С.С. Суразаков

Кулун

 

Jолдо тоозын кöдÿрилет,

Кечÿде суу чачылат:

Кичинек куйругы чачылып,

Кулун салкынла jарыжат.

 

Куйун кеберлÿ тескинип,

Кулун ичкери маҥтады.

Чаҥкыр теҥери тÿбине

Ойлоп чыккандый кöрÿнди.

 

Маҥта, маҥта, кулуным!

Jÿгÿрÿгиҥди кöргÿзип бер.

Jаанап келзеҥ, эрjинем,

Баатыр улус сени минер.

Ларуш ла кураан

Ларуштыҥ кару jааназы

Эртен тура уй саады.

«Койыс тöрöп салды» – деп,

Турага кирип каткырды.

Ойгонып келген Ларуш

Оны кайкап аjыктайт.

«Ой, кööркий jаражын!» –

Алаканын сÿÿнип чабынат.

Кураан чоокыр, быjыраш,

Энезин сÿрекей тöзöптир.

Куйругы дезе чолтыгаш,

Чычаҥдадып билиптир.

Ол тактага тур болбойт,

Буттары оныҥ мылjыҥдайт,

Недеҥ де коркып тургандый

Таралjып, кööркий тыркырайт,

Ларуш ого карузып,

Эркелеп, колына кöдÿрет.

Jылу тонго тургузып,

«Умчылайдым» – деп ÿнденет.

Оноҥ туура барала,

Чичке ÿнле – «ме-е-е» деди,

Чоокыр койдыҥ ÿнине

Тÿп ле тÿҥей öткöнди.

Базып болбос кураан

Талтаҥдап ого ууланды.

Ларуштыҥ кийнинеҥ

Телчип базып баратты.

Баштапкы кÿн базытла,

Эртезинде маҥтап сÿрÿшти.

Тура ичинде «ме» ле  «ме»,

Öскö табыш jок болды.

Каткымчылу курааннаҥ

Ларуш чек ле айрылбайт.

Ундылып калган наадайлар

Толыкта кунукчыл тургулайт.

Ларушка jажынып ойноорго

Макалу нöкöр табылган.

Орынныҥ да алдынаҥ

Онызы таап алатан.

Кÿнÿҥ ле Ларуш

Кураанын кичееп азырайт.

Кураанныҥ мааражы

Каткы öткÿре угулат.

Ларуш магазинге барза,

Кураан кийнинеҥ текшилейт.

Кызычактарла ойнозо,

Танып ийеле, jет келет.

Ларуш ÿйде jок болзо,

Кураан тÿжине маарашта,

Ларуш тонын уштыза,

Ол тонныҥ jанында.

Кураан кÿнÿҥ ле jаанап,

Орынга чыгара секирет,

Уйуктап jаткан Ларушты

Кулагынаҥ эмип ийет.

Канайып та Ларуштыҥ jааназы

Кураанга сÿрекей ачынган.

Баштак шулмус кураан

Jарабас кылык кылынган,

Ÿйде кижи jок тушта

Кураан столго чыгыптыр.

Кÿскÿдеҥ бойын кöрöлö,

Öскö кураан деп бодоптыр.

Кураан карайлап барала,

Кенете ичкери jÿткиген,

Кÿскÿде кöрÿнген кураанныҥ

Маҥдайына jырс сÿскен.

Кÿскÿ шили шыҥырап,

Оодыктары тöгÿлген.

Jеҥÿ алганына кедеҥдеп,

Кураан сÿÿнип телчиген.

Эҥирде Ларуштыҥ jааназы

Кураанды чыбыкла сабады.

Баштагы баштаҥ ашкан деп,

Толыкка апарып буулады.

Ларууш дезе ойто ло

Наадайларла уружат.

Кезедÿде нöкöрин

Келип сыймап, кунугат.

 

 

Аргымак

Алтай каргандар,

Куучынчы улустар!

Узун тÿндерди

Слерле öткÿрдим.

Озогы чактарда

Тууларлу Алтайда

Не болгонын

Слердеҥ мен уктым.

Куучыныгар тыҥдап,

Озогы jууларды

Бойым кöргöмдий

Санаам учатан.

Албатызын корыган

Алтай уулдардыҥ

Сÿмелÿ кÿчине

Сÿÿнип кайкайтам.

Jе кезикте jууда

Баатырлар алдыртып,

Jеҥ jастанып,

Jыгылып туратан.

Ыйладып, сыктадып,

Алтай улусты

Ол тушта öштÿ

Олjого айдайтан.

Кööркийлер Алтайын

Эмди кöрбöс деп,

Jÿрегим сыстап,

Кунуга беретем.

Jе куучынчы каргандар

Мени сÿÿндирип,

Олордыҥ jанганын

Куучындап ийетен.

Ол тужында

Jÿгÿрÿк эрjине

Аргымак керегинде

Мен кöп уккам.

Олjодоҥ улусты

Качырып экелер

Алтайын сÿÿген

Атка кайкагам.

Салкындый тÿрген

Ол учуп jÿрген,

Быйанду эрjине

Оны токтодып

Болбос дежетен.

Алтай jеринде

Канча куучынга,

Чöрчöккö кирген.

 

Чöлдöр, чöлдöр! Учы кöрÿнбейт!

Эртиштиҥ суузы кÿмÿштий билдирет.

Кöк теҥери кöҥкöрилген казандый,

Jылдыстарды кем де ууштап чачкандый.

Jер ле теҥери ыраакта бириккен,

Эзин Айдарды кычырып эркелеген.

Айдар jÿгÿрÿк адына минет,

Чöлдöрлö мÿркÿттий учуп jÿрет.

Ийдеге ÿзеери ийде кожулган,

Сÿÿш кÿчин катаптап салган.

Тÿс чöлдöрлö ол маҥтадат,

Ай-Сылу сÿÿгени санаадаҥ чыкпайт.

Кенетийин чöлдö от кöрÿнди,

Ол карган кулдыҥ jапажы болды.

Оноор Айдар эмди ууланды.

Нениҥ учун улустар мында?

Улустыҥ ÿни jапашта угулды.

Кандый jуун болот кулдарда?

Ол чÿмдÿ камчызын бек тудуп,

Чадыр jапашка кенетийин кирди.

Отурган кулдар туруп чыктылар,

Будында шыҥырайт темир кынjылар.

Jе Айдарды кöрöлö, карган унчукты:

«Jалтанбагар, уулдар, отурыгар – деди. –

Сен де, Айдар, бисле отур.

Кÿндÿлÿ айылчы келген болуптыр».

Jапаштыҥ ичинде от jарык кÿйет.

Эбире Айдарга кулдар кöрÿнет.

Ондый ок jаш, кÿчтÿ jииттер,

Jе ырыстаҥ астыккан кööркийлер,

Башка-башка укту улустар,

Олjго келген кунукчыл кулдар.

Олор мында нениҥ учун jуулган?

Кандый куучын олор айдышкан?

Карганныҥ кургак тамагы кыймыктайт,

Jумган кöстöрин ол араай ачат.

Калтырак ÿндÿ ол эмди унчугат,

Кулдарга сöстöрин карган айдат:

«Карабай байдыҥ уулы келген,

Эмди оныҥ кÿйÿзи дешкен.

Jе ол, кулдар, слердий ле кул,

Олjого келген слердий ок уул.

Ада-энезин, тöрöлин билбес,

Карабай ого ада эмес».

Айдардыҥ кенетийин jÿреги чочыды,

Эди-каны jымырай берди.

Алдында да карган канча катап

Оны шиҥдеп кöрÿп туратан,

Нени де айдарга тидинбей jÿрген.

Ол нени де билерин jÿреги сескен.

«Карган! – Айдар араай унчукты –

Сен билериҥ, байла, мен билбести.

Мениҥ сагыжыма jÿк ле кирет:

Öскö jерде чыккамдый билдирет.

«Адам», «энем» деп сÿÿнип айдатам,

Бу ончозы тÿжимде болгондый,

Эрке jÿстер санаамнаҥ чыкпайтан.

Туман ичинеҥ кöрÿнгендий.

Ончозын меге куучындап ийзеҥ,

Чын ба, тöгÿн бе – айдып берзеҥ».

Карган öчöмик кöзиле кöрди,

Озогызын сананып, Айдарга айтты:

«Сениҥ, Айдар, кöргöниҥ чын.

Бийик туулар чыккан jериҥ.

Адаҥныҥ ады Адучы дешкилеген.

Аҥчы кижи аҥдап jÿретен.

Алтайда ол батыр болгон.

Мен оны бойым кöргöм.

Мен ол тушта Карабай байдыҥ

Эн артык jуучылы болгом.

Сендий ок уул, кÿчим ойногон,

Jе сендий ок, нени де билбес болгом.

Алтай jерине барынты эдип,

Карабайла кожо табарып jÿрдим.

Бис кöп улус… Адаҥ дезе jаҥыскан…

Кайа-таштарда бистеҥ jажынган.

Jаазын тартып, бисти адып туратан,

Мен ого удура jуулашкам.

Бу колымды кöр – ол кенеп калды:

Адаҥныҥ огы колыма тийди…

Мен ол jуудаҥ шыркалу jангам,

Карабай дезе мал айдаган.

Сени, баланы, кожо экелген,

Уулы jок болордо, уул эдинген.

О, калак! Мен jастыра эткеним:

Карабай байга нерек болуштым?

Адаҥ эзен болзо, ого барар эдим,

Будына бажырып, jайнаар эдим…

Jуудаҥ jанып келген соҥында

Карабай малынаҥ биске бербеген,

Мени базынып, истей берген,

Бойымныҥ малымды, jööжöмди тоноды,

Бойымды слердий ок кул эдинди,

Он сегис jыл койлорын кабырдым.

Эмди карыдым, öлöрим сакыйдым…

Карабай, Карабай! Сен ырызыҥ

Улустыҥ канын тöгÿп, тöзöдиҥ.

Jе кажы бирде ончо килинчектериҥ

Бажыҥа jедер, ол тушта билериҥ…

Айдар! Сен байдыҥбилезинде öстиҥ,

Бойыҥды ырысту деп сананып jÿрÿҥ.

Jе jокту улус сени каргаар,

Байдыҥ байына садынган деп айдар.

Сен, Айдар, jастыра jолго турдыҥ,

Тöрöлиҥ, албатыҥ нерек ундыдыҥ?» –

Карган куучындап, арый берди,

Кöзин катап ла jумуп ийди.

Карган кул, jе jÿзи jаркынду,

Айдарга билдирет: ол ойгор санаалу.

Айдар санааркайт, jÿрÿми jарталат.

Оныҥ jÿреги сÿрекей ачуркайт.

Тууларда ада-энези кычырат,

Тöрöлим ондо деп, ол эмди сананат.

Jе Карабай байдаҥ канайып качатан?

Öштÿдеҥ айрылып, канайып баратан?

Телкем чöлдöр быжу каруулда,

Jуучылдар кöп Карабай байда.

Олор ончозы jÿгÿрÿк аттарлу.

Олор ончозы jуу-jепселдÿ.

Кайдаар барар? Ошкош ло öштÿ

Jедижип, öлтÿрер оны калjулу.

Jайымы jок олор jÿрÿмдÿ.

Кулдарга кöрöт Айдар ачулу:

Буттарында бек темир кынjылу,

Олjого келгениниҥ jÿрÿми кыйынду.

Ол кулдарды jайымдап ийгедий,

Качырып, айлына баштап баргадый.

Jе бу санаазын канайып бÿдÿрер?

Кулдар, кулдар, кунукчыл кööркийлер.

Эжик кенетийин кайра ташталды,

Байдыҥ болушчылары эжиктеҥ кирди.

Камчы jазырап, аркага тийди,

Кулдар-бараксандар онтой бергиледи.

«Койлорын, тööлöрин таштап келгилеер

Кандый jаман кулдар слер?» –

Кулдарды бирдеҥ тышкары челгилейт,

Камчы карганга да келип тийет.

Айдардыҥ чырайы кубула берди,

Кöзи оныҥ кандалып келди,

Кул башкараачызын ол jиткедеҥ тутты.

«Ийт! Таҥма!» – деп туура таштады.

Кулдар тÿжиле койлор кабырат,

Кымыс эдерге беелерди саагылайт,

Байды азырап, jылулап тургулайт,

Ордына камчыла кайрал алгылайт.

«Бу мындый jаҥ кайдаҥ келген?

Ондый тапты слерге кем берген?» –

Оныҥ камчызы öрö кöдÿрилди,

Болушчылар калактайт эмди бойлоры.

Jапаштаҥ чыгып, олор качкылады.

Карган кул Айдарга jууктады.

«Уулым! Сен jакшы кижи эмтириҥ,

Алкыш болзын сеге мениҥ сöзим.

Карабай байдыҥ jуртына артпа,

Бай болорго амадап сананба.

Тöрöл jериҥ – ол ончозынаҥ баалу.

Бар, уулым, сен ада-энелÿ.

Бойыныҥ jеринде кижи ырысту,

Бойыҥныҥ албатыҥла сен болор учурлу.

Айдар! Мен бир jажыт айдарым,

Оны кемге де айтпай jÿргеним.

Туулардаҥ олjого келген карганак

Ол керегинде меге куучындаган.

Алтай улусты олjого апарза,

Аргымак деген ат туштаза,

Ого минип, качып чыгатан.

Кем де jедижип албайтан.

Ол карган меге айдып jÿрген:

«Аргымак ат мында бар – деген,

Бойым кöзимле кöргöм – деген,

Jÿк ле кöрÿнер канатту» – деген.

Jе ого минип, ол качып болбоды,

Бу чöлдöрдö öлÿп калды.

«Айса, уулым, сен оны табарыҥ,

Аргымакка минип, качып jанарыҥ…

Jе эмди бар, öштÿлер сеспезин,

Сениҥ jÿрÿмиҥ ырысту болзын!»

Айдар, Айдар! Ак-санаалулар

Jоктулар ортодо. Олор чын улустар!

Оныҥ jÿреги кулга тартылды,

Айдар карганга jабыс бажырды:

«Айтканыгарга алкыш!» – деп унчукты

Оныҥ колынаҥ тудуп, jакшылашты,

Адазыла эрмектежип алгандый болды.

Кöзинеҥ jажы тоголонып келди,

Jе jажын кöргÿспей, ол меҥдеп чыкты.

Адына минип, чöлдöрлö маҥтадат,

Jÿреги согулып, каны кайнайт.

             *              *             *

Эртиш, Эртиш! Эртиштиҥ суузы

Соок тыныжын чöлдöргö jайды.

Кÿнниҥ чогы ÿстинде ойнойт.

Ар-бÿткен уйкудаҥ ойгонот.

Бийик jаратта, jылым ташта

Айдар отурат. Кунукчыл санаага

Ол алдырткан. Ады jанында

Отоп jÿрет телкем jалаҥда.

Айдар, Айдар! Бараксан эмди

Ада-энези барын билди.

Оныҥ санаазы тöрöлине учты,

Jÿреги тууларына тартылды.

Олор ыраакта, ыраакта тургулайт,

Мöҥкÿ тошторы кÿнге мызылдайт.

Канатту болзо, оноор учкадый,

Эртишти öрö шуҥуп баргадый.

Jе кижиге учар канат бÿтпеген,

Öштÿлер чöлдöрдö jолдорды кетеген.

Аргымак ады ого болужар.

Jе андый да болзо, кем оны тудар?

Айдардыҥ jÿреги jайым кÿÿнзеди,

Эртиштиҥ jарадында ол кожоҥдоп отурды:

«Кускун таҥма мактанып,

Кууны тептим дебезин.

Кулугур таҥма Карабай

Айдарды туттым дебезин.

Эртиш сууныҥ бажын мен

Кöрбöс дешпегер – кöрöрим.

Эне Алтай jериме

Jанбас дешпегер – jанарым.

Аргымак мениҥ адым бар.

Таппас дешпегер – табарым.

Алтайым деген jерим бар,

Барбас дешпегер – барарым».

«Айдар! Сен кайдаар барадыҥ?» –

Кенетийин jанында ÿн угулды,

Ай-Сылу сÿÿгени бедреп келген,

Кÿнге коштой ол кÿндий кöрÿнген. –

Мен сени таппай калдым.

Менеҥ jажынып кайдаар ырадыҥ?

Мында jаҥыскан неерек отурыҥ?

Кандый кунукчыл угулат кожоҥыҥ?..

Кöргöн кöзин Айдар кöдÿрбейт,

Jÿзи бÿрÿҥкÿй – булуттый билдирет.

«Су-кадык па сен?» – Ай-Сылу сурайт,

Сÿÿген jÿреги кööркийдиҥ ачуркайт.

«Мен оору – деп, Айдар унчукты, –

Jобол jÿрегиме табарды» – деди.

Ай-Сылу адынаҥ кенетийин тÿжет.

Алдына меҥдеп jÿгÿрип келет.

«Мениҥ эжим! Алтын jÿрегиҥе

Кандый шырка табарды сеге?

Менеҥ jажырбай, ончозын куучында,

Мениҥ де jÿрегим кожо сыстайт».

Айдар унчукпайт. Тууларга кöрöт.

Бийик тайгалар ыраакта кöгöрöт.

Ого уткуулын ийип jаткандый,

Тÿрген jан деп кычырып тургандый.

«Мен шыркалу!Jÿрегим оорулу.

Амыр бербейт меге öштÿ.

Öчим оноҥ мен алар учурлу.

Оныҥ учун мен, кööркий, шыркалу». –

Анайда Айдар сÿÿгенине айдат,

Кöзине оныҥ кан чагылат.

Ай-Сылу кööркий! Ол нени де сеспей,

Айдарга айдат: «Сен jиит эмей.

Jиит öштÿдеҥ jалтанатан беди?

Кортык ла койон коркыйтан эди.

Ондый болгоныҥды мен билбедим.

Кемди эжим деп адаарга санандым?

Айдардыҥ чугулы кайнап келди,

Айтпаска турганын ол jажырбай айтты.

Сÿÿгени де болзо, jе чынын билзин:

«Бери ук, Ай-Сылу, мениҥ сöзим!

Мен öштÿдеҥ jалтанбай jадым,

Ого jедер мениҥ jиит кÿчим.

Jе ол öштÿ – сениҥ адаҥ.

Оныҥ учун айтпаска санангам.

Ай-Сылу! Ол мениҥ адамды jуулаган,

Jööжöзин коштоп, малын айдаган.

Мени кичÿде уурдап экелген,

Олjодо болгонымды jажырып, öскÿрген.

Ончозын мен кече ле билдим,

Адаҥды кöрöр дö кÿÿним jок болды.

Öч аларын эмди кÿÿнзедим!

Карабай, Карабай! Тыныҥа jедерим!»

О, Ай-Сылу! Бараксан кööркий!

Отура тÿшти кезилген чечектий.

Санаазын арайдаҥ ычкынбай калды:

Кандый jеткерлÿ сöстöр угулды!

Айдар дезе кату jÿректÿ,

Оны кöрбöйт. Кандый ачулу!

Ол куучындайт: «Кече тÿнде

Мен адаҥа баргам – тынын некеп,

Jе сениҥ ÿниҥ, кожоҥыҥ угулган.

Колымда бычагым туура ташталган.

Мен бери качып, тÿниле ыйлагам,

Кортык деп бойымды, чын, каргагам».

Ай-Сылу кööркий тизеленип чöгöдöйт,

Айдарга кöзинде jашту кöрöт,

Ого бажырат: «Айдар, сÿÿгеним!

Кандый jеткерди сананып алдыҥ!

Адам сеге jаман сананбайт,

Мени сеге барзын деп айдат,

Нениҥ учун калаптанып чыктыҥ,

Озогыда болонын не коскордыҥ?»

«Адаҥ меге jаман сананбайт! –

Айдар кенетийин коркышту каткырат. –

Ол менеҥ болгой: сеге де килебейт?

Нениҥ учун сени кулына берет?

Jаҥыскан карыганда артпаска турган.

Jööжöзин бойынаҥ ыратпаска санаган,

Бойына ла килеп, ол бисти алыштырат,

Бисти jеҥил бийлеерге амадайт.

Мен – кул, сен – кулдыҥ эжи,

Ого база не керек эди?»

Ай-Сылу айдат: «Айдар, кööркийим,

Öч алар кÿÿниҥ öчсин,

Бистиҥ сÿÿш оны jеҥдезин!

Бистиҥ jÿрÿмис jаркынду болзын!»

Айдар оны тизедеҥ кöдÿрет,

Кара кöзине чип-чике кöрöт.

Сананган санаазын jажырбай айдат:

«Айтканыҥ, Ай-Сылу, меге jарайт.

Мен сени сÿрекей сÿÿдим.

Сен jогына канайып jÿрерим?

Jе кул болуп сÿÿжиҥ албазым,

Jайым сÿÿш бисти курчазын.

Jайымга, сÿÿгеним, экÿ баралы,

Кулдыкту jердеҥ ырап качалы,

Jол кату, öштÿлер толтыра,

Jе кул jÿрÿми – оноҥ кату шыра.

Алтайга барып, анда jÿрели!

Jайымда ырысту экÿ болорыс.

Бай адаҥнаҥ камаанду болбозыс,

Бай да болбозоос, аргалу jÿрерис!»

Ай-Сылу туруп, чöлдöрин аjыктайт.

Кандый эрке jерлери jадат!

Ол бу чöлдöрин сÿрекей сÿÿген,

Jе кööркийи мында кулга кирген.

Сÿÿш jайым болор учурлу.

Айдардыҥ айтканы сÿрекей jолду.

Ол оныҥ тöжине бажын jöлöди:

«Сÿÿш ончозын jеҥдезин!» – деди.

 

            *         *        *

Айдар арга-сÿмени тапты:

Коркышту тыҥ оорыган болды.

Тöжöктö jадып, ол кÿнÿҥ ле онтойт.

Кайны сÿмезин билип болбойт.

Канча эмчи-тармачы экелди,

Оору кижи jазылбас болды.

Учы-учында Карабай сурады:

«Нени ичсеҥ, jазыларыҥ?» – деди.

Айдар колына тайанып турат,

Кайнын кöрÿп, мынайда айдат:

«Слерде толтыра ÿÿр jылкылар,

Аргымак деп ат ÿÿрлерде бар.

Оны мен тапкан болзом чы!

Оныҥ терин ичкен болзом чы!

Ол тужында ооруум jазылар,

Jылыйган кÿчим ойто орныгар.

Ол атты меге кем таап берер?

Оору бойыма кем килеер?»

Карабай оны укканча болбоды,

Тÿмен jалчыларына тÿрген jакарды:

«Jылдыстый кöп jылкыны jуузын,

Аулдыҥ jанына айдап экелзин!

Аргымак атты ÿÿрлердеҥ тапсын,

Терин чыгарып, айакка экелзин!»

Jалчылар карууны тÿрген бÿдÿрет,

Jылкы малдарды айдап экелет.

Аргымак деген атты бедрейт.

Jе аргымак кайда да кöрÿнбейт,

Ол кандый болгонын jалчылар билбейт.

«Аргымак дегени ол кандый ат?» –

Карабай Айдардаҥ келип сурайт.

«Аргымак атты бойым бедрейдим,

Jаҥыс ла мен, байла, таныырым» –

Айдар кайнына тайанып турат,

Эжи колтыктап тышкары апарат.

Канча тÿмен jылкы малдарын

Канча кÿнге эбирип тургулады.

Канатту аргымак аттардаҥ табылбайт.

«Кул тöгÿндеп салды ба?» – деп сананат.

Карабай jалчылардаҥ эмди сурады:

«База ат бар эмеш пе?» – деди.

«Сок jаҥыс суу тартатан

Кула айгыр – ол ло арткан.

Оны бери экелбедис» – дешти.

Карабай экелзин деп эмди jакарды.

Jети-сегис jалчы улустар

Оны jединип экелип бердилер.

«Мынаҥ öскö ат jок» – дештилер.

Айдар кöрзö, экелген ады

Jерди чапчып, токтобой турды.

Колтыгында билдиртпес канатту эмтир,

Аргымак ат бу бойы болуптыр.

Айдарды кöрÿп, айгыр киштеди,

Jииттиҥ jÿреги коркышту сÿÿнди.

«Бу ла аттыҥ терин экелзеер,

Jазылар болорым, оны мен ичсем» –

Анайда Айдар кайнына айдат.

Кайны jалчыларга jакарат:

«Бу ла аттаҥ тер чыгарзын,

Айакка терин jууп, экелзин».

Jе jалчылар минип, jортор болгожын

Кула айгыр баспай турганын!

Аткакту камчыла jалчы камчылайт.

Jарын бойды jара шыйтылдайт.

Ол тушта айгыр jелип ийди,

Канча чакырым айланып келди.

Айдар кöргöжин – аттаҥ тер чыкпаган.

«Тер чыкпас па?» – деп, улус кайкашкан.

«Аргымак бойы» – деп сананды.

Jалчы улуска адылып, ачынды:

«Таҥмалар слер!

Атла jортуп болбос.

Аттаҥ тер чыгарып болбос.

Эки капка толо кумак урала,

Тÿрген jелигер, кумакты артала»,

Jалчылар каптарга кумак урдылар,

Аргымак атка артып алдылар.

Бир канча jелген бажында,

Ойто бурылып келген соҥында,

Айдар кöргöжин – кулак тöзинеҥ

Ак кöбÿк эмеш чыкканы кöрÿнет,

Эди-каны эмеш изиптир,

Колтыгынаҥ канады jÿк ле jайылтыр.

Айдар база ла адылып чыкты:

«Аттыҥ терин чыгарбас jакшы

Кандый улус слер болгон? – деди.

Кайда, бойым терледедим!» – деди.

Кула айгырга ол мине сокты,

Ак jалаҥга öрö-тöмöн jелди.

Ай-Сылу, кайны кöрÿп тургулады,

Аттыҥ эди там изип келди,

Канады эмди бастыра jайылды.

Ол ло тушта Айдар бычагын

Уштып алып, каптардыҥ буузын

Кезе сокты. Каптар тÿжÿп калды,

Аргымак ат кенетийин учты.

Айылдыҥ jанында турган улустыҥ

Ÿстине барды аргымак ады.

Сол jанына Карабай чарчалды,

Оҥ jанына jалчылары качты.

Jаҥыс ла Ай-Сылу удура jÿгÿрди.

Ийделÿ колдор оны кöдÿрди.

Кыстыҥ баскан изиле артты,

Кайдаар барганы кöрÿнбей калды.

Карабай эмди оҥдонып, кöргöжин,

Таппай калды jанында кызын.

Айдар ла Ай-Сылу ыраакта барат

Карабай jалмажын согунып, калактайт.

Jалчыларын «Кулугурды тудыгар!» –деди.

Jалчылар аттарына тÿрген мингиледи.

Чöлдöргö учуп, кийнинеҥ баргылайт,

Jе аргымакка jедишпей арткылайт.

Карабай эмди мекелеткенин билди,

Ачу-короны бадышпай ыйлады.

Оныҥ кÿни ашкандый болды,

Jылдызы öчкöндий эмди билдирди.

 

            *          *          *

Бийик тайгада кеен jалаҥда

Эки карган отурат айылда.

Олордо бала jок болуптыр,

Экÿдеҥ ле экÿ олор айылда.

Ол – Адучы эмегениле кожо.

Jÿрÿм кунукчыл болды олорго.

Салымга каргандар азыйдаҥ ачынган,

Эмди дезе чöкöнип калган.

Jокту улус онтоп отурды,

Бой-бойлорына килежип jÿргÿледи.

Бажы кажайган эки карган

Таҥкы тартып, унчукпай отурган.

Кенетийин jер селеҥдей берди,

Казан-айак тактада калырашты.

Кайда да ыраакта тибирт угулат.

«Бу не болды?» – деп, эмеген унчугат.

Адучы бойы да кайкап отурды.

Эмегенине ол мынайда айтты:

«Кажы алтайда олjого барган

Уулыбыс бистиҥ канайып jанган?

Jаҥыс ла аргымак аттыҥ тибирти –

Улус айткажын – мындый эди».

Айылдаш jонды ол тÿрген jууды.

«Аргымак клеет ошкош – деди. –

Оныҥ токтоор jаҥы jок болгон,

Канатту куштаҥ, аткан октоҥ

Ол капшагай. Айдарда, jоным,

Армакчы белетеп, jолына сакыйлы,

Ÿстинде кижизин чалмадап алалы» –

Анайда Адучы jонына айтты.

Кыл армакчы белетеп алдылар.

Келип jаткан атты сакыдылар.

Кенетийин jолдо аргымак кöрÿнди,

Эки кижи ÿстинде отурды.

Канатту ат кöндÿре учат,

Кыл армакчы ÿстине ташталат.

Аргымак атта отурган улусты

Адучы карган аҥтарып алды.

Бирÿзи уул, бирÿзи кыс –

Алтайына анайда jанып jеткиледи.

Адучы уулын танып, ыйлады,

Эмегени кысты кучактап, сÿÿнди.

Аргымак дезе токтоп болбоды,

Оноҥ ары ол учуп барды.

Кайа-ташка эрjене согулган,

Алтайына сööгин анайда салган.

Jе албатызына тузазын jетирип койды.

Албатыныҥ чöрчöгинде jажына артты.