Арчанова Зоя Сабаевна

Горно-Алтайск

2017

   Зоя Сабаевна: - Jакшылар, меним адым, ады јолым Арчанова Зоя Сабаевна деп кижи болорым, сööгим мениҥ - Мундус. Öлöтÿ  jуртта мында ла чыккам, мында ла öскöм, мында ла jаткан, мында ла бала барка азыраган. Адам мениҥ Арчанов Саба деп кижи болгон, Чамал аймагыныҥ Ороктой jуртаҥ сööги -  Мундус. Энем дезе сойоҥдордоҥ , бу ла jердиҥ Öлöтÿниҥ кижизи. Олор туку бежен jылда  айыл-jурт  тöзöглöгöн. Адам jуу чактаҥ келеле öскÿс болуп öскöн кижи болгон. Ол одус jети jылда  туку Куйбышевский областьтеҥ неден апаран. Оноҥ jуу чакта болгон, jуу чактаҥ келеле öскÿс кижи кайден барар? Мында адамныҥ энези сыйны jаткан. Jе кем, ого келерде ол кижи бойы да кöп бала баркалу  болгон. Jе, адам оноҥ  энемге туштаган болгон Öлöтÿге. Экилес jе jурта, бистиҥ альда беш бала болгон. Мен экинчи кызы, jаан кызы болгон Гутя, мениҥ адым Зоя оноҥ ÿч карындажым бар  Пашка, Павел Сабаеч, бу Öлöтÿде jатран. Оноҥ дезе бир карындажым Кениде jатран, Михаил Арчанов. Кечÿ карындажым  бар Валерий база бу Öлöтÿде jатран. Jе алдында школды иште божодала, Тальменькада дезе ÿренген.  Эҥ jакшы jаш тужымды, алдында Советский Союз  болгонда кайда ла иштеген, кайда ла jÿрген. Узбекистанда jÿргем, анда иштегем. Ойто  Алтайыма ла jанкелеле, jе мында ла  jаткам. Эки уул азырагам, бойым дезе больницада  амыралатага jетире иштегем, санитарка болуп, кормилица болуп, jе вот анай öйлöр öткöн. Амыралтага чыгала jе деремнеге база jÿрÿп, бойыстыҥ неде, бу мындый öмöлик бар бисте. Алтай кожоҥдор, фальклорный кожоҥ, он jылдаҥ ажыра  мен анда jÿртургам. Jе амыралтыда кижи нени эдер? Кожоҥдоп, ойноп ла нелеп ле jÿрÿм. Jе…

Олеся: -Адагардыҥ алдында ол jуу öйинде, ол  кичинек   jÿрген тужында нени куучындаган, сагыжырга кандый куучындар арткалын?

 Зоя Сабаевна: - Адам дезе, ол алдында дезе неме дейле, ол одус jети jылда кижини апаран не. Куйбушев овцев, неме деп айдар эди олорды? Репрессияга, оноҥ ол jуу  чакта бололо  Ленинград та, Москвада эткен, jе  турушкан. Jуу чакта эфрейтер деп званиялу jанган. Öскÿс кижи болгондо, а энем дезе мениҥ бу ла jердиҥ кижизи. Бу база jаан jурт, сойоҥдор кöп улус.

Олеся: -Ол  энегердиҥ сойоҥ не, сойоҥдордоҥ чыккан дерде не. Ол сойоҥдордыҥ незин билерер бе? Кандый улус болгон? Кандый?

Зоя Сабаевна: -Сойоҥдор дезе jе бу Öлöтÿлердиҥ улустары болгон не, олор кошту кöп. Энее, Энемниҥ ада-энезинде дезе он эки  бала болгон. Олордыҥ эзен артык келерде дезе алты бала, энем ÿч балазы болгон. Энем он тогус jылдыҥ кижизи не. Энем куучындайтан алдында, огош болордо дезе  актар, кызылдардыҥ öйи болгон не. Энемниҥ энези ада, таадам jе болор ол Эжэн дейтенис  бистер олор  алдында качып согойон öйдö  болгон улустар jуртту. Ол андый кызылдар актар болор дезе, энем куучындаган энемге энези куучындаган эмтир jе оны, кандый нелеген энем , бастыра дезе качып барлаган эмтир олор туку . Jедеген , jедеген эмес туку Кадыныҥ  ары öдöн бар, Степушка деп jерде   кыштап тургулайтан. Таадам дезе ÿч балазын, jе ушкаштыртып ишталып мал-ажын айдалып озо барган .а Энемдий jааш немени тогус айлу нени балазын , энези дезе кийнеҥ барган атла учкаштырралан .Кучактанала барjадырарда, ал камык кийнинеҥ улус келген эмтир, аттарлу. Уже бÿрÿнкÿй киререн не ол орто дезе кызылдар да туҥей актары да туҥей болгон дер. Ол jаанам корко ло дезе, энемди дезе  кучактанала адынаҥ адын таштыйеле бу ла  бу нениҥ кырдын öрö барган эмтир бу Хабаровка jетпей на, бу jер адын таштыйен. Байа келген улус адын недалан. Jе айдай берген кожо , айралан, эйе айралан. А булар дезе öдöн туку ары Степушка jар кыштап барjаткан улус эмтир не, мал-ажын айдалтуруп.  А какайым ол карган кижи кайдан барар , jе ол тушта балазын, jаш балазын кучактанала, кырдыҥ öрö jÿгерген эмтир не, арканыҥ öрö. Ого тÿн киргенче отурган, оноҥ бодогон, jе мен олордыҥ кийнинеҥ jедип болбозым дейле, алдында улус балдарын кезикте  нелекойтурган, таштый турган. Энемди дезе ол энези кошту коркыкалын кижи , балазын таштыйеле. Эмчектей ле дезе , неге салкойон дийт тогус  айлу баланы, бойы ойто кайра jанган. Бу Чокырден,  мыныҥ öрö алдында . А бу туку Хабаровка барза, нар Боомдо болгон керек не. Барала дезе, неге Чокырайга  jетпен дийт. Коршту тÿниле кайра келген.Балазына?  Эйе балазына, орто мындый деремне болгон эмес. Бу ла мындый ла неле jажынып бартран не агаш-таш, jе мынай не. Келерде энемди дезе не бар табалан дийт балазын, уже ыйлап-ыйлап не почти тÿн öткалан да эртезине бар балазына барганда. Уже эткалан деп турган не, база эмеш болгон болзо божокалбай. Алала олор öрö чыккан ойто, анда нелеген бойыныҥ чокырга нелеген  дийт ол ары, Чокырдан ары öрö ажып.

Олеся: -Чокыр деген jер кажы jар ?

Зоя Сабаевна: -Чокыр деген бу деремне öзÿктöҥ öрö алдынаҥ бисти Öлöтÿ туку ары, неге кайда ла дезе jе алдында уй, мал-ажын уже апаран да. Оноҥ анай айтjат. Чокырга jет ле барза ошто келзе кызыл  да тÿҥей ак та тÿҥей. Мынай ла кöрзöм дезе jе энези  кöрийзе дезе jе улус же кÿскиде качып барадаҥ озо öлöҥди эшти всё ровно этран дийт. Мынай бугулдакуйен. Ол тушта jанам дезе энемди кучактанала öлöниҥ незине отуререн дийт, jажынып. Мынай келип ончозы сайтурар дийт öлöҥдöрди кöрÿп , албаты кошту он тогус  jыл кайда ле качтран не. Кöндре öдöрди деп айткан, и какайым онай jанам анайла jаҥыскан энемди кучактанала кыштаган. Ол дезе мынайда ол туку неде кандыйда jе ого мен болбом таш бар дейт не. Как пещера айлу, килтейинеҥ кирертурган öдöн, оныҥ ичинде дезе очок бар дийт артпак иш эткойон, а кыжыла дезе олор чыккан бойынча кардаҥ сузала ол ла чайды азып анайла шыралап. А нени jиген? Jе вот нени jиген, база jе не неде арткалан наверное. Ол ортодо бастыразы барбай  улус всё ровно арткылап калтурган же, а эзенде jас келип, jай келерде дезе, байагы Эжэн бастыра ол  ÿч балазын эчиткенче мал ажын адалан, адазы jетпаран. Ӱйин табалан? Ӱйин табалбай  балазыла кожо билерде олор кайда кыштаган. Jе анайда, jе анаҥ энемди онай ла он тогус jылдыҥ кижизи болгон деп. Аа олор кöп улус не энемдер бастыра  сойоҥдор  бу jердиҥ. Jе база тыҥла улус болгон эмтир дезер?  Тыҥ ла улус болгон не олор , оноҥ дезе олор дезе. Ааа,  jаанамныҥ энемниҥ энези эмеш аргалу чакту кижиниҥ балазы болгон дер. Бу бойлоры балдары кöп болордо дезе, бой бойына тöрöгöндоöргö иштедип берер, jе улуска jÿрбей балдарын ÿрентурган ба кандый. Уй саар, иштер энемде кандыйда тöрöгöн улус азыралын дер,  jе мынай боложуп энем . Ол бай ала бала барка jок кижи  турарда олордо кандыйда jылдарда ол андый ла нени удатпай база айдый берген дер олорды. Jе оден неден апартурган дийт не кайденте айдап улусты, jе как враг народа ба или бир кичинек айак арба учун улусты анай апарган. Jе энем анайдала öскöн бу ла Öлöтÿниҥ jерде нениҥ кижизи.

Олеся: -А адагардыҥ например öбöкöзин?

Зоя….- Олорды дезе мен адамнаҥ jазап анай, адам дезе бойы Ороктойдыҥ кижизи ол. База jе кöп лö улус олордыҥ бойлоры фамилиязы Тогустеев деп улустар болгон бо кандый. А адамныҥ адазыныҥ ады Орчон деп кижи. Эмди дезе адам ол адазыныҥ адын алынган jе фамилия этирте Арчановтор болуп так-что Орчоновтор , сööги мундус. И олор кезиктер Тогустеевтер арткан, кезеги адам дезе Арчановтор болкаланыс. Кезектери дезе акалу,карындаштар не, кезиктерис сööгинеҥ дезе Мундусовтор болуп ол Каспадаҥ иште болуп анайда  бастыра бистер jаҥыс ла уктаҥ барган улустар. Jе угуп иштеп андый ла неме мениҥ.

Олеся: - Ол улустыҥ озогызынаҥ неме уканар, кандый историялар билерер?

Зоя….-Мен кöп анай билбезим не, нениҥ учун дезе адам öскÿс öскöн де , оныҥ кошту ондый jуук улузы jок не jаҥыс болгон не. Jе куучындаган та болзо, мен наверно оны jазап мынай нелебей jÿргем jазап санаанбай.

Олеся: -Эмди дезе слер Öмöликте он jылдыҥ туркунына слердиҥ ол фальклорный группа ба или ансамбль ба? Кандый не?

Зоя… -Öмöлик ле дептурган не оны. Ийе бистер дезе кайдала jе болгоныс . Туку республиканский нелерге канча, постоянно jакшы –jакшы jе  первый месталар алып , бастыра Эл-Ойындарда туруштурганыс, турушканыс да эмди де турушjат улус. Бу все «Желаный берег» деп 2000 канча jылда неме болгон не Шебалинодо, анда дезе монголдор, кыргызтар, база ненеҥ Алтайский край, jе мынайда кошту кöп  ле узе улус турушкан не. Анда дезе бистиҥ öмöлик барала «Сынаруны» кöргÿскенис. Сынару ол спектакль ба? Ийе спектакль, анда бис дезе бастыра номинациянаҥ, беш номинациянаҥ jакшы первый jерлер алган , « Желаный берег» деп немеге кожо турушканыс. Jе оноҥ дезе бистер канча катап республиканский jерде,  бойыстыҥ ла деремнеде, бастыра ла каждый, кандый байрам бар бистер ончозы ондо туружып jуптран улустар. Jе анда Öлöтÿ деп öмöлик. Jе вот эмди  андыйла, иштеп кожо jÿрген нöкöрлöрим де jакшы бойыстыҥ бу  ла  деремнеде ле jÿрÿс, амыр-энчÿ.

Олеся: -Канча jыл jатурганар мында?

Зоя… -Мен эмди алтан эки  jашту бу ла бойымныҥ jеримде ле, чыккан öскöн jерим ле jÿрÿм, алтан эки  jашка jетире.

Олеся: -А ол например мундустардыҥ, сойоҥдордыҥ ол бу алтайга келгенинеҥ иштегенеҥ ондый озогы историяларды уканар ба?

Зоя… -Jе вот оны jазап  укпам не, а билерим что сойоҥдор дезе туку ары не jерениҥ келген улус дежер. Ой неме деди бу. Саяны ба? Ийе jанаҥ ла келиген деди сойоҥдорды, оныҥ учун олор эмеш кöстöри  кöк андый не улустар не, эмеш сарысымак. Кылактары эмеш ондый не бе тыҥ улус? Эмеш нелÿ омок, седеҥ улус ончозы кожоҥдор до. Спорт jанынаҥ эдерде, jе бастырала jанынаҥ.  

Олеся: -Jе сойондордыҥ нези угы тöзи кошту ондый крепкий, ондый иштенкей, ондый эдер тудар улус. Озогы öйдö jуулажар дезе jуулажар, чабыжар дезе чабыжар, тартыжар дезе тартыжар бойыныҥ оной белен  немезин ÿлебес.

Зоя.. -Нениҥ тыҥ тудунар бойындыйын. А jе мундустарды угар болзо дезе эм бу кезик карган улустардыҥ куучынын угарда. Мундустар дезе оказывается неле маймандар ла не улус, jук улус. Ийе jе анай эди билерим кергельдер ол карындаш улус дежер,  jе нелер мундустар . А бу Öлöтÿде мундустар jаҥыс бис, jе бу ла.  Мында дезе алдында дезе мундус улус почти jок болгон не, мында jаҥыс эм Надежда Николаевна Ороева бар, ол бойы бойыныҥ нези Кадыдакова . И бистер бу Арчановтор. Больше мундустар мында jок. А нениҥ учун ондый? Jе бистиҥ дезе, jе неме деп айдар öскö мундустар уулдары ас наверно, чтобы онаҥ база барла эмдештеҥ, может мынаҥ ары öзÿп барары бар.неме мундустардаҥ. Jе может просто  уулдары эмеш ас наверное незин кöптöдип барар нези jок.

Олеся: -Бу jолды эшти эткен   ондый  кандый-кандый историялар уканар ба?

Зоя… -Алдында бого дезе кошту ыраак jерлердеҥ  кайдаҥда экелген не улусты. Бу jолды эткен дежер  бу эмди дезе Чуйский тракты. А бу бистиҥ туку нениҥ кырдыҥ эдегиле ол кöрзöр кандый субак ошкош jерлер бар не. Алдында анда кошту нелер jуучылдар öткöндöр, и олордыҥ барган jолы ол дежер, jе мынайда монголдор дербе кыдаттар мынайда öдöрдö дезе и ол как субакталкалан дежер, jер öйылкалан не, что ол ал-камык аттарлу , jе алдында кошту jуу согыш болордо улус öткöн дежер.  jе оны анайла куучындажар ла алдындагы озогы улус.

Олеся: -А история да дезе jе бу Öлöтÿ jурт туҥей ле кöрзöр узак турган деремне не?

Зоя… -215 jыл болгон бу Öлöтöниҥ дезе  jылдыгы 2015 jылда, ол неде туку ла тÿкÿликте бир муҥ сегис jÿс канча jылда jе в общем Öлöтÿ тöзöлгöн не бичикте  бар дер оны.  Бу jе бу jуукта оны. Бу деремнениҥ историязын уканар ба? Кандый, канай тöзöлгон? Ондый нениҥ учун ол дата улус оной запомнили? Канай оной? Кандый не болгон, кандый, кандый не база, может куучын-эрмек уканар?

 Зоя.. -Jок андый jе, jаан улус куучындашкан да болзо бис оны эмди мен ого ajaру этпен.

Олеся: -База бир сурарга турган неме. Эмди бу деремнеде jаш öскÿрим, jер Алтайына артып мынай, jе бойыныҥ угы тöзин, бойыныҥ тазыл тамырын мынай тартылтран улустар, jиитер кöп пö, jок па ?

Зоя.. -Бистиҥ деремнеде кöп, ол бойордо кöрзöр, мында балдар немее jурт тöзöглöп, тураларды ишти  тудып jе мынаҥ ары öзÿп барjат, балдар ойто кöптöпjат. Алдында кандыйда öйдö болгон ыҥ-шыҥ  болкалан. Jе кöп улус дезе эмди не мынай эдерин дезе иш jок не. Улус кайден jе jÿрлей берген , иш бедреп, городтöн иште кöчлöй берди. Jе бу öйлöрдö эмди, огош улус дезе ойто амадап jат. Мал-аш азырап jат, jанjат. Jе бистиҥ jер телкем мал-ашка иште ÿзе jарамакту. Балдар дезе бойыныҥ теремнезине келип , кижи эш алып , jурт тöзöп, мал-аш азырап. Деремне ойто тирилип башталган,jе jакшы нелер мынайда. Je байла jурт элимнеҥ кöп нелептран. Бистиҥ jердиҥ балазы иштептран Топчин Андрей Александрович ол дезе кöп аjаруны бойыныҥ деремнезине этурган не. Бала барказы ырап, jе молодежь дегени, jаш öскöм ыраак барбазын деп, база албаданып jат. Jерлер берип jат, анайда тура иште деп тутсын. Jе в общем балдар дезе мында ла jÿрзин, jатсын деп бойыныҥ jуртына ла артсын деп.  Jе мында деремнеде jаш öскм кöп , а jанап калганм  улустар  там ла астап jат. Эмди jаан дегендери, эмеш  бис наверное алтан  jашка ашкалан улус. А мынайда огощ улус кöп , jе иш эш база бар ла эди. Jугынча Оҥдойдо кöп улус ондо иштепjат, бала барка. Кем больницада, кем кайда, ол jолдыҥ иштиҥ ижинде улустар кöп. Медиктер кöп, качылар ÿзе келип jат. Мында jедеген дет сад бар тогузон алты  баланыҥ незине можно экелер, Оҥдойдон улустар тарjат бери балдарын садиктен.

Олеся: -Jе слердиҥ jашты jажакÿйен кижи. Слер эмди кöрзöр, бу Алтай албатыныҥ нези öзöтöн öйи келген бе, öчöтöн öйи келген бе?

Зоя.. -Алтай албаты бу öйди наоборот öзÿп jат, тÿйменду, jакшы jаткылап jат, амыр-энчÿ. Эмди не jатпас, ÿзе неме бар, улус иштеп jат, jÿрип jат. Бала баркалары кöптöп jат.

Олеся: -Jе ол слердиҥ куучынды угала ол слердиҥ карган энегер анай балазын аргадап агащ таташтыҥ ортозында кыштап. Ол пещерага кирип, ол оной эткенин куучындайла эм бу бÿгÿнгÿ  jатран улустыҥ jадын jÿрÿмин кöрзö jе канча кöрöгö улус  дезе öрö тартынарга оноҥ ары ичкерлеп барjaтканы кöрÿнjат. Улус эмди jакшы jaтjaт, jе ÿзеле бар не эмди улус албаданjат. андый кöп улус мынаҥ ары да болзо улус аракыны öткрö поди ичпесле деп, кижи санаан jат. Jе бистиҥ деремнеде ондый неме joк, jе чтоб аракы иш деп садары карын токтокалан не. Ол база бир айдып jам бистиҥ jурт энемниҥ кемзиниҥ эмеш шылтузында ла , бу база бистерде Öлöтÿде бу неме женский совет деп алдындагы нени иштеп турган, кöрjат алдын дезе jе кем оной аракы ишке ондый неме болзо ол улусты ÿзе экелип токтодып айтjат , токтотjат. Ондо решение эт jат мынан ары сöстöрин айдып, айдынгылап jат, больше арыкы ичпезим иштебезим деп. Jе кайдаҥ билерин öйлöр öт лö jат, jаан улус jандап ла jат, эмдиги келген jаш öскöрÿмге эмдиги бу огош jÿрÿмге баштанjаткан улуска бойыгардыҥ кÿн санаагарды jе пожеланиягарды айтперзер .

    Jе эмди балдарга ӱзе, ончозына jÿрÿмдери jакшы ла болзын, ару ла болзын , бала барка азырап jÿрзин, каргандарын дезе кöрÿп jÿрзин, ÿредÿ эш алар деп бастыразы jÿткÿп jÿрзин, иштÿ тошту jатлазын.

    Олеся: -Слер ол Öмöликте алтайлап кожоҥдоп турганар ба?

Кöбизи бистиҥ Алтай кöбöлик не. Алтайлап, Алтай jаҥарлар ла неме эдип jадыс.

Олеся: -Кандый бир jаҥарарды кожоҥдоп алар аргар болор ба?

Зоя…: - Jе кандый сеге jаҥар jаҥарлыйеин?

  Ак тайганыҥ арчынын

Ак кайыҥныҥ арчынын….

Алтайга мÿргуÿзелип

Алтайга мÿргÿп ÿзелик

Ак jаларлу тыскан

Ак jаларлу отыскан

Айлына базып, мÿргулип

Кайлана базып мÿргулик

Зоя : Jе бир ле оос jаҥар кожоҥды

Олеся: Jе кемjок jакшы. Jе быйан слерге, бу эрмек-куучын , суу-кадык куунзепjадрыс.

Зоя : Je, айтканар келзин

Олеся: Jакшы ла отыргар, Jе jаш öскÿримге база сагыжар кандый озогы öйдиҥ куучын эрмеги санарга кирер. Оны jе бичике бичир керек , jаан улус эмди астап jат, оныҥ учун  jаш öскÿримге кандый нелерди, историяга неге улустыҥ незин теҥиле артскуйтрер керек деп санантрум .

Зоя: Jе айткан чын

Олеся: Jе jакшы отурар, jакшы болзын

Зоя: Jе jакшы болзын.