып койоло, аттарын откорып, бойлоры курсактангандар.

Кÿн чыгып келерде, Чакарбай Магаметтеҥ (кудайдаҥ) алкыш-быйан сурап, мÿÿргиирин баштаган. Кумарбектиҥ энези Апа эмеен – Чакарбайдыҥ таай эjези, уулымды шокко, уурыга ÿредип туруҥ деп, Чакарбайды кöп катап талаган. Эмди Апа ла öскöлöри де Чакар­байды каргаар, согор до. Салимжаныҥ адазы казыр ки­жи. Ол Чакарбайды öлтÿрердеҥ де айабас. Оныҥ учун Чакарбай бойыныҥ кинчегин, бурузын таштазын, оны jеткердеҥ аргадазын деп, Магаметтеҥ быйан сурап турганы ол. Мÿргип божойло, Чакарбай не де болзо, кородогон улус jалтанзын деп, Карчаганыҥ согуштаҥ алгап мылтыгын айрып алала, мылтыкты jÿктенип, улузын баштап, jepи jаар ууланып jортты.

 

Карчага тÿндеги согуштый коркышту керекте баштапкы катап турушкан. Ол улусла кожо jopтуп барадарда, öткöн тÿндеги болгон керектер оныҥ кöзине кöрÿнип тургандый болуп сезилип турды. Уур арчымагын тудунып алала, ады jaap jÿгÿpгeн Кумарбекти тöжинде jaaн кресттÿ орус кийнинеҥ адарда, Кумарбек орус jaap айлана согуп кöрöлö, тapaлjып jыгыла бергени, уулай тудуп ийген мылтыктыҥ учында кöстöри тазырайыжып, колдорын кöдÿрип, jалынып турган Чакарбайдыҥ бÿдÿжи, Карчага орустыҥ бажына чокпорло согордо, мылтыкту орус кöҥкöрö jыгылганы, jалынаачы Чакарбай капшай ла адына минеле, кайа да кöрбöй, кут jок ка­чып чапканы — ончозы Карчаганыҥ санаазына улай-телей кирип, кöзине кöрÿнип тургандый.

Чакарбай канайып та сананбайын дезе, оныҥ согушта öлгöн нöкöрлöри, олордыҥ ада-энези, бала-барказы кö­зине кöрÿнип тургандый болуп, чек ле санаазынаҥ чыкпайт. Ол адын сайгаладып браатты. Оныҥ кöзине ойто ло эскилÿ-jаҥылу кереге айылдар, ол айылдардаҥ балдар, келиндер алыптарды уткып чыккылаганы... Келиндер, балдар ыйлап-сыктап, ойто айылдарына киргени кöрÿнип тургандый санаазында эбелет.

Чакарбай улусты баштап браадала, кайа кöрöрдö, Карчаганыҥ чолмондый кöстöри ого удура кöрди, Ча­карбай, кÿнге кылбыга берген чилеп, туура кöрди. «Кул да болзо, кандый jaлтaнбac, кандый jуучыл ла чыйрак уул. Мылтык учун меге ачынып брааткан болор... Ол эмес болзо, мени орус кÿни jок jepre аткарып ийер эди» – деп, кече тÿнде öлÿмнеҥ айрылганын эске алынды. Оноҥ ойто ло оныҥ кöзине Кумарбектиҥ энези,  Салимжаныҥ адазы кöрÿнет... «Апа эмди мени кöзиҥди кускун ойзын, сööгиҥди ийттер челдезин деп каргаар.  Салимжаныҥ адазы, Казырбай, ceнеҥ башчы болбос, сен башчы болзоҥ бистиҥ улусты ончозын кырдырарыҥ, сени кул эдер керек, сени абыга тайарым деп, jaaн jудругыла jÿзиме тÿрттÿрер, тÿкÿрер, канча улустыҥ кöзинче кезедер, шоодор эмезе согор. Казырбай карган да болзо, сÿрекей кату, чыйрак ки­жи. Оныҥ колын тудар кижи бисте jок. Jирме jaшту уулы орус jepине барып, анда öлтÿрткенинде бурулу ки­жи мен, Чакарбай. Кумарбек jÿк ле jирме эки jaшту. Ол Апаныҥ эҥ кичинек, кару уулы. Оныҥ öлÿми учун бурулу кижи база мен. Öскöзи joктулар ла кулдар. Олордыҥ адаанын алар кижи jок» — деп, Чакарбай сананып браадала, jypтына jyyктап келгенин де сеспей калды.

Ийттердиҥ ÿрген табыжын угуп, Чакарбай адын токтодып, улустары jaap бурылала, «Айылдарыгарга jaныгар» деп jакарды.

– Сен эртен мал кабырарга барарыҥ – деп, Карчагага айтты. Оноҥ бир эмеш унчукпай турала, адыныҥ оозын бурый тартып, айылдар jaap jopтуп ийди.

Эjeк öлгöн кийнинде, энези сырыҥылап оорып, кезикте иштеп, кезикте оору jaдaтaн боло бергенин Карчага эске алынып, энези jaткан айыл   jaap jopтуп    клеетти.

Карчага чакыга келип, аттанҥ тÿжÿп jадарда, айылда энезиниҥ онтузы угулды. Карчаганыҥ jÿpeги чочый берди. Ол jÿгÿpe базып, айылга кирди. Энези уулыныҥ ÿнин танып, öрö öҥдöйöргö чырмайды. Карчага энезин jöмöп, öҥдöйтти.

– Удабас кÿс болор, суу тартыла берер. Эjектиҥ jaкыганы аайынча аргымакты минип, jep-алтайыҥа jaнa бер. Мениҥ сеге кöргузип турган кöк-чаҥкыр ышту туудаҥ ла ары сениҥ Алтайыҥ ине. Мен, байла, удабас божоорым. Сööгимди Эjектиҥ сööгиниҥ jaнына jyyп салала, jaнa бер, уулым, — деп, энези айтты. Оноҥ öдÿгиниҥ  кончынаҥ неме кодорып, бир кичинек тÿÿнтилÿ бöсти уулына берип айтты: — Бу мениҥ сыргаларым, мыны Jыламаш эjeҥe апарып бер, кереес эдип тагынып jÿрзин.

Сыргаларды Карчага энезиниҥ колынаҥ алып, кулун терези тоныныҥ jаказына бектеп сугуп алды. Энези уйадап калганын уулы билип, энезине чертенген аайлу айтты:

– Jакылтагарды бÿдÿрерим, эне.

Jинjи уулыныҥ jaaн кара кöстöрин, керсÿ бÿдÿмдÿ чырайын ajыктап кöрди.

– Jолыҥ ырысту болзын. Ас та болзо, албатыҥ бар,
jaҥыс та болзо, эjеҥ бар, joкту да болзо, аданҥ бар.
Jана бер, уулым, – деп айдала, Jинjи тöжöгине ойто
араай jада берди.

Карчага энезиниҥ jанында узак болды, Энези онтобойт то, эрмек те айтпайт. «Уйуктай берди бе, божой берди бе?» — деген санаага Карчага jÿpeги чочып, оттыҥ jaнында отырган Кажай jaap кöрди.

Кажай турундарды отко ичкерледип ийеле, Jинjиниҥ jaнына келип, оныҥ jÿзин аjыктап кöрöлö, ыйлап ийди...

 

Чакарбай чакызына келип тÿжеле, балдарыныҥ сурактарына каруу да бербей, арчымагын адынаҥ алып, айылга кирди. Улусла jакшылашпай, бажын калаҥдадып, ÿн jок отырды. Анча-мынча öй öткöн кийнинде, айылдаштарда  ый-сыгыт,  калак-корон  баштала  берди.

Казырбай уулыныҥ öлгöнин угала, ачуурканып, тургуза ла Чакарбайга келип, «Уулымныҥ сööгине башта!» — деп, Чакарбайды тÿре-мара тудуп, айылдаҥ тышкары алып чыгала, ондо оны jиткезинеҥ бÿктей тартып, камчыла талдыра сабап салган.

Кумарбектиҥ öлгöнин энези угала, Чакарбайды jип ийгедий кородоп, сыр ла jÿгÿришле келерде, Чакарбай бастыра бойы кан болуп калган, jÿк ле тынду тышка­ры jaтты.

– Сени ай да, кÿн де, jep-jыҥыс та, кудай да аргадабас. Нениҥ учун дезе сениҥ jолыҥ, сениҥ jÿpÿмиҥ, сениҥ айлы-jypтыҥ, ар-jööжöҥ, ак-малыҥ – ончозы улустыҥ каныла будылган, улустыҥ кöзиниҥ jажыла jунулган.  Сениҥ аданҥ да, aгаҥ да канча эрлерди jÿpÿмнеҥ айрыган, канча балдарды öскÿс, канча келиндерди тул арттырган. Эмди сен де олордыҥ jолыла барып jaдыҥ. Сени эрликке тайар керек – деп, Казырбай ары-бери базып, алгырып, Чакарбайды кезедип турганын Апа кöрöлö, не болгонын билип ийди. Jарым тынду jaткан Чакарбайды кöрÿп, озо баштап, эмеенниҥ калабы jылыйа берди, оныҥ кийнинде «Кумарбегим, Кумарбе-гим!» — деп, ачу-ачу кыйгырып, калактап-jайнап, jыгылып калды...

Тÿниле ый-сыгытта, ачу-корондо таҥ ашкан Карча­га эртен тура кул нöкöрлöриниҥ болужыла энезиниҥ сööгин Эjектиҥ сööгиниҥ jaнына апарып jyyп койоло, мал кабырарга jÿpe берген.

Энези öлгöн кийнинде энезиниҥ jакылтазын бÿдÿрер эп-арга табарга Карчага кöп-кöп немелерди шÿÿп сананган.

«Ол аргымак Эрчишти, кас чылап, кайкалап кече берер» – деп, Эjектиҥ айтканы уулдыҥ jÿpeгин токынатпай турган.

Jер-алтайына jaнap эп-арга jанынаҥ Карчага бойыныҥ шÿÿлтезин кожо мал кабырып турган Нöкöшкö айткан.

– Белетеништи кызыл-буурыл тайды тудуп, jобожыда ÿредеринеҥ баштаар керек – деп, Карчаганыҥ айканын нöкöри jарадып уккан.

Тÿште малдыҥ jаказында отоп jÿpген чарбак тайды Нöкöш чалмадайла, терепчилей тартарда, буурыл тай октолып, маҥ бажына чиренип турала, армакчыны ÿзе согуп ийген.

Армакчы тайдыҥ jоон мойнына киргенин Карчага ajapyгa алып, армакчы тайдыҥ  чичке мойнына киргедий эдип чалмадайла, терепчилеерде, буурыл тай база ла октолып чыкты.

Эки нöкöр арадап jaдып, кызыл-буурылды ноктолоп, ÿйгендеп алган. Терекке буулап ээртейле, Карчага эмдикти минип алган.

Эҥирде эки нöкöр одуда отырдылар, мал jайылып отоп jÿрди.

– Туйлап-туйлап, чат ла неме болбосто, сулукты тиштеп алала, бу jалаҥды бир эдип сунуп турганын не дейдиҥ. Эҥ ле учында тери ак кöбÿк болуп келерде, jÿк ле арайдан токтоттым. Бу аргымак та эмес, тай да эмес, алты-jeти jaшту ат эмтир...

Нöкöри куучынын божотколокто, Нöкöш сурады:

– Оныҥ аргымак эмезин канайып билдиҥ?
Карчага соодуда турган буурыл тай
jaap кöрÿп, Нöкöшкö айтты:

– Аргымактыҥ эди изиген кийнинде токтодынып болбойтон деп, Эjек айткан, je бу аргымак эмес те болзо, богоно ло чарбак бойынча, тыҥ ийделÿ ат эмтир...

– Чын ла аргымак бололо, токтодынып болбой, маҥтап ла сала берген болзо, канайдар эдиҥ? — деп, Нö­кöш нöкöринеҥ сурады.

– Туйлап-туйлап, ары болуп маҥтаарда, бир кезек öйгö чын ла аргымак деп бододым. Je токтобой маҥтаза, кÿн ашкалакта ла, Эрчиш тööн чурадайын деп санандым. Сулукты тиштейле, маҥтаарда, тискинди канайып та силкий тартсам, чек ле кыймык jок. Эди изиген сайын маҥы там ла тÿргендеп, там ла тÿргендеп браадат. Семис таҥма кÿйе берер болор деп коркыдым. Je учы-учында арып-чылайла, jaaгы божой берген болбой, тис­кинди олый-солый тартарымда, эмештеҥ «уккур» боло берди. Узакка маҥтайтан jÿгÿрÿк ат болор, азуларын не дейдиҥ, узуны эки öлÿ кире болор...

– Андый болзо, тай эмес, чын ла jоон ат эмтир.

– Jок jоон ат эмес, сÿрекей ле болзо, алты-jeти jaштаҥ öтпöгöн — деп, Карчага Нöкöштиҥ шÿÿлтезине jöпсинбей айтты.

 

Тонокко барып jÿрÿп öлтÿрткен кыргындардыҥ билелеринде, тöрööн-тöркÿндеринде кородош, ый-сыгыт бÿдун-japым айга улай болгон.

Jайдыҥ калганчы айы божоп браадарда, Чакарбай jaҥы ла тöжöктöҥ öрö öҥдöйöр болуп келген. Казырбай дезе, ачу-коронго чыдабай, jÿрегинеҥ улай ла оорып jÿреле, кÿскери оҥдолгон.

Баштапкы кыру тÿжÿп турарда, Чакарбай базып jÿрер болуп, jазыла берген. Ол бойыныҥ кичÿ уулын айылду эдип, jaaн той, oйын-jыpгaл, japыш, ÿТойдогы маргаандардаҥ эки маргаан Карчаганы jилбиркеткен. Баштапкызы, эки jaнында толтыра кумак тыгала,  jepде тургузып   койгон   арчымакты   маҥ  бажына ат ÿстинеҥ сыҥар колло алып, адына арта салып алар. Экинчизи, jирме чакырым jердеҥ jарыжары. Je кул улус андый маргаанду jарыштарда, ойындарда туружар jаҥы да, аргазы да jок учун Карчага Чакарбайдаҥ jöп сураган.

Ала тарый Чакарбай jöп бербей турала, Карчага оны öлÿмнеи айрып алганын эске алынып, эки маргаанда туружар jöпти берген.

Эртен jaaн той, кыргындарга ойын-jыргал болор. Карчагага дезе кÿнчыгыш jaap jол ачылар. Ол эҥирде ар­гымак буурылды минип алала, бöкÿреҥ маҥла маҥтадып, маҥ бажына jepдеҥ чокпорын алып, бойыныҥ окпырын, кoлoҥ,yyшкaнныҥ ла ээр-ÿйгенниҥ чыныгын, адынаҥ jecкинбec, ÿркибес быжузын ажындыра ченеп кöргöн. Ончозы чынык, бек, быжу ла иженчилÿ болды. Андый болорына Карчага ла Нöкöш эки айдыҥ туркунына белетенген.

Эки кул – эки малчы эҥирде одузында оттыҥ jaнында отырды, аскышта куулы сабатта чай азып койгон, эки тиште эт отто шыркырап, кара-кÿpeҥ болуп быжып браатты. Кÿски айас теҥериде эҥир чолмон jaлтыpaп чыкты, ол, эки кулды уткып тургандый, бийик теҥериде мызылдайт.

Чöлдиҥ бу кÿски эҥиринде эки нöкöр эки бойы керегинде узак эрмектешкен. Нöкöш кандый укту кижи болгонын, кайдаҥ келгенин, ада-энезиниҥ барын, joгын билбейт. Оныҥ санаазына ол кулдардыҥ' ортозында öскöни, байлардыҥ базынчыгында кыйналып ла шыралап öскöни, кöп катан соктыртканы ла oopып-joбоп jaтканы кирет.

– Мен бу jÿрÿмимде jaҥыс ла катап сÿÿнгем, ол сÿÿнчи эмдиге jeтиpe кöксимде jÿpгенче – деп, Нöкöш Карчага jaap кöрÿп, кÿлÿмзиренип куучындады.

Je Нöкöштиҥ сÿÿнчизи ол Карчаганыҥ да, öскö дö кулдардыҥ сÿÿнчизи болгонын Карчага билер. Бооро jacкары jaйt мал уурдап jÿрÿп, Карчагага туттурткан эки уурчы jaaн байдыҥ уулдары болгон. Аргалу-кÿчтÿ, japлy байдыҥ уурчы уулдарын Карчага тудуп кÿлийле, атка коштоп, малла кожо бош айдап экелген. Бу учурал ксрегинде кулдар оморкоп куучындаганын Кар­чага кöп уккан.

Карчага нöкöриле кожо тойо ажанып алды. Мал оду-
ны айландыра jайымжып отоп
jÿрди. Теҥериде jылдыстар койыла берди. От öчÿп браатты, чöлдиҥ тÿндеги эзини сепсÿÿндеп,  Карчаганыҥ jÿзин jалай согуп    турды. Айландыра ыҥ-шыҥ, jaҥыс ла   малдыҥ    бышкырганы, баскан тибирти угулат. Эскире берген ай кöрÿнип келди.

– Бÿгÿн айдыҥ сегис эскизи эмтир – деп, Карчага
айдала, кимиректенип кожоҥдоды:

                                                 Сегисте ай japaш,

Семисте ат japaш...

– Эртен маргаанда туружатан кижи амырап уйуктап
ал. Маргаанды алып ийзеҥ, бисти, кулдарды, база катап сÿÿндирериҥ –  деп, Нöкöш айдала, тöжöк эдерге ле
jaбынapгa экелген öлöҥгö jада берди. Je Нöкöш маргаан керегинде эмес, оныҥ нöкöри эртен Эрчишти
кечип чыгар ба,
jep-алтайына эзен-амыр jедип барар
ба деп сананып
jaткан. Карчага амырап уйуктазын деп,
Нöкöш уйуктаачы кижи болуп, тым jада берди.

Карчага нöкöриле коштой jадып, «Бÿгÿн бис, байла, калганчы тÿнди кожо öткÿрип jадыс. Калганчы эрмекти Нöкöшкö бÿгÿн айтпас, эртен айдар» деп сананала, уйуктай берди.

Эртен тура кÿнчыгышта кöк-чаҥкыр теҥериниҥ jepле биригип турган jepинеҥ кÿн чагылып чыгала, кÿреҥ кÿске бÿркеткен jepдиҥ ÿстин алтын-сары jаркынла japыдып ийди.

Чайлап алган кийнинде Карчага аргымагын ээртеп койоло, нöкöриниҥ jaнына базып келди. Нöкöштиҥ мойнынаҥ кучактай тудала, окшоп ийеле, колынаҥ тудуп айтты:

– Эзен болзын, jaкшы jÿр, нajы, нöкöр!

Нöкöш Карчага jaap кöрди. Je Нöкöш эрмек айткалакта, Карчага:

– Сени Энизейде jypтаган тöлöстöрдöҥ экелген, анда сениҥ адаҥ-энеҥ бар деп, Кажай айткан. Кажай эмеен оору... сен оныла эрмектеш, бойыҥныҥ угы-тöзиҥди, бÿткен-чыккан jepиҥди билип аларыҥ.

Нöкöш  бажыла кекип jöпсинди.

Карчага аргымак адына минип, Эрчиш jаар бурылды.   Адыныҥ   оозын   кедейте  тартып,   нöкöрине   айтты:

– Тал-тÿш киреде мен туку ол jaҥыс теректиҥ ja-
нынаҥ  кечерге  Эрчишке  келип  киреле,  ол. ]анындагы талдардыҥ ÿсти
jaнынаҥ чыгарым. Кече берзем –  мениҥ мöрим, кечип чыкпазам – эрликтиҥ мöри.

Нöкöш нöкöриниҥ кийнинеҥ ары кыйгырды:

– Jолыҥ   ырысту болзын, jep-алтайыҥа    jaкшы  jeдип бар!

Карчага jep-алтайына jaнapгa белетенгенин jaҥыc ла Нöкöш билер. Бу jажытты ол кемге де айтпас.

Тойдыҥ jыргалы кöндÿге берген тушта Карчага келген. Кумактаҥ тыгала, колбоштыра буулап койгон эки jaaн арчымак jaтты. Jакшы-jакшы аттарын чалыткан ла карайлаткан уулдар маргаанда туружарга jергелей турдылар. Олор ээчий-деечий келип, маҥ бажына аттаҥ jайылып, сыҥар колло арчымакты туткулайт. Je кезиктери jacтыpa туткулайт, кезиктери кöдÿрип болгылабайт.

Уулдарда табыш-тал ла каткы-канат тыҥый берерде, Чакарбай ajapып кöрöрдö, маргаанга туружарга турган уулдардыҥ эҥ ле учында кажаҥ кызыл-буурыл чарпак ат минип алган Карчага турды. Кыргын уулдар оны электеп, кезиктери öчöгилеп ле шооткылап тургулады.

Je кыргындардаҥ маҥ бажына ат ÿстинеҥ арчымак­ты кöдÿрип артынары чыкпады. Калганчы учында турган Карчага кызыл-буурылды олый-солый камчылап, ичкери бöкÿреҥ маҥыла маҥтатты. Шоодылганду элек-каткы, тал-табыш бай кыргындардыҥ ортодо jиркирей берди.

Je качан Карчага маҥ бажына ат ÿстинеҥ арчымакты jердеҥ сыҥар колло чеп-чек кöдÿрип, адына арта салып аларда, алдында ÿн jок турган jоктуларда ла кулдарда сÿÿнчилÿ  табыш-тал кÿÿлей берди. Байлар ла кыргын уулдар оп-соп тÿшкÿлеп, арга jокто japыш болотон jep jaap чöркöлдилер.

Jирме чакырым jepге маҥтадатан japышта одуска jуук аттар барган. Байгада турган улустыҥ кöстöри ча­кырым кирелу jepгe чöйилип барган ак jалаҥ jaap кöргÿлейт. Атту-чуулу jaaн  jÿгÿрÿктep –  Казырбайдыҥ кара ады, Чакарбайдыҥ ак ады, Агамбайдыҥ кер ады. Бу ÿч аттаҥ öскö аттарды маргыжаачылар тоого до кошпой турган.

Тал-тÿш боло берди.

– Аттар кöрÿнип келт! — деп, аjыкчылардыҥ бирÿзи кыйгырды. Улус тÿймеже берди.

Je озолоп келип jaткан ат кара да эмес, ак та эмес, кер де эмес, кандый да jeepeн дезе jeepeн эмес, боро де­зе боро эмес, кичинек богоно ат эмтир.

«Карчага! Карчага!» — дел, Нöкöш кыйгырарда, кулдар ла jоктулар база ла сÿÿнчилÿ табыш-талды тыҥыдып ийдилер.

Карчага аргымагыла байгага jyyктап келерде, jaaн jÿгÿрÿктep jaҥы-jaҥы ла ыраакта кöрÿнип келдилер.

Байганыҥ jaнынаҥ öдÿп чыгала, Карчага адын кÿнчыгыш jaap ууландырды.

Карчага jep-алтайы jaap ууланганын сезип ийеле, карган Казырбай: «Калмыгыҥ кетип браат, кетип браат!» — деп, анча-мынча ыраакта турган Чакарбайга кыйгырып айтты.

Бир кезек кыргындар Карчаганы тударга, оныҥ кийнинеҥ ары аттарын темей маҥтаттылар.

Карчаганыҥ Эрчишти кечип чыгарын кöрöргö Нöкöш кыргын уулдардыҥ кийнинеҥ база маҥтатты. Ол тöстöктиҥ ÿстине токтоп, Карчаганыҥ кийнинеҥ кöрÿп турды.

Кызыл-буурыл ат бир де эмеш jалтанбай, маҥ бажына Эрчиштиҥ суузы дööн чурап ийеле, сууда эптÿ ле jeҥил эжинип, сууны чÿрче ле кечип чыгала, кÿнчыгыш jaap маҥтады. Нöкöш бöркин уштып, öрö кöдÿрип айландырып, нöкöрин ÿйдешти. Карчага Нöкöшти кöрÿп ийеле, бöркин кол бажына öрö кöдÿрип, каруу берди.

Ачынган кускун jep чокыйт дегени чилеп, кыргындар Эрчиштиҥ jарадында кородоп тура, кажы jерде jÿpe берген Карчаганыҥ кийнинеҥ чокпорлорын ла камчыларын чычаҥдаткылап, jÿзÿн-jÿÿрлеп талап, тургулап калды.

Нöкöш Карчаганыҥ jep-алтайына jaнa бергенине сÿÿнип, кöкси кеҥип, санаазы japып, сыны jeҥилди. Адын ойто кайра бурылтып, Кажай эмегенге jолыгар, оны база сÿÿндирер, мениҥ jep-алтайым кайда, ада-энем кандый улус, олор кайда – ончозын Кажайдаҥ сурап угар деп сананып, jелдирип ийди.

Сууны кечип чыккан кийнинде эки чай кайнадым кире öйдиҥ туркунына маҥын ÿспей маҥтаган аттыҥ маҥы уйадай берди. Карчага тискинди эмештеҥ тартарда, ады бöкÿреҥ маҥта кöчти, оноҥ jелишке кирди...

Олjодогы кул jÿpÿмнеҥ алып чыккан адына Карча­га каруузып, оны эмеш амырадып, откорор деп шÿÿнди. Ол чала бийиксÿ jepгe чыгара jортуп барала, каруузынданып кöрди. Кийин jанында cepeмjи эткедий неме кöрÿнбеди. Адынаҥ тÿжÿп, ээрин алала, öлöҥнöҥ jyлa согуп, толгой тудала, адыныҥ бел-арказын öрö-тöмöн jыжып-jыжып ийди. Ады öлöҥнöҥ ÿч-тöрт лö катап отоп ийеле, jaдып аҥданып, оноҥ öрö туруп чыгала, силкинип ийеле, отой берди.

Кÿнчыгышта кöк тидискекке бÿркедип койгон туу jaap кöрÿп, «Ол тууныҥ ары jaны – мениҥ Алтайым, анда мениҥ адам, эjем. Амыраш jоктоҥ тÿниле ле барадым...» – деп, Карчага сананды.

Аргымак

…Jайзаҥныҥ jалаҥынаҥ улус тарап-таркап баргылап турарда, кем де: «Аргымак! Келип jат!..» – деп кыйгырды.

Улус тÿймеже берди. Тÿÿкей тура jÿгÿреле, барып адына минеле, тобрак-тоозынды кöдÿрип, атту маҥтадып клееткен кижиге удура чаап браадала, оныҥ брааткан ууламjызы аайынча адын кайра бурып, бöкÿреҥ маҥла маҥтатты.

Карчага jуртта улус тÿймеже бергенин кöрÿп ийди. Оныҥ бажын корып келип jаткан улустыҥ чик jок алдында атту маҥтадып клееткен кижи ойто jана бурыларда, ол кижи чалмадаарга белетеп алган армакчылу болгонын Карчага кöрÿп, будын ÿзеҥиге илинбегедий эдип когызадып алды.

«Аргымакты» минип алган уулчакты Тÿÿкей jанынаҥ öткÿрип jадала, армакчыла чалмаадардыҥ кажы jанында уул адынаҥ jер jаар тÿже калыды..

Тÿÿкей jанында таларкак сынду, jаан кöстÿ, кара-кÿреҥ чырайлу, керсÿ ле чыйрак бÿдÿмдÿ уул турганын аjыктап кöрöлö, уулды кучактай тудуп, кайдаҥ келгенин, ады-jолын сурап укты. Анча-мынча болголокто, анаҥ-мынаҥ улустар jуулып, ол экÿни чнҥдап ийди.

«Аргымакту» чаап келеткен кижини кöрöргö улус ончозы jÿгÿриже берерде, Тарыктыҥ jÿреги кööрöп тö турган болзо, jе ишти таштап барар учуры jок учун, ол казан азып турган айыл jаар басты. Айылда энчигип болбой, тышкары чыкты. Jинjини эске алынды. Улустыҥ jуулган jери jаар кöрди. Кара ла баjырт улустаҥ öскö не де кöрÿнбеди. Jе Тарыктыҥ jÿреги нени де сакыйт, эки кöзи кемди де бедирейт.

Анча-мынча болгон кийнинде улустыҥ ортозынаҥ Тÿÿкей ак-боро адын jединип, бир кижини колтыктап алган кöрÿнип келди. Тÿÿкейди ээчий Тузан базып клеетти.

Бöкÿре Тарыктыҥ jаныла сыр jелишле öдÿп jада кыйгырды:

– Сениҥ уулыҥ эмтир!

«Бу таҥма мени канча jылга улай базынып öчöгöн, эмди база ла öчöп турган болбой» – деп, Тарык сананды. Оноҥ эки-ÿч алтам ичкери базып, келип jаткан улус jаар кöрÿп турды.

Тÿÿкей Карчаганы Тузанла таныштырала, Jыламаш кой кабырып турганын, Тарык казанчы болуп турганын куучындап клеетти.

Тÿÿкей Тарыкты ыраактаҥ кöрÿп ийеле, колын öрö кöдÿрип, неге де сÿÿнип клееткенин Тарык кöрöлö, токтодынып болбой, удура jÿгÿрди.

Тарык jÿгÿрип келеткенин Тÿÿкей кöрÿп, Каргагага айтты:

– Бу jÿгÿрип клееткен кижи – сениҥ адаҥ.

Карчага адазына удура jÿгÿрип, оны кучактай алды. Тарыктыҥ кöстöринеҥ сÿÿнчиниҥ jааштары тöгÿлип, jерге тамчылайт. Уулыныҥ ийде-кÿчтÿ эди-канын, керсÿ, кеберкек чырайын, эрÿ jаан кöстöрин Тарык сÿÿнчилÿ аjыктап, уулын божотпой кучактай тудуп, окшоп турды.

Карчага кулдардыҥ айлына келеле, адазыныҥ кайдаҥ да экелген jаан айактагы чегенди ичип ийеле, jадып уйуктай берди.

Эҥирде Jыламаш койдоҥ келеле, уйуктап jаткан ийнизин ойгозып чат ла болбогон. Эртен тура Jыламаш эрте турган. Кара-кÿреҥ чырайлу, чыйрак бÿдÿмдÿ ийнизи уйкуда. Оны эjези койго барар алдында ойгозорго jÿреле, «Jе арыган-чылаган кööркий ийним амырап уйуктазын» – деп сананала, ойгоспой кой кабырып jÿре берген.

Карчага уйкудаҥ кÿн öксöй берген тушта ойгонгон.

Jыламаш эҥирде койдоҥ келерде, Карчага оны тургуза ла танып ийген. Нениҥ учун дезе Jыламаштыҥ чырайы энезиниҥ чырайына сÿрекей тÿҥей болгон. Карчага эjезиле эзендежип, энезиниҥ ийген кереес сыргаларын Jыламашка табыштырды.

Уулы jанып келгенине учурлап, Тарык эҥирде jаан эмес jыргал баштаган. Ол jыргалда малчы Кÿлте, ус Тузан, Jыламаш, атту-чуулу бöкö Тÿÿкей ÿйиле болгондор.

Тÿнде кулдардыҥ айлында улус jуулып, бир эмеш jыргал болордо, Бöкÿре келип, айылдыҥ тыштынаҥ jоктулардыҥ эрмек-куучынын тыҥдаган. Карчаганыҥ jажы кичинек те болзо, кыргындардыҥ jеринде ады-чуузы чыкканын, оныҥ эрмек-сöзиниҥ чеченин Бöкÿре тÿнде тыҥдап угуп алала, эртен тура jайзаҥга jетирÿ эткен.

Jайзаҥныҥ jакарузы аайынча Бöкÿре тÿште Карчаганы jайзаҥга апарган.

Кызыл булгайры öдÿктÿ, кöк торко тонду, камду терезинеҥ чÿмеп эткен бöрÿктÿ, алтан jаштаҥ ажа берген Омбо jайзаҥ jаан кереге öргööниҥ тöринде отурды. Оныҥ jанында – Борjыш, Шаптык баштаган байлар, олорды ээчиде Айбу, Тÿÿкей баштаган солоондор ло бöкöлöр.

Омбо jаан боро кöстöриле Карчаганы öткÿре кöрÿп ийгедий ширтеп, бир эмеш öйгö унчукпады. Бу jайзаҥ бойыныҥ jамызын, бойыныҥ jööжöзин корыырына отогындагы солоондорды, бöкöлöрди, санаалу-шÿÿлтелÿлерди – ончозын бойына тартып алатан. Ол андый уулдарды кöкидип те, кöмöлип те, абыдып та, кыспактап та, кезедип те, албан-кÿчле де бойыныҥ jилбизине тузаланарын билер, ол jанынаҥ jаан ченемелдÿ кижи. Оныҥ эп-сÿмезине, абыдузына кирбеген, оныҥ кезедÿзинеҥ jалтанбаган уулдарды ол учы-учында jоголтып койотонына база ус болгон.

Jе Омбо, аргалу болзо, Галдан каанныҥ башкартузынаҥ чыгып, бойы алдынаҥ каан да болор кÿÿндÿ. Оныҥ учун ол анчада ла солоондорды, бöкöлöрди бойына тартып аларын аjарудаҥ эмеш те чыгарбай турган.

Эмди ол Карчаганы алдыртып экелеле, оныҥ ийде-кÿчин, сана-шÿÿлтезин, кылык-jаҥын, кÿÿн-табын билерге ширтеп отурганы ол.

Омбо кöксин кедес этире öҥдöйтип ийерде, оныҥ jаан бажы ончо улустыҥ баштарынаҥ бийиктей берди. Ол jaҥыс ла jамызы jaнынаҥ jaaн эмес, je оборы да jaнынаҥ öргööдöги улустыҥ ончозынаҥ jaaын Карчага ajaрып кöрди.

– Кийик болзо тÿктÿ болор, кижи болзо атту-jолду
болор,  адыҥ  кем?  — деп,  Омбо  Карчагадаҥ сурады.

Карчага ады-jолын, сööк-тайагын айдып бергенин Омбо угуп, база эмеш нени де сананып, унчукпай отырала, айтты:

– Эдер-тудар кÿчтÿ де эмтириҥ, эбин табар кöгÿстÿ де эмтириҥ. Бистиҥ оток база бир эрлÿ уулду болды...

– Кызылы  кызыл ла эмтир, кылыгы кандый болбогой? — деп, Шаптык эрмектенди.

Тарыктыҥ jажы jaaнай бергенин эске алынып, Омбо jaкшыркап, jиит уулдыҥ jÿрегин алдаарга, Бöкÿрени jакарды:

– Эмди уулы келгенде, адазы амыразын, казанчыга öскö кижи тап!

– Бу тен баатыр уул турбай, слер, ака, бу уулды солоондорго кожуп алыгар — деп, Бopjыш укааркап айтты.

– Канады jок куш — куш та эмес, ады jок эр — эр де эмес! Алтан айгыр мал одордо jÿрÿ. Минер адыҥды эртен талдап ал, ачым, — деп, jaйзаҥ Карчагага килеген аайлу айтты.

Тÿÿкейдиҥ ÿредип jакыганы аайынча Карчага оҥ колыныҥ алаканын jÿpeгине jaбa тудуп, jaйзаҥга мÿргиди.

 

Галдан-Церен

 1

Jacтыҥ кату öйлöри öдÿп, jайдыҥ кÿндери кöндуге берди. Ар-бÿткен jажыл торко кийимиле оронып ийди. Ойрот укту албатыныҥ укту-тöстÿ кааны Галдан-Церен jайгы öргööзинде, алтын-мöҥÿнле чÿмдеп jaзаган ширеезинде отырды. Бийлер, jайзаҥдар, нойондор, байлар öргööдö бойлорыныҥ jерлеринде кезиктери jааныркап ла бийиркеп, кезиктери сыҥзылгылап ла чичкергилеп отырдылар. Ак öргööниҥ ичи-тыштында каанныҥ ÿлдÿ-jыдалу ла мылтык-бычакту каруулчыктары сергелеҥ ле белен турдылар.

Судурчылар эжиктеҥ ээчий-деечий кирип келеле, тизеленип, баштарын jepгe тийдире бöкöйтип, jaҥжыккан ээжи аайынча каанга мÿргигилеп, алкышту эрмегин ле чындык кул болгоныныҥ чертин айдынып божогылайла, окылу[7] jepине барып отыргылап турды.

Каан судурчыларды jaaн бийлерле кожо не jyyган, олорло кандый эрмек-куучын öткÿрерге турганын билерге анчада ла jaaн бийлер Амыр-Санаа ла Табачы сÿрекей jилбиркеп турдылар.

Бу керек какай jылда[8] jaйгы кÿндердиҥ бирÿзинде болгон. Каан jуулган судурчыларды эбиреде кöрÿп, олордоҥ мынайда сурады:

Meниҥ учы-кыйузы jок тергемде не болуп jaт? Jaкшы солундар бар ба? Jаман jеткерлер бар ба? Нени сезип, нени билип турыгар?

Каанныҥ мындый сурагына карууны тургуза берип болбой, судурчылар маҥзааргылап, ÿн joгынаҥ отыра бердилер.

Тургузылган сурактардаҥ jyyн неге учурлалганын би­лип, «Галданныҥ меезинде канду jyy эмтир» — деп, Амыр-Санаа шÿÿнди. Мамалардыҥ туктурылыжын ол тузаланып, тургузылган сурактарла колбой, ончолорынаҥ озо jарамыкту эрмек айтканыла аҥыланарга кааннаҥ jöп сурады.

Каан Амыр-Санаа  jaap кöрбöй, бойыныҥ куучынын оноҥ ары улалтты:

– Öткöн кату jacтa ак-малыс кöп кырылды, албаты-jон тÿреди. Эмди биске кандый чак, кандый ырыс келип
jaт? Айлаткыштап, ырымдап кöригер.

Судурчыларды база катап эбиреде аjыктайла, Галдан каан Амыр-Санаа jaap соок сыркынду кöрди. «Бу шотоҥ, казыр ла jyyчыл бий судурчылар учун нени айлат­кыштап айдарга туру» — деп, бойында сананды.

Jаан бийлердиҥ ле jайзаҥдардыҥ ортодо Амыр-Санаа jабыланып отырган jepинеҥ кыймыктанбай, jaҥыс ла кöксин эмеш öрö кöдÿрип, каан jaap кöрÿп, эрмек айдар jöп алала, куучындады:

– Бистиҥ ада-öбöкöлöрис туштаҥ ала баштап бириктирилип, öзÿп, jaaнап келген, Туркестаннаҥ алаТÿндÿк Тибеттеҥ бери учы-кыйузы jок тергебистиҥ кÿнбадыш jaнынаҥ,  jeeк jылан чылап, оҥорлор там ла ичкерлеп клеедири. Олор Тоболды, Том-Тураны, Эрчишти ле
Бий-Кадынныҥ белтирин алып алды. Ол
jepлepдe шибеелер тудуп алды. Бистиҥ кезик улустарысты бойына бактырып алды. Мен бодозом, ол оҥорлордыҥ баштарын балбара согор öй jeткен ошкош. — Каан jaap кöрöлö, ол бу куучынды japaдып укканын Амыр-Санаа се­зип, куучынын oноҥ ары кöндÿктирди. — Кÿнчыгышта Эjен, ичеенинеҥ бажын чыгарып алган jылан чылап, бис jaap ширтеп отыры. Кÿнчыгыштагы öштÿ ичеенинеҥ чыккалакта, Кÿнбадыштагы öштÿни алтыгы ороон jaap тайып ийер керек...

Амыр-Санааныҥ андый куучыны каанныҥ шÿÿлтезиле тÿҥей болгонына каан озо баштап сÿÿне берген. Оноҥ Амыр-Санааныҥ кылык-jаҥын эске алып, «Бу мындый эрмекти акту санаазынаҥ айтты ба, айла japaмзып, мени абыдып  туру ба?» – деп,  серемjилÿ сананып  калды.

Каанныҥ сураганына карууны оҥдоп айдар эп-аргазын таппай маҥзаарып отырган судурчылардыҥ jaaны Талтарак Амыр-Санааныҥ куучынынаҥ карык алынып, куучындаарга кааннаҥ jöп сурады.

Талтаракка сöс берилди. Ол öрö туруп, каанга бажырала, куучындады:

– Кÿнбадыштаҥ, jылан чылап, jылып клееткен оҥорлорды оодо сокпогончо, бистиҥ албатыда амыр болбос. Кÿунчыгыштагы кыдат император Цянь Лун бистиҥ  албатыны кырып койорго кекенип jaт. Амыр-Санаа ака бийдиҥ шÿÿлтези jолду.

Бий ле Кадынныҥ белтиринде ле öскö дö шибеелер эткени орустардыҥ аргаларын тыҥыдып ийген. Ол jерлерди ле анда jypтаган албатыны ойто берзин деп эки некелтени орустар бÿдÿрер кÿÿни jок. Бу керекти Галдан каан улуска japтайла, база бир кезек бийлердиҥ, нойондордыҥ шÿÿлтелерин уккан. Немеке ле Та­бачы баштаган бийлер орустардыҥ шибеелерине, заводторына табару эдер шÿÿлте айткандар.

Галдан-Церен каан jyyлгaн бийлердиҥ де, судурчылардыҥ да шÿÿлтелерин ajapyлy тыҥдап уккан. Ончо бийлердиҥ шÿÿлтези каанныҥ шÿÿлтезиле jaҥыс болгоны Галдан-Церенди оморкодып, оныҥ jyyчыл  кÿÿн-табын там кöдÿрип ийген.

Ок-саадактыҥ ла ÿлдÿ­-jыданыҥ шылтузында кÿнчы­гышта Тÿндÿк Китайдаҥ ала кÿнбадышта Кÿнчыгыш Казахстанга jeтиpe бириктирилген тергези шалтырап браатканын Галдан-Церен каан сезип турган. Оныҥ кÿнчыгыштагы тергезиндеги оок-теек албатыларды Кыдаттыҥ императоры бойына бир эмештҥ бактырып турган. Кÿнбадыш ла Тÿндÿк-Кÿнбадыш jанындагы калыктардыҥ кезиги орустарга багып тургандар. Бу керектер ол улусты башкарып турган нойондордоҥ ло бийлердеҥ кöндÿре камаанду болгонын каан jaкшы билер.

Тергезиндеги албаты ортодо бойыныҥ тоомjызын кöдÿрер ле jобожыбастарды мокодып, колго тÿжÿрер арга – орустарды оодо соголо, jeҥÿ алары деп, каан бодоп тургап. Оныҥ учун ол jyyнныҥ учында бойыныҥ бийлерине ле нойондорына келер кышта башталатан jaaн jyyгa белетенери jaнынаҥ jaкару берген.

Болотон jyyныҥ баштапкы амадузы – орустардыҥ шибеелерин оодо согоры, Энизейди, Эрчишти, Бий ле Кадынды jакалай jерлерди ончозын jуулап алары.

Jуулган бийлерди каан jyyнныҥ кийнинде тыҥ кÿндÿлеген. Ара тарткан аракы да, ак мешкедий jуулу эт те, алама-шикир аш-курсак та кöп болгон. Алтан келин кожоҥчылу, бежен бойлу комысчылу jыргал болгон.

Кÿн ажып браадарда, jыргал-мöтöл божогон, улус тарап-таркап jaнгылаган. Каан öргööзинеҥ чыгып келеле, ажып брааткан кÿнге мÿргиирге кÿн jaap кöрди. Кÿн кып-кызыл эмтир. Каанныҥ куйка-бажы jимиреди, кал-jÿpeги чочыды. «Öчöримниҥ белгези бе, öлöримниҥ ыразы ба?» – деп сананып, öргööдöҥ кожо чы­гып келген Талтарактаҥ кÿнниҥ öҥи кандый эмтир деп сурады.

Талтарак кÿнди ajыктап кöрöлö, айтты:

– Кÿн – кÿндий ле кÿн эмтир, öскö-башка кубулта бир де jок, ак-саргалтым бÿдÿмдÿ, jакшынак кÿн эм­тир.

Каан кÿн jaap катап кöрди. Кÿн кып-кызыл тумандый болордо, ол ÿн jоктоҥ айлы jaap басты.

Алтын-Тана деп кичÿ абакайы, он эки jaшту уулчагы Галдан-Церенди уткып келдилер. Каанныҥ чырайы кап-кара эмтир, jaaнтайын jалтыркай кöстöриниҥ jaлтыpкайы jылыйып калган, кандый да caҥ-башка шилтеҥ шилдий болуп калтыр. Алтын-Тана абакайдыҥ болчок jÿpeги борт этти, богоно сööги селт этти. Каанныҥ оорыганын билип, Алтын-Тана öбööнин колтыктап, айлы jaap апарды...

2

Кузнецкий воевода Шапошников бойыныҥ кабинединде полковник Павлуцкийле кожо Галдан каанныҥ jeринеҥ келип   турган   jeтирÿлерди   шÿÿжип   отырдылар.

Эжиктеҥ дежурный офицер кирип келеле, эрмек айдарга jöп алала, айтты:

– Ÿчинчи заставадаҥ бир кара калмык экелгендер. Ол калмык эҥ ле jaaн начальникке айдатан jaaн учурлу эрмек бар деп айдат. Оны слерге экелерге jöп беригер!

Шапошников Павлуцкий jaap кöрöлö, эмеш кÿлÿмзиренип ийди. Оноҥ дежурныйга jакарды:

– Экелигер!

Бир эмеш öйдиҥ бажында эки солдат бир кап-кара калмыкты начальниктиҥ кабинедине экелди. Калмыктыҥ эки колын темир кынjыла кÿлип койгон эмтир.

Шапошников калмыкты будынаҥ ала бажына чыгара ajыктaды.

Kынjыны чечигер, бойыгар тышкары сакыгар — деп, ол солдаттарга jaкapды.

– Адыҥ кем, кайдаҥ келдиҥ, не керектÿ келдиҥ? — деп, Шапошников калмыктаҥ сурады.

– Адым Монго, Ургудаҥ[9] келдим, Галдан каан слерди jyyлaapгa белетенип jaт.

Бир ай мынаҥ озо Галдан-Церен jyyн öткÿргенин, jyyгa белетензин деп, ончо jайзаҥдарга, нойондорго, бийлерге jaкapy берилгенин, эмди каан оору jатканын Монго ончозын куучындап берди.

– Галданда уй-мылтыктар кöп пö? — деп, полковник Павлуцкий Монгодоҥ сурады.

– Jирме кирелÿ бар.

– Галдан уй-мылтыктарды кайдаҥ алган? — деп,
начальник сурады.

– Орус устар Ургуда ла Еркенеде эдип jaт. –
Шапошников ло Павлуцкий бой-бойлоры
jaap кöрÿшти. Je эрмек айдышпады.

– Слердиҥ албаты орустарла, ак-каанла jуулажар
кÿÿни бар ба? — деп, Шапошников сурайла, Монгодоҥ
кöс албай, ченеп кöрÿп отырды.

– Орус каанныҥ черÿлериле кожо Шуны баатыр барза, бистиҥ албаты jyyлaшпac, Шуны jокко барза, jyyлажар – деп, Монго айтты.

Галдан каанныҥ албатызында jарлу баатыр Шуны табылбай калган. Олор оны орустарда деп бодоп турганы jaынаҥ jeтирÿлер воеводствого алдындада ке­лип туратан. Оныҥ учун Шапошников ло Павлуцкий экилези ол баатыр керегинде Монгодоҥ угарга jилбиркедилер.

– Шуны кем, кандый кижи, ол кайда?

– Озо jиит тужыста, бис Шуныла нöкöр, нajы улус болгоныс — деп айдала, Монго оноҥ ары эрмек айтпай, эки бийдиҥ чырайларын ajыктап, кöстöриниҥ jaштары jÿзи тöмöн бир тамчыдаҥ болчоктоло агып турды. Эки бийдиҥ чырайлары Галданныҥ ла чырайындый соок, кату ла казыр, кöстöри де оныҥ кöстöри ошкош. Тураныҥ ичин экинчи изÿ айдыҥ кааҥ кÿни jаркындалтып та турарда, бу эки кижиниҥ отырган кып тÿби jок тамыдый билдирет. «Мында шылуга кирген улус ак-japыкты ойто катап кöрбöгöн болор» — деп, Монго сананат.

Ченемелдÿ кайучыл Павлуцкий калмык неге де сÿрекей сÿрнÿгип турганын билип, стаканга суу урала, Монгого берди.

Монго сууны ÿзе ичип ийди. Кöкси кеҥип, санаазы токынай берди.

– Шуны керегинде мен албатыга куучындаганым
учун Галдан мени öлтÿрер эдип jаргылаган, мен оноҥ
он
jылга улай качып, моҥолдордо, казахтарда ла ту-
баларда jÿреле, ÿч ай мынаҥ озо
jepиме jaнып келгем.
Каанныҥ бийлери мениҥ келгенимди угала, бедирÿл
эткендер. Эмди мен олордоҥ качып келгеним бу – деп
айдала, Монго унчукпай, бийлер
jaap кöрÿп, олор нени
айдарын сакый берди.

– Мында Галдан jок, коркыба, Шуны баатыр керегинде куучында – деп, Шапошников база катап айтты.Оныҥ азу сагалы, бажыныҥ ак-буурыл чачы атрайыжа бергендий билдирди.

Монго бийлер jaap серемjилÿ кöрÿп, база эмеш отырала, бийдиҥ некелтези аайынча Шуны керегинде куучынды баштады.

– Бистиҥ эмдиги кааныстыҥ, Галдан-Церенниҥ адазы Цебен-Раптан эки ÿйлÿ болгон. Оныҥ jaaн ÿйинеҥ Галдан чыккан, кичинек уйинеҥ Шуны чыккан. Уулдар jaaнап келген. Каанныҥ jуртында олjого, japтaп айтса, кайдаҥ да албанла экелген Кара-Кыс деп кыс бар болгон. Ол кысла Шуны jypтап jaткан. Je ол кысты Галдан сÿÿп, бойына ÿй кижи эдип алган. Ого ачынып кородогон Шуны агазыла коркышту ööркöшкöн. Ого ÿзеери, адазыныҥ кандый да jакарузын бÿдÿрбеген. Оноҥ улам олордо jaaн чугаан болгон. Оныҥ кийнинде Шуныны табылбай калган деп jарлагандар. Анайып Шуны joголо берген. Ол ойроттордыҥ сÿрекей  тыҥ ийде-кÿчтÿ ле санаа-укаалу баатыры. Оны албаты   сÿрекей сÿÿйтен. Монго кууучынды божодоло, кöстöрин улам-улам чиҥ­ип, бийлер jaap кöстöрин тазырайта кöрÿп ийерде, оныҥ уур ла кÿч jÿpÿминиҥ темдеги – маҥдайындагы чийулер joлдoлып-joлдoлып, jуурылыжа берди.

– Шуны эмди кайда? — деп, полковник Павлуцкий
Монгодоҥ сурады.

Монго jaaндар jaap кайкаган аайлу кöрÿп айтты:

– Шуны баатыр слерде, орустарда, командир болуп
турган деп, бистиҥ jердеги улус айдыжат. Оныҥ келип,
каан болорын бистиҥ албаты сакып
jaт.

Шапошников ло Павлуцкий бой-бойы jaap кöрÿжип, кÿлÿмзиреништи.

Монгоны качып келген улус jypтап jaткан jep jaap ийзин деп, Шапошников jaкapy берди.

Галдан каан орустарга табару эдерге белетенип турганы ла Шуны керегинде ыламыртаҥ угулып турган jeтирÿлep чынга jyyк болгонын Монгоныҥ jетирÿзи кöргÿсти. Бу керекти Шапошников ло Павлуцкий ajapyгa алып, Джунгарияныҥ jepине ийген кайучыл ойто келгелек те болзо, Галданныҥ табару эдерге турганы кере­гинде башкаруга jeтирÿ ийер деп шÿÿлте эттилер.

         3

Какай jылдыҥ jaйы öдÿп, кÿс башталды. Кузнецкий воеводствого jaҥыдаҥ черÿ келип, öштÿниҥ табаргадый joлын тозуп, белетене берди. Тереҥ кÿс jедип,  туулар баштай баштапкы карлар кöрÿне де берген болзо, je кайучыл болуп барган кижи келгелек. Бу керек пол­ковник Павлуцкийдиҥ jÿpeгин кÿннеҥ кÿнге там ла шимиредет. Öштÿниҥ белетенип турганы ла оныҥ ийде-кÿчиниҥ кеми керегинде быжулап билип алар керек болгон. Алдындагы jетирÿлерле болзо, öштÿниҥ табару эдер öйине jeтире тоолу ла кÿндер артып калган.

Павлуцкий кабинединде эки колын белине jÿктей caлып алала, ары-бери телчип базат. Кÿски ÿшкен jaaш кöзнöктöрди тыдырадып турды.

Эжикти кижи токылдатты.

– Киригер! – деп, полковник айдала, эжик jaap кöрди.
Барар тушта ак чырайлу поручик Аблязов тотко кара-кÿреҥ болуп калган кирип келеле, jакылтаны бÿдÿргенин айдарга
jöп сураарда, полковник удура базып, поручиктиҥ колынаҥ тудуп эзендежеле, столдыҥ jaнына экелип отыргысты.

Полковник поручик jaap кöрÿп, кÿлÿмзиренип айтты:

Je, эмди куучында.

Поручик папирозын камызып алала, куучынды баштады:

– Галдан каан сыгын айда jада калган, оныҥ сööгин
jyyганын бойымныҥ кöзимле кöрдим. Эмди тургуза
ширееде каанныҥ jажы
jeтпес уулы Аржа... Каан öлгöнинеҥ улам оныҥ уулдары, бийлери кажызы ла каан
болор кÿÿндÿ. Ийде-кÿчти бириктирип,
jyyга белетенердиҥ ордына кажы ла бий эмди бойы алдынаҥ баш билинерге чырмайат. Колыванский заводтоҥ качып барган эки орус, Ефим ле Иван, Еркенеде ле Ургуда темирдеҥ, jecтеҥ ле мöҥÿннеҥ jyyгa керектÿ немелер эдетен
устар болуп иштеп
jaт. Jестеҥ уй-мылтыктар эдип jaт.
Ол орус устар сÿрекей jакшы jадып
jaт. Аш-курсагы да,
ар-jööжöзи де jеткил, олорго jалды кöп тöлöп турган эмтир...

Полковник Павлуцкий Галданныҥ öлгöнин, анда эмди тöс башкарту уйадаары башталганын кайучылдаҥ угуп, санаазы токынап, сыны jeҥилe берди. Павлуцкий поручиктиҥ арып чучураганын сезип, барып амыразын деп, поручиктиҥ колынаҥ тудуп, алкышту быйан айдып, эжиктеҥ чыгара ÿйдежип ийди.

Кайучыл поручиктиҥ тöрт айдыҥ  туркунына коjойым болуп кубулып алала, Джунгарияныҥ jepне jopыктап jÿрÿп, угуп-кöрÿп келген солундарды Павлуцкий началь­нике jетирерге кабинединеҥ чыгып, Шапошниковтыҥ туразы jaap ууланды.

4

Jайзаҥныҥ jакарузы аайынча Тÿÿкей каанга калан jeтирип, japым айдаҥ ажыра jÿрÿп, тÿнде jaнып келген.

Эртен турадаҥ ала jaaган баштапкы кÿски кар талтÿш кыйганча токтобогон. Тышкары шуурганга jep ле теҥери бириге бергендий. Салкын öткÿре сокпос эдип, чыныктап jaзаган айылдыҥ ичинде отто тапту jaa ка­ра казанда эт кайнайт. Айылдыҥ эжигииеҥ ала тöргö чыгара jык ла толтыра улус.

Каанга барып келген кижидеҥ Тÿÿкейдеҥ солундар угapгa оныҥ айылдаштары, нöкöрлöри jуyлган. Олордыҥ ортодо jиит баатыр Карчага, ус Тузан, карган Тарык, малчы Кÿлте ле öскöлöри де.

Бир ле кезек öйгö амыр-энчÿ jypтап, бала-барказы корболоп öзÿп, ак-малы кöптöп келген албатызына ойто ло чак башталып jатканын Тÿÿкей jуулган нöкöрлöрине эптеп айдар аргазын шÿÿп отырды.

Тÿÿкейдиҥ нени де сананып, неге де карыктанып турганын оныҥ чырайынаҥ карган Тарык билип, «Jол-joрыкта, байла, ачаанду тутак болгон, эдип-бÿдÿрип кел­ген ижи jaйзаҥныҥ ичине japaбаган туру» — деп санаанды.

Тарык туйказынаҥ Тÿÿкей jaap кöрÿп, сурады:

–Jол-jopык кандый, jайзаҥга japaды ба?

Тÿÿкей айылда улусты ajыктап кöрöлö, ончозы бойыныҥ улузы болордо, Тарыктыҥ сурагы аайынча куучындады:

–       Каанга, бийге не japaap? Олорго jaҥыс ла укту-
тöстÿ каан, бий, jайзаҥ
japaap. Олор бирÿзи бирÿзин
алдаар, бирÿзи-бирÿзинеҥ астамдаар, бирÿзи бирÿзин
акалаар, бирÿзи бирÿзинҥ
jaҥды, jaмыны блаап алар
эп-арга бедреп, бой-бойы öлÿшкилеп
jaт...

Тÿÿкейдиҥ андый эрмегинеҥ улам Тузан эреетип сурады:

– База ла чаксырай берген болбайдар?

Тузанныҥ сурагын сап тудунып, Тÿÿкей куучынды оноҥ ары кöндÿктирди:

– Каан öлгöнинеҥ бери оныҥ уулдары, тöрööн-тöркиндери jaҥ блаажып, jуулашкылап jaткан эмтир. Галдан-Церен öлöрдö, оныҥ ÿч уулы, бир кызы бар болгон. Бу öткöн беш jылдыҥ туркунына каанныҥ уйазы кунтрактай бериптир. Jаҥ учун тартыжуда каанныҥ эки
уулы ла кызы öлгöн. Эмди каан — Галданныҥ
jaaн уулы
Лам Дарчы. Ол бойын Эрден Лам Батур каан деп аданган
дежет. Эрден Лам Батур каан эмешле серемjилÿ улустыҥ бажын кезип, кыйнап, кезедип турган эмтир. Каан-
ныҥ эки
jeeни, jaaн бийлер, Табачы ла Амыр-Санаа
jaҥы турган каанга jöпсинбей, албатызын ла ак-малын айдап, Jар деп jep jaap кöчö бериптир. Эрден Лам Ба­тур каан олорды мокодып, колго тударга, олордыҥ кийнинеҥ черÿ ийип jaткан эмтир...

– Каанныҥ бийлери каанга jöпсинбей барган болзо, чактыҥ башталганы ол – деп, байадаҥ бери унчукпай отырган Карчага эрмекке киришти.

Jyy-чактыҥ башталганында бир де алаҥу jок. Бир тÿмен[10] черÿ белетезин деп, Эрден Лам Батур каан бистиҥ jайзаҥга jaкapy берген — деп Тÿÿкей айдала, нöкöрлöриниҥ чырайларын, ченеп турган чылап, ширтеп кöрö берди.

– Кандый бир jÿÿлгек бий каан болорго, телекейди бийлеерге jyy-чак баштап jaт. Андый jyy-чакта албаты кырылып, тÿреп, артап jaт. Качан бирде мыныҥ учы-тÿби болотон бо, jок  по? — деп, карган Тарык сурак тургузала, – мыныҥ учы-тÿби качан да болбойтон неме болбой — деп, бойы ок каруу берди.

Кÿлте Карчага ла Тÿÿкей jaap кöрÿп, кажызына    ла кÿлÿмзиренип, араай куучындады:

– Качан албатыда ак санаалу, кижиге jалакай, килемкей, jaaн ийде-кÿчтÿ ле ойгор кöгÿстÿ баатыр бÿтсе, ол тушта jyy-чак, кан тöгÿлиш, кырылыш, тÿреш joголор.

– Бистиҥ каанныҥ тергезинде эмди андый баатыр бачым бÿтпес, бисти Алтай-каҥай да, ар-бÿткен де каргап салган. Нениҥ учун дезе албатыга каруузып jÿpeтен баатырысты joголтып койгоныс, эмди оныҥ учун чаксырап jатканыс ол ине – деп, Тарык карыкчалду ла комыдалду ÿниле кажы ла сöсти чöйö айдып куучын­дады.

Тÿÿкей Тарыктыҥ куучынына киришти:

– Слер Шуны керегинде айдып тураар ба? Оны бис эмес, каан jоголткон эмей.

– Каанныҥ, бийдиҥ кылыгы эмей база, öскö кем анайда кылынар — деп, Тарык айдала, каҥзадагы таҥкызын камызып, оноҥ ары куучындады. – Шуны мал кабырып jÿрген малчыларга келгенде, малчылар аштап ла jÿргенин билзе, кандый да байдыҥ малы болзо, бирÿзин тургуза ла сойып, малчыларды тойо ажандырып ийетен. Малаардыҥ ээзи мал кайда дезе, чынынча japтын айдып беригер — деп, Шуны айдатан. Оныҥ- чынын­ча айдыгар дегени – малды Шуны сойгон деп, japтап айдыгар дегенин малчылар билер. Jалчызын согуп jaткан байга туштаза, Шуны ол байды чыбыктайла, мыныҥ кийнинде joк-joйуны ла öскÿс-jабысты сокпозым деп чертендиреле, божодып ийетен. Бöкöзи коркышту, эрлÿ jаан баатыр, сÿрекей кöгÿстÿ, санаалу, айлаткышту кижи. Ол Цевен Раптан каанныҥ уулы да болзо, joк-joйуга болужатан учун оны, бийлердеҥ ле байлардаҥ болгой, адазы ла агазы да кöрöр кÿÿндери jок болгон. Оныҥ учун учы-учында олор оны баскан.

Тарык куучынын божодоло, нени де сананып, оттогы кызыл-сары чокторды ширтеп, унчукпай барды.

Карчага ла Тÿÿкей казаннаҥ этти чыгарып, ооктоп, тепшилерге ÿлештире салып турдылар. Тузан таадазыныҥ озогы куучынын эске алынып, бÿгÿнги керектерле колбой куучындады:

– Каанныҥ, бийдиҥ уулдары jамы блаажып, jyy-чак
чыгаратаны, камык албатыныҥ канын тöгöтöни ÿйедеҥ-
ÿйеге улалып барып
jaт. Кажы ла каан ширееге jедип
отырардаҥ озо канча тÿмен черÿ кырылган, эрjине аттар
jaл jacтанган, эр jaкшылары jep jacтанган. Кажы ла-
каанныҥ öдÿп келген
joлы — талайдый кан, тайгадый
сектер, албатыга кыйынду öлÿм, шыралу
jÿpÿм...

Тузанныҥ куучынын угуп, Кÿлте оны jöмöп куучын­дады:

– Галдан Церен каан болуп алала, jaкapy укпай, jöпсинбей турган бийлерди мокодотом, колго тудатам деп,
алтайларды
jyyгa айдаган. Адам ол jyyдa öлöрдö, энем
ачу-коронго ло тÿреҥиге чыдашпай, оору-jоболго таптырып, база öлÿп калган. Мени, алты
jaшту öскÿсти,
карын Калта таайым кижи эдип чыдаткан. Ол тушта
jyyдa корогон улус кöп болгон. Бу Чынаардыҥ да адазы
jep-алтайына ойто айланбаган, тирÿ арткан улустыҥ
кöп сабазы кенеҥи болуп калган келгилеген.

Улус эттеҥ jип, мÿннеҥ ичип алала, уккан-кöргöни керегинде эрмек-куучынын угужып отырдылар.

«Башкыjыл Коокпой байдыҥ- бир айгыр малын уурчылар айдап jÿpe берерде, ол эки уулыла кожо малчы Текени мал jылыйттыҥ деп сабап-сабап, jaҥыс адын ла бозулу уйын блаап алган. Теке дезе, тöрт балалу кижиг ат та, уй да jок арткан. Ого ÿзеери, ол соктырганынаҥ улам ÿч айга чыгара oopy jaткан. Оноҥ улам оныҥ тегин де тÿреҥи jÿpÿми там ары уурлаган. Ол joкту малчыныҥ шыразы мени санаа алындырган. Оныҥ ла кий­нинде мен сойоҥдордыҥ, кыргындардыҥ ÿÿрлÿ малын Омбого айдап экелетенимди токтотком. Калганчы öткöн эки jылдыҥ туркунына Омбо бисти ÿч катап тонокко ийген. Ол ÿч jopыктыҥ ÿчÿлезинде бис куру келгенис. Бистиҥ jaйзаҥга канча да кирези кöп мал, jööжö экелип берзеҥ, ол тÿҥей ле тойбос, там ла ачынатып туратан боло берген. Экинчи jaнынаҥ, бис малды уурдап экелзебис, ол малды jылыйткан малчы Текениҥ шыразындый шырага ла тÿбекке тÿжер. Оныҥ учун бис тонок ло ууры эдерин токтотконыс – jолду ла ак-чек керек» – деп, Тÿÿкей öткöн jÿpÿмин эске алынып, сананып турды.

– Тÿмен черÿ тöзöзин деген jaкаруны бистиҥ jaйзаҥыс угала, нени айтты? — деп, Карчага сурады.

– Jайзаҥ сöзин айткалак. Ол jaкаруны угала, эрмек айтпастаҥ мен jaap кöрÿп, кайкаган аайлу, jaҥыc ла бажын jайкады — деп, Тÿÿкей куучындады.

Je кöрöрööр, уулдар, бистшг jaйзаҥ ол суракты тереҥжиде шÿÿп кöрбöй, отоктыҥ эрлÿ уулдарыла шÿÿшпей, качан да бÿдÿрбес — деп, карган Тарык эрмектенди.

Карчага адазыныҥ эрмегин ичинде japaтпай да турган болзо, оос блаажарын эпjоксынып, куучынды öскöртип, Тÿÿкейдеҥ сурады:

– Jорыктап jÿpгeн jеригерде саду кандый, кижи соныркагадый не бар эмтир, ака?

– Бухтарманыҥ кыргындары мöҥÿн ээрлерин, мöҥÿн ÿйгендерин, куушкандарын ла кöндÿргелерин Аба-Туразынаҥ ары Ургуга jeтиpe ончо ло jерлерде садулап jÿpгÿлейт. Эрчишти jакалай jypтаган телеҥиттер тус саткылап туратан эмтир. Олордыҥ jepинде сÿрекей кöп тусту кöлдöр бар дежет. Алтын, мöҥÿн, jec jÿстÿктер, сыргалар, jec, мöҥÿн айактар, калбактар, темирдеҥ, jecтeҥ эткен казандар, очоктор ло öскö дö немелер садуда кöп. Нургулай ла толышкылап туратан эмтир. Кыргындар анчада ла камдуныҥ терезин сурулайт – деп, Тÿÿкей куучындады.

Эҥиргери улус ончозы тарап-таркап jангылай берди. Айылда Тÿÿкей, оныҥ ÿйи Чынаар, Тузан, Карчага, Jыламаш, Jаҥар отырдылар. Олор ончозы jaҥыс биледеги улустый, эптÿ-jöптÿ, нак улус. Олорды нак улус эдип бириктирип турган неме не дезе, олордыҥ санаа-шÿÿлтелери, jÿpÿми, jÿpeктериниҥ согужы бир тÿҥей улус. Олордыҥ андыйына чындык сÿÿш коштонордо, ончозы ага-карындаш улустый нак болгоны ол.

Jыламаш ла Jаҥар экÿ айылдыҥ эпши jанында коштой отырып алала, комыстарын коолодо кожоҥдодордо, олордыҥ кожоҥыныҥ кÿргемели jaп-japт билдирет:

Кара кöзи метилдеп, метилдеп,

    Кайран бойго не кöрöт, не кöрöт,

Кара-кÿреҥ чырайы, чырайы

Ал-санаамды не алат, не алат...

Чынаар jec казанга кайнаткан чайын оттоҥ чыгарып, jииттерге уруп отырды.

Айылдыҥ эр jaнындa болгон Тузан ла Карчага кыстардыҥ комыстажы токтой берерде, топшуурларын кыҥкылдада, jайнада­-jайнада ойной бердилер.

Кöгöрип чыккан кöк чечек

                                            Бистиҥ чечек болгой не?

Кöстöри отту кööркийлер

                                            Биске нöкöр болгой не?

Топшуурдыҥ ÿнинеҥ кожоҥныҥ    андый    кÿргемелин угуп, Чынаар jылтырууш кара  кöстöриле  кыстар jaap улам-улам кöрÿп, кÿлÿмзиренерде,   кыстар   уулдардыҥ jайнузын укпаачы болуп, куучындарын öскöртип турдылар. Jе олордыҥ jиит jÿpeктери сÿÿштиҥ олjозына алдыртып койгон. Олор топшуурдыҥ ÿнинеҥ бир де сöсти кулак кырынаҥ öткÿрбей, туйказынаҥ угуп отырдылар.

«Албатыдаҥ тöзöлгöн черÿниҥ башчызы кем  болор? Омбо карый берген, je ол башкарарга албаданар. Бöкÿуре алдамыш, кaлjy, Айбу казыр, маҥзарыҥкай, Болот jaш. Бу улус черÿни башкарза, черÿ jyyгa кырылар, нениҥ учун дезе олор черÿниҥ башкараачызы болор аргалары joк улус» – деп, Тÿÿкей сананып отырарда, оныҥ кулагына Тузанныҥ ойногон икилизиниҥ ÿни öдÿҥи угулып, бойына бактырып ийди.

Тÿÿкей бойы да икилини jaкшы ойнойтон, je Тузан анайып jaкшы ойноп болбос то болзо, тапту кирезинде ойногодый аргалузын Тÿÿкей оныҥ ойынынаҥ билип турды.

Бу ачык-japык кыргын уул алтайларга он сегис jыл мынаҥ озо келген. Оныҥ адазы темир кайылтатан ус болгон. Ол усты Омбо jaйзаҥ бир кыргын байдаҥ алтынла садып алган. Ол ус кыргын Омбого он эки jыл иштенип, темир, jec, телеҥир, мöҥÿн кайылтып, темирдеҥ ле jecтеҥ ээр-ÿйгенге керектÿ немелер, согоондордыҥ баштарын, ÿлдÿлер ле jыдалар эдип турган. Тузан он сегис jаштуда адазы jада калган. Бу эмди адазы jокко jaҥыскан алтайлардыҥ ортодо. Ол эр кемине jедип калган, санаалу-укаалу, чыйрак ла капшуун уул. Адазындый ус.

Бу айылда отырган улус ончозы – Тÿÿкейге кару, jyyк улус. Олор ойноп то билер, иштенип те билер, ÿÿрележип те билер. Керек тушта jуулажып та билер. Тÿÿкей бойы да орто jaшка  jeткелек, je ол jaҥыc ла Омбо jайзаҥныҥ тонокчыл улузыныҥ башчызы эмес, ол тöрöл Алтайын ла албатызын jÿзÿн-башка тонокчылардаҥ кöп катап корыган солоон-баатыр.

Тÿÿкейдиҥ ÿйи Чынаар, jypчызы Jаҥар саадакла таҥма адар болзо, андый аткырлар бачым табылбас. Олор Тÿÿкейдиҥ эҥ jуук нöкöрлöри, наjылары, болушчылары.

Карган Омбо öлö лö берзе, оныҥ калjу уулы Айбу ла тенек бийлери Тÿÿкейдиҥ башкартузынаҥ тургуза ла айрыла берерин Тÿÿкей билер. Je Тÿÿкей олорго андый jaҥ бербес. Оныҥ алыптары Айбуга да, Бöкÿреге де башкартпас. Удабас болотон тартыжуда Тÿÿкейдиҥ эҥ чындык нöкöрлöри, болушчылары Карчага ла Тузан болор. Олорды   билдиртпезинеҥ   ол   эмдигештеҥ   белетеп  jат.

Эҥир тÿн öдö берерде, jииттер айылдаҥ тышкары чыктылар. Тузан ла Jыламашты айлы jaap ÿйдежип ийеле, Карчага ла Jаҥар jылдыстар тоолойтоныс деп кокырлаган айас jалаҥда арткылап калды.

Карчага ла Jаҥар jединижип алала, айылдардаҥ анча-мынча ыраак турган кызыл тыттыҥ jaнынa келип, тыттыҥ jepre кирген тазылдарыныҥ бирÿзиниҥ кырлайган jooн тöзине отырып алдылар.

– Jети-Каан Алтын-Казыкты эбире берген эмтир, удабас таҥ келер – деп, Jaҥap айдала, Карчагага jöлöнö отыра берди.

Карчага теҥери jaap кöрди. Чындап та, Jети-Каан деп jылдыстар Алтын-Казыкты эбире бериптир. Анайда ок Ÿч-Мыйгак, Кöгöлдöйдиҥ ийттери, Кöгöлдöйдиҥ канду окторы деп jылдыстар Алтын-Казыкты эбире турдылар.

Айландыра бир де табыш jок, ыраакта jaҥыс ла Чарастыҥ суузы шуулайт. Айас турган тÿнди толун айдыҥ jаркыны сÿттий бÿдÿмдÿ эдип, japыдып турды. Jаан Ал­тай, Кичинек Алтай деп адалып туратан jерлердеги туулардыҥ содойышкан ла кырлайышкан баштарыныҥ сомдоры ыраакта кöрÿнгилейт. Jаҥар олорды ончозын тоолой кöрÿп, кимиректенип кожоҥдоп отырды.

Карчага теҥерини ajыктап божойло, japгак тоныныҥ jаказынаҥ комызын алып, jыҥырада ойной берди:

                                           Таҥ аткажын аткай ла,

                                             Мениҥ таҥым jaнымда,

Кÿн чыккажын чыккай ла,

Meниҥ кÿним койнымда...

Комыстыҥ ÿнинеҥ айдылып турганк сöстöрди Jaҥap jaп-japт угуп, кÿлÿмзиренет.

Комыстажын токтодып ийеле, Карчага сол колыла Jаҥардыҥ мойнынаҥ кучактай тудала, эки jaaгына элий-селий окшоп-окшоп ийди. Ала тарый Jaҥap Карчаганыҥ колынаҥ jайымдаларга албаданды, je бöкöниҥ колынаҥ канайып айрылзын...

Карчага кысты божодып ийерде, онызы, байла, ööркöгöн болбой, тургуза ла айлы jaap jÿгÿрип ийди.

Карчага эки-ÿч ле казалайла, Jаҥарды колынаҥ кап тудуп, токтодып алды. Je Jaҥap удурлажа берерде, Карчага оны сакыбаган jaнынаҥ эптÿ тудала, кичинек бала чылап, кол бажына кучактай тудуп алды.

Эмди анайтпайын деген Карчаганыҥ jайнузына кыстыҥ чугулы кайыла берди. Ойто ло коштой отыргылайт, ойто ло эптÿ-jöптÿ куучындар, омок ло сÿÿнчилÿ санаалар, ойын-кокыр ла ару jÿpeктеҥ сÿÿш кöндÿгет.

Таҥ алдындагы эзинге кызыл тыт шуулап турды, таҥ клееткенин белгелеп, Таҥ-Чолмон деп jылдыс чыгып келди. Öй öткöнин jaҥы билип, уул ла кыс jединижип, айылдары jaap араай бастылар. Joл айрызына jeдип келеле, эки колдоҥ эзендежип, кару кöрÿжип ийеле, эки башка базып ийдилер.

5

Каан кижи öлгöн болзо, оныҥ ордына эҥ jaaн уулы каан болор учурлу. Je кандый бир шылтактаҥ улам jaaн уулы адазыныҥ ордына каан болбогон болзо, ширееде ортон уул эмес, эҥ кичинек уул каан болуп отырар учурлу. Бу ээжи Галдан Церенниҥ тергезинде оныҥ ÿйези башталганынаҥ ала тургузылган.

Андый да болзо, Галданныҥ ортон уулы Аржа каан боло бергенинеҥ улам, Галданныҥ тургускан ээжизин сап тудунып, кезик бийлер Галданныҥ эҥ кичинек уулы Мо-Кеши каан болор учурлу деген шÿÿлте эткилеп, Аржага кÿÿнзебей тургандар. Кезик бийлер, аргалу болзо, бойлоры да каан боло берер кÿÿндÿ. Олордыҥ эҥ ле ка­ра санаалузы, бойыныҥ амадузын бÿдÿрерине болуп, кандый ла кинчек-japaмac эдеринеҥ jалтанбазы Галдан-Церенниҥ аказы Немеке деп бий болгон.

Jaҥы каан, он jeти jaшту Аржа, jyy-jeпceлди атту тудунып-кабынарына таскадынатан jepдe ийнизиле, он беш jaшту Мо-Кешиле, кожо таскадынып турдылар.

Агалу-ийнилÿниҥ андый таскадыныжын Немеке тууразынаҥ кöрÿп турды. Мо-Кеши аказынаҥ эки jaш ки­чинек те болзо, ÿлдÿле чабарында да, jыдала кадап таштаарында да, саадакла чечен адарында да аказын чик jок акалап ийет.

Ол кажы ла jeҥÿни ээчий аказын электеп, кöкип, тыҥ каткырат.

«Мо-Кеши эр кемине jeтce, алып тудар кезер де, адып билер солоон до, айладып билер санаалу да болор. Оныҥ учун кезик бийлер оны каан эдер кÿÿндÿ болгоны japт» – деп, Немеке сананды.

Таскадыныштыҥ кийнинде уулдар айылдарына jанды.

«Ширееге jедип отырарга меге озо ло баштап бу эки шоҥкорды jоголтор керек. Олорды jоголтпой, мениҥ каан болор аргам jок – Аржаны Мо-Кешиге тукурар. Мöр боло берзе, Аржага Дарчыны тукурар. Анайып каанныҥ ордына каан болор учурлу улус jоголо берзе, ада-öбöкщниҥ jaҥы аайынча каан болотон салым меге келижер. Ук-тöс аайынча Галдан-Церенге менеҥ jyyк тöрööн ки­жи jок... Керекти тургуза ла баштаар керек. Сестирбес ле jалтанбас болорго jaҥыс ла кал jÿpeк ле кату санаа керек» — деп, Немеке сананып, каанныҥ öргööзи jaap басты.

Аржа öргööдöги амырайтан аҥылу серÿÿн кыпта амырап jaдapдa, Немеке келген. Немеке – ада угы jaнынаҥ Аржаныҥ jaaн абагазы, каан jaҥы башкарары jaнынаҥ эп-сÿме айдып береечилердиҥ бирÿзи.

Абагазы кирип келерде, Аржа тöжöгинеҥ öрö туруп келди. Немекениҥ коҥыр-сары чырайы соок бÿдÿмдÿ эмтир. Оныҥ саргылтым öҥдÿ, узун азу сагалы атырайып калган, соок, шилтеҥ кöстöри Аржаны öткÿре кöргÿлеп ийгедий ширтеп кöрöт.

Немеке шак андый бÿдÿмдÿ келгенде, ол кандый бир солунды каанга айдарга келгенин Аржа билетен. Оныҥ учун ол абагазыныҥ эрмегин угарга кÿÿнзеди.

Немеке канча кÿндерге сананып, белетеп алган эрмек-куучынын баштады:

– Сени тообой турган бийлер Мо-Кешини не чуҥдап турганын билериҥ бе? — деп, Немеке сурайла, Аржадаҥ кöс албай каруузын бойы берди: — Ол ийниҥ сени aҥтарала, сениҥ ордыҥа каан болорго jaт...

– Мениҥ ийним Мо-Кеши каан болор кÿÿндÿ болзо, мен ширеени ого тургуза ла табыштырып берерим – деп, Аржа Немекениҥ куучынын  учына jeтиpe укпай, jарсылдада каткыра берди.

Немеке каанныҥ анайда айдарын сакыбаган. Оныҥ учун ол ала тарый маҥзарый береле, санаа алынып айтты:

– Мо-Кеши jаҥыскан эмес, оны jöмöп лö тектерип
турган бийлерди сен бойыҥ да билериҥ ине. Сен олорго
jаҥды табыштырып та берзеҥ, олор сени тÿҥей ле öлтÿрип койор.

Бу эрмекти угала, Аржа нени де сананып, унчукпай барды. Оны тузаланып, Немеке оноҥ ары куучындады:

– Бистиҥ эленчек-кураанчагыс атту-чуулу Галдан
Кеген каан да бойыныҥ кичинек карындажын, Соном-
Раптанды,
jaҥ блаашпазын деп корондоп öлтÿрген,
ол учурал арткан бийлерге сÿреен
jaaн кезедÿ болгон.

Кÿлÿк   бийлер   jaҥ  блаажардаҥ   болгой,   андый   санаа олордыҥ бажына да эбелбес болуп калган...

– Нени эдер керек? — деп, Аржа Немекедеҥ сурады.

– Баштапкы учуралда jaҥыс ла Мо-Кешини jоголтып койзоҥ, öскöлöриниҥ сап тудунып, jaҥ блаажар аргазы joголо берер — деп, Немеке айдала, Аржаныҥ  кöзине кезе кöрди. – Сен ол тушта каан болотон салымду сок jaҥыc кижи болорыҥ.

Андый эрмекти угала, Аржа отырган jepинеҥ туруп, ары-бери телчип базып, Немекеге jaкарып айтты:

– Тургуза ла Мо-Кешини алдырыгар, оны мен бойым шылайтам.

Каанныҥ чугулдана бергенин Немеке билип, Мо-Ке­шини алдыртып экелерин канайып та болзо, токтодор эп-арга табарга чырмайды.

– Мо-Кеши айылда jок. Ол айлында эртен болор. Сен оны шылаарына меҥдебе, ол бойыныҥ кара санаазын сеге качан да айтпас ине –  деп, Немеке Аржага айдала, оныҥ кöстöри jaap кезе кöрди. – Сен карындажыҥды карамдап, ого карузып jадыҥ, а ол дезе кара   санаалу   бийлердиҥ   абыдузына   кирип,   сени   öлтÿрерге jaт деп, мен сеге бу öрö турган актыҥ-кöктиҥ алдына акту jÿргимнеҥ айдып турум.

Немекениҥ анайда чертенип айтканы Аржаныҥ куйка бажын jимиредип ийди. Ол бойыныҥ jepине барып, кöзин jyмyп сананарда, оныҥ кöзине öргöö jаар Табачы, оныҥ кийнинеҥ Амыр-Санаа ла Бычым ÿлдÿлерин кындарынаҥ уштып алган, араайынаҥ, чеберленип, чек-чек алтап, öҥöлöп клееткендердий болуп, Мо-Кеши дезе олордыҥ ыраак кийин jанында кÿлÿмзиренип каткырып тургандый болуп кöрÿнет.

Немеке ле Аржаныҥ ортодо jажытту эрмек-куучын öткöн кийнинде эки ле кÿнниҥ бажында «Мо-Кеши кенете öлгöн» деп jарлагандар.

Мо-Кешиниҥ сööгин межикке салып, jepгe кöмöр алдында jуулган улус, jаҥжыккан jaҥ аайынча, калганчы jолго ÿйдежип, сööктиҥ jaныла араай öткÿлейт.

Сööктиҥ jанында Аржа кöö-куйагын кийип алган, ÿлдÿ-бычагын тагынган турды. Оныҥ кöстöриниҥ jажы болчоктолып, тумчугыныҥ эки jаныла тоолонгылап тöгÿлет. Ол öлÿп калган ийнизи де jaap эмес, сööктиҥ jанылa öдÿп турган улус та jaap эмес, jep jaap кöрÿп ал­ган турды. Оныҥ кöксине башкÿнги коркышту эҥир, ийнизиле калганчы катап тушташканы эбелет. Оныҥ кöзине коп-коо сынду, кара-кÿреҥ чырайлу, кап-кара кабактардыҥ алдында чолмондый jaaн кара кöстöрлÿ, кÿлÿмзиренип каткырган, эр кемине jeткeлeк, jaш та болзо, je омок-седеҥ Мо-Кеши öргööниҥ эжигин ачып кирип келгени, оны jылбыҥдууш Немеке уткып, экелип, Аржала коштой отыргысканы, алтын айактагы араjанды ол агазыла, абагазыла теп-теҥ кöдÿрип ууртап турганы кöрÿнип тургандый, оныҥ чечен сöстöри ле jыҥырууш кожоҥы кулагына угулып тургандый...

Кенерте ле ачу-корон калакташ ла ый-сыгыт Аржаны чочыдып ийди. Аржа бажын öрö кöдÿрип кöрöрдö, Мо-Кешиниҥ сööгинде Лам Дарчы кородоп-кородоп ыйлап отырды. Оны кемдер де колтыктап апардылар. Сööктиҥ jaнына Немеке келеле, база калактап кородоочы болордо, Аржа ол jaap кадай кöрÿп, ÿлдÿзиниҥ сабынаҥ ала койды. Оноҥ санаа алынып, токтой берди, jÿрегин базынып, кöзин jyмуп ийерде, Аржаныҥ кула­гына Мо-Кешиниҥ jыҥырууш кожоҥыныҥ jaш ÿни ойто ло угулат.

                                              Ат jaкшызы аргымак –

Аксап-бÿксеп найланбас,

                                             Эр jaкшызы кöгÿстÿ –

                                             Элге тÿбек экелбес...

Кожоҥныҥ  кÿÿзи ырай берди, Аржаныҥ кöзине Немекениҥ куушпак чырайы кöрÿнип келди. Ол öргööниҥ тöриндеги эжиктеҥ эки колында эки jaaн айакту чыгып келеле, кÿлÿмзиренип: «Кöстиҥ оды, кöгÿстиҥ каны, мениҥ кару ачыларым, слер экÿни кöргöмдö, мениҥ jÿeгим сÿÿнет, эр jажыгарга ööн-бöкöн jок, эптÿ-jöптÿ jÿригер, андый наjылык учун ууртап ийигер» — деп japjaҥдап, эки айакты эки уулга экелип туттурганы, Мо-Кеши абагазыныҥ jылy эрмегине сÿÿнип, айакты алган бойынча, агазына атаркажып, jудуп-jудуп ÿзе ичип ийгени, оноҥ оныҥ кöстöри чагылыжып, тамырлары кырлайыжа бергени, öрö туруп чыгала, оозынаҥ ак кöбÿк тöгÿлип, Немекени тударга казырланып чыгала, jepre jыгыла бергени кöрÿнип тургандый болды.

6

Кичÿ карындажыныҥ сööгин jуужып койоло, Лам Дарчы айлына келеле, чат ла амыр отырып болбоды. Оныҥ санаазында андый ок öлÿм оны сакып jaт. «Кемниҥ де бычагы мениҥ jÿpeгиме кадалар эмезе кем де коронду курсак ичирер, эмезе актуга jабарлайла, албаты-jонныҥ кöзинче мойным кезер, эмезе бууп салар...» Мындый санаалар Дарчыныҥ бажын тÿҥÿредип турды.

Немеке каан болорго амадаган амадузыныҥ баштапкы алтамы бÿткенине кöксинде туйка маказырап, амадузыньпг экинчи алтамын баштаарга, эҥир тÿн кирерде, айлынаҥ чыгала, Лам Дарчыныҥ айлы jaap басты.

Соок, казыр бÿдÿмдÿ, кызыл-кÿреҥ чырайлу, таларкак сынду Дарчы байа Мо-Кешиниҥ сööгине öксöп-öксöп ыйлап, ый öткÿре бу öлÿм Галдан ойротторго кор­кышту jaaн коромjы, угыбыс бÿткÿл чакка кунурады, бу агару канга кемниҥ кирлÿ колы тийген, ого öлÿм келер деп айтканын Немеке эске алынды.

«Удадарга japaбac, тургуза ла баштаар керек. Ийнизиниҥ öлÿмине Аржа коркышту кородоп jaт. Ол санаа алынза, шиҥжÿ де öткÿрердеҥ айабас. Мо-Кеши Табачыла, Амыр-Санаала    jажытту    эрмек-куучын    этпегенин Аржа билип ийзе, мениҥ бажым кезилер. Дарчыны Аржага бÿгÿн ле тукурар» – деп шÿÿнип алала, Не­меке базыдын тÿргендедип ийди.

«Дарчы меге бÿтпезе эмезе тургуза ла кожо Аржа­га баралык дезе, канайдар?» — деп, Немеке Дарчыныҥ айлына jyyктап келеле, сананды. Ол базыдын араайладып, оноҥ бир эмеш öйгö таталjып турала, ичкери басты.

Айылдыҥ тыштына келеле, «км-км» деп табыштанала, Немеке эжикти ачып, айылга кирип келди.

Дарчы абагазын серемjилÿ кöрÿп, оноҥ кöс албай ajыктап отырды.

Немеке отырып, айылдыҥ ээзиле эзен-амырды угужала, Дарчы jaap кöрÿп, ыйламзырап эрмектенди:

– Ачу-коронго чыдашпай базып jÿpÿм. Кööркий балам Мо-Кеши...

Бир эмеш ыйлайла, Немеке бажын öрö кöдÿрип тыҥдаланала, ÿнин араайладып айтты:

– Калак, ачым, сен чеберлен. Аржа каанныҥ ширеезин блаатпаска, Мо-Кешини базып койгон. Эмди сеге
де
jaй бербес...

– Андый коркышту эрмекти угуп, Дарчы абагазы jaap кезе кöрÿп ийерде, Немеке чыдажып болбой, туура кöрди. Оноҥ ÿнин там ла араайладып, чек ле шымыраныштыҥ бойыла эрмектенди:

– Сеге кара санап эмес, ак санап, озолодо айдып
турум. Jеткер боло бербезин, чеберлен, шыраҥкайлан,
ачым...

Лам Дарчы тура jÿгÿрип, ÿлдÿзин ала койды. Ÿлдÿ­зин тагынып тура, Немекедеҥ сурады:

– Аржа Мо-Кешини öлтÿрип койоло, эмди мени öлтÿрерге туру деп, слер меге jeтирÿ эттигер. Бу эрмегер быжу чын ба айла коп по?.

– Ай-кÿнниҥ  ак-japыктыҥ алдына качан да тöгÿн айтпагам, ончозы чын... — деп, Немеке айдынды.

– Андый болзо, бу ÿлдÿниҥ бажын jaлaгap! – депг Лам Дарчы ÿлдÿзин ушта тартала, Немеке jaap уулай тутты.

Дарчы Аржадаҥ öч аларга турганын билип, Немеке ичинде сÿÿнип, бойыныҥ айткан эрмегиниҥ чынын керелеген чертеништи баштады.

– Айткан сöзим чын, ай-кÿн, ак-japык кöрÿп туру –
деп айдала, Немеке ÿлдÿниҥ бажын jалады.

Каанга эп-сÿме айдаачылардыҥ бирÿзи – каанныҥ эҥ jyyк колтыкчызы коркышту jетирÿ эделе, чертенген кийнинде, Лам Дарчыга алаҥзыыр немее jок боло берди. Ол бойыныҥ jyyк нöкöри Бычым бийдиҥ айлы jaap Немекеле кожо барды.

7

Лам Дарчы ла Бычым баштаган тöрт-беш кижи каанныҥ öргööзине киргилеп келерде, Аржа ла Моҥус шатра ойноп отыргандар.

Jыдалар ла ÿлдÿлер каанды ла оныҥ черÿзиниҥ  jaaн бийин тургуза ла айландыра чуҥдап ийди.

– Не болгон? Нениҥ учун? — деп, Аржа маҥзарып сурады.

– Öчкöн от учун, öлгöн эр учун öч! — деп, Дарчы каруу берди.

Аржаныҥ чырайы кап-кара боло берди, тосток тегерик кöстöри тазырайып, ары-бери аjыктанала, бажын тöжи jaap салактадып ийди. Аржа байалгак та болзо, кийип алган кара килиҥ калады оныҥ сынын узун бÿдÿмдÿ эдип билдиртет.

Moҥyc каанныҥ черÿлериниҥ  jaaн бийи де болзо, арга jокто, каанды ээчий бажын калаҥдадып ийди. Анайтканы – багып турганыныҥ темдеги.

Эртен тура jep jарыырыла jaҥы каан турганы ла оныҥ ады-jолы Эрден Лам Батур каан деп адалганы керегинде jap ончо jepлepгe jарлала берген.

Кÿн чарчап чыгып келерде, jaҥы каанныҥ jакарузы аайынча эл-jон окылу jepге jуулган. Анда Аржаныҥ ла Моҥустыҥ сööктöри. Олордыҥ баштарын кезеле, буттарына салып койгон. Андый кезедÿ албатыныҥ алдына каршулу уур керек эткен улуска эдилер jaҥду болгон. Анайып Аржа улу jылда бойыныҥ агазына öлтÿрткен.

– Аржа ла Moҥyc албатыныҥ сÿÿген jaш баатырын,
Галдан каанныҥ кичÿ уулы Мо-Кешини, корондоп öлтÿргендери учун баштарын кестирткен – деп, сööктöрдиҥ
jaныла öдÿп турган улуска japчылар ÿзÿк jоктоҥ japлaп тургандар.

Дарчы каан болуп алала, бойыныҥ öштÿлерин шылузы ла jаргызы jокко кезедерин ле кырарын баштаган.

– Олjого келген кадыттаҥ чыккан Дарчы укту-тöстÿ каанды, мениҥ ийнимди, öлтÿреле, ордына каан бо­ло бергенин уктыҥ ба, Сологой? — деп, Улан-Баяр jорыктап jÿрÿп, jaҥы ла айлына кирип келген öбöгöнинеҥ сурады.

– Jок, андый табыш укпадым — деп, Сологой айтты.

– Ол Галданныҥ уйазында öлгöнниҥ адаанын алар кижи jок деп бодоп турган болор. Дарчыныҥ алдына тизеленип мÿргигенче, ада-öбöкöниҥ  jaҥы  учун jyy japлайдым — деп, Улан-Баяр калаптанып чыкты.

         – Japлaбaй а, андый уйалбаска кем jöпсинетен — деп, Сологой ÿйин jöмöп куучындады.

– Ыраактагы да, jуугындагы да ончо албатыга jap эт!  Ады-тонын, ок-саадагын алып, Тööргинге    jyyлзын.

Карындажы учун öч аларга ла Дарчы каан боло бергениие jöпсинбей, Галдан каанныҥ кызы Улан-Баяр öбöгöниле кожо тÿймеен баштаганы керегинде jeтирÿни Кыза угала, Бычымга куучындаган:

– Улан-Баяр каан тергезиндеги келиндердиҥ эҥ jaражы. Мен оныҥ jукачак кызыл-куреҥ чырайын, чичке эриндерин, казылгандый кап-кара кöстöрин кöргöмдö, торт ло кöрÿжим jетпейтен. Мен оны jаантайын ла
кöрÿп турар кÿÿним келетен. Улан-Баярдыҥ эрмектенген ÿнин де угарга jымжак, наалгак ла jилбилÿ...

– Сен оны меге не куучындайдыҥ. Мен оны билбес
эмезим. Сен билериҥ бе, оныҥ öҥжÿк кебери, jилбилÿ
ÿни, оныҥ кажы ла кыймыгыныҥ эптÿзи,
japaжы кöп-
кöп улусты сÿрдеткен, кöп-кöп уулдарды куйуткан – деп, Бычым бойыныҥ болушчызы Кыза
jaap кöрÿп,
каткырынып айтты. – Ол сени куйудары да
joлдy.
Эр улусты бойына
jилбиркедетен, бактыратан, jÿрегин алдайтан ÿй улустагы бар эҥ артык кеп-чырай, кылык-jaҥ, эрмек-куучын ончозы Улан-Баярда jуулган деп айдарга japaap.

– Улан-Баяр эмди бисле jyyлaжapгa келер. Meгe туштаза, мен оны адып болбозым. Мен оны ла кöрзöм, jÿрегим торт ло кÿйÿп чыгат — деп, Кыза бойыныҥ бийи Бычымга кокыр аайлу куучындады.

– Öштÿни öлтÿрбезеҥ ол сени öлтÿрер, атпазаҥ ол бойыҥды адар. Jууныҥ ээжизи андый. Улан-Баяр черÿзиле тегин клееткен эмес. Ол кадыт jaҥыс    ла öҥжÿк чырайлу ла абыдылу эрмектÿ бÿткен    эмес,    ол   ийде-кÿчтÿ де, jyyлaжып билер де кижи. Ÿлдÿле чабары, jыдала кадаары, аткыры да jанынаҥ солоон баатырлардаҥ артпас.  Галдан каан тирÿ тушта оныҥ балдарыҥ jуу-jепсел тудунарына мен ÿредип тазыктыргам — деп, Бычым Кызага куучындады.

Улан-Баяр öбöгöниле кожо тÿÿймеен баштады деп, Бычым jeтиpÿ эдерде, Лам Дарчы Батур каан ого мындый jaкapy берген:

– Тургуза   ла   Улан-Баярды   ла   Сологойды     тудуп
экелигер!

Улан-Баяр öбöгöниле экÿ  ÿч тÿменге шыдар  черÿни jyyп алар аргалу да болзо, je эмди тургуза jyyп алганы кöп лö болзо эки тÿменнеҥ ашпас деп, Бычым шÿÿнген.  Анайып  ол  Улан-Баярды  тударга  Суркаштыҥ ла Бабанныҥ тÿмендерин ийген.

Суркаш ла Бабан Улан-Баярдҥ    черÿ    тöзöп    турган jepинe jyуктап келеле, кайучылар ийген. Ол кайучылар Тööргин деп jерде эки де муҥга jeтпестҥ улус jуулганы керегинде jeтирÿ экелген.

Анайдарда, ол ло кÿн тÿнде Суркаштыҥ ла Бабаныҥ тÿмендери Улан-Баярдыҥ черÿзин айландыра курчап алган.

Суркаш ла Бабан, jep japып турарда, Улан-Баярдыҥ одузына Ойнобой деп jуучылды ийген.

Ойнобой одуга jyyктап ла келерде, каруулчыктар оны токтодып, оноҥ бийдиҥ одузы jaap апарган.

Черÿлердиҥ одуларын керий jортуп jÿpген кан-jeepeн атту ÿй кижи, ÿч-тöрт кöдöчилÿ jууктап келеле, Ойнобойды аjыктап кöрöлö, айткан:

– Каанныҥ, бийдиҥ элчизи, нени jетирип келдиҥ куучында!

– Мениҥ бийлерим Суркаш ла Бабан мени слерге ийген. Слерди айландыра эки тÿмен черÿ курчап алды. Удурлашпай, олjого кирзин деп слерди сурагандар — деп, Ойнобой айтты.

– Мени jeтен де тÿмен черÿ курчаза, мен олjого кирбезим  — деп,  Улан-Баяр   айдала,  колын  jaҥып   ийди.

Элчини барзын деп Улан-Баяр колын jаҥыганын Ой­нобой билип, арга jокто ойто jана jорты.

Ойнобой ары болуп jортордо ло ээчиде Улан-Баяр че­рÿзин тургуза ла кöдÿрип, айткан:

Jирме муҥ черÿлÿ öштÿ бисти  курчап алган эмтир. Олордо jирме муҥ,  бисте эки муҥ. Мен олjого киреринеҥ jaҥы ла мойноп ийгем. Олjого киретен улус öштÿниҥ ол брааткан элчизиле кожо барзын, бир де туду jок.   Öштÿге   удурлажа   jуулажатан   улус    менле  кожо jортсын.

Улан-Баяр кызыл-jeepeн адын jелдиртип, тöстöк jaap ууланды. Ол тöстöккö чыгып келеле, кайа кöрöрдö, че­рÿзи ончозы оныҥ кийнинеҥ келип jaтты.

Тöрт таладаҥ капсап келип jаткан öштÿниҥ тÿмендерин Улан-Баяр ла Сологой кöрÿп, тÿштÿк jанындагызына согулта эдип, курчудаҥ öдÿп чыгала, Шибее кырга чыгар деп шÿÿнгендер.

– Маҥ бажына jуулажып, курчудаҥ öдÿп чыгалыктар! — деп, Улан-Баяр кыйгырала, черÿзин баштап, адын ичкери мантаткан.

Суркаштыҥ бир тÿмен черÿзи Улан-Баярдыҥ кичинек черÿзине удура келерде, Сологой ÿйин качаалай алып, öштÿлерди ÿлдÿле киргилей берди. Улан-Баяр адыныҥ маҥын бир де эмеш араайлатпай, öштÿлерди ÿлдÿле маҥ бажына олый-солый чаап, удура келген jуучылдарды jaзa-буза табартып чыгала, Шибее деп туу jaap ууланды.

Каруузынданып кöрÿп турган Суркаш Улан-Баярды кöрÿп ийеле, оныҥ бажын корый алып, аралап тудуп аларга jуучылдар ийди.

Jyy болуп jaткан jepдеҥ он ло кирелÿ улузыла чы­гып, Шибее деп туу jaap качып брааткан Улан-Баярды тударга бежен jyyчылды тууразынаҥ ийеле, Суркаш тöстöктиҥ ÿстинеҥ кöрÿп турды.

Улан-Баярдыҥ брааткан ууламjызыныҥ бажын ко­рый алып келген jyyчылдар келинди токтодорго ченежерде, Улан-Баяр ÿлдÿзиле jуучылдарды бÿрте чакпылай берди. Ол  маҥ бажына ÿлдÿзиле олый-солый чабып öдöрдö, jалаҥ сайын ээрлÿ аттар маҥташты, jыгылган улус ак jалаҥда карарып-карарып jaткылап калды. Мыны кöргöн лö бойынча Суркаш jÿc кижилÿ экинчи бöлÿк jyyчылдарын Улан-Баярдыҥ кийнинеҥ ийди.

Экинчи катап ийген jyyчылдары joлдыҥ тал-ортозына да jeткeлeктe, Улан-Баяр Шибеениҥ эдегине jeдe берген. Ол сок jaҥыскан кан-jeepeн адын учуртып-учуртып браатканын Суркаш кöрÿп, Улан-Баярды ол jyyчылдар тудуп болбозын билип ийди.

Шибее тууныҥ бажына чыгып келеле, Улан-Баяр Тööргинниҥ jaлaҥындa кырылган jyyчылдардыҥ сööктöри кара баjырт jатканын кöрди. Тууныҥ эдегинде тоолу ла jуучылдар öштÿниҥ ума jок кöп черÿзине удурлажа-удурлажа Шибее öрö jÿткигилейт.

Улан-Баярдыҥ арткан-калган улузы jaҥыс аттыҥ joлы барган кату jолды öдö бергенин Суркаш ла Бабан кöрÿп, истешти токтодып ийдилер.

– Улан-Баярдыҥ черÿзи оодо согулды, ол бойы алты-jeти jyyчылду Шибее тууныҥ бажында — деп, Сур­каш jaҥы ла jедип келген Бычымга айтты.

– Чыйрак ла чекчил аткырлардаҥ ÿч бöлÿк jуучылдар талдагар. Кажы ла бöлÿкте jирме кижилÿ бий болзын. Олорды ээчий-деечий Шибее тууга ийигер. Эртен эҥирге jeтирбей Улан-Баярды тудуп экелигер — деп, Бычым Суркашка ла Бабанга jaкapy берген.

Сологой jyy-согушта от-калапту туружып, öштÿниҥ  канча-канча катап эткен согулталарын туй согуп, jÿк ле алты jуучылду Шибее тууга jeдип барган. Ол jyyчылдарын эптÿ ле кызам jepлepгe тозуулда отыргызып койоло, Улан-Баярдыҥ jaнына jopтуп келген. Аттаҥ тÿжÿп, эки-ÿч алтам базала, Сологой jыгыла бер­ген.

Jыгыла берген öбöгöниниҥ бажынаҥ, тöжинҥ, буттарынаҥ кийим öткÿре сызылып чыккан канды да ajapбай, Улан-Баяр оны öрö öҥдöйтö тударда, Сологойдыҥ чырайы куп-куу, колдорында чек тын jок...

– Кайран эш-нöкöрим – деп кыйгырып, Улан-Баяр
кородоп, калактап, ыйлай берди.

Суркаш ла Бабанныҥ Шибее jaap ийген jyyчылдарыныҥ кöп сабазы кызым jолдордогы тозуулдарга аттыртып корогондор. Эки кÿнге ÿч катап ийген сегизен jyyчылдаҥ тоолу ла улус ойто айланып келген. Оныҥ учун Шибее jaap jуучылдар ийерин Бычым токтодып, тууны айландыра курчап алган.

– Бу тууда калбакча да суу jок. Улан-Баяр да, оныҥ
арткан-калган jуучылдары да анда узак турар аргазы jок. Ол олjого бойы келип кирер — деп, Бычым айткан.

 

Шибее тууга чыкканынаҥ ала экинчи кÿнниҥ эҥиринде Улан-Баярдыҥ алты jуучылынаҥ  jÿк ле ÿч кижи арткан. Олордыҥ да экÿзи jaaн шыркадаҥ улам чöкöмjилÿ jaткан. Арткан jaҥыс Саамай деп  jуучылы

jÿк ле арайдаҥ базып jÿрген. Ол сол jардынаҥ шыркалу.

Öлгöн улузыныҥ ла öбöгöниниҥ сööктöрин Улан-Баяр Саамайла экÿ корымдап койгондор.

Ÿчинчи кÿнде эртен тура Улан-Баяр Шибее тууныҥ каруузындарыныҥ бирÿзине чыгып, öзöк ичин шиҥдеп кöрди. Шибеени айландыра канча-канча jерлерде öштÿниҥ каруулчыктары тургузылган эмтир. Бийик сороонныҥ чике бажында турган Улан-Баяр, ÿч конокко суузын ичпегенинеҥ бе эмезе канду jууларда, арып чучураганынаҥ ба, нениҥ де учун эртен турадагы ару кейди бойына тартынып, jyдуп-jyдуп тынып турды. Кенерте ле оныҥ бажы айланып, кöзи jиргилjинделе берди. Ол сороонныҥ бажынаҥ араайынаҥ чеберленип тÿшти. Одузына jедип келерде, ого удура Саамай келди.

– Экилези jок болуп калдылар – деп, jaaн шыркалу jуучылдардыҥ öлгöни керегинде Саамай ыйлап
айтты.

Эҥирде Саамай ла Улан-Баяр малдыҥ эдин отко ча­ла чыкту эдип быжырып, эттиҥ чыгын суузын эдип соруп ажангандар. Je cyу jок болгонынаҥ улам аттар да, Улан-Баяр ла Саамай да сÿрекей чучурай берген.

Эҥир тÿн кирерде, Саамайдыҥ шырказыныҥ оорузы тыҥыган. Оныҥ кöкси ончозы кара-кöк боло берген. Jуучыл уйадай бергенин билип, Улан-Баяр айтты:

– Öзöккö тÿшсеҥ кайдар, тирÿ артар болорыҥ ба?

– Jок. Мен öштÿниҥ колына öлгöнчöм, бу тууныҥ
кырына, мында ла öлöйин – деп, Саамай айдала, Улан-
Баярдыҥ чырайынаҥ кöс албай
jaтты.

Оттыҥ jанында отырган Улан-Баярдыҥ кöстöрине jaш толуп келди. Je ол ыйлабады да, катап эрмек те айтпады. Оныҥ4 öҥжÿк чырайы оттыҥ japкынына апагаш ла кандый да агару, кижиниҥ jÿрегинe jyyк, jылу, он сегис ле jaшту бойлудый болуп кöрÿнет. Je качан армакчыдагы аттар недеҥ де ÿркип шокыра берерде, Улан-Баяр отырган jepинеҥ туруп чыгала, ÿлдÿзин ушта тартып, ары-бери аjыктанарда, оныҥ кöстöри чолмондый, бойы алып тудар баатырдый боло берген. Оныҥ тебинип туруп чыккан буттары, ÿлдÿ туткан колы ийде-кÿчтÿ, кандый да öштÿни туй согорына белен тур­ган.

Чочыдуны ээчиде ле одудаҥ ыраак эмес, кайда да jyyк jepде, элик багырган.

– Эм болбосто, jердиҥ аҥ-кужы да кижини öчöп тур­ган немедий – деп айдала, Улан-Баяр аттардыҥ jaны jaap басты.

Тÿн ортозынаҥ ала Саамай уйадап, санаазы кириш-чыгыш боло берген. Ол кезикте öрö тура jÿгÿрип, кемле де согужарга, ÿлдÿлÿ чабыжарга jÿткип турган.  Оны Улан-Баяр тудуп, ойто jaттырып, божотпой таҥ ашкан.

Ыраакта   таҥ   келип   jадарда,   Саамай   jада   калган.

– Кан-jeepeним каксыргадап öлгöнчö, канадым бо­луп мени учурзын, öштÿге багып, jалынып jÿргенчем, ÿлдÿ тудунып, чабыжып öлöйин – деп, Улан-Баяр öбöгöни Сологойдыҥ сööгине чертенеле, кан-jeepeн адына минип, öзöк jaap ууланды.

Oдyзынaҥ анча-мынча браадала, Улан-Баярдыҥ кожоҥдоор кÿÿни келди.

Чичке калбаҥ серÿÿн болот,

                                         Чийне суузы суузын болот.

                                          Кара калбаҥ серÿÿн болот,

   Кандык суузы суузын болот...

Шибее тууныҥ бажынаҥ Улан-Баяр кожоҥдоп, кан-jeepeн атту тÿжÿп клееткенин Бычым кöруп ийген.

Улан-Баярдыҥ jолындагы баштапкы кызамда Ÿлекей баштаган бöкöлöр ло чыйрак капшуундар ÿчинчи кÿн тозуулда. Олор Улан-Баярды колго тирÿге тудатан jaкылталу. Экинчи кызамда Суулака баштаган аткырлар. Олор, Улан-Баяр колго кирбезе, оны адатан улус.

Улан-Баяр кызам jолло öдÿп jaтca, ÿсти орто чурап барарга Ÿлекей баштапкы кызамда таштыҥ ÿстинде белен отырды. Арткан тöрт капшуун эки jанынаҥ удура тудар...

Чыт ла эткен кара агашка бÿркеткен эки уй-кара кайа таштардыҥ ортозыла адын jеле бастырып öдÿп  jaткан Улан-Баярдыҥ ÿсти орто Ÿлекей чурап ла ийерде, Улан-Баяр колындагы белен ÿлдÿзиле оныҥ ичи дööн кадап ийген. Аттыҥ тискининеҥ,  ÿйгенинеҥ ала койгон öштÿлерди ÿлдÿле олый-солый киргилеп ийеле, Улан-Баяр кызамнаҥ öдÿп чыккан.

Экинчи кызамда каруузынданып отырган Суулака Улан-Баяр кан-jeepeн адын карайладып ла чалыдып, кызамнаҥ чыгып келгенин кöрöлö, андагы нöкöрлöри божогонын билип ийди.  «Келип jaт!  Белетенигер!» деген темдекти ол jуучылдарына    араайынаҥ кöргÿзип, нöкöрлöрине озолодо билдирÿ этти.

Кан-jeepeн атту баатыр келин экинчи кызамга jедип келерде, сакыбаган jaнынаҥ тöрт согоон Улан-Баярдыҥ тöжине сырала берген...

 

 

 

 

Амыр-Санаа

         1

Бойыныҥ башкартузына удурлашкан баштапкы тÿймеенди туй базып ийгенине каныгып, Эрден Лам Батур каан ого jöпсинбей турган бийлерди ийде-кÿчтиҥ аргазыла мокодор ло кезедер деп шÿÿнип алган. Оныҥ андый шÿÿлтезин анчада ла Немеке сÿрекей jöмöп турган. Табачыныҥ он эки ÿйелÿ ак кереге айлында эки бöлöлишке — Амыр-Санаа ла Табачы, олордыҥ бийлери – Камза, Сабул, Тÿке ле Бабай отырдылар.

Айылдыҥ эр jaнынаҥ ала тöр бажына jeтире ÿсти-ÿстине экидеҥ тургускан былгайры каптар. Каптардыҥ4 ичинде кандый jööжö jок деп айдар! Анда киштердиҥ ле камдулардыҥ терелери, алтын ла мöҥÿн. Ол каптардыҥ ÿстинде jуунактап салгылап койгон торко-маҥдык тондор ло öскö дö кийимдер, оныҥ ÿстинде japaш кебистер. Айак-казаны кÿлер, белеҥир, мöҥÿн, алтын. Бу айылда Табачы кичÿ ÿйиле экÿ jypтап jaт. Тышкары ээчий-деечий эки кереге айыл, анда Табачыныҥ эки jaaн ÿйи.

– Лам Дарчы Бычымды бойына тартып алган. Эмди бисти мокодорго одус муҥ черÿлÿ Бычымды Jар jаар ийип jаткан эмтир – деп, Табачы бийлерге куучындады.

– Бычым качан атанган? – деп, Амыр-Санаа сурады.

– Камзаныҥ сöзиле болзо, Бычымныҥ черÿзи бÿгÿн атанган, ÿч конуп мында болор – деп, Табачы айдала, Амыр-Санаа jаар кöрди.

– Бÿгÿн ле эртен jирме муҥ черÿ jууп алзабыс, Бычымныҥ черÿзи оодо согулар – деп, Амыр-Санаа айтты.

Öткÿрилген кыска jуунныҥ учында Камза, Сабул, Тÿке ле Бабай кажызы ла беш муҥнаҥ черÿлÿ бийлер болор, черÿни jуурын тургуза ла баштаар jакару алгандар.

Экинчи кÿнде Амыр-Санаа ла Табачы бийлердиҥ jууган черÿлериниҥ одуларын керип кöрöлö, бÿрÿҥкий эҥирде айылдарына jангандар. Бу ок кÿнде эҥир тÿн кирерде, Бычымныҥ черÿзи Jардыҥ шыдарында jедип келген. Олор Табачыныҥ ла Амыр-Санааныҥ сакыганынаҥ бÿдÿн-jарым кÿн озо келген.

Амыр-Санаа тÿниле ууларып, куучынданып, кезикте кыйгырып та, оҥду уйуктабай конгон. Jер jарып ла келерде, ол, темиккени аайынча, уйкудаҥ туруп, тышкары чыгып, jер-алтайды айландыра аjыктап, базып jÿрген.Талаҥ-келеҥ кожоҥ чöйип, таҥ атканын jарлайт, аркада агаш аразында мал киштежет, кереге ле агаш айылдардыҥ тÿнÿктеринеҥ кöк-чаҥкыр ыш ээчий-деечий чöйилип чыга берди, айылдардыҥ jанында каа-jаа улус басканы кöрÿнет. Амыр-Санаа армакчыдагы адын уларып койорго, адыныҥ jанына базып келерде, ады ыраактагы арка jаар кöрÿп, шоокырып, токтобой турды…

Амыр-Санаа jуучыл адыныҥ кылык-jаҥын билетен учун, арка jаар аjыктап кöрöрдö, быjырт ла эткен кара агаштаҥ öскö серемjи эткедий бир де неме кöрÿнбеди. Jе ады улам ла арка jаар кöрÿп, шоокырап турды. Амыр-Санаа чочып, адын уларардыҥ ордына, айлына экелип ээртейле, чакыга буулап койды. Айлына киреле, jаан айакка бир айак кымысты уруп ичип ийеле, экинчи айакты уруп алал, ичип jадарда, ийттердиҥ ÿрÿжи ле аттардыҥ тибиртти угулды.

Амыр-Санаа айлынаҥ чыгып келерде, Табачыла кожо бир канча атту улус тÿргедеп клеттилер. Айылдардыҥ ÿстиги бажында улус тÿймеже берди.

– Чак! Айландыра канча-канча муҥ черÿ – деп, Табачы Амыр-Санааны кöргöн лö бойынча ат ÿстинеҥ кыйгырды.

 

Тÿÿкедиҥ öлÿми

         1

…Чынаар öлгöн кийнинде Тÿÿкей эки jыл jaҥыскан jÿpген. Бир катап ол jаскары jaй Беш-Бажы деп jерде агаш аразында jopтуп jÿрген. Кÿÿктердиҥ ÿн алышкан jайналганду ÿндери анаҥ-мынаҥ угулып турган. Kaa-jaa кÿртÿктердиҥ кÿлÿрешкенин, томыртканыҥагаш токылдатканын угуп, Тÿÿкей тектир jepгe чыгара jopтуп келген. Анча-мынча ыраакта чадыр айыл турган. Ол айылдыҥ эжигине jopтуп келеле, Тÿÿкей ат ÿстинеҥ эзен сураган.

– Аттаҥ тÿшпес, айылга кирбес кандый кижи бу?
Чыгып кöрзöҥ – деп, кандый да карган эмегенниҥ кемди де
jaкapгaн ÿни айылда угулды.

Айылдаҥ шаҥкылу кыс чыгып келерде, Тÿÿкей ала тарый маҥзаарый береле, оноҥ эмеш карык алынып, кыстаҥ эзен сураган.

Кыс эзендежеле, солун кижидеҥ кемзинип те турган болзо, араай эрмектенген:

– Чакыга тÿжÿп, айылга кирзеер.

Бу учурал он jыл мынаҥ озо болгонын бÿгÿн Тÿÿкей эске алынды. Ол тушта чадырдаҥ чыгып келген Айтпас деп кыс – эмди Тÿÿкейдиҥ эш-нöкöри. Баштапкы тушташтыҥ кийнинде ол кыска учурлап, Тÿÿкей мындый кожоҥ кожоҥдогон:

                                               Ал-санаамда амыр jок,

 Айланайын Айтпазым,

Алган эжим менде jок,

    Айыл тудаак, Айтпазым.

    Айлымайда сен болзоҥ,

    Айлым айдый japыыр эт,

 Алган эжим сен болзҥ,

                                              Ачу-корон сеҥиир эт.

Оныҥ андый эрелгендÿ кожоҥына Айтпас база кожоҥло каруу берген:

   Чокту кöзиҥ суркурап,

Öзöгимди не öртöйт?

      Кара чачыҥ мызылдап,

Jÿрегимди не öйкöйт?

Тÿÿкей сыгындар адатам деп, согоондор эдип, нени де эске алынып отырганын Айтпас тууразынаҥ сезип турды. Ол кайнап келген чайын собырып, чайга тус салып, сÿт урды. Чайын оттоҥ чыгарып, öбöгöнине чай урды.

Тÿÿкей ÿйиниҥ кыс тужындагы кожоҥын эске алы­нып, кÿлÿмзиренеле, эдип алган согоондорын калчанына сугуп койды. Оноҥ ол чайлап отырала, «Он jыл Чынаарла jypтагам, эмди онынчы jыл Айтпасла jypтап jaдым. Бу кудай деп неме меге jaҥыс та болзо бала бербес кайткан,  бу  неге чамчылды не?»  — деп  сананды.

Тышкары ийт ÿрди. Ийди тегин ÿрбейтен учун, Тÿÿ­кей чайлу айагын jepгe салып койоло, айылдаҥ чыкты.

Сары-кер ады сÿрекей тыҥ терлеп калган кижи тÿргендеп клеетти. Ол jyyктап келерде, оны Тÿÿкей танып ийди. Бу Беш ичиндеги Камылды деп кижи эмтир.

­         – Тонокчылар! Кеҥидеҥ Беш ичи дööн ажып келдилер — деп, Камылды айтты.

­         – Кöп пö? — деп, Тÿÿкей сурады,

– Кöп, кандый да Эзениҥ уулы Эр-Чадак деп баатыр черÿлерин баштап келген дежет — деп айдала, Камыл­ды адыныҥ ээрин алып, токымын jepгe согуп-согуп, адын ойто ээртеп ийди.

– Айылга кирип, бир айак чай ичип ал — деп, Тÿÿкей айтты.

– Шилемирлер айлы-jуртысты тоноп jaткан болор – деп айдала, Камылды Тÿÿкейле кожо айыл jaap басты.

Камылды ла Тÿÿкей меҥдей-шыҥдай чайлап алгылады.

– Мен олорго удурлажып кöрöйин, сен дезе тургуза
ла Арынур
jaap Тööдöкö баатырга бар, ого тил jетир.

2

Jуудаҥ-чактаҥ арткан алтайлар орустардыҥ  jepинеҥ ойто туулар jaap келгенин Кÿнчыгыш Моҥолдо jypтап jaткан Эзениҥ уулы Эр-Чадак угала, алтайларды олjолоп апарарга умзанган. Ол бежен кирелÿ jyyчыл jyyп алала, Чуйды тöмöн келген.

Jaaн jyy-чактаҥ, оныҥ кийнинде jадын оорулардаҥ корогон албатыныҥ арткан-калганы öткöн он эки jылдыҥ туркунына кöптöп öзöр дö, байып тыҥыыр да аргазы jок болгон. Оныҥ учун öзöктöр сайын каа-jaa jepлерде эки-ÿч öрöкöдöҥ чачыҥы jypтаган улусты Эр-Ча­дак jaaн  jоболто ло коромjы joгынаҥ тоноп ло олjолоп турган.

Эр-Чадак Беш ичине келерде, оныҥ jуучылдары Бор­бый деп карган кижини тудуп экелгендер.

– Бу öзöктиҥ  улузы   кайда?   –  Эр-Чадак  сураган.

– Мында кöп тö улус jок. Бис тöрт лö öрöкö айыл. Тонокчылар келип jaт деп угала, улус качкылай берген — деп, Борбый каруу берди.

– Сен не качпагаҥ?

– Мен качып кайда барарым, мениҥ jaжым jедип, öлöр öйим тегин де jyyктап калган. Менде jööжö дö jок, мал да jок, бала-барка да jок... — деп, Борбый эрмектенди.

– Айылдаштарыҥ кайдаар барды?

 

– Слерди келип jaт деген jeтиpÿ кече эҥирде угулган, а тÿнде айылдаштарым jÿpe берген эмтир. Олордыҥ кайда барганын кöрбöдим – деп, Борбый айтты.

– Сен нени эдип билериҥ? — деп, бий сурады.

– Карган кижи эмди нени эдер, мен jарынчы кижи эдим.

– Тургуза ла japын таап экелигер – деп, Эр-Чадак бойыныҥ кöдöчилерине jaкapды. Удабай койдыҥ эки куу jардын экелдилер.

– Мениҥ jолымды не сакып jaт — jeткep бе, jeҥÿ  бе? Ырымдап кöр! – деп, Эр-Чадак эки куу japынды Борбыйга берди.

– Мен jaҥыс ла эртенги кÿнде не болорын озолодо билип айдар аргалу кижи эдим — деп, Борбый айдала, эки japынныҥ бирÿзин алды. Ол jарынды шиҥдеп кö­рöлö, шымыранып шыпшады. Оныҥ кийнинде куу öлöҥлö ороп ийеле, отко салып öртöди. Jарын карара кÿйе берерде, оны оттоҥ чыгарып, чийÿлене jарылган jepлерин шиҥдеп, эрмектенди:

– Келген joлыгap бÿгÿнги кÿнге jeтиpe ару эмтир.
Кан тöгÿлбейтир – деп, Борбый айдала, Эр-Чадак
jaap
кöрÿп, jарындагы чийÿлерди
cыpгaлjын öлöҥлö кöргÿсти: – Эртен слер мынаҥ ары баратан joлыгap бу, je
слердиҥ
joлыгapдa бир jaaн буудак болотон эмтир, ол
бу кöрÿнип турган кара меҥдер. Эртен слердиҥ
jyyчылдарыгардаҥ, ас ла болзо, он кижи божоор. Оноҥ арыгы jолыгарды кöригер, там ла чичкерип браат...

– Акыр, токто, айтканыҥ тöгÿн болор болзо, бажыҥды кезерим, сен мени коркыдар деп турган эмтириҥ. Эртен бисле кожо барарыҥ – деп, Эр-Чадак кизирт этти.

3

Тÿÿкей бийик кара таштыҥ ары jанында ак-боро адыныҥ jaнына Айтпасты арттырып койоло, бойы келип jаткан öштÿлерди каруузындап кöрÿп отырды. «Келип jaткан öштÿ мениҥ согоондорымнаҥ эки катап кöп эм­тир. Андый да болзо, бу эптÿ jepгe тозуп алала, бир канчазын кыра адар» деп, Тÿÿкей сананды. Ол ады ла ÿйиниҥ турган jepинеҥ jaaн ырабай, манакай ошкош эптÿ таштардыҥ кыбына кирип алды.

Баштапкы бöлÿкте клееткен улустыҥ ортозында кар­ган Борбый келип jaтты. Оны албанла экелеткенин Тÿÿ­кей билип ийди. Jуучылдардыҥ учында он кирелÿ бир бöлÿк улустыҥ ортозында сÿт-ак ат минген таларкак кижи клеетти. Ол тонокчылардыҥ бийи болор деп, Тÿÿ­кей эреетип кöрди.

Öштÿниҥ баштапкы бöлÿк jуучылдарына тийбей, олорды öткÿрип ийеле, кийниндеги бöлÿктеги бийин тозуп адайын дезе, öштÿниҥ озо öткöн jуучылдары ойто jaнa бололо, Тÿÿкейди курчап ийгедий    болгон.    Анайдарда, Тÿÿкей баштапкы бöлÿктеги jyучылдарды бирдеҥ jыга аткылай берген. Баштапкы бöлÿктеги jуучылдар аттаҥ jыгылгылап турарда, кийниндеги бöлÿктеги jуучылдар анча-мынча ыраактагы агашту тöстöк jaap ууланган.

Туукей öштÿниҥ jуучылдарыныҥ он экинчизин jыга адып ийеле, он ÿчинчи согоонды саадакка салып, тисмени тартып лa jÿpepде, оҥ jaнынаҥ öштÿниҥ согооны кардын japa эреп öткöн. Алдынаҥ öрö jылып келген öштÿни Тÿÿкей jacтыра кöрбöди. Ол он ÿчинчи огыла оны былча адып ийди. Ичинеҥ чыгып келген ичеелерин эдектенип, ичине jaбa тудуп алала, ады ла ÿйиниҥ jaнына базып келеле, айтты:

– Мен кÿн ашканча öлбöзим. Сен, Айтпас, тургуза ла Тööдöкöгö маҥтат, тургуза ла атка мин... — деп айдып, Тÿÿкей саадагын ÿйине береле, айландыра ÿлjÿ балкашту арал jaap басты.

Айтпас керектиҥ аайын билип ийди. Эки кöзиниҥ jаштары jaҥмыр кептÿ тöгÿле-тöгÿле, ак-боро атка минеле, агаш-таштыҥ аразыла маҥтадып, öбöгöниниҥ jaкылтазып бÿдÿрип барды.

Тÿÿкей айландыра чыт ла эткен кара jырааларлу, ÿлjÿ балкашту аралдыҥ ортозыла, jaҥыс ла ол бойы билетен jолло араай базып браатты. Оныҥ кöстöрине jердиҥ ÿсти кып-кызыл болуп кöрÿнет, ол ары-бери сербедеп, jÿк ле арайдаҥ ÿлjÿни öдÿп, кургак ортолыктагы койу jыраалардыҥ бирÿзиниҥ тöзине jада берди.

4

Эр-Чадак шыркалу алтай баатырды бедреп таппаган. Ол öлгöн jуучылдардыҥ сööгин jyyп койоло, аралду карамдыктыҥ jаказына конор деп, эҥиргери оду чаап, jада берген.

«Карган ырымчынҥ айтканы чын болды. Jаныс ла таҥкы тартым öйдиҥ туркунына он ÿч jуучыл jоголып калды. Ол jарынчы алтайдыҥ öртöгöн jарында мениҥ jолым туйук, ойто айланар jол jок, ол менеҥ коркып, оны jeтире айтпаган. Jарынды мен бойымныҥ кöзимле кöргöм, мынаҥ ары мениҥ барган изим бар, ойто айла­нар изим jок турган...» – Эр-Чадак чочыдулу сананды.

Кÿн кыр бажынаҥ ажа берди. Кайда да аттыҥ тибирти угулды. Одуныҥ ÿсти jанындагы jуучылдар тÿймеже берди. Агаштьпг аразынаҥ jакшынак ак-боро ат минген, ай-саадак jÿктенген öҥжÿ чырайлу ÿй кижи чыгып келди.

Тÿÿкейдиҥ ак-боро адын ла ÿйин Борбый öбöгöн танып, алаҥ кайкай берди. «Бу тегин эмес, мында кандый бир сÿме бар» – деп, бойында сананды.

Jуучылдар ак-боро атту ÿй кижини Эр-Чадакка экелдилер. Оныҥ jÿктенген ай-саадакты уштып, келинди адынаҥ тÿжÿрдилер.

– Алтайдыҥ атту-чуулу баатыры Тÿÿкей бÿгÿн слерле jуулажып турала, jaaн шыркаладып, шыркадаҥ улам öлди. Ол мени албан-кÿчле ÿй кижи эдип алган. Эмди мен jaйым. Мен бойымныҥ кÿÿнимле слерге багарга келдим. Слерге чындык болгонымныҥ темдеги эдип, оныҥ ак-боро jуучыл адын ла ай-саадагын экелдим. Мениҥ ада-энем калка jеринде, мени анаар кожо апарыгар – деп, Айтпас jалынып эрмектенди.

– Ырымчы алтай öбöгöнди бери экелигер — деп, Эр-Чадак улузына jакару берди.

Анча-мынча ыраактаҥ Айтпастыҥ эрмегин угуп, оныҥ сÿмеленип келгенин элтертип билип отырган Борбыйды бийге   экелдилер.

– Бу кадытты билериҥ бе? — деп, Эр-Чадак сурады.

– Эйе, билерим. Тÿÿкей деп баатырдыҥ ÿйи — деп, Борбый эрмектенди.

– Ада-энези кайда?

– Оныҥ ада-энези калка jеринде, бу кижи кыс тужында оны Тÿÿкей албанла тудуп экелеле, ÿй кижи эдип алган — деп, карган öбöгöн айтты.

– Айткан эрмегиҥ тöгÿн болуп калза, бажыҥ кезе чабыларын  билип туруҥ  ба? — деп, Эр-Чадак айтты.

– Баш болзын, öрöкöн, качан да тöгÿн сöс айтпайтам — деп, Борбый бийге мÿргиди.

Эҥирде улус курсак ичип-jип, ажангылап турды. Айтпасты сÿрекей лаптап ла быжулап тинтиттирген кийнинде Эр-Чадак бойыныҥ одузына арттырып алган.

Айтпас бойыныҥ jалакайыла, öҥжÿк кеп-чырайыла, jaкшынак кылык-jаҥыла олjочылардыҥ бийиниҥ jÿpeгин «тармалап» ийген. Эр-Чадак Айтпасты бойыныҥ  jaнына отыргызып, кожо ажанган. Моҥол бий jанында jaпсып отырган келинниҥ тöҥмöгин ле белкенчегин араай сыймай тудуп турды.

Эр-Чадак улам ла сайын бажын тырманып турарда, Айтпас отко одыннаҥ jарыда салып ийеле, бийдиҥ jaнына отырып, айтты:

– Узак jорык-jолго jÿреле, бажыгар бийттеп калган
болгодый. Кажы, бу оттыҥ jаркынына эмеш кöрÿп
берейин.

– Бий келинниҥ кÿлÿмзиренген кöстöри jaap кöрöлö, оныҥ тизезиниҥ ÿстине бажын салып, jада берди. Айт­пас бийдиҥ бажын сабарларыла сыймап, бийттерди тудуп, öлтÿрип отырды. Эр-Чадак колыла келинниҥ ичин сыймай тударда, келин калактап ийди.

Кöö тонныҥ темир куйактары келинди кыйып турганын Эр-Чадак сезип, тоныныҥ колтык топчыларын чечип, колын кöö тонныҥ jeҥинеҥ чыгарып алды.

Айтпас бийдиҥ бажынаҥ кезикте чын бийт тудуп, кезикте тöгÿне тудаачы болуп, турундарды ичкерледип, отты jаанада одырып отырды.

Бийдиҥ колы келинниҥ белкенчегине там ла бадалып, коштой jaтсын деп турганын Айтпас сезип, Эр-Чадактыҥ кулагына араай шымыранып ийди:

– Сениле кожо jадарга мен бу оттыҥ jанындагы
отырган кижидеҥ кемзинип турум.

Бий öрö öҥдöйип  кöрöлö, jуучылдаҥ сурады:

– Сен каруулчык па?

– Эйе! — деп, jyyчыл айтты.

– Каруулчык болзоҥ, оттоҥ тöрт-беш кулашка ыраак туруп каруулда – деп, бий jaкарды.

Айтпас турундарды база ла катап ичкерледеле, «Бу Тööдöкö канайып калды, кöзи jeтпей туру эмеш пе?» — деп сананып, кöö тонныҥ öмÿрин кайра салып ийди.

Каруулчык jуучыл öрö турала, ары болуп базарда ла, бийдиҥ кыйгы-кышкызы ла калак-короны jанындагы агаш-ташка jaҥылана берген.

Айтпас туруп чыгала, арал jaap jÿгÿрерде, каруулчык оныҥ бажын корый алып, ÿлдÿле чабарга талайып ла jÿpepдe, Тööдöкö каруулчыкты jыга адып ийген.

Jаан шыркалу бий бойыныҥ болушчыларын тÿрген кычырала, ÿни чыгып-чыкпай айткан:

– Мени аткан кижи сÿрекей тыҥ кÿчтÿ баатыр эмтир. Кöрÿп тураар ба, мениҥ öжÿнимди сый адала, кöксимди öдÿп барала, jepгe кире берген согоонды эмезе мынаар ол кызыл тытка кадалып калганын кöригер, ол
согоон бистиҥ
jyyчылдыҥ тöжин ле japдын оодо согуп
öдöлö, тытка кадалганы ол.

Эр-Чадак бир эмеш онтоп jадала, катап ла араай эрмектенди:

– Алтай келинниҥ экелген ак-боро атты ла саадакты карган ырымчыла кожо мында таштап ийеер.Ол баатыр эмди удабас ла ойто келер, тургуза ла качып jаналыктар...

5

Арып-чылаганына бош ло камалгазы чыгып калган Айтпасты Тööдöкö аржан сууга, кучактанып экелеле, ол суудаҥ ичирди.

Айтпас суу ичеле, эмеш карык алынып, ээрлÿ аттардыҥ jанында отырган алтай улусты ajыктап кöрöлö, Тöö­дöкö jaap кöрÿп, сурады:

– Ол кöрмöстöр бисти бедреп келбес пе?

Jo-ок. Олор кайдаҥ келзин, олор эмди, карын, бистеҥ качкылап брааткан болор — деп, Тööдöкö эрмек­тенди.

– Кöп эмтир бе? — деп, байадаҥ ÿн jок отырган улустыҥ бирÿзи сурады.

Je база кöп лö. Тöртöн кирелÿ бар. Адаҥ-эдин jи, Карчага эмди ле jедип келетен болзо, таҥ-караҥуй киреде таҥмаларга согулта эдер эдис – деп, Тööдöкö айтты,

Карчагага ийген элчи тÿн ортозы киреде jедип келди – Карчага айылда jогын ла оныҥ кийнинеҥ элчи ийгенин Тööдöкö угала, нöкöрлöри jaap кунукчылду кöрди.

«Менле кожо он ло кижи. Ас улус кöп улуска удурлашса, коромjы кöп болор. Бистиҥ албаты тегин де ас, кажы ла кижиниҥ тынын чеберлеер керек. Карчага эртен тÿштеҥ бери jедип келер аргазы jок эмтир. Jep jарыган кийнинде öштÿлерди каруузындап кöрöр...» — деп, Тööдöкö шÿÿнип отырды. Ол анайып сананып отырарда, оныҥ сескир кулактарына Айтпастыҥг араай ыйлаганы угулды. Тööдöкöниҥ öзöк-бууры кöдÿриле берген чилеп, кöкси бöктöлип, кöстöрине jaш толуп келди. Ол Тÿÿкейди эске алынып, кородоп, öрö туруп, Айтпас­тыҥ jaнына барып отырала, ыйламзырап айтты:

–       Ыйлаба, экем, уйадай берериҥ, бойыҥды тудун,
кату öйдö кату санан...

Jep  japып  келерде,  Тööдöкö лö Айтпас    каруузынга чыктылар.

Моҥолдордыҥ одузы ээн. Бир де неме кöрÿнбейт.

– Ой, öрöкöн, бу кем болотон, бистиҥ ак-боро атты jединип алган бир кижи jopтуп клеет – деп, Айтпас эрмектенерде, ол кижини Тööдöкö база кöрÿп ийди.

– Кече öштÿлepдиҥ олjозында бир карган алтай ки­жи jÿpген. Бу кижи ол болор бо? – деп, Айтпас айтты.

Тööдöкö ол кижиге удура бойыныҥ улузын ийер деп сананды. Je ол кижи Тööдöкö лö Айтпастыҥ отырган тöстöк jaap ууланарда, Тööдöкö Камылды деп кижини бойына кычырып алала, айтты:

– Бу келип jaткан кижи кем, сен оны таныыр боло-
рыҥ   ба?

Камылды ajыктап кöрöлö:

– Беш ичинде jypтаган Борбый деп карган öбöгöн
эмтир – деди.

Борбый öбöгöн jyyктап келерде, Тööдöкöниҥ jакарузы аайынча Камылды ого удура басты.

– Тонокчылар кайда? – деп, Камылды сурады.

– Тÿнде jÿргÿлей берген.

Айтпас Тÿÿкейдиҥ ак-боро адын ла саадагын Борбыйдаҥ алып, араай шымыранды:

– Карган öрöкöн, слерге jaaн алкыш болзын...

– Сен келериҥде ле, керек тегин эмезин мен тургуза ла сезип ийген эмейим — деп, Борбый эрмектенди.

Тöстöктöҥ тÿжÿре базып келген Тööдöкöни Борбый öбöгöн кöрöлö, тизелене отырала, мÿргиди:

– Албаты учун турушкан ады чыккан баатыр эмтириҥ, эл учун jÿpeтен эрлÿ бÿткен кезер эмтириҥ. Ал-санааҥ амыр jÿpзин, алтын сыныҥ jeҥил jÿpзин...

Карган Борбыйдыҥ алкыжын учына jeтиpe укпай, Тööдöкö оныҥ jардына алаканыла араай таптап:

– Алкыжаар учун быйаным jeтсин, öрöкöн! – деди.
Тööдöкö адына минеле, саҥ тöмöн
jopтты.

6

Кочкорбайды jeҥген кийнинде Тузагаш ла Карчага нöкöрлöринде ÿчинчи кÿн айылдап jaдарда, Тööдöкöдöҥ элчи келген. Элчиниҥ jетирÿзин лаптап угуп алала, айалганы шÿÿжип, Тузагаш черÿ jyypга артып калар, Карчага дезе тоолу улусту тургуза ла атанар деп jöптöжип алдылар.

Карчага он кирелÿ улусту Чакырды öрö чыгып, боочыны ажып, таҥ алдында Беш ичине jeдип келеле, каруузындап ajыктап, сууныҥ jарадында агаш аразында олjочылардыҥ барып jатканын кöрÿп ийген.

Ака бий ÿлдÿзин ушта тартарда, нöкöрлöри база белетенгилей берди. Табыш joгынаҥ öштуге jууктап алала, Карчага кенете табару эткен.

Öштÿниҥ улузынаҥ jирме ле кирелÿ jyyчыл качып чыккан. Öскöзи кырдырган. Öлгöн öштÿлердиҥ ортодо, эки аланчыкты карганала колбой шÿлjип jазаган тöжöктö, кöö куйакту, jaaн шыркалу бий jaтты. Jÿзи кара-кöк болуп калган, öлÿп jаткан бийдиҥ jанына Карчага jopтуп келеле, кыдаттарга багала, олорло кожо алтайларды кырган Эр-Чадакты танып ийди. Санаазы энделип jaткан Чадак тунгак ÿнденип jайнайт:

– Ой, улус, алкыш-быйан айдайын, сööгимди jepre кöмÿп койыгар...

– Тöрöл jepиҥe ле албатыҥа  jетирген кинчегиҥ коркышту jaaн. Оныҥ учун jер-эне сени бойына албас! – деп, Карчага кезем айтты.

Эр-Чадак кабышпай чарчалып турган сыҥар колыла jepгe тайанып, öрö öҥдöйип, Карчаганы кöрöлö, jыгыла берди.

Чадактыҥ тыны ÿзÿле бергенин билип, Карчага агаш аразынаҥ чыгара jopтуп, «Бу joшкын кече шыркалаткан болгодый, нениҥ учун дезе кийимине ле эдине уймалган кан кадып калган эмтир. Оны Тööдöкö лö Тÿÿкейдиҥ бирÿзи аткан ине. Олор кайда не? – деп, ол сананала, jÿреги чочыды. Айландыра турган арканы, кырларды, ыраактагы тууларды аjыктады. Je улус кöрÿнбеди. Бу jуугында Тÿÿкей де, Тööдöкö дö joгын билди. «Ол эки баатыр эзен болзо, öштÿлерге jaйым бербегедий эди» – деп сананала, качып брааткан арткан-калган öштÿлерди истебей, Тÿÿкейди ле Тööдöкöни бедреер деп шÿÿнди.

Öштÿлер кайдаартаҥ келгенин олордыҥ изинеҥ кö­рÿп, Карчага улузын баштап, адын ичкери jелдиртип, Тÿÿкейдиҥ jypтап jаткан jepи jaap ууланды.

Карчага Тÿÿкейдиҥ айлыныҥ jанына тал-тÿш киреде jедип келеле, тышкары агаш jандап jаткан Тööдöкöни таныды. Тööдöкö jоон кызыл тыттаҥ кескен тоормошты ойып, межик эдип jатканын Карчага сезип ийди. Ол адын ичкери тап эттире jелдирип келеле, аттаҥ тÿжерде, ого удура базып келген Тööдöкöниҥ чырайы кап-кара, кöстöри кунукчыл болуп калтыр.

Тööдöкö эзендешпестеҥ Карчаганыҥ jардынаҥ кучактай тудала, ыйламзырап эрмектенди:

         –  Кöстиҥ оды öчти, кöгÿстиҥ каны кургады. Албатыныҥ4 баатыры божоды...

Карчага бойыныҥ  japдынаҥ Тööдöкöниҥ уур колдорын араай туура алала, айыл jaap басты. Тöр бажында Тÿÿкейдиҥ сööгиниҥ jaнында Айтпас куп-куу чырайлу отырды. Карчага бöркин уштыйла, jyyчыл нöкöриниҥ сööгиниҥ jaнына  келип, jылу ла  кереес эрмек  айтты:

– Öштÿлер оодо согулды, арткан-калганын кырарыс. Алтайыс ару болор, албатыс амыр jypтaap, Алтай сынына сööгиҥди jyypыс, адыҥ-jолыҥ албатыда ундылбас[11]...


Сööктÿ тайга

1

Кайуга ийген jуучылдарын сакып чöкöйлö, Сю jaҥыдаҥ алты кижи ийеле, бойы тапту бийик тöстöккö чыгып, эбиреде ajыктап турды. Оныҥ санаазына сегис jыл мынаҥ озо Богдыханныҥ карательный черÿзинде кичÿ командир болуп, алтайларды кырар jууларда турушканы кирди. Манчжур черÿлер Алтайга келген баштапкы ла кÿндерде jиит те, бай да алтай кижиге, Чадакка, туштаган. Чадак олjочы бийлерди кÿндÿ-кÿрееле уткыган. Ол ала тарый jол баштаачы, оноҥ удабай ла олjлчыларга эҥ ле чындык болушчы болуп, jaaн jамылу бо­ло берген. Олjочылар ойто кайра бурыларда, Чадак мал-ажын, ар-jööжöзин алып, олорло кожо Моҥол-Алтайга барган. Оныҥ кийнинде Чадак Сюле кожо jopыктап, алтайларды, кыргыстарды ла калкаларды канча-канча катап тоногон. Эмди Сю ол ло Чадакла кожо алтайларды олjолоп апарарга келген. Олор эки ле кÿнниҥ туркунына Тулайты, Шиверти ле Начöрö деп jерлердеги ле  Кайрылык-Jоло  ичиндеги  улусты  мал-ажыла   катай олjолоп, Талдуга экелген. Олjодогы улусты Ÿле-Кем ажыра Чуйдыҥ ичине апарар керекти Чадак Сюге молjойло, бойы тöртöн талдама jуучылду Беш ичи jaap тонокко барган. Оноҥ бери ÿчинчи кÿнге барып jaт, je табыш jок. Чадактыҥ суру оок  jылыйганы ла баштапкы кайучылдар ойто бурылбаганы Сюни чочыдып турды.

Кÿн ажарына jууктажа берди. Сууны jакалай одуланган айдудагы улус чай кайнадып, курсак ичерин баштады, меесте койлордыҥ маарашканы, ортолыкта jылкы малдыҥ киштешкени угулат. Сю öрö туруп, кÿнчыгыш jaap ширтеди. Эш немее jок. Анда кайалардыҥ алдыла барган кызам jолдордо тозуулдар барын сезип, «Кайу­чылдар база ла кырылган» — деп сананып, кÿнбадышта Чике-Таман jaap барган joлды аjыктады. Учуктаҥ озо эки, олорды ээчий бир канча таҥ атту улус кöрÿнгилеп келди. «Чадак келип jaт, алтайларды мал-ажы­ла катай олjолоп экелет» – деп кимиректенип, Сю лаптап кöрöлö, алаҥ кайкады. «Jуучылдар нениҥ учун ас, oлjoлoгoн jööжöзи кайда, аттар не чучураган?» – деген сурактар токынатпай барды. Аттары тыҥ joбoгoн улуска Сю удура басты.

Jуучылдар оодо согулганын, Чадактыҥ öлгöнин озолодо келген эки кижидеҥ угала, Сю ал-санаага тÿшти. «Эмди ончозы менеҥ камаанду, мен башчы, мен бий, канча улустыҥ jÿpÿм-салымы мениҥ колымда. Бодозом, мынаҥг тургуза ла барар керек, бу ла кÿндерде мынаҥ качпазаас, алтайлар ончобысты кырып салар» – деп сананып, бойыныҥ jyyк болушчыларын кычырып алды.

Jуулган улус ончозы бÿдÿмjилÿ болгонын кöруп, Сю куучынын баштады:

– Бÿгÿнги бистиҥ айалга нени кöргÿзет дезе, келген изис бар, ойто jaнap изис jок! – Ол бир эмеш öйгö нöкöрлöрин эбиреде ajыктaйлa, куучынын оноҥ ары кöндÿктирди. – Чуй öрö барарга jÿткизеес, алтайлардыҥ белетеген корым-таш кöчкöлöргö, кайучыл нöкöрлöрис чилеп, бастырып кырыларыс, – Сю, тыныш алынып турган чылап, бир эмеш унчукпай барды. — Теҥериниҥ тÿбиле учуп эмезе jердиҥ алдыла öрÿмдеп барар аргабыс jок. Бисте тöрöл jepиске jeдepre сок jaҥыс joл, сок jaҥыс арга бар. Jе ол сÿрекей уур ла кÿч jол: чапкынду сууларды кÿрлеп кечерис, jaaн тайгаларды оодып öдöрис. Андый jopыкты тургуза ла баштаарыс – деп айдала, болушчыларына jакарулар берди.

Кÿр-кечÿ[12] эдер jакылтаны бÿдÿрерге эҥирдеҥ ле ала чачамыкту иш башталган. Jылкы малдыҥ jал-куйругын кыркып, армакчылар каткан, койлордыҥ тÿгин кайчылап, кийистер бастырткан. Олjодо тÿниле иштенип тургандардьнг ортодо jaҥыс jурттыҥ4 улустары, Калташ деп келин ле Шутур деп шаҥкылу кыс, калганчы кийисти базып божодып браттылар. Улусты тыйбаладып иштедип турган олjочы ол экÿдеҥ ырай берерде, Калташ шымыранып сурады:

– Алтын-Тогус барар алдында нени-нени айтты ба?

– Кедери оныҥ нöкöрлöри бар. Олор бисти jaйымдаарга Кыҥырааныҥ кызамдарында таш кöчкöлöр белетеген. Бу кöрмöстöр дезе эмди öскö jолло барарга jaт... Олjочы-каруулчык улусты меҥдедип, ÿзеледип, олордыҥ jaнына jууктап  келерде,  Шутур  унчукпай  барды.

Jep japып, кÿн чыгары jyyктап келерде, Кадынныҥ эҥ ле кызам деген jерин кечире канча-канча армакчылар тартып, ого кийисти jaбa кöктöдип турган öйдö анча-мынча ыраактагы кайыр кара таштарда эки катап ку­ран багырды.

Кÿр эдип турган улусла кожо иштенип jаткан Шутур куранныҥ ÿнин угуп, ол куран эмес, Алтын-Тогус деп билеле, кожоҥдой берди:

Куран элик кыйгызы

Кулагыма тоҥылды,

Кунуга берген jÿрегим

Кудурып, тöжиме согулды.

Корым jолды кату деп,

Кой тÿгинеҥ jол jазайт,

Кадын сууны кечер деп,

Катамалду кÿр эдет.

Jайлугушты ажарга

Jалбак jолго иженди,

Сымылтыны сындаарга

Сыгын jÿpбeeн jол сести.

Кожоҥ токтой берерде, куран база бир оос багырып ийди. Шутур jанындагы Калташ jaap кунук кöрди. Ке­лин иштенип тура, jашкайакту кöстöриле Шутурга карыкчалду кöрÿп, улу тынды.

Тöрт кÿн мынаҥ озо бу олjодоҥ кача берген Алтын-Тогус эмди   Кадынды  jакалай  турган  кара   кайаларда болгонын Шутур билеле, öштÿ кайучылдарыҥ кырдыртала, анаар барбай, jолын öскöртип jадарда, кожоҥ ажыра Алтын-Тогуска jeтирÿ эткенине санаазы эмеш japый берди.

2

Кадынды jакалай тудуштала бÿткен jылым кара таштардыҥ алтыгы учында бийик кара кайаныҥ ÿстинде, билдирбес эдип jазаган таш манакайда, Алтын-Тогус каруузындап отырды. Кадынды кечире кÿр эдип тургандардыҥ ортодо бöкчöйö отурала, нени де эдип тур­ган шаҥкылу кысты Алтын-Тогус таныды. Оныҥ кожоҥынаҥ öштÿ барар jолын öскöртип jатканын Алтын-То­гус билип, олjочылардыҥ jаҥы jолын буудактаар эп-арганы шÿÿнди.

Манакайдаҥ  чыгып,  корым-кöчкöлöрдиҥ jанындагы нöкöрлöрине барар алдында Алтын-Тогус олjочыларды л а олjодогы улусты база катап аjыктады. Оныҥ кöзине озо ло баштап Шутурдыҥ шаҥкызындагы jалтырашкан таналары кöрÿнди. Он    кун    мынаҥ    озо   Алтын-Тогус öзöктöги  эл-jонды  кайып  jÿреле,  олjочыларга  туттурткан. Оны айдап экелгилеерде, айдудагы улустыҥ ортозынаҥ ол эҥ ле озо бу ла jалтырашкан таналарды кöргöн.   Кöк-чаҥкыр  торколо  кыптаган  бöрÿктÿ,  jaп-jaҥы акар тонду, ак-сары чырайлу, кыпчак сööктÿ Шутур ла Саксарга деп эки атту  (Шутур – бай ады)    он    тогус jaшту кысла Алтын-Тогус баштапкы    ла    кÿннеҥ    ала азыйда таныш улустый, бой-бойын тоожор, бой-бойына болушту ла иженчилÿ, нак ла jyyк улус    боло    берген. Андый нак jÿрÿм jÿк ле тöрт кÿн болгон. Олjодоҥ качар тушта öштÿни кырары, олjодогы улусты jайымдаары jaнынаҥ  Шутурга  айтканын  сананып,  Алтын-Тогус нöкöрлöри jaap басты.

Ол корым-кöкöниҥ jaнында отырган улузына келеле, öштÿ joлын öскöртип, Jайлугуштап барарга шÿÿнгенин айдып, оныҥ баратан jaҥы joлынa тозуул эдери jaнынаҥ куучындады. Кече öштÿниҥ кайучылдарын кызам jолго туйуктап, ташла jыга соккылайла, олордыҥ ок-саадактарыла jeпсенген jÿк ле jeти jуучылын тоолой кö­рÿп, ак-буурыл башту карган öбöгöнгö баштанып айтты: — Слер, Санал öбööн, мында артыгар. Олjочылар келзе, чачамтыкпай, таҥмаларды корым-кöчкöлö быжулап кырыгар. Бÿдÿки баштаган алтай баатырлар келзе, олорды уткып, öштÿниҥ барган jолын айдып беригер...

– Слерлер öштÿни истеп барарга ба? — деп, Санал сурады.

– Бис истеп эмес, öштÿни озолоп эмезе тууразыла барып, эптÿ кызам jерлерди тузаланып, табарулар эдерис – деп айдала, Алтын-Тогус Санал öбöгöнлö эзендежип, нöкöрлöрин баштап, аттары jaap басты.

Удура-тÿш киреде Алтын-Тогус нöкöрлöриле кожо Кайыҥчыны öрö jорткылап баратты. Олор Санал öбöгöнниҥ айдып бергеи кечÿдеҥ Кадынды кечип чыгала, эмди ол ло карган öрöкöнниҥ темдектеп айткан jерле Jайлугуш jaap сындап ажарга ууландылар. Бийик кырлаҥныҥ ÿстине келеле, уулдар aттаҥ тÿжÿп, чаал агаштарлу тöстöккö joйу чыгып, öзöкти аjыктадылар: кÿнге jалтырап агып jаткан Кадынныҥ сол jарадында кара кайаларда корым-кöчкöлöрдиҥ jанында карган Санал окылу jерде отырганын нöкöрлöри таныды. Oноҥ тöмöн анча-мынча ыраакта кÿр-кечÿ эдип jaткан олjочылар ла олjодогы улус кöрÿнди. «Эҥиргери кÿр бÿдер эмтир. Jайлугуштыҥ кызамдарына олордоҥ озо jедер керек» – деп, Алтын-Тогус шÿÿнди. Тыҥ joбoгoн аттарыныҥ ээрлерин алып, токым соголо[13], ойто ло атандылар. Бийик сынды керий барып jaткан уулдарга удура соккон кÿс­ки салкын jaaн тайгалардыҥ серÿÿн тыныжын экелип турды.

Нöкöрлöрин баштап бараткан ак чырайлу, коо сынду, чыйрак ла кату бÿдÿмдÿ Алтын-Тогустыҥ кийнинен  jopтуп бараткан Чодыр деп уул араай кимиректенди: «Эр деп неме Алтын-Тогустый болор керек ине, кечеги божогон он эки олjочыныҥ jетÿзин ол jaҥыскан ташла тöбöлöгöн, бежÿзин Содон, Бака, Кабарчы, Санал ла Куча jоткондоордо, мен деп кижи дезе как куру. Кар­ган Санал да бирÿзин jыга согуп ийерде, je деген эрдиҥ мергедеген таштардыҥ бирÿзи де кöрмöстöргö тийбегени кандый ачынчылу – уйат...»

Ат jepcÿ jадыкка бÿдÿрилеле, тизеленип, бокырыларда, аттыҥ бажынаҥ ажа конгон Чодыр öрö туруп келди. Алтын-Тогус айтты:

– Мындый кату joлдo тискинди бош салбай, бек тудуп, атты jöмööp керек ине.

Чодыр сакыбаган jaнынаҥ jыгылганына эпjоксынып, ÿн joгынаҥ   адына   минип,   нöкöрлöрин   ээчий  jортты.

Алтын-Тогус эҥирде бийик сороонныҥ jиткезинде кичинек тегерик ак jepгe келип токтоды. Айландыра чыт ла эткен кайыҥдар, от одырып, курсак-тамак та белетеерге, аттарды да откорорго эптÿ jep. «Мында одуланып тÿнеерис» – деп, нöкöрлöрине айдып, Алтын-То­гус аттаҥ тÿшти. Аттарды армакчылаар ла аш-курсак белетеер jакылта береле, бойы сороонныҥ бажы jaap басты. Jÿс алтам кирези чыгала, содон ташка jaпшыра отырып, öзöкти ajыктaды. Озо ло баштап Ÿле-Кемниҥ ичи кöрÿнди, öскö jepлepди кырлар бöктöп койгон. Эки кырдыҥ ортозы дööн тÿшкен кобыныҥ оозында Кадынныҥ кичинек ÿзÿги jaлтыpaп jaтты. «Саналдыҥ айтканыла болзо, oлjoчылap бу кобыны öрö чыгар» – Алтын-Тогус сананып, оны ширтеди. Бозом эҥирде ол нöкöр­лöрине   келеле,   айтты:

– Öзöктö тымык, Кадынды эмди, байла, кечкилеп
jaткan болор. Чайлап алала, амырап уйуктаактар, таҥла атанарыс.

Одуда алты jиит ле чыйрак уулдар чайлап отурдылар. Олордьнг кажызыныҥ ла амадузы jaҥыс – oлjoдoгы тöрöл улусты jaйымдаар.  Бу агару керекти бÿдÿрер тартыжуда олор ат-нерелÿ jyyлaжap кÿÿн-тапту. Эҥир тÿндеги эзин-салкын кайыҥныҥ сары jaлбpaктapын талбаҥдада учурып, оттыҥ jaнына бирдееҥ-экидеҥ экелип тÿжÿрет. Айландыра ыҥ-шыҥ Jаҥыс ла армакчыдагы аттардыҥ öлöҥ отогоны ла кайыҥдардыҥ бÿрлериниҥ араайынаҥ шуулашканы угулат.

3

Алтай баатырлардыҥ, Тÿÿкейдиҥ ле Бÿдÿкиниҥ, от-калапту аткырлары ла Чадактыҥ öлÿми керегинде Шавырдыҥ куучынын уккан кийнинде Сю jуучылдардыҥ бажында jÿpeтенин токтодып, oлjoлoткoн улустыҥ ортозында эмезе учында jÿpep боло берген. Улусты баштаарын ла табару болгон учуралда удурлажарын Сю Шавырга мoлjoгoн.

Олjочылар Кадрин ле Jайлугуштыҥ ортозыла кезикте  чöймöктöлип,  кезикте  тыгындалып   баргылап   jaтты.

Чыт ла эткен агашту ла ]jыгындарлу, кайа ла корым таштарлу öзöкти öрö öксöп чыккан сайын барар jол там ла чичкерип, учы-учында jылым кайаларга ла корым таштарга учурап, туйуктала берди.

– Öдöр арга joк, туйук – деп, Шавыр jылым кайа­ларга ла корым таштарга колын уулап, Сюге    айтты.

– Кайра барбазыс, тужеп[14] jол эдер. Кайа-таш биске буудак болбос учурлу – деп, Сю jакарды.

Таш оодып, jол эдетен иш билгир устардыҥ башкартузыла башталган. Jылым кайаны оодып, эҥмит jерлерди ташла кÿреелей чедендеп jазаган тÿжеме бÿдери jyyктап келди. Сю ле Шавыр jазалган jолды öрö коштой базып баратты. Кенете калактаган кыйгылар угулды. Кызам jерде барчактала турган олjочыардыҥ кезигине согоондор кадалгылап калганын бийлер кöрÿп, кайаныҥ ÿстинеҥ аткылап турганын билип, jуучылдарды сол jанындагы кайаныҥ алдына jажынзын деп jaкардылар.

Сюниҥ jакарузы аайынча Шавыр jуучылдарды баштап, кайадагы алтайларды курчап кырар амадулу бар­ды. Сю дезе каруулчыктарыла кожо олjодогы улуста артты.

Шавыр улузын эки бöлип ийеле, кайаны эки jaнынаҥ курчай ичкерледи.

Алтын-Тогус нöкöрлöриле кожо олjочыларды ÿстинеҥ тöмöн саадакла аткылап, таштарла тöбöлöп, эки чай кайнадым кирези jуулашкан. Öштÿ там ла ичкерлеп келетти. Бака деп алтай уул jaaн ташты кöдÿрип, олjочылар jaap таштаарда, öштÿниҥ согооны ичине кадалды. Оны ээчиде Кабарчы ла Куча jыгылдылар.

– Бис удурлажак, слер шыҥга[15] – деп, Содон ло Чо-
дыр шыркалу Алтын-Тогусты сурадылар.

Нöкöрлöринде jÿк ле экидеҥ согоондор артканын ajaрууга алып, Алтын-Тогус озолодо кöргöн берт jep jaap тескерлеер деп шÿÿнип, jакарды:

– Мени ээчий тÿрген jÿгÿpигер!

Алтын-Тогус бир канча jepre jÿгÿрип барала, токтоп, кайа кöрди. Олjчылар истеп келеткен эмтир. Олорго удурлажа адыжып келеткен Чодыр jыгылды, оныҥ арткан сок jaҥыc согоонын шыркалу Содон алып, олjочыларрдыҥ бирÿзин jыга адала, jÿгÿрип, Алтын-Тогустыҥ jaнына келип jыгылды. Ол шыркалу Алтын-Тогусты jыгын jaдыктарга барып jажынзын деп jaкарган аайлу айдып,  бычагын  кынынаҥ уштып,  jepге jaдып,  айтты:

– База бирÿзин аҥтарала...

Алтын-Тогус нöкöри мынаҥ ары барып болбозын би­лип, ол нени шÿÿнгенин сезип ийди. Олjочылар кöрÿнгилеп келерде, Алтын-Тогус узун öлöҥдöрдиҥ ортозыла jыгындap jaap ууланды. «Мен де база бир oлjoчыны божодоло...» – деп кимиректенди. Ол бир jоон jадыктыҥ тазылына чыгып, ajыктанды: jaткан Содонды олjочылар чуҥдап ийди. Кенерте Содон тура jÿгÿрип, ээчий-деечий эки öштÿни jыга бычактады. Ол ок öйдö эки öштÿ Содонды эки jанынаҥ jыдалаарда, оныҥ колындагы бычагы jepге тÿже бергенин Алтын-Тогус кöрди. Бир кезек oлjoчылap истеп келедерде, Алтын-Тогус, качып барар аргазы jок болордо, jaдыктыҥ алдына кирип jaжынды.

Кара казактардыҥ[16] эрмектешкен ÿндери, кургак будактарды аттар сый баскан табыш там лa jyyктап кел­ди. Алтын-Тогус сок jaҥыс согоонду саадагын белен тудуп   jaтты.

Олjочылар Алтын-Тогустыҥ jажынган jадыкты айландыра курчап ийди. Кöö-куйакту бий jopтуп келеле, ÿлдÿзин ушта тартып, кыйгырды:

– Эр кижи, борсык чылап, jадыктыҥ алдына jажынбай, бут бажына тура öлöр учурлу! Бери чык!

Урянхай бий Шавыр эки ÿзеҥизине тебинип, ÿлдÿзин бийик öрö сунарда, кöö тоны колыла кожо öрö кöдÿрилди, Алтын-Тогус бийдиҥ киндиги дööн адып ийди.

Шавыр  калак-корон  кыйгырып,  аттаҥ аҥтарылды.

4

Кадрин ле Jайлугуштыҥ ортозындагы jылым кайаларды оодып, корым таштарды кулаштап эттирген тÿжеме jол бÿдерде, ол joллo олjодогы улусты ла малды öткÿрери   башталды.

Кызам jолло барчактала барып jaткaндapды тууразынаҥ кöрÿп турган Сю император Цяньлунниҥ бийлерге айдып туратан jaкapyлy эрмегин эске алынды: «Шилемирлерди андый ок шилемирлердиҥ колыла мокодыгар, тоногор, олjологор, бакпаганын кезедигер, кырыгар». Ол бир эмеш ÿн jок турала, кимиректенди:

– Бис, Эjен каанныҥ бийлери, анайда эдип, улу башчыбыстыҥ jакарузын бÿдÿрип jадыс. Алтай шилемирлерди андый ок шилемирлердиҥ калкалардыҥ ла урянхайлардыҥ, кÿчтÿ колдорыла мокодып ла кырып турус.

Ол бу ла кÿндерде алтай баатырларга öлтÿрткен Чадакты, табару эткен алтайларды кезедерге бÿгÿн эртен тура барган Шавырды эске алынды. «Олор jалтанбас та, казыр да бийлер болгон. Биске шак андыйлар керектÿ. Бирÿзи божогон, мынызын база аҥтаргылап койды эмеш пе?» Сю эбиреде аjыктанды, je айландыра ыҥ-шыҥ. Ол бир эмеш öйгö турала, улустыҥ кийнинеҥары ичкери басты.

Эки тайганыҥ, Кадринниҥ ле Jайлугуштыҥ, ортозындагы кызамды олjолоткондор öдÿп, ак jaлбaҥды керий jaйыла чубажып браатты. Jайлугуштыҥ jалаҥында эки öзöктиҥ белтирине келеле, Сю улусты токтодып, одуланар jaкapy берди. Мында ол Шавырды сакыыр деп шÿÿнген.

Сю тепшидеги этти ле jaaн jec айактагы мÿнди тÿгезе jип-ичип барадарда, каруулчык ого jeтирÿ этти:

– Клеетлери!

Сю бут бажына туруп, ичкери кöрди. Jÿк ле он тöрт кижи клееткени кöрÿнди, Шавырдыҥ кара ады дезе jeдекте клеетти. Барган улузыныҥ кöп сабазы бийле кожо joгын кöрÿп, Сю тиштерин тиштенип, кыймык joгынаҥ турды.

Улусты баштап экелген калка керектиҥ аайын Сюге
айдып берди. Кыдат бий калкага
ajapy этпей, атка
шыркалап экелген Шавырдыҥ сööгин барып кöрди.
Оноҥ ол ээрлÿ атка арта салып,
jaбa буулап койгон
japым тынду Алтын-Тогустьпг jанына келеле, ÿлдÿзин
ушта тартып jÿреле, ойто кынына сугуп, байагы калка­
га jакарды:.

– Бу ойрот шилемирди туку ол тытка апарып, jaба
буулайла, чечкелеп, ийтке-кушка
jeм  jaзa.

Калка oлjочы кыдаттардыҥ «чечкележин» кöп катап кöргöн до болзо, бойы кижини анайда кинчектеп качан да öлтÿрбеген. Jе jакаруны бÿдÿрбес арга jок.

Алтын-Тогусты одудаҥ ырада апарып, тапту оон кызыл тытка чарыптай jaбa   буулап    ийдилер.   Олjодогы улусты сÿрдедип кезедерге база анаар апарып, jергелей тургустылар.

– Эjен каанга ла оныҥ улузына удурлашкан кажы ла
кижи, бу шилемир чилеп, кыйнаттырып öлöр – деп, Сю
колын Алтын-Тогус
jaap уулап, эрмегин оноҥ ары
улалтты: – Бу кöп jуучылдар öлтÿрген, ол тоодо ады
japлу бийди öлтÿрген. Оныҥ сööктöрин ийттер челдеер,
эди-канын куш-курт jииp учурлу...

Олjолоткондор керектиҥ аайын оҥдоп ийеле, чуркуражып, кыдат бийдиҥ эрмегин ÿзÿп ийдилер.

Каруулчыктар jыдаларын олjодогы улус jaap уулай тудуп, чур-чуманакты токтотты.

– Кородобоор! Кара казакка кул болгончом, тöрöл
тууларыма сööгим калзын!.. – деп, Алтын-Тогус олjодогы улуска баштанып, кыйгырды.

Олjочы бий Сю колын jaҥыды. Онызы керекти баштазын деген темдек.

Эки олjочы озо баштап Алтын-Тогустыҥ кулактарын кылыштый бычактарыла кезе согуп, Шавырдыҥ сööгине салдылар. Ÿн joгынаҥ турган уулдыҥ эки jaaгы ла тöжи   дööн   кан   jaйрады.

Олjодогы улуста ойто ло чур-чуманакту ый-сык, кородошту, калак-коронду сöстöр...

Кижини кыйнап öлтÿреечилер ижин оноҥ ары кöндÿктирдилер. Алтын-Тогустыҥ тытка кайра буулаган эки колын кезе чабарда, уулдыҥ бажы кедес эделе, кыйын калаҥдай берди. Ээчиде ле эки будын, бажын кезе чаптылар, ононҥ ичин japa кезип  ийдилер...

Олjодогы улустыҥ онту-калагы ла ый-сыгы öткÿре Шутурдыҥ чичкечек öдÿи ÿни угулат. Ээгинеҥ ле тöжиниҥ алды дööн уулай туткан ÿлдÿ-jыдалардаҥ jaлтанбай, алтай кыс олjочыларла öлÿжерге ичкери jÿткийт, олорды каргайт. Шутурды öлÿмге божотпой, эки келин оны эки jaндай колтыктай тудуп, кайра чиректейт. Олjочыларды талаганыла коштой, Шутур jaaн туулар jaap баштанып кыйгырарда, оныҥ кажы ла сöзиниҥ  jaҥылгазы туудаҥ тууга улалып, ыраакка чöйилип, угулып турды:

– Ой-ой-ой! Агаш-ташту Алтай! Ак-japыкта бис, ал­тай албаты, кандый кинчек эткенис? Нениҥ учун бис олjоныҥ базынчыгында, нениҥ учун jаантайын шырада, кыйында ла öлÿмде? Ой! Алтай-кудай, биске мынайда кыйнаттырып öлöр  салымды не берген?    Айлу, кÿндÿ теҥери! Ÿргÿлjиге ceгe мÿргийин, кинчеги ажынган ка­ра казактарды от-jалкыныҥла öртöзöҥ, мениҥ чаҥкыр теҥерим!..

Сюниҥ jакарузыла олjочылар Шутурды сÿÿртеп, одуныҥ jанындагы тыттар jaap апарды.

5

Шутур билинип келерде, jep japып калтыр. Кöк-чаҥкыр ыш öткÿре олjочылардыҥ ла олjолоткондордыҥ одуларында улус кöрÿнет. Анча-мынча ыраакта Калташ айакта нени де экелетти. Тыттыҥ тöзинде отырган Шу­тур колдорын кыймыктадарга чырмайды, je тытка jaба jык этире бектеп буулаганын билди.

Кече эки чыйрак олjочы оны Алтын-Тогусты кыйнап чечкелеген jерле сÿÿредип апаратканын Шутур эске алынды, je оноҥ ары не болгонын билбеди.

– О-о-о, кööркийим, сÿт экелдим... – деп, Калташ
айакты кыстыҥ оозына jууктада тудуп, ичирди.

Суузап калган Шутур эки-ÿч ууртты ичип ийеле, амтанынаҥ беениҥ сÿдин билди. Ол Калташтыҥ тижип калган кöстöрине кöрÿп, «Коркышту ыйлаган эмтир» – деп сананды. Ÿÿрезиниҥ баштапкы öбöгöни эки jыл мынаҥ озо тонокчыл олjочыларга удурлашкан согушта öлгöнин, экинчи öбöгöни бу ла кÿндердеги тартыжуда божогонын эске алынды. Öскÿс артып, эмди олjоныҥ айдузында кунук ла карыкчалду бÿдÿмдÿ ÿÿрезине Шу­тур кандый бир jылу эрмек айдар кÿÿни келди. Je japaмыкту сöс бажына эбелбеди.

– Мен тÿниле сенле кожо мында болгом. Jep japып
келерде, барып, бее саадым – деп, Калташ эрмектенди.

– Кÿн чыкканча таҥууда отырар кезедÿ берилген эмтир. Удабас кÿн чыгар, экем, база    ла    эмеш    чыдаш...

Калка олjочы келеле, Шутурды jaйымдaйлa, Калташ jaap баштанып, одуга апар деп jакарды. Кÿнниҥ кöзи кырлар бажын алтын-сары öҥлö будып ийди. Ÿÿре-jелелер одуга кунук ла кÿÿн-кÿч jок бÿдÿмдÿ келдилер.

Олjочы калкала нени де имдежип, каткырыжып турган, эби-куды табылбас, ачка-jyтка алдыртпас Тордо­мой деп тул келин Шутур jaap баштанып, айтты:

– «Тискин узун колго оролор, тил jÿгÿрÿк башка jeдер» деген укаа сöс тегин айдылган эмес ине, Саксарга,
сен тил-оозыҥды эмеш тудунзаҥ...

Чала алдамыш келинниҥ jaкылтaлy эрмеги божоголокто, Шутур айтты:

– Кижи jиичи олjочылар алдына качан да jылмаарзып jÿpбезим.  Адар огым jок то болзо, айткан сöстöрим jÿpeктерин öртööр, эрдий кÿчим jок тоболзо,эрмегим олорго   корон   болор...

«Калак, тал-табыш боло бербезин» — деп, Калташ сананып, Шутурды бойыныҥ улузы отырган jep jaap апарды.

– Аттарды ээртегер! — деген кыйгылар угулды.
Oлjoдoгы улустыҥ чырайлары кара-кöлöҥ лö кунук, олор бой-бойы да.ортодо каа-jaa ла jÿк ле шымыраныжып куучындажып, олjочылардыҥ jaкapгaныла jол-joрыкка белетенип, айак-казанын, бор-боткозын jyyнаткылап турды. Андый тымыкты кенерте секирткишту кожоҥ бузуп ийди. Тордомой кожоҥдоп, армакчыдагы ады jaap базып баратты:

Тогус боро jоботкон

Меестиҥ ады Орыктой,

Тогус бойдоҥ мокоткон

Меншг адым Тордомой...

Тордомойдыҥ андый кылыгына кыjыраҥтып, кезик улус оны шоодып, «кокымай», «кöк-тенек», «алдамыш» дежерде, Кабайчы деп эмеен олорго jöпcинбeй, эрмек­тенди:

– Сÿрдеп, карыгып öлгöнчö, кожоҥдоп öлзö торт. Оны
не jaмандайдаар. Олооныҥ кату ла кызалаҥду тÿбегиндеги кажы ла кижи öштÿге удурлаштыра бойыныҥ эп-аргазын тузаланар учурлу. Кöрзööр дö, Алтын-Тогус баштаган уулдар ок-саадакту jyyлaжapдa, бистиҥ Шутур oлjoчылapды oт-jaлбыштy сöстöрлö öртöй айтты, а
Тордомой бойыныҥ эпчилиле, кöрдööр бö, кече ол олjоочы
шилемирлерле
jap-jaaк кокыр-каткы эдип туруп,
эки кой экелип, бисти азырады. Ончобыс карыгып ла
сÿрдеп отырзаас, не болотоныс? Кайда да, кандый да
учуралда jамандашпай, нак
jÿpзe jaкшы.

Jол-jорыкка атанар алдында Сю алтайларга öлтÿрткен jaaн бийге, Чадакка, учурлап, таштаҥ эттирткен кöжööни[17] келип кöрÿп, оны jaкшы эткени учун устарды мактады. Оноҥ ол таш кöжööниҥ jанына туруп, jopыкты кöндÿктирер jaкapy берди.

Олjочылар олjодогы улусты ла мал-ашты айдап, одудаҥ атандылар. Кече Алтын-Тогусты кыйнап öлтÿрген jерде бÿгÿн кускундар, тарбалjылар, каргаа-саҥыскандар jуулганын Сю кöрÿп, «Шилемирлерди шилемирлердиҥ колыла кыйнаттырып, кезедигер» – деп, император Цяньлун – Теҥериниҥ уулы ÿредип туратанын база ка­тал эске алынды. Оныҥ сананыжын кандый да jайналганду ла ачу кожоҥ ÿзÿп ийди:

Комыдалду кожоҥым

Кобы-jикке угулзын,

Кокый кыдат черÿзи

Корым-ташка кырылзын.

Jайналганду кожоҥым

Jайлугушка угулгай,

Jаман кыдат черÿзи

Jар бажына кырылгай.

Калjу jердиҥ öлöҥин

Кара малым отозын,

Кара кыдат черÿзин

Кара кускун чокызын.

Сары-кобы öлöҥин

Сары малым отозын,

Сагыжы jaман черÿни

Сары кускун чокызын...

Урянхай тилмешчи Сюниҥ некелтезиле Шутурдыҥ кожоҥын манчжурлап тилмештеди. Бий тиштерин кыjырада чайнанып, каргышчы кысты тургуза ла эки колын кайра кÿлип, оозын jaбa таҥзын деген jaкapy берди. Кижи кыйнап öлтÿретен эки калканы бойына кычырып, олорго айтты:

– Бÿгÿнги ÿделейтен jерде теҥериге jaaн сый эдерис. Белетенип алаар! – Ол кÿлÿлÿ Шутур jaap кöстöриниҥ булуҥыла кöрди.

Эки калка бу шаҥкылу кысты коркышту öлÿм сакып jaтканын оҥдоды. Олор бийге jaкapy бÿдер деген темдек  эдип,  баштарын  бöкöйтöлö,  ары  болуп    бастылар.

6

Тÿÿкейдиҥ сööгин jyyп койоло, Бÿдÿки (Тööдöкö), Тузагаш ла Карчага деп алтай баатырлар jaaн эмес черÿлÿ Чике-Таманды ажып, Jаламанга келдилер. Олорго карган öбöгöн туштап, эзендешти.

 

– Ады-jолоор кем, сööгööр не? – деп, Бÿдÿки сурады.

– Сööгим кыпчак, адым Санал.

Саналдыҥ куучынынаҥ Алтын-Тогус ÿч кÿн мынаҥ озо атанганын, олjочылар башкÿн Кадынныҥ ол jaнынаҥ атанып барганын Бÿдÿки билди.

Öштÿ ырагалакта, jeдижип, олjодогы улусты jaйымдаары алтай баатырлардьнг тöс амадузы. Оныҥ учун ÿделебестеҥ jopыкка атандылар.

Алтай баатырлар Кадрин ле Jайлугуштыҥ ортозында
jылым кайаларды оодып
jaзаган jолло кызамды öдÿп,
ак jалбаҥга чыктылар. Анда Бÿдÿки кажызы ла
jaҥыс
аттыҥ jолы деп айдатан он эки такпыр керилге jолдорго
ajapy этти. Ол олjочылардыҥ ла олjолоткондордыҥ барган jолдоры. Керилге jолдыҥ jepгe бадай базылган тереҥинеҥ кöргöндö, ол jолдордыҥ кажызы ла, ас ла
болзо, тöртöн-бежен тын мал барганы билдирди. Керилге jолдордо аттыҥ, тööниҥ,уйдыҥ ла койдыҥ истери
jaп-japт кöрÿнип jaтты. Алтайлар jалбаҥ jерди öдÿп чыгала, эки öзöктиҥ белтирине, oлjoчылapдыҥ одуланган jepине келди.

Таштаҥ эткен кöжööгö ajapy этпей, Бÿдÿки улузын баштап, анча-мынча ыраакта куштар чуҥдап койгон jep jaap jopтты. Манчжурлар ла моҥолдор jууда öлтÿрткен бийлерин кереестеп, таштаҥ кижиниҥ сÿрин эдетенин алтай баатырлар билер.

– Байла, Чадакка учурлалган болбайсын – деп, Тузагаш таш кöжöö керегинде коштой jopтуп бараткан Карчагага айтты.

Бÿдÿки адын токтодып, колыла jaҥып, улузын куреелей турзын деп jакарды. Jepге кадаган казыкка кижиниҥ бажын саптап койгон туру.

– Кöрзööр дö, нöкöрлöр, кижи кÿÿни jок бу шилемирлердиҥ казыр кылыгын...

– Бу кöрмöстöр Алтын-Тогусты коркышту кыйнап öлтÿрген туру не! – деп, Санал öбöгöн айдала, калактап, кородоп ыйлай берди.

– Кöрÿп тураар ба? Бу кижини тирÿге озо баштап кöстöрин ойгон, кулактарын ла тумчугын кескендер. Оноҥ сööк-тайагын омырып, чечкелей кезе чапкандар. Нöкöристи кыйнап öлтÿрген олjочылардаҥ öчисти алалы, карындаштар! – деп, Бÿдÿки айтты. Оноҥ Алтын-Тогустыҥ сööгин jyyп койоло, олор ойто ло jол-jорыкка кöндÿкти.

Чыгышту jep öрö аттарын бастырып, тÿжÿш тööн jeле бастырып, Бÿдÿки ичкери меҥдеди. «Олjочылардыҥ эки чай кайнадымга öткöн jолын бис бир кайнадым öйгö öтсöбис, олорго бÿгÿн тÿнде эмезе таҥ алдында jeдижерис» – деп, Бÿдÿки сананып, терлеп калган адын ичкери там ла тыйбаладып браатты. Кÿн тал-тÿштеҥ кыйып калган, jaaн тайгалу jерлерде кезикте кенете ургун jaҥмыр эмезе jотконду салкын болуп, jол-jорыкты буудактап ийетенин билип, Бÿдÿки туулардыҥ баштарын ла теҥерини аjыктады. Je тыҥ ла чочыдулу неме сеспеди. Ол ак-боро адын jеле бастырып, кап-тууразынаҥ тÿшкен кобыныҥ оозы jaap ууланды.

Ака бийди ээчий бараткан Тузагаш кобыныҥ оозындагы тайылганы кöрöлö, кайкап: «Бу не атазы?» – деп, jанындагы Карчагадаҥ сурады. Узун шерjе агаштыҥ jоон учын jepгe чала кыйа кадайла, кÿнчыгыш jaap баканалап кöдÿрген учкур бажына кептеп койгон шаҥкылу кыс турды. Оныҥ таналарла чÿмдеп öргöн кызыл-кÿреҥ торко чачакту шаҥкызы калаҥдап, эзин-салкынга араай jайканып турды.

Бÿдÿки тайылганыҥ jaнына токтоп, jанжыкканы аайынча, оҥ колын japдына теҥдей чöйö кöдÿрип jaҥыды. Онызы jуучылдарга jергелей турар jep кöргÿскени. Айландыра ыҥ-шыҥ, jaҥыс ла анда-мында кускундардыҥ ÿндери угулат. Санал öбöгöн Бÿдÿкиге jyyктай jopтуп: «Бу кыстыҥ ады Шутур[18]. Ол Алтын-Тогустыҥ jyyк нöкöри» – деди. Бÿдÿки озо баштап Тузагаштыҥ ла Карчаганыҥ, оноҥ öскö jyyчылдардыҥ чырайларын туйка ajыктап, олордыҥ сÿрекей ачурканганын билди. Ол jepгелей турган улузыныҥ алдына jopтуп келеле, ÿлдÿзин ушта тартарда, ак-боро ады чычаптап, ичкери чураарга тымырчылады. Ээзи адын токынадып, Шутурдыҥ сööгине ÿлдÿзин уулап: – «Öштÿниҥ база бир казыр кылыгы бу» – деп айтты. Оноҥ jуучылдарына бурылып: «Öштÿ мындый кыйнашту öлтÿришле бисти, бистиҥ албатыны мокодор, кезедер, сÿрдедер, колго тÿжÿрер амадулу. Je алтай улус öштÿниҥ алдына качан да чöгöдöп jалынбаган, jaлынбac та. Тöрöл Алтайысты, албатыстыҥ jaйым jÿpÿмин корыыр агару керек ада-öбöкöлöристи канду тонокчыларга удурлажа катан jyy-согуштарга канча-канча катап кöдÿрген. Ол ло агару керектиҥ кычырузыла бис те oлjoчы öштÿни joткондоп, jep-алтайыстаҥ сÿрерин баштадыс. Эне-Алтайы ла албатызы учун ат-нерелу jуулaжып, jep jacтанып  jыгылган уулдардыҥ ла кыстардыҥ ады-чуузы албатыда ундылбай, ÿйедеҥ-ÿйеге улалар, ÿргÿлjиге тирÿ jÿpep! Jуучыл нöкöрлöр! Алтайысты тепсеген, албатысты базынган шилемирлерди кырар, олjодогы улусты jайымдаар агару керекти бÿдÿрерис деп, бис байа Алтын-Тогусты калганчы jолго ÿйдежип тура чертенгенис. Эмди андый ок чертти оныҥ нöкöрине, база кыйнаттырып öлтÿрткен Шутурга, береликтер!» – Ол ÿлдÿзин саҥ öрö кöдÿрерде, нöкöрлöри база анайда эттилер.

Ака баатыр, Бÿдÿки, кыстыҥ сööгин тайылгадаҥ тÿжÿрип, jepге jyyp ла бир чай кайнадымга аттарды откорып, ÿделеер jaкapy берди.

7

Сю oлjoдoгы улусты ла малды Jайлугуштыҥ бажына чыгарып алганына сÿÿнип, сыны jeҥилип, санаазы jaйымжый берди. «Эмди алтай шилемирлер меге jeдижип болбос, мен мында тÿнеп алала, эртен таҥла саҥ тöмöн jÿpe берерим. – Ол Jайлугуш бажындагы ак тепсеҥде тÿнеерге одуланып jaткан улусты, jaйылып отоп jÿрген малды кöрÿп, — «Удабас jepи-jypтыма jедип, иштедер кулдарлу да, малданар малду да бай боло берерим» – деп сананып, кÿлÿмзиренди. Ол jepине jедип келгени, оны анда алган эжи, балдары, тöрööндöри ле jерлештери сÿÿнчилу уткып келгендери оныҥ кöстöрине кöрÿнип тургандый. «Jуучыл тоомjым да, jамым да бийиктеер» — деп, Сю нык сананды. Казанчы тепшиге толтыра койдыҥ эдин, jaaн айакка мÿн экелди. Бÿрÿҥкий эҥирде ажанып отыра, олjодогы улустыҥ одузы jaap кöрди. Анда оп-соп тÿжÿп калган, кунук улус барыҥдажат. Керек дезе ачка-jyтка алдырышпас, омок-jимек Тордомойдыҥ да ÿни угулбайт. «Бот, слерлерди анайып кезе­дер керек. Эjенге  jeткен кийнинде jалы jок jaлчылap, уни jок кулдар болороор» – деп, кöксинде шымыранды. Кенерте теҥериде тес кара булуттар кöрÿнип келди. Jаҥмыр келгелекте, ажанып аларга, Сю сананышты токтодып, jaҥыс ла ажанышка ÿстÿкти.

Кара  булуттар  койылган   сайын,  соок салкын  келип турды. Бир jeepeн айгыр ÿÿрлÿ малды кÿдип, ойто caҥ тöмöн ууланарда, олjочы малчылар кыйгы-кышкыла токтодып, айдап экелдилер. Уйлар, койлор, нени де сезип турган чылап, чур-чуманак тÿжÿп, оду jaap бакчыража келди. Тööлöр саҥ-башка ÿнденип, чочып турдылар. Удабады, теҥериде шуулаган коркышту табыщ угулды. Озо баштап анда-мында jaaн-jaaн тамчылу jaҥмыр, ээчиде ле мöндÿр...

Сюге озо баштап калак-коронду кыйгы-кышкы угулды. Улус кирер jep таппай, токым, кеjим бÿркенип, анда-мында jыгылгылайт. Беш-алты ла алтам jанында казанчыныҥ jыгылганын Сю кöрöлö, озо баштап jуугында корыгып турган тööниҥ алдына jабылактанды, ээчиде ле тöö jыгылды. Сю оныҥ ичин japa кезип, кардын кодоро тартып, тööниҥ кöксине кире конды. Мöндÿрге соктырткан сол будыныҥ jодозы лa oҥ будыныҥ шагайы тын jок немедий боло берди.

Мöндÿр токтогон кийнинде, Сю тööниҥ кöксинеҥ чыгып келди. Айландыра ай-караҥуй тÿн. Буттарыныҥ шырказы бастырбай оорыырда, ол тайактанар агаш бедреп, jepди кармадап сыймады. Оныҥ колына jyдрукча соок тош мöндÿрлер тудулат. Jуугында кем-кем бар болор бо деп, ол тöрт-беш оос кышкырды. Je оныҥ кыйгызына каруу угулбады.Оорып турган буттарын колыла тудуп кöрди.Öдÿуги шагайы тужынаҥ jарылып калтыр, jодозында – кан. Ол ÿлдÿзин тайактанып,базарга ченешти, карык алынып болбоды. База катап ÿч-тöрт катап кышкырды,эш немее угулбады. Арга jокто,мöндÿрлерди туура эжип ийеле, öлгöн тööгö jöлöнö отырып, коркышту кородоп, ыйлады.

Сю уйкудаҥ ойгонып келерде, jep japып келеткен эмтир. Эбиреде турган jaш агашта бÿр де, будак та jок, ончозы jулдалып калтыр. Ÿлдÿзине тайанып, öрö турды. Армакчыдагы ады jыгылып калган jaтты. Отрядтыҥ ла олjолоткондордыҥ одуларында улус барчактала jыгылганы, оноҥ ары койлор, уйлар, jылкы мал — ончозы кырылганы кöрÿнди[19]. Jерде jудрукча jaaн-jaaн мöндÿрлер кажайыжат. Эбиреде ыҥ-шыҥ, jaҥыс ла кускундардыҥ каа-jaa ÿн алышканы угулат. Шутурдыҥ каргыжы санаазына кире конордо, Сю кулактарын jaба тудунып, сананыжын öскöртöргö чырмайды. Ол ÿлдÿ­зине jöмöнип,  jуучылдарыныҥ   одузы    jaap    аксаҥдап басты. Öлгöн улузын тоолоордо, тирÿ артканы jок, ончозы кырылганы japт болды.

Олjолоткондордыҥ одузында jaш баланыҥ чыҥырып ыйлаганы угулды. Сю анаар каҥкаҥдап тыҥдаланып, аjыктады. Агаш аразынаҥ ак-боро атту алтай баатырга баштаткан улус кöрÿнип келди. Олордыҥ бирÿзи аттаҥ тÿжÿп, болчок казанныҥ алдынаҥ кичинек баланы алып, бир jуучылга берди. Ол бала олjодогы беженге jyyк улустаҥ арткан сок jaҥыс кижи деп Сю шÿÿнди. Кийин jанынаҥ аттыҥ тибирти угуларда, кайа кöрди. Беш-ал­ты алтайлар jeдип келгенин кöрöлö, Сю ÿлдÿзиниҥ сабынаҥ эки колдоп, тудала, мизиле тöжиниҥ алды дööн каданып ийди...

 

 



[1] Казакомдор – акгвардеецтер.

[2] Кан-Оозыныҥ озогы улузы казахтарды кыргындыр деп айдатан.

[3] Jайзаҥныҥ башкартузына кирип турган jерди ле улусты бÿткÿлинче отток деп айдатан.

[4] Jадын оору – кöп улус улай-телей оорыыр, оорыза, тöжöктöҥ туруп болбой jадар: кöр, оспо ло öскö дö кату оорулар.

[5] Алыптар – чекчил, чыйрак, jалтанбас улус.

[6] Каруузындап кöрöр – ийик jерге чыгала, аjыктап кöрöр.

[7] Окылу – ээжиленген, аҥыланган jер ол эмезе кижи.

[8] Орус исторический документтерле ол jуун 1745 jылда болгон.

[9] Ургу – Джунгарияныҥ тöс jери (столицазы)

[10] Тÿмен – он муҥ.

[11] Карчаганыҥ айлаткыштап чертенгени тегин артпаган. Тÿÿкейдиҥ öлор алдында jypтaган ла öштÿге удурлажа jуулажып öлгöн jepин албаты оныҥ адыла Тÿÿкей деп адаган. Тÿÿкей деп jep ле Туукейдиҥ аржаны деп аржан суу Кан-Jабаган ла Беш ичиниҥ албатызына текши jарлу.

 

[12] Олjочылардыҥ кÿр салып, Кадынды кечкен jер – Кÿр-Кечÿ деп адалган.

[13] Тÿрген jорыкка тыҥ терлеген аттыҥ ээрин алала, токымды jaш öлöҥгö кöҥкöрö соголо, ойто ээртеп, jopыкты оноҥ ары кöндÿктирип jaт.

[14] Тÿжеп – оодып, тÿжеме – ташты оодып эткен jол.

[15] Шыҥ – берт jер, jартап айтса, андый jерге  jажынган кижини бачым таппас.

[16] Кара казактар деп ол öйдö манчжур-чурчуттарды айдатан.

[17] Кöжöö – памятник. Ол таш-кезерлÿ jер Кöжööлÿ деп адплган.

[18] Шутурды Кыргысту деп кобыныҥ оозына тайган. Ол jерди албаты Шутурлу деп эмдиге ле адаганча.

 

[19] Jайлугуш бажында тош-мöндÿрге соктырып, улус кырылган jерди албаты «Сööктÿ тайга» деп адаган.