Пупыйланныҥ öчи.                 Эрмен Тöлöсов.

Бойым керегинде сöс.

    Мен Бар(1962) jылдын кочкор айыныҥ 22 – чи кÿнинде Шабалин аймактыҥ Каспа jуртында  тööлöс сööктÿ  кижиниҥ билезинде  чыккам. Адам, Алтайыстыҥ jарлу  бичиичизи Кÿÿгей Чырбыкчинович, тöрт jыл мынаҥ кайра оорудаҥ улам  jада калган. Энем Зоя Янгановна бастыра jÿрÿминде колхоз – совхозтыҥ  ижинде иштеп, эмди эзен – амыр, тыш бойы амыралтада отуры. Бистиҥ биледе алты карындаш. Мен экичизи болорым. Карындажым Владислав, псевдоними  Айастан Чынат, ÿлгерлер чÿмдеп, бир канча бичик чыгарып салган. Ол Арасай тергеениҥ  бичиичилер биригÿзиниҥ члени. Айдарда, бистиҥ билени бичиичилер отогы деп айтсам, байла, jастырбазым да, артык сöс айдып мактанып та турганым jок болгодый. Мен бир баланыҥ адазы, кызычагым Быйансу школдо ÿренип jат.

      Каспаныҥ толо эмес орто ÿредÿлÿ школында алтынчы класска jетире ÿренип, 1975 jылдыҥ jайында Горно – Алтайск  jаар кöчÿп келгенис. Оноҥ ло бейин эмдиге jетире калада jадырым. Мында jети, сегис классты национальный школдо божотком. Ол öйлöрдö мен  арасай тилиле чек куучындап билбес болгоным школдогы ÿредÿме jаан салтарын jетирген эди. Оныҥ учун сегизинчи класста ÿренип тура, аай – баш jок «аксаҥдап» кунурай береримде, адам керектиҥ аайын оҥдоп, ÿредÿлÿ jылды божодоло, Майманыҥ экинчи нöмерлÿ (ол тушта) СПТУ-зына барып, трактористке ÿрен деп айткан эди. Адамныҥ меге баштанган сöс – эрмегин класстыҥ башкараачызына jетиргеним сагыжыма  кирет. Jе ÿредÿчилер ол тушта бойлоры да оҥдогон болбой. Меге, байла, кöстöрин jумала, сегизинчи класстын аттестадын табыштырып берген деп сананып jадым. Бат, мениҥ jÿрÿмим СПТУ – даҥ  башталган деп айдарга jарар. Мында арасайлап та, таҥкылап та, öскöзине де ÿренгем. Ӱч jылдыҥ туркунына jиит кижи неге ÿренбес деер. Ӱч jыл ÿренип, Каспага барып, ÿч ай тракторист болуп иштеп, оноҥ Горно – Алтайска буурылгам. Ол туштагы автоном областьтыҥ  тöс калазында ла Барнаул калада  кöп тоолу иштерде иштегем. Олордыҥ бир кезектери: кош коштоочы ла тÿжÿреечи, кочегар, калаш быжыраачы, станочник, фрезеровщик, Горно – Алтайсктыҥ драма театрында сценага от jарыдаачы, монтировщик, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте он jылга jуук корреспондент… 

    1999 jылда Туулу Алтайдыҥ государственный университединиҥ филология факультединиҥ алтай бöлÿгин ÿренип божотком. Бичиирин Майманыҥ СПТУ- зында ÿренип тура баштаган эдим. Ол öйлöрдиҥ туркунына статьялар, очерктер, интервьюлар, куучындар кöп бичилген.

«Бу jарыктыҥ алдында» деп повезим  «Эл Алтай» журналда кыскарта jарлалган ла оноҥ до öскö  жанрларла jайаандык ижимниҥ эрчими öҥ алынган.

Эмди бу ак jарыкта кöргöн баштапкы бичигимди куучынымныҥ адыла «Пупыйланныҥ öчи» деп адап, кÿндÿлÿ кычыраачыларга сыйлып турум. Кеендиктиҥ jайааныныҥ бу jуунтызына кокыр куучындар, тегин куучындар, оогош болчомдорго «Jуҥучак» деп повесть ле газетте jарлалган бир кезек статьялар кирген. Бичигимниҥ jаманын – jакшызын слер, кару эл – jон, бойыгар ылгап, адакы сöсти слер айдатан турыгар.

                                                                                                                           Тоогонымла Эрмен Тöлöсов.

                                       ПУПЫЙЛАННЫҤ ÖЧИ 

    Городто таш тураларда чычкан кайдаҥ келетен. Чычкандар дезе агаш тураларда болот, олордыҥ jеезелейтен jери анда. Таш тураныҥ баштапкы кадында болзо айткай эди, эйе, ол кÿрÿмдер потпойлодоҥ келип турган деп, jе бежинчи катка кайдан келет. Кезик улус кыптардыҥ ортозында тежиктерле эмезе трубаларла дежет. Jе оны кем кöргöн.

    Бат, коммунальный тураныҥ бежинчи кадында jаткан Адабасовтордыҥ билезинде чычкан деп тынду табылганынаҥ бейин бу айылга чак тÿшкен. Бу ла базайын дезеҥ, шылыр – малыр алдыҥнаҥ чычкан, о кöдöк! Эмезе ай аразында уйкудаҥ алмаарып туруп келзеҥ, олор тÿҥей ле тÿймежип чыгар. Jетпезине тежиктиҥ кырына кедейип алала, куйругын чычас эттирип кире берер.Бу кÿрÿмдердиҥ мынайда баштактанганында jаман jок, алдырбас. Олор анаҥ jаан кылыктар кылынатан. Тен тирÿ жуликтер. Темдектезе, кайда бир тилмек калаш артып калза, ÿйттей jигилеп салар. Сары таҥла оны сананып, чайлаара да jескинчилÿ. Керек дезе, бир катап бидондогы сÿтте бир кöлчин таҥ атканча эжинип, кызыл тыны кыйылып, бу jарыктаҥ ыраган деп, бир öйдö Адабасовтыҥ ÿйи Салкындай эjебис шулурып jуретен.

  Кыскарта айтса, чычкан деп нем ебу билеге нени кылынбаган деер. Кудай ла дезеҥ, кандый шыра! Тен баспактаза да тÿгенбес неме. Jе дезеҥ, урулыжып jадар неме кайдаҥ короор. Оноҥ улам белиндеш те, арбыш та, керек дезе чычканныҥ бажында чугаан да болзо беретен. Кискени не тутпас дезе, öнöтийин эткен неме чилеп, бу билеге ол тынду jарабай турган.

  Бат, бир катап мындый учурал болгон.  Адабасовтыҥ беш jашту очы уулы, Пупыйлан, уйкудаҥ алмаарып туруп келеле, jузи – оозын арутап аларга jунунгушка кирген эмтир. Кранды ачып,  jÿзин ÿрÿстеп ийгежин, кöзиниҥ кырына кара неме эбелген. Ваннанныҥ тÿбинде jаткан болчок кара немеге колын сунуп тудуп ийерде, кандый да jымжак. Мынаҥ улам jескинип, ол кайра ташталды. И- татай, бу не атазы болотон! Оноҥ jунунгыштыҥ одын кÿйдÿрип, ширтеп ийер болзо, чычканныҥ балазы.  Кудайга баш болуп, Пупыйланныҥ эне – адазы, ака – эjези – кемизи ишке, кемизи ÿредÿге тарап – таркай берген öй болгон. Мыны Салкындай эjебис кöргöн болзо, Пупйланга: «Ол бир немеҥ jадыры, тÿрген кедери ташта кÿрÿм! » - деп айдар эди.

  Эмди де зе, Пупыйлан бу jе ле деген  тураныҥ ичинде сок jаҥыскан. Кÿрÿмниҥ jескинчизи де jылыйа берген, нениҥ учун дезе, мында чычкандар(5 бÿк) табылганынан бейин бирÿзин тудуп алатан деген Пупыйланнын сыраҥай бийик амадузы болгон. Бир öйдö ол тышкары барарга, шкаптаҥ майчык öдÿгин бедреп турарда, оноҥ jе ле деген чычкан мантаган эди. Оны сыбыртап келерде, онызы тежик jаар кире берген. Бери jанында шулмузы jедер деп jÿткип, эжикти кенейте ачайын дейле, оныҥ jаагына  маҥдай бойло моҥдоп алган, мынан улам кöс – баштаҥ от- чедирген чачылып, полго отура тушкен. Качан энези иштеҥ келерде, кöрмöзиҥ айгыр чычкан кöргом деп, тынаастап туруп куучындаган эди…

   Пупыйлан амадузына jеткем деп, кöк – мööн чычканныҥ балазын чаазынга салып, кургадарга кöзнöккö экелген. Пупыйлан мыны та нениҥ де учун ол бир кöргöн айгыр чычканныҥ балазы деп сананган. Ол «кööркийегин» кöзнöетиҥ эдегине jараштыра салып койоло, мыжылактап, ыкчап jадып, уур тактаны кöзнöккö jетире сÿÿртеп экелеле, отурып, чычканныҥ балазы качан кыймыктанар деп кетей берди.

   Чычканак ол ло бойы öчöшкöн неме чилеп, тен чым да этпей jатты. «Балада» сöйтöҥ  чычкандардыҥ ошкош тÿктер кайдаҥ келетен. Арка – белинде jаҥду ла боро jуҥ. Куйругы, кулагы, будаштары кып – кызыл.

  Пупыйлан бойыныҥ амадузына jеткем деп сÿÿнип, табынтызын аjарып отурды. Чычканак бу öйдö кÿнниҥ изÿ чогыныҥ алдында бу jарыкты таштап баратканыныҥ кажы jанында болгон. Пупыйлан оныҥ тирилерин чат сакып болбой, кухняга барала, бир тилмек калаштыҥ ÿстине сарjудаҥ уймап, алаканыла таптап алала, стаканга сÿтттеҥ уруп, кайра бурылган. Оноҥ чычканныҥ jанына отурып, ажана берди. Jаскы кÿн тыҥ изиткенинеҥ  чычканактыҥ бир jаны чÿрче ортозына кургай берген. Мыны ширтеп отурган Пупыйлан чычканныҥ балазын чаазыныла катай айландыра согуп, келтей кабыргазын кÿнниҥ  алдына тöгöп салды. Сарjулу калаштыҥ амтандузы да сÿрекей, ÿстине сахарлу болзын. Айтпа да, эрдиҥ ажаныжы кöнÿ барган. Стаканда сÿдин ÿзе ичип алган учун, эмди оозын чыктыдар неме jок болгон. Мынайып ла сÿрекей ажанып отурала, кенете онтыгып, jÿзи – бажы кызарып, карыла берген. Öрö туруп, коларткышла jÿзи- оозын арлап, ойто келип кöрöр болзо, бат ол сеге, кöрмöзиҥниҥ кöзи jарылып калган, тумчугыла кейди арга jоктоҥ тÿртÿп турды.

    Байла, бу jарыктыҥ алдында jÿрÿм деген неме мынайда башталат. Эмди кöк –албанла тирилген чычканакта бир чыкырым  болуш jок болгон. Оныҥ узун да эмес болзо, jе алтай – кудайдаҥ  ары jанынаҥ берилген jÿрÿминиҥ башталганы бу болор.

   Мыны кöрÿп ийген Пйпыйлан деген кöрÿмниҥ  сÿÿнчизин адам айтсын. Чычканныҥ балазын айландыра ширтеп, колы – будынаҥ  тудуп (6 бÿк) турды. Керек дезе, араайынаҥ арка – белине ÿрÿп ийерде, оныҥ боро jуҥыселеҥдежип турган. Чычканактыҥ кыймыктажы да кöптöй берген. Jÿрÿм улалып jат! Пупыйланныҥ  сÿÿнчизин айтпазаҥ  да jарт. Кыскарта айтса, кижи балазы бу «балала» нени кылынбаган деер. Оны кÿскÿдеҥ де кöргÿскен, jаш балага бодоп чууга да орогон. Бу бастыра шакпырттаҥ Пупыйлан  бойы да арый берген. Мынайып турганча, болчок кара бажына чычканакты азыраар деген jаҥы шÿÿлте эбелди. Jе немеле азырайтан. Кухняга кирип кöрöр болзо, сÿт jок. Нени эдер? Jе öрö турган öрöкöнгö баш болуп, шкапта бир болуштоп прастак турган. Оны ары – бери экчеп, койтылдада jайкап ийеле, белеҥир айактыҥ  тÿбине бир чыкырым «койт» эттире уруп, электроплиткага изидип салды. Бир эмеш jылыдып ийеле, амтанду болзын деп сахар себеп, бу чейинтини бир литрдиҥ банказына уруп, чычканакты азыраарга барды.

    Кöрöр болзо, чычканак чек ле чатпайта ажанып алган чылап, сайраган кептÿ, борбойып калган jатты. Азырайтан эбин таппай, кайраканды шил jаар божодып ийди. Чычканак мынайып jада, тöрт саныла сахарлу простактыҥ ÿстине  барып тÿшкен. Божодып ийеле, канайып ажанар деп, Пупыйлан оны шиҥдей берди. Чычканак барып тÿшкен ле соондо, тамаштары ла ичи прастакка ÿлÿштеле берген. Пупыйлан мыны  тыныш албай аjарып отурды. Онызы дезе, ажанардыҥ ордына, бодоп ло  тÿртÿнип турды. Чычканак та нени де бедреген чилеп, шилдиҥ тубин айландыра арга jоктоҥ кыймыктанып, jемзенген кептÿ jÿрди. Пупыйлан оныҥ кылыгын тууразынаҥ аjаруга алып, керек дезе канча катап айланганын тоолоп отурды. Ӱч катап эбирип келерде, «О-о , кöрмöзиҥ  jетире турбай» - деп кимиректенди. Анайып отурала, ол бойы jаскы кÿнниҥ чогынаҥ мелиреп, тереҥ уйкуга атана берген. Качан эжиктиҥ «калт» эткени угуларда, сай ла ол тушта ойгонып келген, та удаан, та ас уйуктаган, ол керегинде бойы да билбес. Эмеш ле болгон ошкош.

  Эҥир. Кöрöр болзо, энези  ле адазы иштеҥ ээчижип алган келген эмтир. Олор бÿгÿн ишjал алган, алама – шикир аш – курсакты эге- тöгö экелген.

  - Курсак кайнадар керек – деп, Адабасов ÿйине баштанып айтты. Мыны угуп ийген Пупыйлан сÿÿне берген. Кÿрÿм тÿжине ажанбаганынаҥ амырын jылыйтып, тура ичине таштала берди. Öткÿре кööрöгöнинеҥ шилин кучактанганча энезиниҥ  алдында турды.

-Эне, а , эне?

- Не болды? – деп, картошко jонып отурган Салкындай ÿнденди.

- Байа мен чычканныҥ балазын тудуп алгам не, эне.  Кöрзööр, кандый кичинек неме. (7 бÿк)

Чычканнаҥ болгой jöргöмöштöҥ  jескинип турган энези мыны кöргöн бойынча картошко ло бычагын ычканып, ол ок öйдö белиндеп ийди.

- О!.. Бу кöрмöзиҥ кижиге немени кöргÿзет. И- татай, мыныҥды кедери эт – деп, Пупыйлынды jаза кöмöлöп, jиткезине чыт эттире тажып ийди.

    Jаҥы газеттер кычырып jаткан Адабасов, алыс jердеҥ бу табышты угуп, ол кыптаҥ ÿшкÿргенче келди.

- Мында не болгон?

- Ол уулыҥды кöрзöҥ, тынду немени канай кынап jат. У, тирÿ jылан –деп, энези ÿнденди.

- Чычканныҥ балазы сеге не керек болгон? Мынаҥ да болгойыныҥ бажына чыгалбай jадым.

- Мыныҥды кÿрентик тööн – деп, кылайа тура берген уулына Адабасов ÿнденди.

- У кöлчин! Тирÿ немени мынайып кыйнаарын кемнеҥ кöргöҥ? Кöрзöҥ оны, эмдештеҥ андый, чыдап келзе не болор – деп, энези арбана берди.

- Болор, энези, болор – деп, адазы Пупыланга бурылып, - чычканыҥды тÿрген ташта – дейле, кедерлеже берген уулчагыныҥ кичинек jардынаҥ эки сабарыла ийдип, ÿнденди.

   Пупыйланныҥ байагы сÿÿнчизи öдÿп, адазына кызына берди. Эмди ол адазыныҥ алдына jашкайактып калган кöзин кылайтып, шилин кучактанганча тÿлтÿйе туруп алды. Чек ле Адабасовтыҥ бойы. Jе Адабасов бойыныҥ керегиниҥ учына jетпегенче, jана баспас, ол андый кижи.

-Кöрзöҥ, оныҥ  öчöжип турган немези не. Бу немеҥди чачарыҥ ба, jок по?! Чачпазаҥ, тышкары конорыҥ.

   Уулында ÿн де jок, ол ло бойы. Адазын тöзöгöн болзо, канайдар оны.

- Сен меге кöп кедерлешпе, уул, кедерлешпе – деп, адазы кезем ÿнденип, ус сабарын чычаҥдадып турды. –Мен кедерлешсем, не болор – деп jана болорго турала эбирип, - андый болзо, чычканыҥла кожо эжиктиҥ ары jанына туруп ал – деп, öчöжö берген уулчагына тарынып, Адабасов оны кöк албанла эжиктеҥ чыгарып салды.

   Чай азым öй öткöн кийнинде, уулы, байла, чычканду шилин таштап ийген болбайсын деп, энези эжикти кайра ачып, Пупыйлынды аjарды, jе шилемир ол ло бойы. Чындап та айтпаза, кандый бала болгон?

- Jе кир, балам, канчазын сокко турар.

Эне кижиниҥ jуреги jымжап, уулчагын ÿйге кычырды.

- Jок, эмеш турзын, кедерине салдырган болзо, турзын. Эмеш (8 бук) маказы канзын, соокко тоҥзын – деп, Адабасов кухнядя jараш jытту картошконы булгап унчукты. Качан эжик jабылган кийнинде, Пупыйлан арга jокто чычканына аjару салды. Онызы саҥ öрö чыгарга шилдиҥичинде тырмактанып турган. Тырмактары андый кичинек, ап – апагаш кемирчек не, кемирчек. Керек дезе, оныҥ тырмактары шилдиҥ катузына чыдажып болбой, бÿктелип турган. Мынайып турганча, эжиктиҥ ары jанында ада – энезиниҥ ÿндери угулды:

- Бала чарчап браат, ÿйге кийдирер керек. Баланыҥ кÿÿнин канай jандырар – деген энезиниҥ ÿни угулды.

- Андый болзо, канайдар оны, кедер уулыҥды кийдир ле – деп, адазы айтты.

Эжик ачылып, энези Пупыйланды:

- Jе кир, балам, кир – деди.

Уулыныҥ бажын сыймап, Уйге кийдирип келди.

- Эне, а эне. Бу шилди орынныҥ алдына тургузып салайын, jибе? – деп, öпöзи öчÿп калган Пупыйлан сÿÿнгенинеҥ улам ÿнденди.

- Эйе, балам, эйе. Ол машиналарыҥныҥ jанына тургу зып сал.

Пупыйлан мыныҥ кийнинде  jымырткалу картошколо чатпайта ажанып алды. Оноҥ дезе адазы ого Сынару керегинде чöрчöкти кычырды, мыныҥ кийнинде «Кöзÿйке», «Сартакпай»- Пупыйлан мыны угуп jадала, уйуктап калган.

   … Ол бÿгÿн эрте турган. Эне – адазыныҥ ишке байа jаҥы ла jÿре бергенин чайдыҥ изÿзи кереледи. Дазап туруп ажанып алала, орынныҥ алдында кече сугуп салган чычканына барды. Ол кööркий jÿк тынду jаткан. Бастыра бойы ÿлÿш, тÿниле сахарлу прастакка аҥданган болбайсын. Пупыйлан мыны кöрö чыдап болбой, куйругынаҥ эки сабарыла каптырып алала, чыгара тартып, кургазын деп, кöзнöккö салып койды. Эмди оны туразынаҥ кöрзö, таакылыгын неме ошкош, самтырайып калган. Пупыйлан шилин jайып, кургада арчыйла, jымжак ла jылу болзын деп, бöстиҥ ööнин салып койды. Оноҥ ойынчак айакка сÿттеҥ урала, чычканактыҥ алдына jылдырып берген. Мыныҥ кийнинде кööркийегин бажынаҥ тудала, сÿтке сÿстÿрди. Онызы дезе, кече бойы öчöшкöн чилеп, мойножып турган.

 - Кöп кедерлешпе, «уул», кедерлешпе. Оноҥ öскö тышкары конорыҥ! – деп, чычканакты кезедип турды.

  Мынайып ла турганча, эжиктиҥ токулдаганы угулган. Пупыйлан бир эмеш öйгö алаатый береле, оноҥ чычканактыҥ куйругынаҥ кабып, шилдиҥ ичинлеги jымжак тöжöк jаар божодып ийди. Ол jööжöзин бадырар jерин таппай, jунунгушка апарып салган. Капшай ÿстине кöскö илинбес, анда эмеш караҥуй болгон. Оноҥ чыгып келеле, jаан ÿшкÿрип(9 бÿк)

- Кем анда?

- Мен, мен таай öгööн – деп, эжик ары jанынаҥ кату ÿн угулды.

Ачып ийер болзо, Öлбöзöк jеени.

- Jакшы, кичинек таай, су – кадык кандый, мал – аш амыр энчÿ бе? – деп, нени айдып турганын бойы да оҥдобой, анаар ла ÿрдÿртип келди.

- Jакшылар – деп, тайлу – jеендÿ кол бойдоҥ тудужып, эзендештилер.

Öлбöзöк jирме jаштаҥ öдö берген уул болгон. Бийик сынду, кара- кÿреҥ чырайлу, та кандый да кижи коркыгадый кезем кöрÿштÿ. Ак jарыкка jайалып, арайдаҥ каларда андый атла адап салгандар. Ол бÿгÿн jурттаҥ кöндÿре ле город келген.

- Кичинек таай, киного барарыҥ ба? Эмди он саатка барjат. Удабастаҥ кино башталар.

- Киноныҥ ады не?

- Айjадым не, борчолордыҥ кинозы болор. На, капшай jÿгÿр, оноҥ öскö оройтып каларыҥ – деп, карманынаҥ ÿлтÿреп калган салковойды берип ийди.

Анча – мынча болбой туруп, Пупыйлан кино кöрöргö jÿгÿре берген. Кичинек таайы тайыла берген соондо, Öлбöзöк кеп – кийимин арутап, тÿзедип алды. Канча кире jунбаган кирин чупчуп аларга, jунунгушка кирип, ваннага толтыра изÿ суу агыскан. Сууныҥ изÿзин колло билÿлеп, эжип турала, чаканагы кенете ванага томыра салып койгон jалбагаштыҥ ÿстиндеги шилге илинди. Мыныҥ бажында шил кöҥкöрилип, чычканак суу jаар шуҥуй берди.

- О, болчок! Бу не атазы боло берди? – деп, сууда тырлаҥдап jаткан чычканакты кабып: - О-о, кайраканыҥ мында турган турбай! – деп, чек ле табылбас немени таап алгандый, сÿÿнип турды.

  Öлбöзöк чычканактыҥ куйругынаҥ тудуп, суу jаар «оп- аа» табышла божодып, оны эжиндирип баштаган. Чычканактыҥ кызыл тыны кыйылардыҥ кажы jанында сууда арга jокто чакпыланып турды… Jе кандый ла тынду немеге jÿрÿми баалу. Öлбöзöк оны эжинзин деп, семис сабарлу алаканыла «болуш» jетирерге, сууны толкуландырып турды. Качан толку чычканды кöмÿпийгенде, оныҥ кайда да jÿрегиниҥ алдында сÿÿнчилÿ, jымжак сезим  эзелип келет.

 -Ой, акыр, акыр, матрос! – деп, чычканныҥ бажынаҥ тудала, байагы шил jаар ойто божодып ийди. Кара – кÿреҥ  jÿзинде ап – апагаш тиштери кажаҥдап, - сакал, матросым, сакал – дейле, тонилгиштеги курткызыныҥ карманынаҥ та нениде бедрей берди. Оноҥ байа сыра(10) ичкен чичке jелим комыргай чыгарып, шыгалап, ÿйди jаар тарый – тарый ÿрÿп ийди. Нени де тереҥ шÿÿнип, комыргайын эрке сыймалап турды. Чек ле бир тура тудатан кижи, талдама деген агаш кöрÿнзе, jакшызынып канайда сыймалайтан эди, Öлбöзöк шак ла анайып турды.

- Эйе, бу jараар – деп, ичин сыйманып, ойто бурылды.

Кой öзöргö турган кижи jеҥине кан уймалбазын деп канайда шыманып алатан эди, Öлбöзöк шак анайда эдип, сол колына тырлаҥдап турган чычканды алып, оҥ колыла чичке jелим комыргайды кийнинеҥ ары сугуп ийди. Бу чÿм – jаҥ тÿгенген соондо, ол комыргайдаҥ ÿрÿп баштаган. Анайып, баштап тарыйын тырлаҥдап турган чычканак чыкырым öйдöҥ токынай берген. Тöрт саны jер – балыктыҥ чылап, тöрт башка сирейе берип, чек болчойып калды. Оноҥ кей чыкпазын деп, комыргайдыҥ тежигин самынла сыксып, суу jаар божодып ийерде, ол кайкалап jÿрген. Оныла бир эмеш ойноп ийеле, ойто катап ÿрди. Эмди дезе чычканныҥ ÿлÿш jуҥы да атырайыжа берген, комыргайдыҥ бажында кандый да кып-кызыл неме. Баштап тарыйын оны кем де чычкан деп таныбас. Мыныҥ кийнинде Öлбöзöк комыргайдыҥ ÿйдин такып бöктöйлö, «матрозын» суу jаар бийиктеҥ, ак айастаҥ jер jаар баштапкы калыш деп jарлап ийеле, божодып, öткÿн сыгырышла ÿйдежип салды. Чычканак барып тÿжеле, ичи тыдыла берген. Сууныҥ ÿстинде jаҥду ла кызыл чейинти туруп калды.

  Бу дезе ак- jарыкта туй ла бир кÿн jÿрген бала болгон. Мыныҥ кийниндеÖлбöзöк ол ло байагы шилге оныҥ бар – jок сööк –тайагын кайып сузала, туалет jаар тöгÿп ийди. Ак- jарыкка jайалып, арайдаҥ каларда, Öлбöзöкти айылдагы улустар кöп-кöп jаш jажар деп айдышкан. Бир катап jеткердеҥ айрылзаҥ, кара бажыҥ кажайганча jÿрериҥ деп, албаты тегиндÿ айтпаган. Онызы чып ла чын. Бу Öлбöзöктий немени  öлтÿрзеҥ де öлбöс.

 Оноҥ ол ваннага jаҥыдаҥ суу агызып, бошпойто jунуннып алды. Чыгып келеле, байа арутап салган кийимин кийип, кыстарга jолыгарга меҥдеп, айылдаҥ чыкан.

 Бу öйдö Пупыйлан таайы кинодоҥ солыктаганча келеле, jунунгуштаҥ чычканын кöрöр болзо, онызы кайдаҥ келзин. Бу Öлбöзöктиҥ кылыгы деп алаҥзыбай турды. Эмди Пупыйланныҥ öзöгинде не болуп турганын кем де оҥдобос. Кöксинде кайнап турган коронды кемге тöгöр. Jаҥыс ла оны, Öлбöзöкти, сакыыр керек. Jе сакы ла сакы, ада- энези айланып келгендер, ончозы бурылгандар, jе Öлбöзöк jеени jок. Бу кÿн Öбöзöк Уч тÿнниҥ аразында келген. Пупыйланоны чат сакып болбой, адазыныҥ jылу койнында тату  уйкуны кöлзööрип jатты. (11 бÿк)

  Таҥ jаҥы ла адып клеедерде, Адабасов уулчагын ойгосты, барып jеҥилденип алзын деп. Пупыйлан ÿренип калган учун капшай ла туалет jаар чатпаҥдада берди. Бу öйдö оныҥ кöзине Öлбöзöк jеени илинген. Jеени jаткан кыптööн кирип келгежин, кайраканныҥ jылу уйкуда козырыктап jаткан эмтир. Пупыйлан кöп сананбастаҥ полды сыймалай берди, нениҥ учун дезе Öлбöзöк кеп – кийимин качанда илбес болгон. Колына та не де тудуларда оны сÿÿртеп, кыптаҥ араайынаҥ чыга берди. Мыны jазап ширтеер болзо, кирге карбайа кадып калган носок ло тизелери балкашка ÿлÿштелип калган штан. Пупыйлан носокторды алып, штанды эжиктиҥ алдындагы тежик jаар кийдире тебип ийди. Носокты сÿрее- сÿке таштайтан кöнöк jаар мергедеди.

 - Чок мала, бот, чок мала! Эртен будыҥ тоҥор – деп, Пупыйлан Öлбöзöк   jеенинеҥ öчин алып алганына сÿÿнип, чоксырап турды.

                                                     САДЫП ИЙГЕН

    Тайа деген атту болчок кара кöстöрлÿ уулчак бу jыл экинчи классты jеҥдеп чыккан. Эмди дезе  jай- öлöҥ ижиниҥ сай ла кайнап  jадар öйи. Школдыҥ балдары jайгы амыралтага тарап – таркаган соондо Таныҥ энези, Jинjилей – эjебис, бригадирле куучындажып, балазы jайды калас соотоп öткÿрбезин деп, колхозтыҥ öлöҥ ижине буул тартаачы эдип бичидип салган.

    Тайадын бригададаҥ бу байа jаҥы ла jедип келеле, калтар адын сууныҥ ол jанында турган аттыҥ сарайы jаар агыдып ийген.

  - Акыр, эjем – эштööн баркелер бе, кандый – деп, уулчак аайы – бажы jок öйинеҥ öткÿре быжып, ÿнденди.

- Анда немени таппай калгаҥ? Эҥир ле кирзе барадым деер. Базыдыҥды токтот – деп, Jинjилей очоктогы турундарды ичкерледип, унчукты.

- Айла кожо магнитофон ойнодойыс деп.

- Андый болзо, эртен öнöтийин ойгоспозым. Тойорыҥ.  Сениҥ алды – кийниҥе канчазын jÿгÿрерим. Оjик бойыныҥ адына да барбас па?!

   Тайа энезиниҥ арбыжын укканчаукпайын дегендий, эки колын карманданып алып, эжиктеҥ чупчула берди.

- Кöрзöҥ оны, эмдештеҥ кижиниҥ сöзин укпай турган! Мынаҥ ары не болор. Акыр ла болзын, акаҥ келзин. Кöрзöҥ оны, колдорын карманданалып, кижини бокко до бодобой барганы ол не.

  Тайаныҥ эjези тöҥ бажында jадып турган. Эjезинде Тайадаҥ эки jашка кичинек Айа деген шулмус уулчак болгон. (12 бÿк)  

  Тайа чадырынаҥ чыгып келеле, болчок туразын эбире согуп, тöҥ бажы jаар уланды. Jаҥы jылда чибичекти jарандырган чылап, канча тÿмен оок jылдыстар теҥери тÿбин кееркедип ийгежин, олор экÿ ээчижип алып, туйка санааларын бÿдÿрерге jол – jорыгын баштап, атанып ийдилер. Айа караҥуйга кöзи темикпегенинеҥ таайызыныҥ кийнинеҥ бÿдÿриле – суксурыла араайнаҥ ÿксÿп браатты. Анайып бир эмеш баскан соондо, jедер jерине jедип келдилер. Jарчаала курлап салган чеденниҥ jанына jууктай базып келеле, бир эмеш тымый тÿжÿп, Тайа керекти баштаарга чала тидинбей, кайдаҥ кирзе jакшы дегендий, курч кöстöриле ай – карҥуй тымыкка кöмÿлген огородты кöс jумбастаҥ  ширтей берди. Бу Теркей деп кижиниҥ огороды болгон.

  Ары кирерин кире бербей база, jе моркопторло аайлажып, тыҥ ла табыш кöйлöткöн соондо, бастыра неме калас jайрадыла берерин Тайа ару кöксиле сезип турган. Канайдар оны. Тÿҥей ок канайып – кунайып шыраҥкайланып, баштаган керектиҥ учы – тÿбин эбелтер керек. Бастыра немени чокым ла jарт эткежин, jакшы болор эди.

- Тайа, а Тайа, jе кайдаҥ киректер? – деп, энчикпей турган Айа таайыныҥ чаканагына сÿстÿртип, jарым ÿнле унчукты.

- Акыр, сакал. Кöртуруҥ ба оны – деп, Тайа оҥ колын Теркей – эш jаар уулап, кезем ле чокым айтты.

  Ай- караҥуй тÿн киргенче, Теркейдиҥ ÿйи огород jаар баштанып алып, кöзнöктöриниҥ кöжöгöзин эмдиге jетире jаппаган болтыр. Оныҥ учун jарык отту тураныҥ ичинде болуп турган керектер тышкартынаҥ jап – jарт эбелип турды. Теркейдиҥ ÿйи эжиктиҥ jагындагы орында нени  де шидеп отурган. Теркей дезе, оныҥ алдында ары – бери баскындап, айы –бажы jок таҥкылап турды. Оноҥ камалек печкениҥ кабыргазына jöлöнип, ÿйи jаар баштанып, ус сабарын чычаҥдадып, нени де коркышту айдып турган.

  Бу jурук чеденде артылган таайлу – jеендÿге jап – jарт  кöрÿнип турган деп айдар керек. Бÿгÿн Теркейдиҥ каны кайнап чыкканын эки борчо алаҥзу jоктоҥ билип, макалду ла аjыктап турдылар. Айа ла Тайа бу чугаанды тузаланып эмди ле киреле, кызыл башту кööркийлерди бир иске бастыртып ийер эди. Jе олордыҥ каруулу керегинде кöзнöктиҥ jабылбаган кöжöгöзи буудагын jетирип турган. Бир jанынаҥ jазап туруп сананза, мындый айалга карын да jакшы эмес пе. Jарык отту тураныҥ ичинеҥ ÿч тÿнниҥ аразында тышкартында не болуп турганын эрликтиҥ бойы да кöрбöс болбой. Андый эмей база. Jе öнöтийин эткен (бÿк 13) неме чилеп, кöзнöктöҥ  дайымга чыккан оттыҥ  jаркыны моркоптордыҥ сай ла ÿсти орто тöгÿлип турган.

  Бу jарыктыҥ  алдында сагыштаҥ шыралу  не де  док болбой. Айа ла Тайа кöжöгöлöрдиҥ  бöктöлöрин чат ла сакып болбой, адакыды тыны ÿзÿлген немелер чилеп, чалынду öлöҥниҥ ÿстине jергележе jада бердилер. Олор экÿ мынайып ла jатканча, болчок тураныҥ оды «jап» ла. Бу ок öйдö не   де кöрÿнбей барган. Чек ле бастыра неме элен – чактыҥ экпинине олjолодып,   jер – тамызына кайыла бергендий болды.

 - Таайы, а таайы,от öчöрт, капшай барактар – деп, Айа онызын тарый – тарый таркыжактап, аргазын таппай турды.

- Акыр, меҥдебе. Олор амырап  jада берзин.

Айа бу öйдö ач – амырын jылыйтып, огородтыҥ эдегине таштала берди. Мынайып ла ÿкÿстеп, эдер немезин таппай турала, чеденниҥ бир jарчаазын татап калган кадузыла катай, ай – караҥуй тÿнди чочыткан кептÿ, сыктада тартып ийди.

 - Болорзоҥ, олор эм тургуза уйуктагалак- деп, Тайа алаканыла jеениниҥ jиткезине тажып ийди.

 Блар экÿ керекти меҥдебестеҥ табылу, бастыра немени jылма апарар деп аайлаштырып турганча, Теркей – эштиҥ «кыҥзып» турар эжигиниҥ ÿни öткÿн угулып калды (табыш деген немеанчада ла тÿн аразында сÿрекей билдирет). Байла, уйуктаар алдында тышкары чыккандар болбой.

  - Бу кÿн jударга туру эмеш пе? Кудайга баш, эртен айас туратан болзо, ол эки – jаҥыс немени чачып алар эди – деп, Теркейдиҥ ÿйиниҥ ÿни jап – jарт угулды.

Эмди тымык – тымык. Мындый караҥуйда нени ле эдерге  jараар. Бистиҥ эки jеткеерис байагы кодоро тарткан jарчаазыныҥ ордынаҥ jылан чылап «шылырт» эткилеп, Теркейдиҥ болчок туразын базаалап келдилер. Блар экÿ мынайып огородтыҥ тал – ортозын эҥчейалып öткöндöр.

 - Биске мынаҥ ары jыларга келижетен эмтир – деп, кийнинеҥ  кöкпöҥдöп клееткен jеенин токтодып, таай кижи jакару берди.

 - Олор бисти кöрийер эмес – деп, чалынду öлöҥниҥ ортозыла jыларга кÿчсинип турган Айа таайына удура «шып» этти.

- Кöрийер – эш эмес, мен нени айдарым, сен бÿдÿрер учурлу.  Jарт! – деп, jеенин кезелеткен айас jакару кептÿ jарым ÿнле jартады.

   Эмди блар экÿ моркопторго  jетире арткан – калган jолды jылып баштадылар. Тайа jада тÿшкен ле кийнинде, келескен чилеп шылырап, узун öлöҥдöрдиҥ  ортозына кайылып калды. Кöлчинниҥ эпчили де  сÿрекей. Кийни jанынаҥ jылып клееткен jеенине оныҥ  jаҥыс ла патинказы (14 бÿк) караҥдап турган. Jерле jыларга темикпеген Айага бу jол кÿчке келижип, jылган сайын уур ÿшкÿрип ле онтоп турды.

  Ол мынайып ла шыралай – боролой öҥöлöп браадала, кара бажыла неге де сÿзÿп алды. «Йо -о» - деп, jарым ÿнле кыҥзып, бу не боло берди деп сыймалап тудуп кöргöжин, таайыныҥ  аткак таманду патинказы болды.

-Не онтоп – сыктап барадырыҥ? – деп, алдында кöс кадалар караҥуйдаҥ  Тайаныҥ ÿни угулды. – Теркей угуп ийзе, не болор? Кыҥзыжыҥды токтот.

- Меге де ачу болгон.

- Кöп «ачузыба», оноҥ öскö бербеҥди береим

- Моркопторго jетире узак арткан ба?

-Мениҥ ле кийнимнеҥ jыл, удабастаҥ jедерис – деп, Тайа грядкалардыҥ ортозы jаар кийдире шылырай берди.

- Йо – о! – деп, Айаныҥ  ÿни такып угулды. -  Бу кыйгылуны ол jарым ÿнле эмес, а тапту чокым эттире айткан.

- Эмди анда не болерди? Ала- кöндöлöҥö не чаксырап барадырыҥ?!

- Мында кандый да кара чалкандар бар. Кижини не чагыйен.

- А не коҥкылдап барадырыҥ. Бÿгÿн Теркей тудалза чы, эртен jакшыны сакыба – деп, Тайа jол- jорыгын анаҥ ары улалтты.

  Эмди кандый да ачу болзо, ÿн чыгарыш jок деп, Айа кезем сананып алды. Оноҥ öскö Тайадый неме чын jулкуурдаҥ айабас. Саат болбой jылышка темиге берген кичинек немениҥ онтожы да когызап барды. Оноҥ грядкаларга jетире  jылып келеле, «jе карын» деп бойында сананып, уур ÿшкÿрди. Мыныҥ кийнинде арык колдорыла алама – шикир маала – ашту грядканы тинтип баштаган. Мынайып ла тибиринип турала, нениҥ де бÿри арык сабарларына илинген соондо, оны каптыртып, ыкчап туруп jула тартып келди.

- Таайы, а таайы, моркоптор мында – деп, jарым ÿнле Тайаны кычырды.

- Кайда?

    Айа колында тудунып алган jемин таайызына берди. Тайа оны ала койып сыймалап кöрöрдö, кандый да jоон неме болгон. «Бу не атазы болотон» деп, апагаш курч тиштериле кыjырада чайнап, амтамтап кöрди. (15 бÿк)

- Бу тату чалкан туру не. Мындый jоон моркопты сен кайдаҥ кöргöн? – деп, jеени таап берген jемди кедери таштап, оозында артып калган чалканныҥ оодыктарын туура тÿкурип, караҥуйга ойто ло кайылып калды.

    База бир эмеш öй öткöн кийнинде, Тайаныҥ ÿни кайдаҥ да тууразынаҥ угулды.

- Ой, уул, бейин кел. Кызыл баштулар мында jергелешкен эмтир. Эмди блар экÿ амтанду аштаҥ амзап, сайрай бердилер. Мынайып ла тургажын, кенетийин…

      Кенетийин дезе, айас – кааҥ кÿнде теҥериниҥ тÿби jарылгадый, Теркей – эштиҥ кöзнöктöри jарый тÿшти. И-и, калак! Jаҥыс ла тутуртпас керек. Айалга кенетийин кубулганынаҥ кöлчиндер бир эмеш öйгö алатый бердилер.

- Качак – деп, Тайа jеенине jакаруны берип, кöс тыгынбас караҥуйдыҥ тамызыдööн калып, кайылып калды.

  Айа тура калбай, тайыныҥ кийнинеҥ солуктай берди. Jарчаала курланган чеденди канайда ажыра калыганын Тайа бойы да билбей калган. Оҥдонып ла келерде, айдары jок атырайтып брааткан эмтир. Кийнинде кемниҥ де ачу- корон кышкызы, кижиниҥ  öзöк – буурына тийгедий, караҥуйды öткÿре jаҥыланып турды. Байла, Теркейдиҥ арбыжы болбайсын. Jок, оныҥ ÿнине тÿҥей эмес. Бу дезе jеениниҥ сыктажы болгон.

Кыйгыга jана болуп шуҥуп келерде, Айа чеденге илинип калган тырлаҥдап турды. Чек ле илмектеги тон чылап салактап калган. Оноҥ оны илмектеҥ айрып, анаҥ ары тадырадып калдылар.

   Тайа jылу тöжöгинде кööп jаткажын, белине не де кÿч эткени билдирди. Ого ачу болгон. Ойгоно чарчап келгежин, оныҥ алдында сабуур тудунып алган энези турды.  Аjалага согуп ийгенинеҥ  тоозын – тобрак кöдÿрилип, потолок jаар тартылып турган.

  - Эм jетпезине сениҥ учун кижиниҥ jузи кызаратан туру. Айылда курсак jетпеген чилеп, ол öскö  улустыҥ огородын тоноп туруҥ ба?!

    Кöлчинде ÿнде jок.

- Акыр ла болзын, суранбазыҥды кöргÿзерим, шÿткер – деп, меҥдей – шиҥдей кийинип jаткан уулчагыныҥ jалмажына кÿч ле… (16 бÿк)

                                          JУҤУЧАК

                                        (Повесть)                                                               

                                                                                                                     Быйансу баламга

    Öзöктö öскöн теректиҥ jоон быдагыныҥ элбек белинде энелÿ – кысту jуҥдар jуртаган. Бир кÿн, качан таҥдакталып таҥ адарда,тамырланып кÿн чыгарда, Jуҥучактыҥ (кызычагыныҥ ады) энези сабатты тудунып, чоокыр уйын саарга, ÿйдеҥ чыккан болтыр.

      Jуҥучак бу öйдö чадыр айылда jылу ла jымжак тöжöктиҥ ÿстинде эрке кÿлÿмзиренип , байла, jараш ла сÿÿнчилÿ тÿш кöрÿп, сайраган болбой, сыр – уйкуда jаткан. Энезиниҥ эрке балазы бир эмеш öйдöҥ ойгонып келерде, айылдыҥ ичи ээн – кем де jок. Ол jодродый болчок кöстöрин ары – бери суртулдадып, эжиктеҥ чыгарга сананды. Jе кенете оныҥ болчок кара бажына кече бе, башкÿн бе энезиниҥ jакыганы илинди: «Сен, балам, тышкары чыгардаҥ озо эжиктиҥ тежигинеҥ  кандый кÿн турганын аjарып, табылу ширтеп ал. Кÿн айас, эзин jок болзо, чыккайыҥ. Jе салкын, эзин, jаҥмыр тушта айылда ла отур, оноҥ öскö сени учура берер».

     Эмди болзо, Jуҥучак энезиниҥ jакылтазы аайынча эжиктиҥ тежигинеҥ  болчок караларыла сÿрекей кеен ар – бÿткен ээлеген тышкартынды араайынаҥ аjарып кöргöжин, кааҥ – айас кÿн турды, салкыннаҥ болгой эзин де jок ошкош. Эзинниҥ тыныжы билдирбей турган. Оноҥ кöбöҥ  ошкош кöпöгöш, ап – апагаш кöбÿктий плаjазын кийип алала, бажын тегин де болзо эжиктеҥ чыгарып, кааҥ – айас кÿнди кайкаган кептÿ кöрÿп турза, анда кöбöлöктöр сÿрÿш ойногылап, сыр – сÿÿнчиде jÿгÿрÿжип турдылар. Бу öйдö оныҥ база ойноп jÿгÿрер кÿÿни келди. Оноҥ боп – бошпок сабарларлу колычагыла каалганы араайынаҥ кайра салып, айас кÿнниҥ алдында кöбöҥдий ак пла -jазы  jайылганча чыгып келди.

 Солоҥыныҥ öҥиндий jап –jараш  кöбöлöктöрдиҥ  сÿрÿш ойногонына куды кайнап, кÿйÿнген кептÿ ары – бери сыр  - jÿгÿрÿште солуктай берди. Анайып ла турганча, та кайдаҥ да анаҥ, алыс jердеҥ  та кандый да jылу эзинниҥ тыныжы элбиреп, оны бойыла кожо куйбудып, кей телекейине алып чыкты. Бу öйдö Jуҥучактыҥ тыныжы буулып, бир ле оҥдонып келзе, тынчу кейге бууныгып, та кайдаар да учуп брааткан болтыр. Эмди ол кöрöр  болзо, jер – телекей, ар – бÿткен кандый jараш, кандый кеен! ОЛ мындый  дарашла баштапкы ла катап таныжып турган. (17 бÿк) Алдында оныҥ jап – jажыл телекей, ÿстинде онын орчылаҥныҥ  кÿн деген jаркынду jылдызыныҥ кееркедим кÿлÿмjизи. Бу кÿлумjизи оны  jаан телекейге чыкканыла колбой уткып тургандый билдирет. Jуҥучак бу баш айланар кеен jарашты кöгÿске бадышпас сÿÿнчизиле аjарып, араайынаҥ  учуп ла jадат, учуп ла jадат…

    Кенетийин та кайдаҥ да кара терс булуттар казырланып аҥданып, кааҥ – айас теҥериниҥ кöпöгöш чырайын бÿркеп ийди. Jаан удабай казырланып чыккан коркышту булуттар кабактарын jемире кöрÿп, jер кöксин торгулта кизиреп, калапту кöстöри чагылыжып, адакыда jаш бала чылап кÿҥÿреде ыйлай берди. Эмди болзо, сыгылып турган оныҥ быштагы кöнöктöй берди jер – энени.

     Jе Jуҥучактыҥ ырызы тарткан немедий, шак ла бу калапту öйдö кандый да эски тураныҥ jабынчызыныҥ ÿстинде болгоны, оны болзо аргадаган. Ол тöгÿлип келген ургун jааштаҥ качып, jастыра – мыстыра сабадып, кандый да jаан jалбрактыҥ алдына кайа да кöрбöй отура берди. Бастыра бойы тыркырайт, эди – канына соок jайылат. Мындый jаан jааштаҥ  оны аргадаган jалаҥ  кептÿ jалбрак та чыдашпай, кирер jерин таппай турды.

    Эмди Jуҥучактыҥ  байагы ак плаjазынаҥ плаjа кирези артпаган болгодый, бастыра бойы балкаш, ÿлÿш, кöк мööн. Ол казыр кылыкту ургун jаашка сабадып – сабадып, оныҥ соок тыныжына кöрöргö тоҥо до берген ошкош. Эмди там ла там мелиреп браадат. Оноҥ ол тереҥ уйкуга атана берген ошкош.

    Ол мынайып та канча кире jаткан эмезе та канча кире уйуктаган- бойы да билбес. Jе кайда да уйку аразында оныҥ колынаҥ кем де тарткыжактап, - тур, балам, тур, кызым, jанак – деп ÿнденип турганы угулат. Качан ол оҥдонып келерде, jанында энези турды.

   Кÿн ол ло бойы ого эрке кÿлÿмзиренет. Бу öйдö оныҥ кöбöҥдий ак плаjазы да кургай берген. Энези оны jединип алып:

   - Ыйлаба, балам, ыйлаба. Турада от салып койгом. Байа картошколу бöрöктöр быжыргам. Jанак …  - деп, айлын кöстöп, энелÿ – кысту араайынаҥ кыймыктанып ийдилер. (бÿк 18)

 

                                             Jуҥучактыҥ…

        Энелÿ-кысту анайып  jол –jорыгын кöндÿктирип ийгендер. Jе айлы – jуртына айланып jÿргенче, теҥери чырайы jемтийип, кöзи – бажы оныҥ  чагылып, айдары jок быштаган карам jоктоҥ сыгып ийди. Оныҥ учун олор экÿ конуп – тÿнейтен туразына jедип – jетпей туруп, кöнöктöй берген кöлчин jаашка кöмöлöдö сабадып калдылар.

        Тышкары баштактанып турган jаҥмырга кöк – мööн öдö берген энелÿ – кыс болчок туразына кирип, кÿр – кöксинеҥ уур jÿк сыдырыла бергендий, улу ÿшкÿрип ийдилер. Jаашла кожо  келген сооктыҥ тыныжы тышкары телекейди бийлеген де болзо, jе тураныҥ ичи jылу ла ару болгон. Ӱстине, байа быжырган картошколу бöрöктöрдиҥ  амтанду jыды эм тургуза серибегенинеҥ, Jуҥучактыҥ  тумчугын туй алып, чилекейин де агызып ийген ошкош.

       Бир эмеш öйдöҥ  энези печкеге эки полешка таштап ийеле, чай изитти. Jаан удабай jазап туруп кургадынып алган Jуҥучак ла энези столдыҥ эки кырына одош – тедеш отурып, табылу чайлай бердилер…

      Кызычактыҥ  алдында jап – jажыл сÿрекей jараш алтай учы – кыйузы кöрÿнбей jайылып калган jатты. Оноҥ бу jажыл телекейдиҥ ортозыла чöйилип барган орык jолло кичинек бала кайдаар да ары, кÿнчыгышты кöстöп, бойыныҥ  алдына араайынаҥ кöкпöҥдöдип братты. Jуҥучак бу кеен ле jараш jерди алаҥ ла кайкап  аjыктап, айдары jок сÿÿнип, jаркынду кÿнниҥ чогыныҥ алдында jÿгÿрип – jÿгÿрип, jап – jажыл тöҥди ажа берди. Оноҥ база бир эмеш ичкери jÿткип, недеҥ дн чочыган кижи чилеп, оозычагы оныҥ ачылып, тоҥгон кептÿ туруп калды. Кöрöр болзо, ыраак jокто кандый ла баалу- чÿмдÿ кайырчактыҥ эжиги алча чалынып калганынаҥ ого jууктай базып келерде, анаҥ jес акчалар, кöпчиген суу чылап, ажынып, jажыл öлöҥниҥ ÿстинде jайрадыла тöгÿлип калган jаттылар. Мыны кöрÿп ийген Jуҥучактыҥ сÿÿниш эмес  сÿÿнижин адам айтсын. Jе шак бу öйдö оныҥ болчок кара бажына картошколу бöрöктöр дö, кызыл – кÿреҥ теертпектер де эдип  турган кулурыныҥ тÿгенип братканы ол ортозына илинерде, jес акчалардаҥ алып, карманына салып турды. Тургуза öйдö энезинде акча jок, jе кулур кÿннеҥ – кÿнге когызап jат. Карын оны алатан «кылбыштырдыҥ» табылганы бир тузазын jетиретен туру.

        Jес акчалардаҥ jаҥыс ла кулурдыҥ баазын эмес, jе онойдо ок öскö дö курсак – амактарды алатанын jеткилинче jуунадып, анаҥ ары jорголой берди. Анайып бир эмеш барадарда, та кайдаҥ да чыгып келген jе (19 б) деген ийт арт – март эдип акшыганча, оныҥ ÿстине чурап келген. Мыны кöргöн Jуҥучактыҥ болчок jÿреги «борт» эдип, ал – сагыжы чыгып: «Эне, болужыгар» - деп, ачу –корон кыйгырып, ары болуп элес эдерде, кирелÿ бÿткен тайгыл оны куйруктап, плаjазынаҥ тиштеп алды. Казыр ийттиҥ азузынаҥ айрыларга чиректенип, чакпыланып, jаан тÿбекте Алтай – Кудайын кычыргандый,аайы – бажы jок энезип тургажын, та кайдаҥ да ыраактаҥ: - Не болгон, балам? – деген энезиниҥ таныш ÿни угулып келди.

      Jе Jуҥучак анайып бастыгып, улаарып jадала, ойгоно чарчап келерде, энези оны кучактап алганын jаҥы сести. Jе карын, Кудайга баш, тÿш jери болтыр.

 

                                                             Чоокырак.

Jуҥучак арбынду jаашка айдары jок öткöнинеҥ картошколу бöрöктöҥ тойо jип алала, jылу турада мелиреп, тереҥ уйкуга ол ортозына атана бергенин бойы да билбей калган. Кöргöн коркышту тÿжиниҥ кийнинде, бу тÿн ол энезиниҥ jылу койнында jажыган кептÿ тату уйкуга кöмÿлген эди.

     Эртен тура ойгонып келгежин, кÿн  jаҥы – jаҥы ла jарылып турган болтыр. Энези дезе тышкары, Чоокырак деп чололоткон чоокыр уйын айланып, бозузына оны ийдиртип, саап отурган. Ийнегенниҥ öзöгинеҥ бар- jок  сÿдинсабакта чала толбос эдип шыкпаарып алала, ÿйге кирип келерде, Jуҥучак jÿзи – оозын арутап, орынныҥ ÿстинде jараш – jараш jуруктарлу кандый да бичикти кöрÿп jатты. Бир эмеш öйдöҥ чайлаш – эш тÿгенип, айак – казан аруталып jунулган кийнинде, энези Jуҥучакка баштанып ÿнденди:

 - Эмди кийинип алала, бозуны чеденге сугуп, Чоокыракты кедери меестööн уларып сал. Оноҥ оны кöрÿп турар керек. Балазак кадыт кöкö – тÿште де jедип келзе табы.

- Эне, мен кечеги ле ак плаjамды кийип аларым.

- Сары таҥла соок болбос по?..

От – калаптый Jуҥучак ого- бого jетпей туруп, эртен тураныҥ сооксымак ару кейи ээлеген тышкартындööн чупчулып келди. Оноҥ сыр jÿгÿрÿк бажына jерде jаткан быдакты кармай алып, Чоокырактыҥ jанына качан ок jеде конгон. Ийнектиҥ бозузы арткан – калган амтанду сÿттиҥ  калганчы чыгын сыгып аларда, кызычак оны чедендööн кийдирип , эжигин (20 б.) болзо топчылап салала, чоокыр уйын айдап, меести кöстöп кыймыктанып ийди.

Чоокырак баштап тарыйын ары – бери булаҥдап (Балазып турганына болбой кайтсын), айылдыҥ эжигинеҥ айрыларга мойножып, jе адакыда Jуҥучактыҥ шаҥкылдууш ÿнинеҥ качкандый, амырынча меес jаар ууланза артык деген чилеп, jол-jорыгын кöҥкöрö алып, акара – баш jогынаҥ кажатты тöмöн калып ийди. Ол ло сайгактаган кептÿ jелип, jаан эмес сууны кесире ууланган. Jе кызычак оны ээчий атпаҥдадып, кÿрди кечип, ийнегине jедижип алды. Оноҥ бир эмеш айдап браадарда, уйла та не боло берген. Онызы тургакка туттурткан немедий, ары да эмес, бери де эмес чек ле кадап салган казык чылап, ол ло   jерине тура берди. От калаптый Jуҥучак отко – сууга тÿшкендий, Чоокырагыныҥ алды – кийнин айланып,онызын чыбыктап ла jат, чыбыктап ла  jат. Андый да болзо, ийнек турган jеринеҥ кыймыктанып барар деп сананбаган да ошкош. Jе кöс тыгынбас ай – караҥуй тÿн болгон болзо, кызычак сереҥке де чагар эди. Канайдар оны, эм тургуза ат кулагы кöрÿнбес айдары jок караҥуй эмес, а jайдыҥ кааҥ кÿниниҥ эртен турадагы jаркынду  ойи турган эди.

     Мындый шакпыраштыҥ  бажында Jуҥучактыҥ чынаазы чыгып, баспай барган уйынаҥ чöкöп, оныҥ куйругынаҥ ала койып, Чоокырагыныҥ ач белин айдары jок чыбыктап, тарынган кептÿ айдап турды. Шак ла бу öйдö, кааҥ кÿнде теҥери тÿбинеҥ jалкын тÿшкендий , уйдыҥ öзöгинеҥ кандый да ийде  баjырап – буjурап, ак – jарыкка jарылып чыккан. Кичинек бала ол öйдö не боло бергенин бойы да оҥдобой калды. Jе база бир билинип келгежин, уйдыҥ  чычкагына кöптиртип салган сыр – ыйда турган болтыр.

 

                                                       Jуҥучак ÿренерге кÿÿнзейт.

   Эмди энелÿ – кысту jуртаган алаканча алтайда кыштыҥ сыылап турар корон соогыныҥ аткыйланып турган öйи болды. Тышкартындööн jаҥыс ла тал – тÿш кирезинде, ару кей тынып алар дегендий, чыгатан эди. Jе кере – тÿжине айылда jаҥыскан отурарга оныҥ арып чылары да, эригери де jолду болды. Айлында база эдер неме jок. Телевизорды канчазын кöрöр, «айыл» эдип ойноорго бош арыган, а öҥдÿ jуруктарлу бичикти канчазын ноолоор. Чек кÿÿни соогон. Учы – учында кунурай да берген ошкош. Ол мындый эрикчелдÿ öйлöрдö кöп сабада кöзнöккö кадалып алала, тышкары аткыйланып, куйундалып турган казыр кыштыҥ ойынын карачкыл киргенче ширтеп отурар болды. Анчада ла школдоҥ jанып отурган балдарды карыкчалду аjарып, кара болчокторыла ÿйдежип салатан. Кызычактыҥ бортык кöксин ээлеген кандый да ийде оныҥ школго ÿренер деген кÿÿнин кÿннеҥ – кÿнге тÿймедип турган. Калганчы öйлöрдö «школго барарым» деген оору эрмегиле энезиниҥ ай-кулагына амыр бербей барган.

   Бÿгÿн Jуҥучак кöзнöктиҥ jанында тактага отурып алала, школго барып jаткан балдарды болчок караларыла кÿйÿнген кептÿ   ÿйдежип отургажын, энези кирип келди.

- Эне, а эне. Меге jетрат ла карандаш садып берзегер. Школго барар керек не.

- Бу куртту не деп калактайт. Кандый – андый школ. Школго кÿскÿде барарыҥ. Оноҥ öскö школ ло школ. Тен ай – кулакта амыр jок.

-Jе, эне, jе. Ӱренер кÿÿним келjат. Карандаш ла jетрат сатберзер.

-Jе,jе. Час сельного барала экелгейим – деп, балазыныҥ кÿÿн – санаазын токынадып койды.

      Качан энези кийинип – эштейле магазинге тайыла берерде, Jуҥучактыҥ сÿÿниш эмес сÿÿнижин  адам айтсын. Тегин де кичинек тураныҥ ичинде оныҥ буды полго тийип – тийбей, анда – мында согулган, эдер немезин таппай турды…

  Узун мойынду кыштыҥ сары таҥы. Тышкары соок деген кöлчин казыр бÿдÿмин тартынып, jетпезине куйундалып jатты.

 - Jуҥучак, бу не керек кööп jадырыҥ? Тур. Балдар школго барjат, капшай тур! – деп, энези кызына аjару салды.

   Jуҥучак энезиниҥ мындый эрмек – сöзин уккан ла кийнинде, «школ» деген тармалу сöс оны тöжöктöҥ тургуза тартып келди. Изÿ чайдаҥ чала – была ичип, школго оройтыбаска меҥдеп, кийине берген.

   Бир эмеш öйдöҥ тере тонду кызычак тÿлкÿ бычкак бöрÿгин кулагына jетире кийип алган, jурттыҥ ээн jолыла кара jаҥыскан кöкпöҥдöп брааты. Оныҥ бар jок санаазында школго оройтыбазы болгон. Jе канайдар, урок башталып калган. Jуҥучак jетрат ла учап алган карандажын койнына сугуп алала, школдыҥ туразына jууктай базып келгежин, оныҥ jанында бир де болчок бала jок болды. Уроктор башталып калганы jарт. Эмди ол школдыҥ эжигин кайра салып кирерине тидинбей, ойто эжик jаар уланып, баскындап турды. Кем- кем болгон болзо, кожо кирер эди. Jаҥыскандыра кандый да уйату. «Кирип барзам, ÿредÿчи не деп сурагай не?» - деп, бойында сананып, чала эпjоксынып, - «Jе тÿҥей ок кирер керек» - деп амадап, меелеймн суурып алала, нениҥ (22) де учун ÿлÿштелип калган алаканыла эжиктиҥ темир тутказынаҥ алып ла ийерде, онызы магнит чилеп туткага  jапшынып калды. Мынаҥ улам чаҥырып ийеле, колын jана тарткан.

   Эмди болзо, оныҥ ÿренер кÿÿни  jанып, сокко каардырып алган алаканыныҥ сызына чыдашпай, ыйламзырап туруп, айлы jаар jорголой берди.

          

                                                        Кÿреҥ ирик.

Jуҥучактыҥ школго кирерге тидинип болбогоны оныҥ айылда ÿренерине  бир де будак jетирбеген. Кызычак ол ло кÿннеҥ ала тал – тÿшке jетире ле узун кышкы эҥирлерде энезиниҥ болужыла ÿренип баштаган.

    Бÿгÿн сары таҥнаҥ ала теҥери чырайы бÿркÿ турган. Байла, оныҥ да учун тышкары, алдынга кÿндерге кöрö, андый ла соок эмес болды. Оныҥ учун  Jуҥучак тал – тÿш кирезинде тышкары чыгатан ээжизин бузуп, ого jетпей туруп, тон – öдÿгин кийип, ÿйдеҥ суурыла берди. Оноҥ туразыныҥ ла чадырыныҥ ортозында бир эмеш öйгö  jемзеп jÿреле, чанагын jедингенче тош jаар уланган. Анда jыҥылаза артык.

   Jе тошко чанакла jыҥыларга арай ла эп – jок. Нениҥ учун дезе чанак мындый килтиркей jерле кöнÿ маҥтабай чала кедерлешкен, мойношкон кептÿ тууралап, айлана согуп, не ле болуп jÿзÿн – jÿÿрленип туратан эди. Ӱстине Jуҥучактыҥ бу ла jыҥылап ойноп турган jеринде сууалгыш ойып койгоны оны чочыдып турган. Билбес аразынаҥ чанак – эжиҥле катай ол ойдыктööн  дö калыдып ийзеҥ табыҥ. Оныҥ учун кызычак чанагын jаратка, кардыҥ ÿстин еамырадып салала, картонныҥ кандый да jемтигин jок jердеҥ таап, оныла jыҥылап баштады. Кату чаазынныҥ ÿстине отурала да, jадала да макаҥ канганча jыҥыла, бойыҥныҥ кÿÿниҥде.

   Кызычак шак ла мынайда ойын – jыргалага  кöмÿлип, сайрап jатканча, алыс jердеҥ койлордыҥ мааражы угулды. Ол картонын тудунганча öҥдöйип келеле, öркö чилеп, сирейе берип кöргöжин, бойыныҥ койлоры кÿреҥ ирикке баштадып алганчубажып клееткен. Jе энезин анаҥ – мынаҥ аjарарда, эм тургуза jок. Ол сабат тудунганча койлорыныҥ кийнинеҥ бир эмеш табынча келетен туру.

    Кÿреҥ ирикти кöрÿп ле ийген кийнинде, Jуҥучактыҥ кÿÿн – чырайы сооп, болчок jÿреги борт эдип калды. Эмди ол барар jерин таппай, тошло jылгыр базып та, jÿгÿрÿп те албазын билип, карлу jаратка тайкыла, тайкыла jÿк öлбöгöндö чыгып ла келерде, кÿреҥ ирик бойыныҥ jемидин аjарып ийеле, коруланар jер бедреп, кöс  кöргöн jер jаар кыйгы – кышкыла солуктап барды. База ла бир сезип  ийгежин, оныҥ кийнине тыҥ согулта болгонынаҥ кардыҥ ÿстине кöҥкöрö барды. Оноҥ туруп – туралбай jÿреле, jÿк арайдаҥ öйдöйип, айдары jок кату öйдö Алтай – Кудайынаҥ болуш сураган чылап, энезин кышкырып, анаҥ ары jÿгÿрди. Эмди болзо, ыраак jокто тал турганы бир аргазын jетирбей кайтты. Кызычак кÿреҥ ириктеҥ коркыганынаҥ корбо будакту талга канайып чыга бергенин бойы да оҥдобой калды. Кöрöр болзо, талдыҥ арай ла бажына jетире тартына бербегенин jаҥы сести. Jе сÿзеген ирик бойыныҥ jемидин калас jерге таштабаска öскÿзиреп калган jаш талды ач – амырын jылыйтып, аҥтара сÿзип ийгедий айланып турды. Чек ле: «Сени бÿгÿн мында кондырбаганча, айрылбазым» - дегендий болды. Jе эрке кызын коркышту айалгадаҥ jаҥыс энези келип айрыган.

                                          Чымалыныҥ эрjинези.

Узун мойынду кыш бойыныҥ ал – камык ижин бÿдÿрип салала, бийлеген ширеезин jас деген эрÿ чырайлу эрге табыштырып берген. Онызы керек – jарагын бойыныҥ öйинде башкарып, jараш плаjазы jайылган jай деген кыска jарбыган кептÿ jайладып ийген.

    Эмди jайдыҥ кидим öйи де болзо, jе алтын – сары чырайлу кÿстиҥ айланып келери сезилип турган öй болды. Бу тушта энелÿ – кысту ( айас – кааҥ кÿндердиҥ бирÿзинде) jурттыҥ jанында jырга – агашка бастырткан аркадööн сары таҥла уй jиилектеп кыймыктанып ийгендер. Бир эмеш те болзо, кышкыда jийтен аш – курсагын jуунадып албай.

   Быjыл ар – бÿткен Эне – Алтацдыҥ «маала - ажын» албаты – jонго артыгынча сыйлаган. Jуҥучак ла энези jыш арканыҥ öзöгиндööн тереҥжиде кирбей jадып, кызыл – марал уй jиилек ээлеген jерге курчадып ийген. Анайып, энелÿ – кысту баш айланар öзÿмди араайынаҥ, бачымдабастаҥ терип баштады. Чынын айтса, олор экÿ кöнÿ ле сабаттарына толтырар деп jÿткÿй берген эмес, озо баштап солун аштаҥ солдоп – олдоп тойынып алар деп jöптöшкöн эмей. Баштаҥ ашкан тайалардыҥ, курт – коҥыс ээлеген öлöҥ – чöптиҥ ортозыла тибиринип, jараш jытту уй jиилектерле соотош тадыра öйдиҥ туркунына улалган. Jуҥучак jиилектиҥ ортозында уйаланып jердеген курттаҥ jескинип, кажы ла jиилекти ÿзе тартып, ичи – тыштын табылу ширтейле, оозы jаар божодып турган. Кызычакка jыш агаштыҥ ортозында серÿÿн де болгон болзо, jе тайа деген эдÿ оныҥ эди – канына амыр бербей, алтам сайын тырмап, сыйрып турарда, ол чала ак jерди кöстöрди, анда jыраа-чырбагал чаптыгын jетирбес те. Анайып, ол кызыл чырайлу jиилектердеҥ тойо, карды сыстаганча амзап алала, кичинек кöнöгине бирдеҥ – экидеҥ терип баштады. Jе кирелÿ öйдöҥ оныҥ кичинек сабадыныҥ толор бажы jарталап келген.

       Эмди ол jоон тытты эбире базып, оныҥ арjанда чубашкан кызыл öрттий jиилектер jаар кыймыктады. Jе тыт агашты бу эбирейин дегежин, оныҥ jолында чымалыныҥ уйазы кöкпöйип калган jатты. А оныҥ ÿстинде кайнап тургандый ак кöбÿк, уур тынгандый айас мыжылдап jатты. Ск ле чоокыр уйын сааганда кöнöккö шыкпарылган сÿт канайда кöбÿктелип туратан эди, мында шак ла андый болгон. Jуҥучак эмди болзо, бу тирÿ немедий ак кöбÿкти аjарып, бир чыккырым öйгö алаатый берип туруп калды. Jе кандый ла солун неме кажы ла кижиге солун эмей. Кызычак бу кöбÿкле бир эмеш сонуркап турала, оноҥ jилбиркеген айас, алаканыла тынаастап jаткан ак немени jалмай соктырып, оозына экелеле,амтандап ийди. Jе амзаштыҥ бажында кöбÿктиҥ бир чыкырымы тумчугына jапшынып, кычыгайлап ийерде, онызын тырмагын кептÿ арчып, арткан – калганын плаjазына арлап алды.

      Оноҥ мындый солун неме керегинде энезине кöргÿзерге оны айдып алала келерде, байагы кöбÿктиҥ изи де артпаган. Чек ле чöрчöктöгидий: «Турган изи болды, барган изи jок болды».

                     JУҤУЧАК – БАШТАПКЫ КЛАССТА.

Алтын – сары эдеги jайылган, алама – шикир ажы тöгÿлген ай чырайлу алтын кÿс Jуҥучактыҥ алтайына база катап айланып келди.

     Быjыл Jуҥучакка jети jаш толгонынаҥ, баштапкы класска барар деп, энелÿ – кысту бу кÿндерде ач – амырын jылыйткан айдары jок шакпырап турдылар. Эртен- соҥзуннаҥ баштапкы катап баштапкы класстыҥ эжиги ачылар. Кандый сÿÿнчи, кандый ырыс! Андый эмей база. Кижи ак – jарыкка туулып, санаа – сагыш алынатан jаан учурлу jÿрÿм.

      Шак бу öйлöрдö мен сыгын айдыҥ сыр jылу кÿндеринде сыгынга аҥдап барар деп мылтык – бычагымды сÿркÿштеп, арчып, ок – таарымды белетеп отурганчам, Jуҥучак айлымныҥ jанынча, та неге де меҥдегендий, солуктаганча, шуу-шуургандый шуҥуп браатты.

 - Jуҥучак, Jуҥучак!- деп, эки оос кыйгы салзам, элестелип брааткан jаш бойы ол ортозына тура тÿшти. – Кайдаар меҥдейдиҥ, Jуҥучак ? Ӱйге кирип, талканду чай ичал.

    Мыныҥ кийнинде, jодро кара кöстöрлÿ Jуҥучагым jол ортозына алаатыбай, ло айас бура согуп, болчок турам jаар ууланды. Эпчили де сÿрекей. Бу чайлаш ортодо ол бойыныҥ керек – jарагын алдыма болзо тöгÿп берди. Jодро кöстÿ кызычактыҥ jетиргениле, ол эртен таҥла школго барар деп, аркадаҥ чечектер кöрÿп jÿрген болтыр. Jе саргарып чыккан сары кÿс бойыныҥ керегин эдип, агаш öлöҥди шалтаҥдап, чалдыктырып баштаган öй болды. Эбире турган алтайдыҥ jажыл – торко чырайы бир эмештеҥ кунурап, оҥуп баштаган.(Быjыл кÿс эрте келген болгодый). Канайдар оны. Ар – бÿткен нени эдетенин, ижин канайда баштайтанын кемнеҥ де сурабас…

     Эртезинде кÿн деген jаркынду jылдыс межеликтиҥ ары jанынаҥ jаҥы – jаҥы ла кÿлумзиренип клееткежин, мен уйкудаҥ туруп,айылдыҥ ичинде ле тышкартында бор – кар ишле чуркуражып турганчам, кÿн тапту öксöй берген. Оноҥ огородымда  öзÿп турган чечектер jаар ууландым. Ол кööркийлердиҥ кöп сабазы ÿлтÿреп чалдыга да берген болзо, jе олордыҥ ортозында – кеен jараш чырайы оҥдобогондоры база да арткан болтыр. Эйе, шак ол чечектерди ÿзÿп, букет эдип алала Jуҥучак – эштööн ууландым…

     Эмди Jуҥучак баштапкы катап баштапкы класска барарга белен болды. Jуҥучак, ÿрен! Санаа – сагыш алынарга амада, jÿтки. Айса болзо, албатыҥа тузалу кижи болорыҥ.

                                                ЭКИ СТАКАН ЛА ЛАВАШ

Кректиҥ аайвн бултаарпай айткажын, Айдар деп jиит уул быjыл школды божодып, толкулар чыла тÿрÿлип jадар миллионодор тоолу эл – калык jуртаган Ленинград каланыҥ училищезине бе, эмезе институдына ба, айса болзо, университедине киретен экзамендерин jеҥилу табыштырып, Москва ажыра jанар деп, «Казан» вокзалда борорып калган турды. Поездтиҥ «Москва - Барнаул» деген маршрут – jорыгы удабастаҥ кыймыктанып, jаадаҥ божоткон согоон чылап, Алтайды кöстöп элестеле берер…

Айдар jанарга Омсктööн тÿжÿп, ол ажыра барар эди. Jе jиит кижиге Аоасайдыҥ айдары jок согулып турар jÿрегин кöрöр деген кинчектÿ санаа амыр бербей барарда, билетти Москва ажыра алганыол туру. Оноҥ ол Москваныҥ  «Ленинград» вокзалына тÿжÿп келеле, андагы кызыл бöрÿктÿ уулдардыҥ бирÿзинеҥ «Казан» вокзал кайда турганын сурулап алды. Кöрöр болзо, ыраак jокто – jол кечире болтыр. Барып, агын суу чылап тÿрÿлип jаткан эл-jонныҥ ортозынаҥ öдÿп чыгала, билеттиҥ кассазыныҥ эдегинде jинjилер чилеп тизилип калган улустыҥ учына туруп алды.

 Эмди Айдардыҥ     санаазында билетти компостирвоать эдип алала, поезд кыймыктанарга jетире вокзалдаҥ ырабай jадып, Москвала «таныжар кÿÿн» болгон. Jе тоҥдырма – эшле  соотоп ийер дегежин,оныҥ карманында акча да болор акча jок. Jÿк ле канча да салковой. Jе онызы да jолдо, эки-jарым кÿнниҥ туркунына, ажанып – тамзыктанарыныҥ акча – манады. Керекти маалкатпай айтса, экзамендердиҥ тÿгенер бажы эбелип клеедерде, Айдардыҥ «кылбыштары» когызап браатканыла колбой,ол jолдыҥ акчазын тереҥжиде сугуп салала,калганчы кÿндерде ажыра – тежире тамзыктанышты чала киреледип, орозо тудуп баштаган дезем, байла, jастырбазым. Эмди билеттиҥ кассазыныҥ ачыларын сакып турган jиит кижиниҥ  ичи кыйкырап – сыйкырап, чöрчöктöгöн кептÿ оптолып  турганынаҥ  айдары jок ажанар кÿÿни келип баштады. Оныҥ ажандыра амадаган санаазыла болзо, билетти Барнаулга jетире компостировать эдип, арткан – калган акчага калаш – эштеҥ  алып, поездте тыктана тамзыктанып алала, уйуктаар. Öйдиҥ коп сабазын уйкула öткÿрер. Эки кÿн удайт эмеш пе. Поездте анда – мында баскындап, согулып турганча, эжер кÿн элес эдип jÿр калар. Бир ле кöрзöҥ  - Барнаул, оноҥ jеберен Улалу. Оноҥ болбозо, ары кöрöлö, бери кöргöлöктö кеен – jараш jуртыҥныҥ кÿлÿмзиренген чырайы алдыҥа сениҥ тура берер…

     Jаан удабай jинjилер чилеп тизилген улус, касса ачылганыла колбой, ыраак jолго атанарга турган поезд чилеп, араайынаҥ кыймыктана берди. Мынайып, саат болбой туруп, Айдар Ленинградтаҥ тÿшкен биледин Барнаулга jетире темдектеп берзин деп, кöзнöктиҥ  ары jанында отурган кеберкек чырайлу келинге сунды. Ол оны акча чылап шылырадып, кассалык аппаратка ойо – тейе соктыртып, оноҥ Айдарга кайра jандырардыҥ ордына удура беш салковой сураган. Бу ок öйдö jиит кижи керектиҥ аайын чала оҥдобой калган ба кандый, такып сурады: (27)

- Неме, неме дедигер? Кандый беш салковой?

- Компостер учун.

-Jе мен jолдыҥ баазын Барнаулга jетире Ленинградта тöлöп салгам.

- Онызын оҥдоп jадым. Jе, текши ээжи аайынча, компостер учун ÿчтине база беш салковой тöлöйтöн туруҥ – деп, алтын – сары чачту келин алдында турган jиит кижиге керектиҥ аайын чокымдап jартады.

- Слер мени тöгÿндеп турган болбойыгар.

- Бÿтпей турган болзогор, бу ээжини кычырыгар – деп, кассир алдында турган jиитке кыjыраҥтып, jÿс –чырайы чырчыйган кептÿ кубулып, чек ле «И –титий, сендий кöстÿ тöҥöшти тöгÿндалып тайатан ба» дегендий, ус сабарын коркойтып ийеле, кöзнöктиҥ пластмасс шилизине токылдадып турды…

        Канча öйдиҥ туркунына кассаныҥ каалга болгон тежиги кайра ачыларын сакыган эл – jоон очыратта мындый буудак тура берегнине чала кыртыштанып баштаган. Кассаны эдектей чубашкан улустыҥ ортозында кандый да шымыраныштар, уур ÿшкÿриштер камызып ийген от чылап, араайынаҥ кÿйбÿреп баштады. Шак ла бу айалга сöс бажынаҥ сöс болуп, уйалу jыланныҥ калыҥ jуртында баскан эдÿге ууланган шыркыраныштырдый, оос – тил кара jаҥыс кара jаҥыс Айдардыҥ ÿстине урулып келди. Jиит кижи jÿрÿминде баштапкы катап мындый согултага алдыртып, айдар сöзин таппай, эдер – тудар аайын билбей, ÿстине тöгÿлип турган уур бескелÿ оостордоҥ кемзинип, айрылып албай, jÿзи бажы кызарып, колы – буды тырлажып, арт – учында ары ла алзын дегендий, тыркыражып турган колыла штаныныҥ карманынаҥ беш салковойын суура тартып, пластмасс кöзнöктиҥ ары jанында отурган jаражай келинге jылдырып берди. Бÿгÿн тышкартында ээлеген кааҥ  кÿнге кöрö, кассалык залда андый ла изÿ эмес болгон. Jе Айдардыҥ, нениҥ де учун кызарып калган чырайынаҥ тер тöгÿлип, нейлон чамчазы сыртына jапшынып турган. Оноҥ ол ÿлÿштелип калган алаканду колыла кöзнöктиҥ тежигинеҥ öркö чилеп öҥдöйип клееткен биледин ого – бого jетирбей, оҥ колыла jалмай согуп, бу коркышту jердеҥ чочыган кептÿ кедери ташталды. Ээ, калак, кандый уйат, кандый шыра! Шак бу öйдö такпайла соктырткан ийт куйругын айра минген чилеп, туура барала, билединиҥ чырайын табылу ширтеп, оноҥ чамчазыныҥ тöш карманына сугуп, вокзалдаҥ ырбап, тышкары чыкты.

      Анайып, очыратта болгон керектеҥ маҥзаарып, тынчу кÿнниҥ алдына бир эмеш тыныш алынып, араайынаҥ токынап, арт – учында кебине кирип, кайра jаткыш тактага кедейе отурып алды. Бир эмеш тыштанган (28) айас ал-камык кармандарын аҥтара – теҥкере тинтип, аркан – калган акчазын алаканына чогуп келди. Кöрöр болзо, jÿк ле салковой беш акча. Канайдар оны. Ол до болзо кылбыш, ол до болзо арга. Jе алдында эки-jарым кÿнниҥ туркунына чöйилип баратан учы – кыйузы jок узун jол…

     Качан jайгы кÿн арка- тууга jöлöнип, эҥирдиҥ карачкыл чырайы бозом кебин jер- öзöккö jайарга jеткелекте, Айдар «Москва - Барнаул» деген поезд турган перронго чыгара базып келди. Бу öйдö оныҥ карманында салковой, оноҥ болбозо, беш акча тыштанган кептÿ амырап jаткан. Jаан удабай ол бойыныҥ вагонын табып, поезд дööн уур санааларын jÿктенгенче сорыла берди.

     Айдардыҥ эмди болзо арып – чылаганы да сÿрекей болгон. Ӱстине кÿндер туркунына оҥду ажанбаганынаҥ öзöк – бууры ооруга табарткан кижи чилеп кинчектелип, буды – колы тырлажып, jÿс – чырайынаҥ ачу тер сызылып турды. Ол боро – куреҥ уур чамаданын терепчилеген кептÿ сÿреедип, бойыныҥ jерин таап алала табылу отурып, уур ÿшкÿрип ийди. Оноҥ пиджагын, чамчазын, штанын суурып, футболка ла трикозын кийип алды. Бу керектер башкарылган соондо сандырап – чучурап турган jиит ÿдежеечи – проводник келинге салковойды тöлöп, тöжöк – jастыгын алып, экинчи ярустагы орынын jазап, ого чыгып алала, кöзнöктиҥ ары – jанында элестелип jаткан jалаҥдарды, кобы- jиктерди, тöҥдöрди аjыктап ла ол ок öйдö радио не керегинде куучындап турганын угуп-укпай jадала, араайынаҥ мелиреп, кезек öйдö атпас эдип, поездтиҥ чыйрак маҥына токыналу серпилип, там ла там уйкузырап, саат болбой jадып, тереҥ уйкуга атанып калды…

     Мынайып, ол та канча кире уйуктаганын бойынаҥ болбой, байла, кем де билбес. База ла бир оҥдонып келгежин,  jайгы эҥирдиҥ бÿрÿҥкÿй сомы ар – буткенди олjолой бергени кöрÿнип турган. А кöзнöктиҥ ары jанында jалаҥдар, тöҥдöр, jурттардыҥ отторы элестелип öдÿп ле jадат, öдÿп ле jадат…

     Jиит кижи тапту ойгонып алала, сööк- тайагын тызырада керилип, jяс – чырайын уужап, оноҥ öҥдöйип келеле, бойын аjарып кöргöжин, аjала – эш jамынбастаҥ тереҥ уйкуга бастыртып, кöмÿлген болтыр.  Оноҥ бир эмеш амыраган айас радио угаачы кижи болуп jадала, алдында айак – калбактыҥ  шыҥырты угуларда, анда не болуп турганын ÿстинеҥ тöмöн  илиндире ширтей сокты. Jе анда оҥду неме jок. Кöзнöккö чагана чылап jапшынып калган столды ÿч jе деген эр олjологон кептÿ аралап, чай – чуй, такаанын эди, калбаса – салбасала ойногон кептÿ мачылдада тыгынып, ол ортозына, каа-jаада эрмек кÿрмеген айас,бир-эки сöстöҥ(29) алыжып отурдылар. Олордыҥ öйдöҥ – öйгö öзöк – кöксинеҥ ташталып  чыккан чолтык, кенjе сöстöринеҥ уккажын, оҥор эмес, а немец укту кÿлÿктер болгоны jарталды. Оноҥ ол та нени де сананып, бир эмеш jадала, калганчы кÿндерде кардында оҥду курсак болбогоны кöксине эбелди. Бу санаалар алыс jердеҥ элестелип келерде, байа мончо аштап турганын сеспеген эр бойы, эмди анаар ла тыгынып ийер кÿÿни келип турды. Анайып турганча, карманыныҥ кактанчызы дегендий, беш акчазы кÿр-кöксине илинип келди. Санаа-билимниҥ кармагына алдырткан байлыкты сабарларыныҥ бажына илдиртип, карманынаҥ суурып алды. Оныла проводник келинге бир стакан шикирлÿ чай jакыткан (jе ол акчага  öскö нени аларыҥ)

      Оноҥ араайыныҥ, кöрÿк чилеп шылырт эдип, экинчи ярустаҥ сыбырылып тÿжеле, туалет тööн  jеҥилденип аларга ууланды. Качан анаҥ jана болуп айланып келгежин, байагы ÿч кÿлÿк столды амырадып, орындарында тестек карындарын кöдÿрип албай уур ÿшкÿрип, толгодып турган ийнекке бодолду, аҥданарга кереес дегендий, онтоп jаттылар.

       Айдар аруталып калган столдыҥ эдегине jапшына берип, шикирлÿ чайынаҥ, эриндерин jидиртип, бир уурт амзап, jайгы эҥирдиҥ сомына кöмÿле берген тышкартынды кöк албанла аjыктап, канатту куштый поездтиҥ учужына тоҥдолып, Алтайын кöстöп шуҥуп jатты. Оноҥ стакндагы чайыныҥ jарымын шöлÿреде ууртап, а экинчи бöлÿгин табынча ичерге, толык jаар jылдырып салды. Анда турзын.

     Айдар мынайда отурганча, байа jаҥы изÿ тарыйын ичип ийген чайы оныҥ öзöк – буурын öдÿп, кан – тамырына шиҥий берген кийнинде санаа- сагыжы да jалт эдип, бойыныҥ jерине тура бергендий билдирген. Jе öзöк – буурды кÿйбÿредип, кычыкайлап ийген чай деген кÿрÿмниҥ оптузын адам айтсын. Ӱстине байагы jе деген улус ажанып алала, арткан – калган курсагын öнöтийин эткен неме чилеп, салапанга оройло, Айдарды ачаптырган кептÿ столдыҥ ÿстине салып койгондор. Эмди болзо jиит кижи кынjыдагы ийтке бодолду ÿстÿ – jуулу курсактыҥ алдында кыйналып отурды. Jип ийейин дезеҥ – jип албазыҥ, тудайын дезеҥ – тудуп албазыҥ. Канайдар, чаканагыҥ jуук та болзо, jе тиштеп ийер аргаҥ jок. Мыныҥ бажында jиит кижи чилекейин ажырып отурды. Öзöгинде атыйланып чыккан ач ийдени кöмö базып öчÿрерге байа толыкка «табынча» деп тургускан чайынаҥ  бир уртамды кылт этирип алды.Бу öйдö арбанып чыккан ач öзöк элес öйгö токынай берди ошкош. Jе саат болбой jадып, ол ийде атыйланып, тÿймеп, такыптаҥ – такып тур чыкты. Ары jанынаҥ  аҥданып келген ачсыркаштыҥ куйунын бир эмештеҥ де болзо токынадып саларга, байадаҥ бери öзöк – буурын öйкöп(30) турган «табынча» деп арттыргызып салганын ого – бого етирбей бир тынышла кургадып ийди. Е андый да болзо, канча кÿнге коҥылтаҥ jÿрген ич – карын, сокор тутканын ычкынбас дегендий, бойыныҥ сурагыла Айдарга амыр бербей барды. Оноҥ ол орынына чыгып алала, пиджагынын карманын такып тинтиди. Оныҥ  сезими мында кайда да канча да кире акча «jажынып» калганын сезип турды. Jе бар-jок кармандарын, кара – jерди бир эткен дегендий, кöдÿрезин коскоргон до болзо, jе акча  jытту байлыктыҥ кÿлÿмзиренген чырайы эбелбеди. Анайып, оныҥ арга – чыдалы чыгып,  Ярус- орынында поездтиҥ экчелгенине  jöмöжип, неге де сöйкöнгöн кептÿ, jайканып jатты.  Эмди оныҥ сагыжында ал-камык аш-курсак, анчада ла jаҥы сойгон койдыҥ ÿлтÿреде канайып салган тепшидеги эди болгон.  Эге-тöгö  эт-jуу ортозынаҥ кыймага уруп салган, кöс – чырайы jылтырап турар jуулу, согонолу канныҥ бÿдÿжи вагонныҥ  экчелгенине кöзиниҥ алдында jылтырап баратты. Мындый санаалардыҥ  тармызына алдырткан jиит кижиниҥ там ла ажанар кÿуни келип турды. Ол бир кезек öйгö ал-камык санаазын кемирген алама-шикир аш – курсактыҥ ортозында ары уйуктап  jаткан эмес, бери ойгу эмес теп ле тегин мелиреп jатты. Jе учы-учында бу «ÿстÿ-jуулу» санаалардаҥ чöкöбöс бойы   чöкöп, там ла там  уйкуныҥ абына толгодып, оныҥ тату ла jымжак  телекейине оролып, адакыда кайылып калды…

Jайгы кÿн туку качан öксöп тö калган болзо, баштапкы курста ÿренетен студент кижи тöжöгинеҥ öҥдöйöрдöҥ болгой, ойгонбогон до ошкош. Jе андый да болзо, оору эмес кижи канчазын jалбагынаҥ jадар дегендий, бир эмеш öйдö тереҥ уйкудаҥ  тирилип келди. Кöрöр болзо, кайран бойы кара терге алдыртып салган эмтир. Кижи анчада ла кöп кÿндер  туркунына айалга jарт. Айдар нениҥ учун кара терге алдыртканы ого, байла, база jарт.

       Jиит кижи ойгонып келеле, бут бажна турарга меҥдебей, öчомик кÿÿн-санаазына олjолодып,арга jоктыҥ шыразына  алдыртып, араайынаҥ  тууjырап jатты. Ол öҥдöйип туруп келерге jалкуурып турган эмес, а оорып-сыстап турган сööк-тайагын алып чыгарга кучи jетпес болгондый билдирген. Бир эмеш öйдöҥ албаданып, шыраҥкайланып, тöжöгинде jайрадылып калган эди-канын jууй тартып, экинчи ярузынаҥ сыйрылып,  полго тÿжÿп алды. Эр бойында ийде – чак деген билимниҥ та канча кире артканы ого jарт эмес. Буттары оны укпай, ала кöндöлöҥö тырлажып, чек отура берер кÿÿни келип турган. Оноҥ ол коларткышты jиткезине арта салып, jÿсjунгуш тööн арга jоктоҥ сÿртеле берди. Анда jеҥилденип –эштейле, кÿскÿдеҥ бойыныҥ jÿс- чырайын ширтеген айас,(31) jунуннып баштады. Айдардыҥ чырайын туразынаҥ кöргöжин, андый ла комой деп билдирбеген. Jаҥыс ла болчок кара кöстöри, ÿкÿнийинеҥ де ары эмес дегендий, оҥкойып, jÿзи öҥ-сур тартпай килейип, jаактары копшыйып ла бастыра бойы сооксымак тердиҥ олjозына алдыртып салган болды. Ӱстине уур иш эткен кижиниҥ сööк – тайагы эртезинде сыстап тургандый, бастыра бойы уужалып калгандый билдирген.

     Эмди Айдар меҥдебестеҥ кöзи-бажын, арка-белин jунуп турган айас, кÿскÿ дöон кылас эдип, - jе керектер кандый, уул? – деп, боынаҥ сурады. Ол мынайда эрмектенип ийерде, оныҥ jымжак ла табылу ÿни, эмди болзо кандый да каткак ла айдылган сöстöри чокым ла jарт угулган. Оноҥ ол тапту jунунып алала, стенеге jöлöнгöн  айас  сийе бажына отурып, тыштана берди. Анайып, ол-бу ла болгончо, оныҥ болчок  караларына полдо чейилип калган балкаштыҥ ортозында шыралап jаткандый, кандый да тегерик сарызымак неме эбелди. Бир эмеш эҥчейип, ол тегеликти сыймаштап ийгежин, сÿр – чырайын тат алып брааткан бир акча болды. Кÿÿн –кÿч jок оны полдоҥ алып, арчып ийеле, кöрÿп отурды. Бу акча кандый бир оҥду эдимниҥ баазына турбас та болзо, jе сереҥкени jеҥдеп чыгарында алаҥзу jок. Кандый да кичинек  суучакта бойыныҥ тоомjызы бар.

  Келер öйдиҥ студентти тиш- оозын арчып, кöс- бажын jунуп аларда, кÿнниҥ кöзин кöргöндий тыны кире берди ошкош. Эмди нени эдер?! Эдетен неме эм тургуза jок. Акыр, чындап, чамаданында Ленинградтаҥ  садып алган jаҥы бичик бар… Чамаданынаҥ кызыл-кÿреҥ кадарлу бичигин суура тартып, чалкойто jадып, кычырып баштады. Бир бÿкти кöк албанла jеҥдеп, jе анда не керегинде айдылганын  чат оҥдбой калды. Байла, меезиниҥ иштеер де, оҥдоор до кÿÿни jок болгон. Санаазында артып калганы jаҥыс ла кандый да кижиниҥ ады – та дон Карлеоне, та дон Карлсоне – сагыжына jакшы кирбей турды. Оноҥ öчöшкöндö  дегендий, оны jеҥдеп чыгарга, ол бÿкти такып кычырды. Jе оныҥ  меези эрчимдÿ иштееринеҥ  чат мойноп, адакыда «jе бойсын»  дегендий, туй тебинип ийген. Чалкойто jадып кычырганынаҥ  туза болбозын Айдар акту бойы сезип, эмди болзо кöҥкöрö jадып, кабыжа берди. Jе мында да эш-неме келишпеген. Оныҥ учун кедерлеже берген бичигин чамаданына амырадып салала, jÿзинеҥ чыкырымнаҥ  сызылып турган терин арчып, суймайа jадып алды. Угуп jаткажын, немецтер бойыныҥ тилиле jар-jаак шулуражып, чайлажын баштап ийгендер. Алдынаҥ öрö jабыра согуп турган согононыҥ  ла ыштаган калбасаныҥ jыды оныҥ тумчугын туй алып, бажы – кöзин айландырып турды. Шак бу айалга оныҥ байадаҥ бейин тууjырап jаткан ичи-кардын тÿймедип, ашташтыҥ ийдезин ойгозып, чилекейин агызып ийген. Эмди болзо оныҥ ичинде (32) не де атыйланып, амыр аткан Айдардыҥ ач- амырын ÿзÿп, айдары jок кинчектей берди. Jиит кижи ыштаган калбасаныҥ jыдына оролып, кÿÿн-санаазыла кызыл- кÿреҥ калбасаны ого-бого jетирбей ажыра салып ийген де болзо, jе оныҥ карды там ла там суранып, алама-шикирди айдары jок некей берген. Мындый суранчыкту некелтеге оныҥ кöгÿс  ийдези чыдажып болбой,  кечеги ÿстÿ-jуулу этке кöчти. Анчада ла кыймага урган кандый, jаjаай кысты jараткан чылап, кÿÿн –санаазы jеткенче айдары jок jип турган. Байла, арга- чыдалы jеткенче тыҥ ла тамзыктаган болбой. Jе мындый санаалар Айдардыҥ эр бойын учы-учында чек чöкöдип ийди. Куру кейле эм тургуза кем де тойо ажанбаган. Jиит кижи токыналы jок кардыныҥ кылыгына чыдажып болбой, öҥдöйип келеле, немец уктуларда ширтегежин, олор чатпайта ажанып алган токоорып jаткылады. Оноҥ ол тöжöк jастыгынаҥ jылбырап тÿжÿп келеле, суу ичкен айас jÿзÿн jунуп аларга коларткыжына тартылды. Jе тапту öйди кетежип турган неме чилеп, jети ай карынду ÿй кижиниҥ ичи ошкош ичтÿ тууразында jаткан немец мышкылактап туруп:

  - Сен нениҥ учун ажанбай тургаҥ? Айса болзо, акча jок? – деп сурады.

  - Мен орозо тутjадым – деп, каткак ÿниле чокым карууны jандырып, ол ок öйдö нениҥ де учун буды тырлажып, jÿзи арбынду терле бÿркелип баштады.

     Айдар бойыныҥ айалгазын jарттаҥ-jарт оҥдоп, кеминде таҥзыктанбай турганынаҥ чагы уйадай бергени бу айландыра jаткан ичтери штандарынаҥ ычкыры ажыра тöгÿлип турган jоон тоормоштый улуска билдиртпеске албаданып, jÿсjунгуш jаар бурылардыҥ кажы jанында, болчок караларына пиджагыныҥ эдегинде уймалып калган тоозын эбелди. Оны резина чылап чöйилип келеле, тарый-тарый катаарда, онызы эдектеҥ  айрылбайын дегендий мойножып турарда, оны эки колыла ужап баштады. Бу ок öйдö (качан кирди уужап турарда) оныҥ чичке арык сабарларына эдектиҥ ичинде кандый да кату неме тудулып, кадып калган балкашту ужаарга бербеди. Оноҥ оны сыймаган айасту кöрöрдö, кандый да тегерик кату неме болды. У ок öйдö ол бу, байа, акча болор деп, нениҥ де учун сананып калган. Jе улустыҥ  кöзинче эдекти тинтиирге тидинбей, пиджагын илмектеҥ алып, - акыр, jÿсjунгушка арутап алар керек – деп, бойына айткан да болзо, jе öскöлöри база уксын дегендий, чала тыҥыда ÿнденген. Оноҥ туалетке кирип келеле, байагы акчага бодолду кату немени эдекти эдектей тибирип, таап алала, ол ары кандый тежиктеҥ кирип jажанганын бедреп, чат табып болбой, арт –учында карманды аҥтарып кöрöр болзо, анда бир кичинек  jыртык бар болтыр. Анайып, ол тежик ажыра пиджактыҥ   эдегинде та качаннаҥ бери jеезелеп уйалаган, jÿс чырайы ай-кÿндий jалтыраган эки акчаны чыгарып келди. Эмди оныҥ акту бойында туй ла (33) ÿч акча болгон. Бу акчага тургадый акча эмес те болзо, jе аштап-сузап jÿрген Айдарга айдары jок арга болгоны айтпаза да jарт эмей. Ол jок jердеҥ таап алган баалу-чуулу манадын бумажнигине байлаган кептÿ салып алды. Эмди ле барала, шикир jок чай ичип алар кÿÿни келди. «Акыр, оноҥ» - деп сананып, соок терге алдырткан jÿзин jылу суула арлаган кептÿ jунуп, бойыныҥ одузы jаар ууланды.

      Келер болзо, байагы ÿч тоормош jар-jаак куучында, каткы эмес каткыныҥ , сÿÿниш эмес сÿÿништиҥ телекейине алдыртып койгон кöзöрлöп отурдылар. Айдар олордыҥ мындый кылыгын jÿрегине jуук алып, кыртыштана берди. Оноҥ коларткыжын эптÿ бÿктейле, jастыгыныҥ алдына салып, бу тойу-ток улустыҥ сыр-сÿÿниш кылыгын jаратпай, мында отурбай, коридорло тегин ле баскындап jÿрейин дегендий, jана болуп ичкери jÿткиди. Шак бу öйдö ÿйдежеечи келин кемге чай керек деп, улустаҥ сурулап турган болтыр.

 - Бейин бир стакан шикир jок чай – деп айдала, акчазын эмди тöлööр бö эмезе кийнинде бе? –деп, бумажнигин пиджагыныҥ карманынаҥ суура тартып сурады.

- Эмди де, кийнинде де – башказы jок – деп, келин каруузын jандырды.

     Jиит кижи тойу карынду тойбозындар öнöтийин уксын, кöрзин деген амадула акчакабындагы чаазындарды ала кöҥдöлöҥö шылырадып, байа jажырып салган баалу-чуулу байлыгын алып, проводникке берди.Онон акчакабын трикозыныҥ карманына сугуп, бойында: «Вот так, вот так, jаҥыс слерде эмес, менде де акча бар, вот так, чок мала» -деп, олорго кородоп кыртышканына чоксырап, маказырап ийерде, кÿр-кöксинеҥ кандый да уур jÿк тÿже бергендий сезилип, вагонныҥ коридоры дööн чыгара басты. Бу öйдö поезд кандый да станцияга jедип келгени оныҥ токтой-токынай бергенинеҥ билдирди. Айдар кечедеҥ  бери тышкары чыкпаганы керегинде эске алып, эмди кÿр – кöксине ару кей толтырып аларга, вагонныҥ ачыла берген каалгазы jаар ууланды.

     Тышкары jылдыҥ jай деген jаркынду öйиниҥ сÿрекей jарамыкту кÿни турды. Jиит кижиниҥ ÿстинде тырмактыҥ каразынча  да булут jок ап-айас, чап-чаҥкыр теҥери кааҥ кÿнниҥ иргилjинине мелиреп тургандый, токыналу амырап jатты.  А будыныҥ алдында изÿниҥ тыныжына чыдашпай кÿйÿп jаткан асфальт уур тынып, иргилjин болгон тыныжын ак айаска таштап jадат. Айдарды буды-колы тырлажып, перронго чыгып келерде, кÿн деген jаркынду jылдыстыҥ килемjи jок чокторы оныҥ бÿткÿл бойын бууй алды. Мынаҥ улам тегин де арга jок jииттиҥ кöзи – бажы айланып, караҥуйлай берди. Ол jаҥыс ла jыгылбайын деп, карачкылга алдыртып брааткан санааларын бар – jок кÿчиле бир аай jуунада тартып, вагонныҥ эжигиниҥ тутказынаҥ силбектенген кептÿ тудунып алды. Мынайда ол та канча кире турганын бойы да билбес. Айса болзо, jаҥыс ла ак-jарыкты jайаган Алтай-Кудай ÿстинеҥ тöмöн ширтеген болбой. База ла бир оҥдонып келгежин, туткадаҥ тудунганча эр бойы турган болтыр. Поездтеҥ тÿшкен улус тееркеген кептÿ токоорып, ары – бери баскындап турдылар. Кичинек балдар сыр-сÿÿниште, jаҥы чыккан кураандар чылап текшилеп, jÿгрижет. Карган jаанактар огурчын- согурчыннын, помидор-сомидорын, кайнаткан катрошколорын поездтиҥ öзöк – буурынаҥ какталып келген эл-jонго саткылайт. Асфальт ол ло бойы бу кÿн качан ажар дегендий уур тынып, чек ле удаан öйгö торологон кижи адакыда канайда тиже, кöбö беретен эди, шак ла анайда тестейип калган амырап jатты.

      Айдар туткадаҥ тудунып алала, тыныш алынып, база эмеш туруп, оноҥ араайынаҥ кыймыктанып, перронло баскындап баштады. Анайып турала кöрöр болзо, ыраак jокто, изÿ кÿнге алдырышпазым дегендий, кедейип калган колонка турган. Бу ок öйдö оныҥ сагыжына тöрöл jуртындагы кааҥ – айас кÿндерде айдары jок соок, jер – энениҥ öзöгинеҥ сызылып чыгып jадар шилидий ап-ару, коркырап агып jадар кара-суу илинди. Оноҥ ичип алзаҥ, кандый да jакшы, колы-будыҥ jеҥиле, эр бойыҥ тойо бергендий билдиретен.

    Бат, оныҥ да учун колонканы кöрÿп ийеле, кандый да болзо эне-jердеҥ чыгып jаткан суула тынын бир эмеш те болзо, кийдирип алар деп сананып, jорыгын ол jаар улалтты. Мында ол бойыныҥ  алдына нени де кимиректенип, кöзи-бажын jунуп, адакыда ÿч-тöрт уурт ичеле, оныҥ туразында нени де сананып турды. Бу öйдö, чындап та, оныҥ öзöк-буурында саҥ башка кубулталар болуп, тыны кÿр- кöксине кире берген деп, jап-jарт сезип калды…

    Jаан удабай поезд ондор тоолу вагондорын jединип алып, jол –jорык эмди де узак дегендий, уур тынып, озо баштап серпиле тартылып, оноҥ араайынаҥ кыймыктана берди. Бир эмеш оҥдонып алган студент одузына келип, jаҥы ла тургузып салган изÿ чайына аjару салып, тустап ичсе jакшы болгодый деп сананып, jанынаҥ öдÿп jаткан проводник келиннеҥ тус сурады. Онызы нениҥ де учун ÿнденбей, jаш бала чылап бажын jайкаган. Айдардыҥ ÿйдежеечиге баштанган мындый сурагын угуп ийген немец:

- Ой, уул, мында тус бар – деп, сеп-семис ус сабарыла столдыҥ ÿстинде jаткан салапан jаар кöргÿсти. 

      Айдар олорго тегин де кыjыраҥтып турган бойы: «Сенеҥ эрмек сураган чылап»-деп, ичинде сананбаган да болзо, jе кöргÿзип берген тузынаҥ  кыҥыс эдип эрмектенбестеҥ, кылас эдип кöрбöстöҥ, (35) бир чыккырым алып, кара чайын тустап алды. Оноҥ ол кижиге одоштой отурып, тышкартында элестелип турган ар-бÿткенди табылу аjыктап, изÿ чайдаҥ шöлÿредип браатты. Jе столдыҥ ары jанында мет ле эдип тестейип калган кижи дööн аjарар кÿÿни jок болгон. Изÿ тусту чайды табыланып ичкенинеҥ оныҥ öзöгин кандый да сÿÿнчилÿ сезим ээлеп баштады. Анайып, нени де сананып отургажын:

- Сен ала кöндöлöҥö не терлеп тургаҥ,  айса болзо, jÿдештеҥ кинчектеледиҥ бе? – деп, одоштой отурган тестек öгööн та каарып, та тегин сурады.

  Бу кожо барып jаткан улуска тегин де кыртыштанып, каны болзо кайнап турган jиит кижиге мындый jетирÿ эдерде, оныҥ тийбес jерине тийе бергендий билдирди. Оноҥ атыйланып, айу-бöрÿ бодолду арт-март эдип чыкпаска, бойын jÿк арайдаҥ тудуп:

- Кем нени, jе бийтÿниҥ санаазында jаҥыс ла мылча – деп каарып, токыналу айткан да болзо, jе кизиреген айасту сезимниҥ ийдези кÿр-кöксинеҥ тÿ, токыналу айткан да болзо, jе кизиреген айасту сезимниҥ ийдези кÿр-кöксинеҥ тÿҥей ок чупчыла берди.

      Jиит кижидеҥ ого удура мындый эрмек угуларын сакыбаган «тоормоштыҥ» тили тартала берген бе, эмезе тыктай тыгынганынаҥ ба, ол элес öйгö эрмек кÿрмеп сöс айдар аргазын jылыйтып:

- Jе андый эмес не… Чындап, jопондор база тусту чай ичип турган эди бе?

- Кедери эт. Jопондор эмес, тöбöттöр – деп, ол кижини туй чабып: «Тусту чай сендийинеҥ артык, и-титий, чочко ошкош неме чорты билериҥ»-деп, маказыраган кептÿ ичинде сананды.

      Бу   тегин де кызынып калган бойы, эмди болзо, тестек кижиниҥ оныҥ ÿстине уруп турган тегенектий эрмектерине ол чыдажып албай, там ла там кыjыраҥтып, косту отко баскандый, эдер-тудар аргазын таппай, бойыныҥ ярузы jаар борсык чылап тартына берди.  Тусту чайдаҥ ичип аларда, оныҥ сыны бир эмеш jеҥиле бергендий билдирген… Оноҥ ол сÿрекей уур иш эткен кижи чилеп, уур тынастап, кöзнöктиҥ ары jанында элестелип jаткан орык jолдорло бÿркелип калган кобы-jиктерди болчок караларыла тууjыраган айас ÿйдежип jатты. Ол мынайып  карамтыгып, кезек öйдö ала кöҥдöлöҥö атпас, колы-буды тыртас эдип, уйкуныҥ телекейине там ла там чöҥÿп, адакыда, кандый да ÿзÿк тÿштер кöрÿп, оныҥ тамызында кайылып калды.

     Айдар бир ле оҥдонып келгежин, jайгы эҥир туку качан койыла берген öй болды. Ол бойыныҥ бÿрÿҥкÿй, карачкыл сомыла ак jарыкты ээлеген кееркедим ар- бÿткенди кучактап, тату уйкуныҥ абына чöҥöргö кöҥкöрилип брааткан. Качан поезд кандый да станцияга токтой берерде, (36) мында тÿжетен улус арчымак – тудунчактарын сÿÿреткенче, ачыла берген эжик jаар уландылар. Оноҥ jаан болбой туруп, jарымызы коҥылтаҥ боло берген вагонго jаҥы улус кирип баштады.Эмди Айдар вагонныҥ öчöмик одыныҥ алдыла öдÿп турган солун улусты араайынаҥ аjыктап jатты. Тын jок кöстöриле öткöндöрди анча-мынча öрÿмдеп тургажын, сыкык кöстÿ, кара сур чачту азиат укту кижи jе деген чамадан сÿреткенче, öдö берди. Керек дезе ого, Айдарга, аjару салып ийген ошкош. Мынайып, бир эмеш  jатканча, оныҥ ал-сагыжына чедирген чачылгандый, кÿÿн – санаазы кенете jарый тÿшти. Эмди болзо оныҥ кÿр-кöксине бйагы азиат укту кижиниҥ сеп-семис jÿзи тийбес jанынаҥ тийип барды. Шак бу öйдö jииттиҥ санаазы сыкык кöстÿ кижиниҥ сÿр-чырайын айландыра куйундалып: «Айса болзо, алтай кижиэмезеказах-деп, - jе кандый да болзо тÿҥей ок азиат, айса болзо, оноҥ бир болуш болор, jе неде не маат jок…» - деп, сокор тутканын ычкынбас дегендий, алтай- кудайдаҥ ары jанынаҥ ийилген сур-чырайды кÿÿн- санаазыла айланыжа берди. Эмди ле jерге тÿжÿп, ол кижини табып алала, таныжып-эрмектежип эки-ÿч салковой сурап, рестораннаҥ тыга ажанып ийер кÿÿни келип турган. Айдар ол-бу ла деп сананып тургажын, кöрöр болзо, акту бойы полдо турганын jаҥы сести. Оныҥ кайда да анда öзöгинде тÿÿлип калган сезими оны ол кижи дööн ийдип турган да болзо, jе эр бойы нениҥ де учун ары тартыларга тидинбей турган. Jе бу ок öйдö базып барала, акча сурап ийер кÿÿндÿ болды.

   Айдар барайын ба, барайын ба деген алаҥзыштыҥ ортозына кыстадып, арылык –берилик болуп та канча кире турганын билбес болгодый. Оноҥ база ла кöрзö, бойыныҥ орынына чыгып калтыр. Канайдар, jол-jорыкта jÿрген кижи арып- чылап калган Тÿнде амырар керек. Ӱч тÿниҥ аразында ÿч кöрбöгöн кижини ала кöндöлöҥö тÿймедип, не керек шакпырадар. Сурайтан немени кÿн-эртеде сурайтан jаҥду. Jе кудайдыҥ кÿни jаҥыс эмес. Ртен таҥдакталып таҥ атса, тамырланып кÿн чыкса, айса болзо, керектиҥ аа     йы jарталар…

   Кÿн öксöп калган… Айдардыҥ санаазында ол туку байа jер бозорып ла турарда, ойгонып калгандый билдирген. Jе андый да болзо, бир эмеш öйдöҥ ойто ло тереҥ уйкуныҥ абына алдыртып, бойыныҥ санаазында бойын öйдöҥ öйгö jылыйтып турган. Турайын деп сананып, кыймыктанып ийгежин, бойыныҥ эди-каны бар ба, jок по дегени билдирбей турды. Анайып  jатканча, кенетийин оныҥ кÿр- кöксинде «кечеги азиат укту кижи» деген билимниҥ чедиргени чагыла берген. Бу чедирген, байла, jиит кижи öҥдöйип турарына jаан арга берген. Нениҥ учун дезе (37) таҥкы азым öйдиҥ бажында ол бойыныҥ ярузынаҥ полго «мет» эткендий, сÿÿредилген кептÿ тÿжÿп, коларкыжын jиткезине салып, jунунгуш jаар куун- кÿч jок сÿртеле берди.

   Бир эмеш öйдиҥ бажында jунунгуштаҥ кайра бурылып, кечеги кара кижини бедреерге умзанды. Оныҥ санаазында  ол кижиле озо баштап jакшылажып, кайдаҥ – эштеҥ деп сурап, оноҥ куучын- кумыйдыҥ аайын чала келиштирип турала, билдирбезинеҥ  калаштыҥ баазына, jирме акчага, экелетен чокым планду болды. Jе качан калаш деп ийерде, оныҥ тыҥ ла анайда тÿптенип ийер кÿÿни келбей турган. Ач-öзöк, айса болзо, табынча атыйланып, тÿймеп баштаар. Оныҥ айы эм тура jарталгалак. Кудай бойы ла кöрзин.

     Мынайда сананып, ол араайынаҥ «кара кижини» бедреп браадала, кенете öзöк-бууры селт эдип,  тын эди jимирт этти. Бу не боло беоген?! Анда ол кижи отурды! Бу öйдö оныҥ санаазы оны укпай турган да болзо, jе нени эдер?- деген чолтык кÿÿн кайда да анда, кöксиниҥ тÿбинде, чочыдулу кÿйбÿрттиҥ  абында болды. Акыр, эмди ле барала, озо оос ло jакшылажып, оноҥ – колло… Оноҥ чала jууктай отурып, оноҥ… Эмди ле кыймыктанар деп сананып тургажын, удура кижи кöрÿнди. Акыр, мыны öткÿрип ийеле,базынар. Удура чыккан кижи öдö берди. Айдар араайынаҥ азиатка теҥдежип, jакшылажып ийеле, ол jаар бура согордыҥ ордына кöнÿ jÿткиди. Байла, улай ла туалетеп турганынаҥ темигип калган. Ӱренгени аайынча jунунгушка барып jунунып,кол-бут тырлашпазын деп бойын бек тудунып, эди ойто барза, кöндÿре ле базып келеле, колдоҥ – колло jакшылажып, керектиҥ аайын ачыгынча чыгара айдар учурлу. Мында коркор, уйалар неме jок.  Анайып бек сананып, ол кижиниҥ отурган jерине jууктап келеле, ол jаар бура согордыҥ кажы jанында кöрöр болзо, ол база кандый да кижиле кабак аракы ичип отурдылар. Бу ок öйдö öскö кижиниҥ кöзинче акчаны канайып сураар ла акыр, оноҥ деп сананып, кöндÿре öтти.  «Jок, ойто кайра бурылар ба кандый… АНайдарга jарабас… Ол jаҥыскан болзо, сураарга да jакшы. Jок, кайра барыш jок… Ол кижи чала калай берип, jаҥыскан артса, сураарга да jакшы, эрмектежерге де макалду, тöзöмдÿ… Калаҥы кижиниҥ jÿреги де jымжак…» Бу ла мынаҥ да öскö санаалар оныҥ тумандалып калган меезин айланып, керектиҥ аайын канайда баштаарыныҥ учына чыгып албай барарда, ол одузы jаар басты. Ол оҥдонбой турган… Байла, акча деген санаа оныҥ кÿр- кöксин öйкöп, арт-учында чöкöдип ийген болгодый. Эмди ого неде керек jок ошкош: акча-манат та, аш-курсак та – jаҥыс ла орыны болзын. Кече- башкÿннеҥ бейин атыйланып, чорчыҥдап турган ичи-карды эмди, байла, Айдар чылап чалдыгып, кунурап jаткан болгодый. Нениҥ учун дезе оныҥ ажанар деген семизи jол ортозына jоголып калган. Jаҥыс ла шöлтÿреп калган арай тынду эди-каны поездтиҥ токыналу экчелижин öткöнип, jайканып jатты. Эмчиликке баштапкы ла кÿн кирген кижи канайып тÿнди тÿн дебей, тÿшти тÿш дебей, сааттар туркунына сыр-уйкуга кöмÿлип алала, мышкылактап jадатан эди. Jе Айдардыҥ эди-каны буя руста мышкылактап эмес, а jилик-jулугы сыгылып, шÿÿлип калган, арга jоктоҥ шыралап jатты…

    Jайдыҥ база бир jаркынду кÿни бозорып чыккан таҥды ÿйдежип, туку качан öксöп калды. Айдар бойыныҥ ярузында кече ле jаткан бойы эмдиге jетире öҥдöйип турбаган. Кыймык jок. Ол,байла, jаман тÿш кöрÿп jаткан ошкош. Оноҥ улам улаарып па, бастыгып па турган болгодый.  Ол анайып ла улаарган кептÿ мелиреп jаткажын, поезд бойыныҥ jорыгын киреледип, токтой берди. Вагонныҥ ачыла берген эжигинеҥ тал-табыш, jар-jаак куучындар, тынчуда отурганча, ару кейге чыкса торт дегендий, тышкартындööн тöгÿлип баштаган. Бу угулып турган табыштар Айдарга кайда да ыраакта деп билдирип турды. Мында не болуп турганын аайлап-баштап оҥдоорго албаданып, туруп-туруп, öҥдöйип келеле кöргöжин, оныҥ кожо болгон немецтери уур jÿктенчиктерин сÿреткенче, эжик jаар ууланып jаткандар. Jиит кижи мында не болуп jатканын jетире öҥдобой, орынына будын салактада отурып, тыны jок кöстöриле бу шакпыртты аjарып, вагонныҥ кайра салынган калjаазынаҥ кирген соок кейге эмеш оҥдонып келди. Оноҥ темиккен аайынча ярузынаҥ  селбектенип тÿжÿп jадала, чак jок колдоры сыбырыларда, бойы jерге барып тÿшкен. Оноҥ онтоп-калактап туруп, столдыҥ jанына отурып алды. Кöрöр болзо, оныҥ устинде бир болуштоп суу, оноҥ карбайа кадып калган лаваш jатты. Jе эмди оныҥ ажанар кÿÿни келбей турган. Ол кÿÿн –кÿч jок, кеjирин чыктадып алайын дегендий, болуштопто суудаҥ бир ууртам амзап ийди. Соок суу кеjири тöмöн агып, кайдööн дö ары öзöги jаар тÿже берген. Ол мыныҥ кийнинде поезд кыймыктанып атанганча тоҥуп калгандый отурды. Бÿдÿн вагонныҥ коҥылтаҥ болгонын керелеп, эки-jаҥыс кижи ары-бери баскындап турганы эзетти. Айдар ол ло отурган jеринде тышкартында кöрÿнип jаткан ар-бÿткенниҥ кеен jаражын аjыктап, бойы та экинчи, та ÿчинчи кÿн барып jатканын оҥдобой турган. Сурулап ийер дегежин, jанында кыҥыс эдип унчугар кижи jок болды. Jе jазап туруп сананып кöргöжин, оныҥ алдында туй ла бир кÿндик jол арткан болтыр. Айдар бу сурактыҥ аайыны jÿк арайдаҥ чыгып алала, кадып калган лаваштаҥ сындырып, сууга jибидип, чайнанып браатты. Jе чайнаныш оны тыҥ ла анайда кöкÿтпеген; оныҥ (39) ичинде та неде кирип калгандый, бир эмештеҥ кара кадын öйкöп баштады. Öйкöштиҥ кылыгы там ла там казырланып öйинеҥ одÿп браадарда, jиит кижи не болзо ол болзын дегендий, столдыҥ ÿстине коркойо берген. Мынайып, ийнекке бодолду толгодып отургажын, алыс jердеҥ проводник келин кöрÿнип келди.

- Барнаулга эртен канча саатта jедерис? – деп, оноҥ сурады.

- Бу канайып туругар, Барнаулга jетире jаан болзо эки саат арткан. Чындап, слер бÿгÿн тÿнде оҥду уйуктабаган ошкожор. Нениҥ учун дезе öйдöҥ öйгö бойыгардыҥ тилигерле нени де куучындап турганыгар. Эрмегердеҥ jаныс ла Барнаул деген сöсти оҥдогом. Айса болзо, jаман тÿш кöрÿп, караҥга бастыккан болбойыгар. Jе тÿниле улаарып куучындаганыгар. Акыр, слердиҥ биледигер бу –деп, проводник Айдардыҥ билет болгон jалбак картонын столдыҥ ÿстине салып койоло, эбире согуп, анаҥ ары jемзей берди.

      Качан ол келин jÿре берерде, оныҥ ичиниҥ сайылыжы да бир эмеш токынап барган. База бир эмеш öйдиҥ бажында оныҥ олут jок карды ажанадым деп чöрчöктöп баштады. Ол лавашты меҥдебестеҥ бир сындырымнаҥ jара тартып, сууга jибидип, jип брааткан. Бир канча öй öткöн  кийнинде, оныҥ санаазы да бойыныҥ  ордына кире бергендий билдирген. Оноҥ кенете меезиниҥ та кажы да толыгында кандый да ийде jалт эткени эбелген. Бу ок öйдö оныҥ кöгÿс кöрÿми айландыра турган jер- телекейге саҥ – башка кöрÿмле баштанды. Тургуза öйдö Айдардыҥ кöрÿми бу телекейди, бу ак-jарыкты, бу улусты кöрöр кÿÿни jок болгон. Оныҥ меезиниҥ иштеми там ла там эрчимдÿ кÿйбÿреп баштады. «Мениҥ озымда эки-jарым кÿн бир тилбек калаш jок болордо, слердиҥ кемигер меге берген! Эмди бойымда да калаш бар. Бастырагарды кöрöр кÿÿним jок. Барыгар, jÿригер ары. Мениҥ кöзимге кöрÿнбегер…»

      Айдардыҥ сезимдери шак ла мынайда куйундалып баштала берерде, орто jашту öгööн оны ÿзÿп, таҥкы сураган.

 - Не, мында таҥкы эдип турган кижи бар ба? Керек болзо рестораннаҥ садал. Jÿр ары, кÿрÿм. Кöзиме кöрÿнбе…

    Удабастаҥ, jаан ла болзо бир сааттаҥ, Барнаул деген каланыҥ кыйулары сениҥ алдыҥа эбелип келер. Барнаулга jетире кöп артпаган – jÿк ле бир саат…(40)

 

                                 «JЕТКЕР JЕҤ АЛДЫНДА»

Кÿÿк ай.

Эрке jастыҥ бу калганчы айында койчылардыҥ баштаҥ ашкан ижи тÿгенип, бир эмеш когузай берет. Бу öйдö арчын jытту Алтай jажарып, тын алынып öҥжип jатканы кижини jаҥыс ла сÿÿндирер аргалу. Мындый кеендикти кандый бир кырдыҥ бажынаҥ  ширтегежин, ол мынай да кöрÿлер: кыштыҥ корон соогынаҥ айрылып, алмаарып туруп келген элбек jалаҥ  кöк – jажыл чырайын тартынып ÿргÿлеп jадат. Сууны эдектейjайрадылган jетире кайылбаган тош карарып, кайда да ойбок jерлерде изÿ кÿнниҥ чогына алдырпаган кар мызылдап, бу jажыл торколо бÿркеткен телекейдиҥ ортозында саҥ башканеме болуп кöрÿнет.

   Jе эм тургуза Алтайдыҥ кеен- jаражы бойыныҥ аҥылу бÿдÿмин jетире алынгалак. Ÿдабастаҥ агаштар, маралдар jайылган соондо сÿрекей jараш боло берер.

   Бат, шак ла бу jаркындалып калган jажыл чырайлу jажыл jалаҥныҥ ортозында койчылардыҥ кыштузында тебелеген jери болуп jат. Мында кичинек болчок тура, оныҥ кийни jанында чöцилип калган двор. Койчылар эм тургуза бу ширеезин таштап, jайлу деген алтайын кöстöп атанбаган. Айдарда, олор арчымагын артынарга бачымдабай турган болзо, олордыҥ айлына кир- чыгып, чай – чуйдаҥ ичижип, солун-собурдаҥ угужып ийектер.

    Пöпö деп саҥ башка атту jиит уул камалек печкезин айдары jок одырып, суп ла чайын оныҥ ÿстине кедейтип салала, бойы дезе оныҥ jанындагы шалтырап, элентизи jедип калган тактада ал-санаага тÿшкен таҥкылап отурды. Jиит кижиниҥ jÿзи тижип, уужалып калган эмтир. Байла, тÿниле «кык» этпей бичикле кабышкан болбайсын. Jе андый да болзо, столдыҥ ÿстинде калаштыҥ оодыгы, «Беломор», оноҥ болбозо та jарма, та неме тöгулип jайрадылып калган, мыны кижи аайлаар эмес. Тураныҥ ичи мынаҥ ары, кöрöр аайы jок. Мында чачылып калган бор-ботко, не-неме тоозын- тобракка олjолодып сайрап jаттылар.  Тöриндеги кыпта темир орын ÿч будына jÿк  арайдаҥ турды. Jе кер-мар алыс jердеҥ салкын деген ÿзÿт эбелген соондо, ол орын jалмаш бойго отура тÿжердеҥ айабас.

    Бат, бу орында Пöпöниҥ нöкöри Эркин деген кулугур онтогон-сыктаган кинчектелип jатты. У кöлчинниҥ jÿзи нöкöринеҥ де оҥду эмес болгонын чокымдаар керек. Оныҥ тегин де чичке, сыкык кöстöрин ириҥ туйбалап салган. Орынныҥ кабыргазына чала jöлöнгöн айас па кандый, чатпак «карынду» суулу кöнöк, сергелеҥ каруулчык чылап, кунугып калган турды. (41)

     Бат, мындый тымк jерге кайдаҥ-куйдаҥ кижи келген болзо, мында керек болгон турбай деп, чÿрче ортозына сезип ийер эди. Ӱстине мында ээлеген jыт –тал кижиниҥ тыныжын бууй алар эмей. Мынызы, байла, jарт.

- Пöпö – деп,Эркин орыннаҥ öҥдöйип келди, - кечеги бир болуштоп неме кайда?

- Неме дейзиҥ? – деп, jÿдештеҥ сиркиреп отурган Пöпö кун –кÿч jок эбирип, удура сурак берди.

- Неме эмес, бир тажуур араjан кайда деп сурадым – Эркин та неге де меҥдеген чилеп, jылгыры айтты.

- Jе бойыҥ салалдыҥ не. А не, билинбес болгоҥ бо?

- Ол калганчы воjараныҥ кийнинде атанердим.

- Ох, сениҥ кылыгыҥ баштаҥ ашкан. Кижи деп неме ичалан болзо, арай отурар не. Оноҥ öскö эжик калт ла калт – деп, Пöпö килегендÿ ÿнденди.

- Байла, jаман неме этпеген болбойым – деп,Эркин кöнöк jаар тÿкÿрип, ойто jада берди.

- Ол ло jÿгÿр турала jок болкалдыҥ, оноҥ ÿч тÿнниҥ аразында келдиҥ. Келеле, орынга кÿп ле, оноҥ турбагаҥ.

- Jе, бойсын. Баш jазатан неме бар ба? Öзöгим кÿйjат.

- Башты канайып jазып ийетен деп, бойым бедиренип турум. Оны кайдаҥ табатан. Jе тур, уул, jазап ажаналак. Оноҥ койлорды одорго чыгар, мен дезе jурт jаар атанайын.

     Мындый jетирÿни уккан кийнинде Эркинниҥ сергелеҥи туткан ба кандый, чÿрче ортозына тура jÿгÿрип, колjунушка кöзи-бажын арутап алды.

- Пöпö, jе сен кандый кижи? Кечеги немени артыр салатан не – деп, кунукчылду ÿнденди.

- Сеге тен тийерге кереес, чек бöрÿниҥ келтейи.

- Аҥтара соголо блаап алатан не. Jе артырзып койгон болзоҥ, анаҥ не болор эди – деп, Эркин «артырзып койгон болзоҥ» деген сöсти тилинеҥ ычкынбай барды.

-Бойыҥ не керек артыспагаҥ? – деп, Пöпöниҥ кыjыгына тийген бе кандый, Эркинге удура болды.

 Эркинниҥ калаҥызы jетире чыкпаганынаҥ ого сÿÿнчилÿ болды. Эмди болзо оныҥ меези тÿрген-тÿрген иштеп баштаган.

- Сен не, артыспаган деп, кородоп тургаҥ ба? Jе, болды. Чындап, jебрен Грецияныҥ философы Диоген не деп айтканын билериҥ бе?

- Jе не деп айткан? (42)

- Jе сен билериҥ бе?

-Jебрен öйдö айт салган немени кайдаҥ кöрöйин.

- Билбес болзоҥ, кедеҥдебе. Диоген дезе «Эҥ ле аска керексин» - деген. Эмди билдиҥ бе?

- Jе андый санаалу болзоҥ, Сократ öрöкöнниҥ айтканын ырымдап бер.

- Ол не деп айткан?

- Ол ло эрмегиҥди, jе бойыныҥ öйинде айдып салган. Чындап та, ол Диоген деп «таайыҥныҥ» сöстöри чи, эмдиги öйдöги махинаторлорго сай ла талдама – деп, Пöпö кимиректенди.

- Канайып махинаторлорго? Махинаторлор мында не керек, бу сен белогорячкала оор турган болбойыҥ – деп, Эркин алаҥзыды.

- Jе кöп лö… болды уул, болды!

-Мен канай турум, махинаторлор мында не керек дедим не.

- Бат, олор мында не керек деп, мен айдып jадым. Бис ле экÿ сегизен салковой учун койдыҥ куйругына отурып алганыс. Олор кылбыштарды пачка-пачказыла эдип jат.

- А не, олордын анай кылынып турганын кöргöҥ бö?

- Кöрбöгом дö болзом, андый немени бастыра улус билер.Jаҥыс ла андый – мындый jерге калырабай jат. Билдим! Jе кöр, айылду- jуртту болгоҥ ийе бе?

- Оноҥ ары – деп, Эркин кыртыштанып айтты.

-Ишjалыҥды алгаҥ, кöрöриҥде тоологоныҥнаҥ ас. Аска керексинген кижиге ол ло керек, унчукпай jÿре бергеҥ. Экинчи айда ол ло jурук. Учы- тÿбинде шалмар jок база берерин, ач ÿренинге –капут. Эмди билдиҥ бе? – деп, Пöпö тынзынгнан кептÿ jартады.

- Сен кижи алба.

- Ар – бÿткеннеҥ берилген немедеҥ кайдööн качаога туруҥ – деп, Пöпö мыкынын тайанып, - мында кижи-эш эмес, кем-кемди билдим!

-Jе, бойсын, уул, ишjал алза кöргöй. Ол кылбыштарда аларга эм тургуза чырмайып туруп jыжылар керек – деп, Эркин эки белеҥир айакка койдыҥ эдинеҥ кайнаткан jармадаҥ уруп, Пöпöниҥ алды дööн jылдырып, - jе ажан уул, оныҥ кийнинде сельпоны кайып келериҥ. Эмеш шыраҥкайланий.

      Пöпö унчукпастаҥ изÿ мÿнге оозын jидиртип, jарманы шöрÿледе ныкып отурды. Колы тыркыраганынаҥ jарманыҥ ортозында jÿрген бир болчок этти тудуп албай кайран бойы шыралап отурды. Кыналыш удабаган, эр этти кармагыла кармактап, оозына бу экелердиҥ кажы jанында «тармалу» курсак чамчазыныҥ ичидööн каткырганча секирип ийген. Мынаҥ улам jеткер кыйгы-кышкылатура jÿгÿрерде, колы айагына илинип, онызын аҥтарып ийген. Изÿ мÿн Пöпöниҥ jодозын чÿрче ортозына быжырып салды. Уул онтоп-сыктап, jодозын тудунганча колjунгуштаҥ коларткышты кабып арлап алала, такып тыктанарга кÿрÿшкени карап кöргöжин, мÿн де, эт те jок.

- Бу jарма кайда барган, уул? – деп, Пöпö сурады.

- Мен сеге байа айттым не.

- Немени аттыҥ? Айтым, айтым, jе нени айттыҥ? – деп, Пöпö кабыжардыҥ бери jанында турды.

- Jе болор, уул! Бойыҥныҥ jаманыҥга jидиртип алдыҥ.

- Бодоп ло кизиребезеҥ – деп, Пöпö нöкöрине кызынып ÿнденди.

- Пöпö, мен тегине каткырып турум – деп, Эркин нöкöрин тарындырып ийгенине бурузын бойына алынды.

- Кööрöйтöн jерге кööрööр керек, ала кöҥдöлöҥö не ырjаҥдаар.

- Jе мен тегин ле, Пöпö. Чындап та, бу jайгыда ÿренип барак па?

- Кайдööн?

 - Союзта институттар ас эмес, керек дезе Барнаул jаар jуртхозко сойдыртарыс – дейле, Эркин столдыҥ ÿстинде тöгÿлип калган «Беломордоҥ»  бир болчокты алып, камелектиҥ эдегинде турган тактага табылу отурып алала, таҥкызын оозынаҥ албай сооро берди.

     - Мында институт –эш эмес. Койлорды чеденнеҥ –эштеҥ  чыгарып, одорго башкарар керек. Мен öзöк тÿжейин, байла, нек-сак келижер болбой – деп, Пöпö унчукты.

    Эркин öтöккö кöмÿлип калган чеденниҥ эжигин бадалып туруп ачып, койлорын одорго башкарып ийди. Мынайып айылдыҥ jанына jууктап келерде, чакыда ээрлÿ ат турды. Ол «Кöмöстÿ кобыда» jаткан jелегат деп койчыныҥ чабдар ады болгонын кöлчин тургузу ла танып ийди. Кöрмöзиҥ элентизи jедип салбырап калган каалганы кайра салып, экчелип келерде, Делегат бор-боткы чачылып калган столдыҥ jанында турган тактада отурды. Оныҥ jÿзинеҥ кöрзö, неге де ачынган эмтир. Jеткер кече эзирик болгонынаҥ улам, Делегаттыҥ бÿрÿҥкÿй jÿзинеҥ бойыныҥ кандый да jаман кылык эткенин сезип, Пöпö jаар аjару саларда, оныҥ jÿзи кызарып калган болды. Эркин бир эмеш унчукпай турала, Делегаттыҥ jанына базып, jакшылажарга колын сунды.

- Сен, кÿчÿк, мындый jÿзÿҥле jакшылажарга туруҥ ба?! Кече ол Томаны истежип, бистиҥ айылдыҥ эжигин нениҥ учун токпоктогоҥ, а?! Тÿште келген болзоҥ, база  болор эди. Оноҥ öскö ай аразында бу не?  - ишке кадып калган алаканын Эркинниҥ алдына jайа тудуп, - сен не болгон кижи, а? Малталап койгон болзом, не болор? Тудатан кижини тышкары ла jÿрерде тудуп алатан. Кижини не керек шакпырадар? (Тома – Делегаттыҥ очы кызы).

     Эркин тыҥ jаман кылык этпегенине сÿÿнип:

- Слер, öгööн, - деп, Делегаттыҥ белинетаптап, - андый баалу – чÿмдÿ балагарды не керек jожыдып турганыгар? Ондый болзо, мылчага сугала, бектеп салатан. Хе, слердеҥ кижи нени ле угар.

     Эркинниҥ мындый эрмегин угуп, карган кижи айткыланып чыкты.  Ол тоҥ öткÿре бачымдабастаҥ сööктöри кадып калган, jе кандый да болзо, койчы кижиниҥ jудругыла Эркинниҥ ээгине jулкуй салды. Онызы чочыганына боксрдыҥ туружына туруп, ол ок öйдö кайра калып ийди.

- Не болеерди, бу слер болорзоор? –деп,  ол лобойы турды, jе jÿзинеҥ кöргöжин, эмеш коркып калган болодый.

      Качан шилемир кайра калып ийерде, будын не де илинген. Кöрöр болзо, кечеги кабактыҥ шили. Мыны кöп сананбастаҥ будыла кайра чачып ийеле, колын божодып:

- Jе, ачынбазаар, блар. Мен тегин ле айттым не. Слердиҥ ачынатанарды билген болзом,мен тен… - деп, jетире айтпай, токынай берген Делегатка jууктай базып, - jе jастыра неме айдийдим, jаманымды таштагар, блар, Чындап та, ол слердиҥ Тома не…

  - Jап оозыҥды, jап дедим! – деп, Эркинди jарым сöстöҥ ÿзÿп,- кöрзöҥ оны кедеҥдалып, jаманымды таштагар. Не таштадала нени эдерге jаткаҥ? Сендий немелерди … оноҥ Тома. Тома сеге катыҥ ба?! Кöрзöҥ оны, болор, уул, болор. Оноҥ öскö jаан jердööн  барганыҥды билбей каларыҥ.

- Jе мен…  Jе ачынбазаар, блар.

- Оозыҥды jап дедим сидик! Слердий немелер албатыны электеп jат – деп, jÿзи кызыл-марал чечектеп, тактага отура берген Эркинге jууктап, кичинек алакандарын jайып, - jе сен кем, меге айтпер? Бат, билбезиҥ, оныҥ учун мында сайрап jадыҥ.  Бу сайраштыҥ учы – тÿби келер ле болбой. Слердий немелерди jаҥы техникага отургызарга коркыыр, баштапкы ла тöҥöшкö сайап салараар.

- Jе чын айттыгар, мен ÿренбегем, сайаарым jолду.

- И-титий, сениҥ калырап отурган бÿдÿжиҥди! – деп, Делегат ус сабарын Эркин jаар уулап,- сен ÿренгеҥ де болзоҥ, сайаарын. Нениҥ учун дезе башта куру, не де jок. Бат, ол тушта закон куйругыҥга базып алза билериҥ, jе орой болор. Оноҥ сыга толгогон кийнинде, ой-бай, билбей турум… Бат, jÿрÿм деген неме ол тушта кату сураар, нени ÿренгеҥ эмес, а неге ÿренип алгаҥ – деер. Билип jÿр, экем – деп, уур ÿшкÿрип ийеле, столдыҥ jанында тактага отурып, - Пöпö, öй канча? – деп сурады.

  - Jарым он эки.

- Слер ле кожо отур калдым. Акыр, jÿрт дööн баркелер керек – дейле, эмеш унчукпай, оноҥ – сен, Пöпö, база токтот, эмеш кичеензер уулдар – деп, Эркинге бурылып ÿнденди.

     Оноҥ jаш кижи чилеп, jеп – jеҥил öрö туруп, эжик jаар саай базып, чыга берди.

- Ой, уул, барjадым. Табынча келерим. Сакы- дейле, Пöпö jелегаттыҥ кийнинеҥ сурт эдип, каалганыҥ ары jанында кайылып калды.

    Олор экÿ атана берерде, ркин кÿÿн- кÿч jок öрö туруп, jарым шилизи оодылып калган кöзнöктöҥ кöрöр эди, jе оноҥ ширтеераайы jок болгон.

     Эркинниҥ койлоры кöкти сÿрÿжип, jажарып jаткан кырлаҥды ажа бергенин, оныҥ эдегинде анда –мында чачылып калгандары керелеп турды. Мынайып, ширтеп турала, турган jеринеҥ эбире согуп, jаан ÿшкÿрип ийеле, «Канайдар оны, jÿрÿм андый да» - деп кимиректенди. Оноҥ jÿдеп турган эр бойы тыркырап турган колодорыла чöйгöнди кабып, чайды айакка jастыр- мастыра уруп алала, койтылтада шыкпаарып алды. Эркинге чай да болушпаган. Оныҥ jаҥыс ла соок jерде jадар кÿÿни келип турды. Оноҥ столдыҥ ÿстинеҥ бир болчок таҥкы алып, полго байдастана отурып, коронды коронло jаза берген. Тарткан таҥкызы оныҥ бажын айландырып ийерде, онызын полго ныка öчÿрип ийеле, печкениҥ эжиги jаар чертип ийди. Оноҥ соок полдыҥ ÿстине чöйиле jада берген. Эркинге полдо тоозын – тобрак керек бет. Эдине бир эмештеҥ соок jайылып турарда, кандый да jакшы болгон.   Бу öйдö ого не де керек jок, jаҥыс ла jадар. Кандый jакшы! Эмди ого jÿрÿм бойыныҥ элбек jаныла тура бергендий билдирди.

   Байагы öткöн керектерди сананып jадарда, сенекте талт-малт эткен табыш угулып, эжик ачыла берди. Jакшызынып jаткан бойы капшай ÿстине тура jÿгÿрди.

      Кÿнге карар кÿйÿп калган ÿч кижи ээжилип келеле, бойлорыныҥ тилиле нениде шулуражып, кайракканга аjару салып каткырыжып ийдилер. Бистиҥ тарыскабыс чала чочып:

- Бейин отурыгар, уулдар –деп, jалтанганын билдиртпеске тыҥыда ÿнденип, скамейканы айылчыларга jылдырып берди.

    Бу ÿч кöрбöгöн улус отурып аларда, бойыныҥ тактазын чала печкениҥ эжиги jаар jылдырып, анда кедейе берди. Кер – мар бу улус калыгадый(46) болзо, кÿлкÿ-эш, полешка jанында деп сананды. Керек дезе, тактаныҥ кабыргазынаҥ оҥ колыла кабып алды. Jуу- jепселдиҥ не- немелери jанында болгонынаҥ Эркин быларга jай бербес. Эмди куучындажарга да jараар.

- Ой, уулдар, слер кайдаҥ?

- Озо акшылажатан эмес беди? – деп, туйук кара сагалдузы сурады.

- А тен, андый эмей база. Jе, jакшылар, уулдар, кайдаҥ келгенеер? Нени эдип турганаар?

- А бис кедертинеҥ, бу мынаҥ – деп, бирÿзи эрмектенип, бажын кайра кекиди, - бис шабаш…-  деп айдарга jеткелекте, бистиҥ кöлчинис олорды jарым сöстöҥ ÿзе согуп ийди.

- Jарт, уулдар jарт. Слер шабашниктер. Кавказтаҥ ба?

- А база – деп, бирÿзи кыскарта айтты.

       Эркин бу уулдарды мынаҥ ары сурулар ла кейленер эди. Jе бирÿзи кезерди ширтеп отурала, араайынаҥ сурады:

- Ой, уул, акырзаҥ, акырзаҥ да. Бу сен jÿдеп тургаҥ ба кандый, кöзиҥ не кандалып калган. Jÿдеп тургаҥ ба, а?

- Jе… jе оны слерге, оны канай айдар?

- О-о, карындаш, байа ла имдеп ийетен неме не. Бис андый jанынаҥ чÿрче ле, секунд – деп, бирÿзи кимиректене берерде, ончозы каткырыжып, кыска сындузы тышкары чыкты.

   Эркин сÿÿнип, тактазын столдыҥ jаны jаар ийдип ийеле, керилип:

- Чай ичереер бе?

- Jо-ок, бис jаҥыла чайлаганыс.

Анча- мынча болбой туруп столдыҥ ÿстинде бир шил кабак кедейе берди. Эркин оныҥ мойнынаҥ ала койойын ла деерде, бирÿзи озолоп, оозын «пойт» эттире ачып, бöгин jер jаар тÿкÿрип ийди.

 - Айылдыҥ ээзи кижиге бис эдийбей база  - деп, стаканга толтыра уруп берди.

- Jе, карындаш, jыҥкырт эттирий – деп кокырлап, кÿлÿмзиренип ийди.

- Jе, мениҥ су- кадыгым ол ло… Бат, слердийи учун ичерге jараар – деп, стаканда турган кабакты сыймай согуп, чыдажып болбой, - jе, ичийейин, уулдар.

- Jаан ашты кöп не тудар. Jе сал ла – дештилер.

     Эркинге ол ло керек. Тактага jазап отурып, будын карчый салып алала, стаканды бир тынышла кургадып ийди. Кöп сабазында улус мындый коронды ичип ийеле,  jÿзин чырчыйтып, калаш jыткарып jат. (47)

    Эркин ачу ашты, изÿ jайгы кÿнде сузап калган кижи, кара сууныҥ соок суузынаҥ соодынып ичкен чилеп, тынала jаҥыс ла jаан ÿшкÿрип ийди.

    Эркиннниҥ jÿреги тыҥ согулып, бу улус ого каршулу келген де болзо,  де санаазанда кÿнниҥ  кöзине jалтырап турган «эрликтиҥ элчизи» болды. Ого кайдаҥ да ич jанынан «Jажыл jыланды» ичпе, токтодын, Эркин, токдодын! Бу улус сеге тубек экелген.  Бу jаман улус, токтодын!» - деп,  айдып турган.

   Баштапкы чööчöйди айылчылар урган болзо, экинчизин ле оноҥ арыгызын Эркин бойы билген. Бир чыккырым öйдиҥ бажында какшай берген болуштоп столдыҥ алдында тÿрÿлип калган jатты. Оноҥ олордын бирузи беш салковойды чыгарып, Диит койчыга аркы экел деп сунды.

  Ӱзÿттиҥ каны изиген кийнинде аргымак ошкош боло берген бе кандый, ÿч айылчыныҥ алдында туйлаардыҥ бери jанында турды.  Оноҥ беш манатты алган бойынча адын ээртеп, jурт jаар учуртып ийди.  Чек ле чöрчöктö: «Jаш öлöҥди jайа баспай, кöк öлöҥди кöмö баспай» - деген чилеп, канатту куштый шуҥуп браатты.

     Байагы артып калган ÿч кижи каткырыжып ийеле, койлор jаар jарыш эдип маҥтаттылар. Болчоктыҥ ÿстинде отоп jÿрген койлорго атту ÿч кижи сыр-jелишле келеле, бир ÿÿрин айрып, jажылга бÿркеткен, jаан агаштар белинде öскöн тöстöкти  койлор айдап алган сÿмелÿ ÿч кайракан ажа берди…

   Эркин ол ло бойы маҥтаткан бойынча,  кабакты сельподоҥ алып, Пöпöниҥ айылы jаар сыр- jелишле учуртып ийди. Нöкöриниҥ айылына бир ле бурылчык jедип- jетпей jÿрерде, оныҥ болчок  каразына кандый да кижиниҥ таныш jÿзи эбелди. Jеткериҥ адыныҥ jелижин араайладып, лаптап кöрöр болзо, Делегат эмтир. Ол магазиннеҥ нек – сак  алала, айлы jаар бараткан болтыр. Jе оныҥ jолында j еле деген эки метр «горила» турган. Бажы тас. Та кандый да öскö jердиҥ уулы ошкош, таныш эмес.  Эркин адын токтодып ийеле, jууктай базып келди. Куучынныҥ аайы-бажын угар болзо, ол карган кижидеҥ акча сурап турган эмтир.

- Ой, уул – деп, Эркин тыҥыда айтты.

    Jе jе ле деген «тöҥöштиҥ» бийди де кычыбаган.  Каруу бербеген кöлчинле Эркинниҥ куучындажар кÿÿни келген ошкош. Тили кычып баштады.

  - Ой, уул! – деп, оныҥ jеҥинеҥ тартып, - канча керек! – деп, кизирт этти.

    Ичкен короны аттыҥ маҥына чайкалып, эди – канына таркап, jаан каладып ла баатыр кебин тарттартып ийерде, öрöкöн ойто ло баштанды.

- Ой, уул, jе канча керек, менде акча бар! – деп, «гиганттыҥ» jÿзине алгырып ийди.

   Онызы боду бука чылап, араайынаҥ эбирип келерде, алдында кандый да чатпак «кÿчÿк» турды.

 - Неме дейдиҥ, балам?

- Не болды, адбыс? – деп, Эркин мынаҥ эмес, мыкынын тайанып, удура болды.

- Ой, баламды ла сени! Jаандап калган турбайыҥ – деп, j еле деген «тоормошторлу» алаканын Эркинниҥ бажына салып, ары- бери jайкап турды.

  Ол чочыбастаҥ ла чичке колдорыла оныҥ «тоормошторын» jыгып ийди.

- Бат ол сеге – дейле, «кÿчÿгиниҥ» jаагына шайт эттире тажып, ус сабарын кöргÿзип,- ноко, уул, ноко! Тилиҥди эмеш тартал. База ла бир сöс уксам, кöзи-бажыҥ уштыла берер. Уктыҥ ба? – деп, кизирт эдип, «балазын»  jиткелеп ийди.

- Jе, ырб… - деп айткалакта,  Эркинниҥ чыткыдына тыҥ согулта болгонынаҥ, кöзинеҥ чедирген чöйиле берди.

      Тобрактыҥ ÿстине суймай берген jиит уул туруп, jеткердиҥ jудругына кирбеске калаптанып, Jастыра- мастыра улдап турала, кöрöр болзо, ойто ло jерде. У öйдö оныҥ тенеги бе, айса болзо,  калаҥызы чыккан ошкош.  Бу jеткерге удура куру колло согужарга туза jок.  Мынайып турала, гиганттыҥ коркышту айалгазына кире берген.  «Мындый букадаҥ мениҥ jÿрÿмимди койнымда турган болуштоп аргадаар» деп сананды.  Кайра качайын дезе, кийнинде туйук, эки jаныла чеден.  Ол кайракан ачынган бука чылап, араайынаҥ базып клеетти.  «Кийнимде нениҥ стене, алдымда – öлÿм. Jок, мен тегин анайда беринбезим, тартышканча барарым. Эмди меге кандый да закон керек jок. Бу öлÿмди болуштопло тура бередим» - деп сананып, кенете кыйгырып ийди:

- Берери-и-им!!!

     Онон бойы да билбей калды, кöрöр лö болзо, кабактыҥ шили оныҥ бажын jара согуп ийген. Кан ла корон агып турды. Онызы бир эмеш турала, эки тизезине отурып, jоон тормош чылап, чалкойто «кÿч» эттире барып тÿшти. Эркин мыны кöрÿп, jаан ÿшкÿрип ийеле, маҥдайында соок терин арчыды…

   Jаскы кÿн арып –чылаган кижи чилеп, сары таҥла бийик тууныҥ бажынаҥ араайын öҥдöйип келди. Оныҥ баштапкы чокторы jажарып калган эне болгон алтайды jибидип, эргизип, jылыдып баштаган.

  Кÿнниҥ кöзиле кожо Пöпö лö Эркин деген кайракандар тату уйкузынаҥ  алмаарып туруп келдилер.  Олор чай-чуйла кардын тöгÿндеп алала, койлорын чыгарып одорго башкарарга бачымдабай турдылар.

    Jе кÿн чала öксöп баштаарда, эки jиит койчы айылынаҥ чыгып,  чедендеги койлоры jаар ууланган.  Пöпö лö Эркин ак – малын чыгарган айас тоолоп турдылар. Нениҥ учун дезе кече кере- тÿжине блар экÿ öзöктö jемзеген эди.  Оноҥ улам койлорыныҥ ÿÿри бÿткÿл бойы болорына алаҥзып, тоолоп тургандары ол.  Тоолоштыҥ аайы-бажына чаксырап туруп келерде, бежен кире кой jетпес болгон. Бу тен тöгÿн болбой.  Оноҥ койлорды чеденге кийдирип, такып тоологондор. Jе…

     Эмди болзо Эркинниҥ аҥказы азып, ал – санаага бастыртып ийди.  Кече болгон керектерди эбелтип экелерде,  шабашниктер деп айдышкандар кара кöзине кöрÿнип турды.  «Шабашниктер» деген сöс нениҥ де учун «сыган»  деп сöскö кöчö берген. Эмди болзо оныҥ меезинде jаҥыс ла «сыган, сыган…» деген сöс эбелип, ого амыр бербей тÿймеп турды.

      Ал – санаага алдырткан Эркинниҥ кöзин ачу jаш туй алып ийген.  Оныҥ  jашкайактып калган болчок караларына учы-куйузы jок jажыл – торко jалаҥ эбелип турды. Ол jалаҥныҥ ортозында кÿнниҥ изÿ чогына jетире кайылбаган тош бу jажыл телекейдиҥ ичинде кандый да саҥ – башка неме болуп кöрÿнет. Мыны керек дезе кижиниҥ  ару- килеҥ jÿзиндеги балуга тÿҥейлерге jараар.  Jе ол балуныҥ  чыккан jерин jоголтып салза, кандый jараш jÿс болбос эди…

 

 

                                                                     САБАР

Jайдыҥ айас – кааҥ кÿнинде орто jашка jеде берген Jыртай öрöкöн кедертинеҥ тракторлу келип jаткан. Jе айлына jедип- jетпей jÿреле, тракторыныҥ jÿреги мыжылдап, «jе, бойсын»  деген эмтир. Öрöтурган öрöкöнгö баш болуп, карын «тургакка» кедертинде туттурпаган ине.  Ол öрöкöн ач-амырын jылыйтып, темир адын айдары jок ширтеген де болзо, jе эш неме эбелбеген.

     Эртезинде дезе оныҥ ичи-буурын коскорып, кара терге тÿшкенче кабышкан. Керек дезе чайлап та барбаган эди.  Мынайып, маскала бир темирди мылкып тура, сол колыныҥ ус сабарыныҥ бажына не де тийгенинеҥ  öрöкöнниҥ ичи – бууры jурас эдип калды.

   - Бу не боло берт? – деп, бойына кимиректенип, оозындагы папиросын туура тÿкÿрип, сабарын сорды.

Jе дизелист кижиниҥ колын канайып галстукту  уулдардыйына тÿҥейлеер. Анда сарjу, сÿркÿш, кыскарта айтса, тракторыныҥ аш курсагы мында ээленген. Оноҥ соруп турган сабары амтанду болгонынаҥ «и-татай» деп jескинген кептÿ туура тÿкÿрип, бойын «jараш» сöстöрлö ашкарды. Оноҥ jазап кöрöр болзо, тырмагыныҥ алдында темирдиҥ кандый да кичинек оодыгы шибееленип алган суркурап jатты. Чек ле «Jыртай, а, Jыртай, мени мынаҥ чупчыбазаҥ, тÿбек болор»- дегендий, качан кичинек бала сенеҥ кампет сурарга тидинбей турза, кöстöри канай суркурайтан эди, бат темирдиҥ оодыгы карарып калган тырмактыҥ алдынаҥ шак ла онойдо jалтырап, сайрап, «каткырып» jатты. Jе тен канчыйан темир эди, теменениҥ бажына да турбас. Jе  бу  «ба-бу» болгон.  Jыртай тегин де чичке кöстöрин сыкыйты ийеле, «jе алдырбас, соондо чупчып албай, кижидеҥ чыгып барар эмес» - деп ÿнденип, бир болчок таҥкы асты. Ол кÿн öрöкöн бойыныҥ капшууныла, чыдамкайыла техниказын тиргизип алды.

     Мыныҥ кийнинде кÿндер ээчий кÿндер öткöн , jе  бир кÿн тырмагыныҥ алдын кайып ийер болзо, ол кöк- сары öҥди тартынып ийген турды. Jыртай бу керекке тыҥ аjару салбай, бор- ботко иштерди эҥтерип ле турган, эҥтерип ле турган. Jе бир канча кÿнниҥ бажында амзап ийер деп, Кенjебей – эштиҥ кажаанына шерделер экелерге барган.  Jыртайга не болзын, кезип салган белен четтерди jергелей салып, тросло  каптыртардыҥ кажы jанында – о, баш болзын! – сабары, туку мында чылап, jимирт эдип, чек ле оныҥ кÿр-кöксин неле де öткÿре сайып ийгендий билдирди. Кöрöр болзо, тырмагы чала öрö кöдÿрилип, чек ле кайпыракту бöрÿк кийген кижиге тÿҥей болды. Jыртай сары чырайлу тырмагын кöрÿп чыдабай,карманынаҥ сÿркÿшке уймалып калган бöстиҥ ööнин чыгарып, ириҥди jараштыра арлап салды. Ол оноҥ ары иштенерге туура кöрöр болзо, агаштыҥ ÿстинде сабарынаҥ аккан сары – корон неме jатты. Мыны оҥ колыныҥ  ус сабарыла сÿстÿртип, араайынаҥ jыткарып ийеле, «фу, jытузын» деп ÿнденип, штанына арлап салды. Ол оноҥ ары иштенерге туура кöрöр болзо, агаштыҥ  ÿстинде сабарынаҥ аккан сары-корон неме jатты. Мыны оҥ колыныҥ ус сабарыла сÿстÿрип, араайынаҥ  jыткарып ийеле, «фу, jытузын» деп ÿнеденип, штанына арлап салды.

    Кÿндер сени сакыыр эмес. Jут- jулакай, айас кÿндер эрке кÿлÿмзиренип,ээчий- деечий öдÿп турдылар. Öткöн кÿндерде  «каткы тушпес эринде «Гавана» деп сигара» - дегендий, кÿлÿктиҥ jÿзи айас болгон. Jе калганчы эки кÿнниҥ  туркунына эрдиҥ сабары араайынаҥ онтоп- сыктап баштаган. Кезек – кезекте кöрмöзин та канайда беретен, тен кенете ле билбес аразынаҥ сайылза чы, ой – бай!

  Ир катап кожо иштеп турган Jытанарла тракторыныҥ кöлöткöзин де амзап отурала:

- Ой, öгööн, сабарымды кöрзöҥ? – деп, Jыртай бажы- кырлузын ого сунды.

- Йо-о-о! – деп, Jытанар jажытту кÿлÿмзиренип, - jе капшай тутсаар, база бирÿзин ал согоктор –деп, Jыртайдыҥ оору сабарына аjару этпей, меҥдеген кептÿ ÿнденди.

- Тударын бис билбей оны – деп, сарбйып калган чычагайлу оҥ- колыла чööчöйди кабып, сол колыныҥ «семирип» калган ус сабарын сÿстÿртип ийеле, - бат, сабарды кöрзööр дö, öгööн, тен кезик-кезикте курты кайназа ачузын, и-и, калак, адам айтсын. Оjик оорыбайтан ла болзо.

  Jытанар мыны jаҥы ла кöрÿп ийген чилеп:

- Йо-о-о – деп ÿшкÿрип, - тен jетире турбай.

- Немези jетире?!

- Семиркалан турбай, ичинде тен курт-эшjок по? – деп, Jытанар араайынаҥ сурады.

- Тургуза öйдö куртаарга jеткелек. И-и-и, ачузын, ачузын! – деп, Jыртай кенете jаш бала чылап чыҥырып ийди.

- Арайаар, öгööн, арайаар.Управ кöрзö, бисти бералар – деп,  Jытанар Jыртайдыҥ белине таптап, - бу тен jÿзи-оозы бастыра ириҥ неме турбай.  Чындап, ичкери jердеҥ доктыр балдар келген дежерде олорго не барып кöрÿнбес. Айла, бир аргазын табар.

 - Jе онызы андый ла, иш дезе турjат. Абакайды кем азырайтан – деп, Jыртай öткÿре ле иштÿ кижи болуп ÿнденди.

- Йо-о, мыныҥ бажы jетире турбай! – деп, Jытанар кирлÿ колыла бербейе тижип калган сабарды эрке сыймап, айтты.

- Jетирези jетире ле, jе аракыдаҥ бир эмеш «ууртадып» ийзе кöрмöзиҥ атыйланып чыкпас па? – деп, Jыртай Jытанар jаар суракту кöрÿп, ÿнденди.

- Кайдар ол.

Эмди блар экÿ кинчектÿ сабарды эмдеп баштадылар.

- Кайда берзееп, таай öгööн, - деп, эмди болзо «таай öгööн» боло берген Jыртайдаҥ шилди алып, - кичинек агызып ийейин бе, таай öгööн? – деп, «таай öгööнзий» берди.

- Кöп урба, база катаптаҥ амзаарга артыс.

Jытанар бербейип калган сабарды аймаштап, болуштоптыҥ кеjиринен бир-эки тамчы агызып ийди. Калаҥы кижи калаҥы ла, тудатан ла jаҥду дейле кабарда, ириҥ кöкпöйип калган тырмактыҥ алдынаҥ коронло кожо сызылып, jер jаар тамып турды.

 - Йо-о, - деп, мыны аjарып ийген Jытанар – мыны таҥар керек – деди.

   Jыртайдыҥ кпшууны да сÿрекей, эрмекти угуп ийген кийнинде, карманынаҥ сÿркÿшке уймалып калган бöстиҥ ööнин чыгарып, Jытанарга сунды.

- Доктырлар микроп- эш jукпазын деп, бöсти спиртке шиҥедип алат – дейле, Jытанар бöсти короjонло чыктап ийди.

     Ол ло кÿннеҥ бейин jыртай кöрмöзиҥ ус сабарын таҥып алар болды. Jе ириҥ аайы- бажы jок агарынан таҥышты улай ла солыырга келижетен. Эртен тура конторага келзе, сабарын ак марляла jараштыра таҥып алатан. Jе контораныҥ эжигинде мынаҥ эмес келиндер бар.

 - Jыртай, бу кол канайган? – деп сурайтандар.

-Кече эҥирде сен тиштебей кайттын – деп, öрöкöн кокырлайтан.

- А бу Тана-эjебис  эзен тушта келинделе ойноштоор бо? – деп, келинде сураар.

- Тана –эjебис jÿдек – деп, эр бойы тракторы jаар ууланатан.

    Учы-учында ай-кулакта амыр jок сабар öрöкöнгö амыр бербей барган. Тÿнде болзо уйку jок, тÿште болзо амыр jок. Мыныҥ бажында Jыртай кÿнÿҥ сайын баш jазар боло берген. Оноҥ туштаган ла кижиге сабары керегинде комыдаар. Оныҥ коркышту комыдалыныҥ адакы сöзи «Оjик оорыбайтан ла болзо, ириҥи кайдалык» - деп, эрмек болгон.

  Неделе тÿгенбей jадып jаан эмес jутка Jыртайдыҥ оору сабары керегинде куучын чÿрче ортозына jайыла берген. Öрöкöн «сойынып»алала, уйуктайын да дезе,  jе оору бойыныҥ керегин эдип, орыннаҥ тургуза тартатан. Jыртай керек дезе бир катап «сабарым, сабарым» деп, чек ле jаш бала чылап кÿҥÿреде ыйлаган эди. Jе ол керегинде ары-бери айдышпактар. Öрöкöн кандый да болзо эр киндиктÿ ине.

   Jыртай чучурап турган сабарыла нени этпеген деер. Онызын адам айтсын. Бу калганчы эки-ÿч кÿн Jыртай амырын чек jылыйтып салды. Керек дезе «Эрдиктиҥ элчизи» де ого болушпай барган. Jе тÿҥей ок чыдажып турды. Кандый да болзо, эр кижи ине. Чыдамкайы да сÿреен, чек трактордыҥ бойы.

   Бат оору деп неме эҥ бийик точказына jеткен ошкош. Айдарда, ол саҥ тöмöн jабызаар учурлу.  Бу ар- бÿткенниҥ jаҥы. Керектиҥ аайы андый болгондо, бир кÿн мындый учурал болды.

   Эртен тура конторага барган Jыртай айлына калаҥы бурылган. Мыны кöргöн Тана-эjебис: «Бу мынызы jудунып алган турбай. Тен тÿргенин» - деп, алаҥ кайкап ичинде сананды. Jыртай чадырга кирип келеле (53) эжикти jабарын ундып салган ба, кандый. Очоктыҥ jанындагы болчогошко сирейе берди.

- Бу Jыртай, сен jÿÿлебергеҥ  бе? Жикти jап, карган борсук. Jыртайдыҥ уккуры да сÿрекей, табыш – эш чыгарбай, каалганы калт эттире jаап салды.

 - Балдардыҥ энези, а балдардыҥ энези, а балдардыҥ энези – деп, эптÿ – jöптÿ куучын – эрмекти табылу баштап ийди.

- Не болды? Бу сен канайда бердиҥ, карыган сайын ичип баштагаҥ ба? Сабарды ол доктыр балдарга барып не кöргÿспес. Олор, байла, бир аргазын табар.

- jе мен сеге, «албатыныҥ эмчизине», кöргÿзерге келдим,  балдардыҥ энези.

- Мен ол jанынаҥ билер болзом кайдат – деп, койу чайды jараштыра собурып, - отур, чай ич, оноҥ доктырларга бар – деди.

-  Балдардыҥ энези, слер билбезеер, кем билетен – деп, керекти чек jапшындырып ийеле, - кайда ол jаҥыртыктыҥ алдында бир чöйгöн  немени чыгарзаар, балдардыҥ  энези.

- Бу немени айдат? Сеге ле берейин деген эдим.

-Jе, балдардыҥ энези, анайтпазаар?

- Jок, jок, jок дедим, Jыртай! – деп арбанып, колын jаҥыды.

-Jе, балдардыҥ энези?

- Jайы-кыжы кара jаҥыскан калбаҥдаар.Оноҥ бир чööчöй немезин кысканып отурар эмей.

Апшыйагыныҥ куучынына Тана- эjебис кыҥыс  та этпей, jаҥыс ла канайда да кöрöлö, «унчукпаза торт» дегендий отурды. Jе öрöкöниниҥ  ÿзÿлбес- тÿгенбес jайнажы мынаҥ да ары улалар эди. Jе бу öйдö саҥ-башка неме боло берген. Сыска чыдашпай отурган Jыртай сабарын сыймап, калбаҥдап урган марляны сыгып ийди. Мыны аjарып ийген Тана jескинген бе кандый:

- У-у, кÿрÿм! Бу айак – казанныҥ Устине немезин агызып отурды? Jÿр мынаҥ ары – деп, турунды кармай алды.

 Мыны кöрÿп ийген Jыртай чадырдаҥ кут jок шуҥуган. Атырайып барадала, эжикти кадык коллыла ачардыҥ ордына сол колыла оптолып ийген. Энеме-ей, эмди мыныҥ ачу-коронына Jыртайдаҥ болгой эрликтий бойы да чыдашпас болгой. Кöлчиниҥ чыгара jÿгÿрип, одын jаргышты та эки, та ÿч айлаган. Керек дезе штаны jаар коркырадып та ийген ошкош. (55) Эйе, анайдардаҥ маат jок. Тананыныҥ апшыйагыныҥ баш-кзи айланып, турала, база ла билинип келзе, «Сабарым, сабарым! Сабарым кайда баады!» деп, аайы-бажы jок кышкырып турган эмтир. Кыйгы-кышкыны угуп ийген Тана-эjебис тестеҥдеп келгежин, апшыйагы болчоктыҥ jанында малта тудунып алала, «сабарым» деп, булаҥдап турган туш болды.

  - Балдардыҥ адазы, канай турганаар?! – деп, аҥказы азып, öбöгöнинеҥ малтаны блаап, - бу карыган соондо аймай берди бе.  Балдарды да сананып не jÿрбес?

     Jыртай эмди болзо ириҥтип калган сабарыныҥ бажын таап алала, мында кöп оролышпас дегендий, онызын чаазынга ороп, доктыр балдардööн сыр jÿгÿрикле барган.  Тана мынайып турала кöрöр болзо, Шылырууш деп jаанак качан ок мында сирейип калган отурды.

      - Слер эмди база коп угарга келгенигер бе?

      - Неме дейзиҥ, Тана балам? – деп, кулагынаҥ кату учун сурады.

     - Слерди jанзын дедим.

      - Бу мында доктыр балдар айдыжарда – деп баштады (городтоҥ практикага келген медик кыстарла Шылырууш jаанак качан ок таныжып койгон эмтир). – Горныйдаҥ келген доктыр балдар кöп аракы ичкен кижи jÿÿле беретен дежерде. Jетпезине малта-бычак алатан дежерде – деп, «дежерде» деген сöсти эрмегинеҥ божотпой барды.

- Слердиҥ ле упас немегер jок…

      Бу öйдö Jыртай практикага келген эки кысты тургуза öйдö Кылгачы- эште токтогон дежерде, чек jиит кижи чилеп атырайтып брааты. Öрöкöнниҥ jÿгÿрижи де койоноҥ бейин эмес. Кöлчинниҥ вирип баргажын, эки болчом пелменле соотоп отурдылар. Jыртай мында да алаҥзыбай, ириҥдÿ сабарын столго салып:

- Балдарым, мени эмдегер – деди.

    Ол тушта мында белиндеш те, кузуш та, не ле болгон. Кыскарта айтса, кыстардыҥ кöстöри арайдаҥ кажайып калбаган. Андый эмей база. Ӱстÿ –jуулу пелменле соотоп отурган кижиниҥ алдына ириҥдÿ сабар. И-татай!

 Бу керектиҥ кийнинде ÿч ай öткöн. Кандый ырыс! Jе сабарды бийик ÿредÿлÿ «хирург»кескенинеҥ оныҥ бÿдÿш-бадыжын кöрöр аайы jок болгон. Сабардыҥ бажы тужы чек ле тобогоныҥ келтейи. Jыртайга не болзын, ого jараштыра кöс, тумчук, оосты jурап ийеле, кичинек балдарды коркыдар болды. Ач ÿренге не болзын, jемзеп jÿрген такааларды чочытса, канайып туш-башка калактажып чыгатан эди. Бат, бу боркылар шак анайда буркуража беретен. Jе олорго ойноор, каткырар, кööрööр керек. А бери jанында кижи jанбалит. 

 

                                          БОЙЫС БИЛЕРИС

 Кижи ак-jарыктыҥ алдына туулганда, анда бир эмеш килинчек jок, ол ар-бÿткендий ап-ару болуп jайалат. Оныҥ кöксинде, кöрöргö кöрÿжинде,. Сананган санаазында тырмактыҥ каразы да кире jаман jок. Jе качан кижи öзÿп-чыдап турганча, ол jÿрÿмниҥ толкузына алдыртып анда-мында согулып, ого-бого ташталып, кинчектелип jат. Шклдыҥ бозогозынаҥ чыккалак тужыста улусла jакшылажып,олорго болужып jÿр, тöгÿн сöс айтпа, уурданба деп, бисти ÿредип айдадылар…

    Кöп чорчыҥдабай айтса, керек мындый болгон. Койлош бир кÿн арыган-чылаган иштеҥ келгежин, оныҥ сÿÿген абакайы Байлаҥкаш ла балтыр- кежик уулчагы ый- сыгытка алдыртып, борорып калган отурдылар. Бу не болгон?

   Уулчагыныҥ бир колы таҥышкакту, jе деген кöзнöктиҥ келтей шили сайалып калган. Оныҥ эдегинде кан чачылып калтыр. Кичинек уулчагы тыныш та алынбай, энезиниҥ койнында ыйлап отурган. То-ой, баламды ла сени!

 Эмди керектиҥ аайы jарт.  Балтыр- кежик Айдар тураныҥ ичинде ары-бери ÿзÿлеҥдеп, аргазын таппай салып, кöзнöктиҥ бозогозында сайрайдым деп, оптолып ийген. Jе Байлаҥкаш кööркий изÿ тарыйын дегендий, уулчагыныҥ амадузына jöпсинбеске сананган. Эйе, jöпсинбей кöр. Ол тушта Айдардыҥ сыгыдына эрликтиҥ бойы да чыдашпас болбой.  Керек дезе чочконок чылап чыҥырып-чыҥырып туруп сыктаары кайда. Jетпезине, полго кем тоолонып, быштагын сыгатан.

    Айдарда, Байлаҥкуш уулыныҥ кедер кылыгын билип, оны кöзнöктиҥ эдегине ойнозып деп, чыгарып салган. Керек дезе, кеен jайдыҥ  ар- бÿткенин кара болчокторын тозырайтып алала, ширтеп отурар.

    Мыныҥ кийнинде Байлаҥкаш кухняга казан- айакла берижип турганча, ичкери кыпта шилдиҥ оодылган табыжы ла Айдардыҥ  öткÿн сыгыды jарыла берди. Эйе, ар- бÿткенди ширтештиҥ бажы ол.

    Бат, эмди энелÿ – уулдыҥ чаксырап калган отургандары бу туру.

     Эмди кöзнöктиҥ шилизи оодылган кÿннеҥ ала Койлоштыҥ одузындагы jÿрÿм jантыгынаҥ барган. Байлаҥкаш келинниҥ кÿÿн- санаазы да куулган. Чындап та айтпаза, кандый ыра-jоролу бала. Бу очокто бир ле эмеш сöс бажында, керектиҥ аайы эмди болзо, салапанла jамап салаган шилизи jок кöзнöккö  кöчö беретен. Тураныҥ ичин ээлеген мындый айалга Койлош кöлчинниҥ jÿрегин алып барган. Мында Койлоштоҥ болгой, кöзнöктö керей тартылган салапан да тыркыражып тургандый билдиретен. Бат, кÿннеҥ- кÿнге улалып турган керектер андый болгон. (56)

    Байлаҥкаш келинниҥ айдыжыла болзо, шил-эш табала, кöзнöкти тÿрген – тÿкей jамаар керек. Оноҥ öскö кöрöргö дö эп-jок. Ӱстине туура кижи кирип келзе, jе-е, балдардыҥ ла jÿрген jÿрÿми, блардыҥ ла jаткан jадыны. ..  ШИлт, о-jÿк, тöринде кыптыҥ кöзнöгинеҥ сайалган болзо, айдар эди… А бу неме кирген ле кижиниҥ кöзине илинер. Керек дезе эжиктиҥ тежигинеҥ де шыгалаза, кöрÿне берер болбой. Капшай… капшай… шил-эш табала, сандыраган кöзнöктиҥ сын-арказын ыжыктаар керек. Бат, Байлаҥкаштыҥ  кÿÿн- санаазы бодоштыра ла мындый болгон.

   Jе ойлош, айылдыҥ ээзи кижи, керектиҥ аайын чек öскö jанынаҥ ширтеген. Кöзнöкти jуук öйлöрдиҥ  туркунына салапанла да jумалап салза кем jок. Кийнинде шил-эш табылза, ол до тушта аайлап салбай.  Оноҥ öскö бу перестройка деген кÿрÿмле кожо магазинде не де артпай барган. Jе чек неме келишпезе, уулдарла-эшле куучындажып, таап ийерге jараар. Бу шÿÿлте табынча бÿдер. Эм тургуза иш-тош то баштаҥ  ашкан бош jок.

   Jе койлош кööркийге бу амадаган амадузын бÿдÿрерге jетпеген. Шилдеҥ улам ÿйи оны кÿннеҥ –кÿнге челдеп, кемирип, адакыда чек jиирге jеде берген. Эм болбозо турага да кирерге кереес болды. Алтай кудай Койлоштыҥ Байлаҥкажын öскö тынду эдип jайаган болзо, ол шартылдап турар кырзаныҥ кеберин алынар эди.

   Бат, шак мындый кызу айалгада бир кÿн олор экÿ ээчижип алып, городтыҥ бар- jок магазиндерин бир эдип тибирген.  Jе эш-неме эбелбеди. Андый эмей база. Бу алтайда jок немени кайдаҥсыйрып аларыҥ.

   Бат, ол ло магазиндер кериштиҥ бажында мындый учурал болгон. Койлоштыҥ сöзине бÿтпеген бе кандый. Байлаҥкаш керектиҥ аайын бойым кöрöдим дегендий, садучыдаҥ кöзнöктиҥ шилизи керегинде сурулап баштаган. Jе jок неме jок не. Jуук öйлöрдиҥ туркунына базарга-эшке келери билдирбейт.  Бу керекти тууразынаҥ кайып турган Койлош, ÿйи садучыны торсыктаарга jеде берерде, оныҥ jеҥинеҥ тартып,  «jе барак» деген.

 - Шил деп неме jок по? – деп, блар экÿдеҥ тöртöн jашка jеде берген  öрöкöн чала кÿлÿмзиренген айасту сурады.

 - Удабастаҥ болор болбой – деп, Койлош каруузын jандырды.

- Бат, республика ла республика деп коҥкылдажардыҥ бажы бу. Удабас шилдеҥ болгой болчок кадуны да таппазыҥ, кööркий деп, ол öрöкöн эмди болзо маказыраган кептÿ ÿнденди.

- Нениҥ учун? – деп, Койлош оҥдобой сураган.

- Крайдаҥ айрылбаган болзоҥ, бастыра неме jеткилинче болор эди. (58) Ол ло ичкери jерлерди кöр. Анда jаҥыс ла не- немеҥ jеткилинче эмес, jе онойдо ок баалар да когызап jабызай берген.

- Jе мында отурган jаандар андый ла кöк – тенек эмес эмей. Олор республиканыҥ текши айалгазын кöрÿп… соонодо керектиҥ аайы когызай бербей база.

- Та ла та. Слердиҥ öрö чыгатанырга мен чала… та ла та. Ол ло сарjуҥды кöр, эки ай jок. Талондорым да ÿлтÿреп калды.

- Мен оҥдободым, сеге не керек болгон- деп, Койлоштыҥ кулагы казырлана тартылып, «сен» деп баштады. – Эй, айдарда бейин не келгеҥ? Ол ÿстÿ-jуулу jериҥдööн барзаҥ. Сени бейин  кем кычырган, кÿрÿм, - деп, чек айткыланып, чыгып jаткан öгöнниҥ jеҥинеҥ тартты.

   Байлаҥкаш öгööниниҥ кылыгын билип, согуш-эш боло бербезин деп, Койложын токтодып турды. Эмди болзо jиит кижиниҥ тал-табыжы jаанап, ол ортозына майт- муйттап, ÿйиле кожо эжиктеҥ чупчула берди. Керек дезе байагы кÿрÿмди jиткелеп те ийген ошкош. Койлоштоҥ чыгар.

    Бат, ал-камык магазиндер керип, шил бедрештиҥ бажы олор экÿге мынайып божогон.

           Jе Байлаҥкаш баштап алган керегин учына jетирбегенче, амырын билбес келин болгон. Чек ле «тÿште болзо, амыр jок, тÿнде болзо, уйку jок » дегендий.  Айдарда, айылдыҥ ээзи кижи бир кÿн иштеҥ келерде,Байлаҥкаш кызынып калган, тураныҥ ичин сибирип турган. Оноҥ öйди чала келиштирип турала, белетеп алган чолтык – мылтык эрмектерин Койлоштыҥ ÿстине мергедеп баштады. Койлош урулып келген тил-оосты аjаруга албаска сананган. Jе Байлаҥкаштыҥ шаҥкылдажына чыдажар ла кижи чыдажар. Оноҥ чек тидинип болбой:

- Jе болор кыҥзыырга! – деп, кезем айтты.

Айылдыҥ ээзи кижиниҥ ÿни угулган ла кийнинде, пол jалмап jаткан келинниҥ шартылдажы туна берген. Байлаҥкаш ол ок öйдö кызарып, öзöгин öйкöп кемирген «кöнöктиҥ шили» деген санааларын чыгар айтпай, тумчугыныҥ алдына араайынаҥ кимиректенип турды. Jе айлаҥкаш кööркийди ары jанынаҥ анай jайаган болзо, канайдар оны. Ол кандый да андый корон тилдÿ болзо, jе Койлош ÿйин айдары jок сÿÿп турган. Чындап та, байлаҥкаш jаjаай келин болгон.

Эмди ай-кулакту шилдиҥ аайы-тööйине Койлош мынайда чыгарга jазанган. Айла, ÿч тÿнниҥ аразында, игис уулдар (милиция) иш-тожын тÿгезип салганда, байагы кöрÿп койгон киосыгыныҥ  шилин табыш- эш чыгарбай сыгыртып алар. (58)

Эмди ÿйи ле уулчагы тату уйкуда кöмÿлип калган сайрап jадарда, ол араайынаҥ табыш-эш чыгарбай терген берген. Оноҥ бир айак чайды шыкпаарып алала, каалганыҥ ары jанында кайылып, кöс тыгынбас караҥуйдыҥ ортозы jаар калып ийди.

Кöрмозиҥ сыр- jелишле jедер jрине jедип келеле, толыктыҥ кийнинеҥ араай ширтеп кöргöжин, кем де jок. J ебу ла ÿзулбес эдейин деерде,  киосктыҥ ичинде та не баjырт-буjырт эдип, шилдиҥ оодылганы торгыла берди. Койлош мындый табышты угуп, карачкыл jаар болгон. Бу ок öйдö  киосктыҥ кийнинеҥ бир кижи ÿзÿлеҥдеп чыга jÿгÿреле, jаан удабай караҥуйда кайылып калды.

  Мыныҥ кийнинде Койлош бир эмеш сакып, оноҥ киоск jаар уланды. Кöрöр болзо, байагы кöрмöзиҥ коркыганынаҥ капкы ла отверказын таштап, апарарга белетеп алган шилин оодо базып алган эмтир. Эмди мында бÿдÿн деген jÿк ле эки шил арткан. Jе мыныҥ бирÿзин кодорорго арай ла кÿч болгонынаҥ, Койлош jÿк ле экинчизин суурып алала, айлы jаар jанып ийген. Бат, эмди Байлаҥкаштыҥ öзöк-бууры токынаар болбой. Jе андый да болзо, Койлош кайракан айылына jедип-jетпей jÿреле, та неге де бÿдÿрилип, ар-jööжöзин сайап алды…

 Алдырбас, анда рамду шил бар. Эмди капшай ÿстине рамды да таппазыҥ. Ол до керек.

- Сени школдо уурданбазын деп ÿреткен эмес пе?

-Jе сен государство ол бис билер эмес бедиҥ? Айдарда, бис нени алатанын бойыс билерис. А сен дезе кöп тöгÿнденбе. Школдо тöгÿнденерге ÿретпей jат.

 

 

                                     КАДЫННЫҤ ЭЭЗИ

Данил Кадын сууныҥ эдегинде jайылган элбек jалаҥдарда ферманыҥ уйларын кабырып турган. Бÿгÿн айдары jок айас,  кааҥ кÿн турганынаҥ, уйлар сайгатаарга бош jок дегендий, jалкуурып, токынай jада берерде, ол кармагын кыспактанып, Кадынныҥ jарадындööн уланган – балыктаарга. Jиит кижи шалтаҥдана суурынып, кÿнге кÿйген айас кармагын суудööн таштап, изучоктордыҥ jижине шыралагажын, оныҥ чойлошконын балыктардыҥ амзаар кÿÿндери jок болгондый, кармак серпилбей турган. А jанил бойыныҥ баштаҥ ашкан jалкузына салдыртып, Оскö jрдеҥ барып jем бедреерге jалкуурып отурды. Кадын талайдыҥ(59) ол jанын айлаткыштап кöргöжин, анда, база да мындагызы чылап уйлар кÿÿн-кÿч jок араайынаҥ отогылап jÿрдилер.

Бат, jиит кижи мынайда jалкуурып мелиреп отурала, чала карамтыга берген ошкош. Оноҥ кайда да анда, уйку аразында, не де мышкылактап турганы угулып-угулбай баштаарда, ол чала ойгонып албай, оноҥ кöзин jÿк арайдаҥ ачып ийгежин, суудагы кöк таш кара болчокторына илинди. Мыны кöрÿп, оныҥ боду меези «jе кайдалык» деп айдып, ойтоло тату уйкузына бастыртып, оноҥ ары ÿргÿлей берди. Jе мындый сайраш база да тыҥ чöйилбеген, нениҥ учун дезе байагы мышкылакташ оныҥ тереҥ уйкуга чöҥÿп брааткан санаазына амыр бербей барарда jиит кижи кöзин такыптаҥ ачты. Кöрöр болзо, байагы таш чакпынду Кадынныҥ кöксинде чала jаандап калган экчелип турды. Оноҥ бойыныҥ кöзине бÿтпей тургандый, болчок караларын jыжып, байагы öйдöҥ – öйгö öзÿп клееткен ташты лаптап ширтеди. Эмди болзо, ол таш, нениҥ де учун, мÿÿстÿ уйдыҥ бÿдÿш чырайын алынып, там ла там jууктап тургандый билдирди. Кенете Данилдиҥ ал- санаазына: «Бу мениле не боло берди, айса болзо кÿнниҥ изу чокторына алдырттым эмеш пе?» -деп, бойына элес öйгö сананып, такып кöзин jышты. Jе мындый jымыш ого бир эмеш те болзо туза jетирбеген. Нениҥ учун дезе ол база бир тапту аjарып ийер деп кöргöжин, сууныҥ jарады jаар кöзи кандалып калган jе  ле деген кöк бука боду бÿдÿмиле тартылып клееткен болды. Шак ла бу öйдö Данилдиҥ меезинде неде jалт эткендий, сагыжы jарый тÿжÿп:

- Бу, бу… -деп туктурылып, эрмек-сöсти колбоп албай, - бу Алтайдыҥ, бу Кадынныҥ ээзи кöк бука туру не  - деп, айда салганын бойы да билбей  калып, чалкойто барып тÿшти.

Оноҥ,  кöргöнчö кöрбöйин дегендий, кöҥкöрö jадып ийеле, «Алтай кудайым, агаш – тажым, Кадын сууныҥ калапту ээзи кöк букадаҥ мени аргадагар» деп, кöҥкöрö jаткан бойынча шымырана берди.

Бу öйдö кöк бука jаратка чыгып келеле, килейе семирип калган тулку бойынаҥ сууны кактап, калтыраган кептÿ силкинип ийеле, jерде jаткан Данилдиҥ jанында мышкылактап, оны jыткарып, jиит кижиниҥ ÿстине бе, айса jанына ба быjырада jеҥилденип ийеле,jулукту öлöҥди ÿшкÿрип туруп кÿпший берди…

Бир канча кÿннеҥ Jыландуныҥ  уйчылары Кадынныҥ ол jанындööн «кыстарлап» барган кöк буказын келип айдай бергендер.  Керек дезе олордыҥ бирÿзи мынайда айткан эди:

- Бу бука тен öйинеҥ öткöн. Jыландуныҥ уйлары jетпей турган чылап, бери jанындööн та неге торсоп кечетен.

- Jе, карын, букагардыҥ бажы бÿдÿн артканына  быйан айдыгар. Оноҥ öскö ол ло рефрежераторго кире бергенин бойы да билбей калар эди – деп, Данил кÿлÿмзиренип унчуккан эди.

                                        ЭРЕЛДЕЙДИҤ «JАЖЫЛ JЫЛАНЫ»

Jер-энени ээлеген эл-jон Эрликтиҥ аракы деген элчизин jажыл jылан деп тегиндÿ адабаган болгодый. Мында бойыныҥ кезем ле быжу шылтактары бар болтыр. Ол ло кижиниҥ öзöгинеҥ бука чылап огыра салып, jылкы чылап шыркырада киштеп чыккан jажыл jыланды кöргööн лö  кижи кöргöн. Jе чала андый –мындый не-немеге бÿтпес кÿлÿкке ол керегинде шып этсеҥ: « Бу тен чын эмеш пе?» -деер. Бат, оныҥ учун бÿтпес улуска Эрелдей деп jиит кижи jажыл jыланла кöстöҥ кöскö  канайда, кандый айалгада туштажып jолыкканын эзедип ийейин.

Эрелдей деп кöлчинниҥ  чööчöйлöжин канча кÿнге  улалганын туш улустаҥ  болгой, байла, бойы да билбес. Оныҥ айдыжыла болзо, «ол кÿн  нöкöр уулдар келген. Оноҥ- сорвался».  Jе öткöн кÿндерди сабарыла –эшле чоттоп кöргöжин, кÿнниҥ кöзин кайда да айга шыдар  кöрбöй сойынган болгодый.  Эмди болзо, элбек орынныҥ  ÿстинде эди-каны jимиреп, суудагы тал чылап тыркыражып, кöс- бажы тижип, сагал-сугалы сарбайып калган, толгодып jаткан ийнекке бодош онтоп jатты. Орынга коштой эки кöнöк: бирÿзинде суу болтыр, экинчизинде- куску…

  Jе аракы ла аракыдаш jанынаҥ ченемели jаан  «специалист» уулдардыҥ айдыжыла болзо, биэки айдыҥ туркунына кÿнниҥ кöзин кöрбöй уштылганча салынган кижи учы-учында келип, колго тÿже беретен болгодый. Улус анайда айдыжат. Бат, ол тушта андый кÿлÿкке öскö кижи нени айдып турганы угулбас, jаҥыс ла оныҥ эриндериниҥ кыймыктажы билдирип турганы кöрÿнер. Оноҥ болзо, бир оос эрмек айдып албас, чек ле тили чыкпаган балага бодолду кöрÿнер.

Jе Эрелдей кööркий мындый коркышту айалгага jетпеген де болзо, а кайда да оныҥ бери jанындагы кыйынныҥ олjозында болгонын айтпаза да jарт. Айса болзо, кандый бир карганак мындый керектиҥ аайын аjаруга алып: «То-ой, кижи мынайып ичсе ол jерди кöстöй берер болбой» - деп ÿшкÿрип, карыгып айдардаҥ маат jок. Эрелдей кÿрÿмниҥ шыралап турган бортык тыны бу jарыкты таштап барарга мойножып, тöжöктиҥ ÿстинде арга jок jайрадылып калган эди-каныныҥ öзöгинде Эрелдей чилеп ок jÿдештеҥ онтоп-сыктап jаткан. Керек(61) дезе оныҥ кöксиндеги болчок jÿреги кайда да анда, öзöгиниҥ тÿбинде, араайынаҥ «тип-тип» эдип согулып турган.

Оныҥ öзöгиниҥ тамызында эм тургуза не болуп турганын, байла кем де оҥдобос. Ол jаҥыс ла соок сууны айдары jок кÿпшип, суску- сускузыла öзöгиндööн уруп турган. Байла, кÿлÿктиҥ öзöк - буурында  öрт камылган болбайсын. Jе анайып ла jадала, jаан удабай, кенете, алыс jрдеҥ дегендий, бука чылап огыра салып, кöнöктиҥ ÿстине бажын арткан кептÿ салактадып ийди. То-ой, оныҥ öзöгинеҥ та не, та не чыгып jат…

Jе мындый кузуш, мындый jадышла Эрелдей бойыныҥ öзöк –буурын, кÿÿн-санаазын jазып албазын чокым ла jарт оҥдогон. Оныҥ учун ол канай-кунай онтоп-сыктап та болзо турала, мылча барар деп бек сананып алды. Анайып, jаан удабай, чай азым öйдиҥ туркунына, бойыныҥ аракы –короjонго шиҥеп, шöлтÿреп, шöлÿреп, jайрадылып калган эди-канын тöжöктиҥ ÿстинеҥ jуунадып, мылчаны кöстöп, сÿÿртей берди. Jе анайып, сÿÿредилип, мылчага jдип- jетпей jÿреле, апейт ле огыра салып, тротуардыҥ эдегине сийе бажына отура тÿшти. Бу не jÿрÿм, бу не шыра?! Jе шак бу öйдö Менделеев öрöкöн эзен болуп, Эрелдейди аjаруга алган болзо, байла, ол до оныҥ öзöгинде кандый окись, закись, перекисьтер… болуп турганын аайлабас эди…

Jÿдеп турган кÿлÿк эмди болзо мылчаныҥ куу туманы jайылган буулу кыбында, бойы бойына маказырап, аайы-бажы jок чабынып турды. Кÿÿн-санаазы да бир эмеш jарый тÿжÿп, оҥдоло берди бе кандый.  Оныҥ кайыҥ бÿринеҥ эптеп эткен jалмуужы арка-белди сокконынаҥ эмди корболоно берген де болзо, jе ол чыбыктажыныҥ  кемин бир де серитпей, ол ло бойынча кöзи-бажын килтиреде улдап турды.

Jе мындый маказырашту улдаш jаан удабаган. Кенете оныҥ öзöги  кижи кÿÿни jок базыныншка чыдажып болбой салып, кош арка кабагын jемире кöрÿп, туруп чыккан. Кайда да анда, öзöгиниҥ тамызында, та не де булгалып, тÿймеп öрö тартылган. Бу öйдö Эрелдейдиҥ кöзи-бажы айланып, öзöк-бууры, откосалган тос чылап,  тÿрÿлип туйлап баштаган. Акыр, капшай, капшай мына чыгар керек. Калак, кижиниҥ кöзи кажайып, будын чирей тебинип ийбезин. Jиит кижи бодоштыра ла мынайда сананып, агаш-ташка согулгадый jунунатан кыптыҥ эжиги jаар jÿткиген. Jе каалганы кайра саларга jетпей jадып, огыра салып ийбей кайтсын. Кÿрÿмниҥ огырыжы тен букадыйынаҥ да jÿдек эмес болтыр. Эмди болзо Эрелдей кайда да анда ыраакта дегендий, jаҥыс ла jыгылбас деп сананып, эжиктиҥ jаагына jöлöнö  тура берген. Мынайып ол та канча кире турган – онызын бойы да билбес. Jе кöзи –бажы jалт эдип бир эмеш jарый тÿжерде, кускан jери jаар аjару салды. Кöрöр болзо, кандый да jажыл болчок неме jылан чылап тÿрÿлип калган jатты. Энеме-ей, кандый коркымчылу! (62-63)

 

                                                        МАJАЛАЙ

Бу учурал кÿскери jайда болгон.   Данил, тÿниле кöзöрлöгонинеҥ, кÿн туку качан öксöп каларда, jылу тöжöгинеҥ суурылып, кöзи-бажын арутап алала, Аккол ийдин азыраарга ÿйдеҥ чыкты. Анайып тайгылыла соотожып турганча, олjанда jаткан Кимилдей öрöкöн базып келеле, чеденге артылган кептÿ туруп, jиит кижиле кöнÿ куучынга кире берди.

-Бÿгÿн jол кетеп барак па, Данил?

-Кайдар ол, тайга – ташла jортып та алза керек.

-Кече мал кöргöн айас Актöҥдöп келдим. Анда эликтиҥ jолы тен не де аайы jок турды не, чек асфальттап салган. Бÿгÿн шыйдынбазас, уулдар озолойло, керектиҥ аайына чыгып койор. Оныҥ учун тал-тÿштиҥ кийнинеҥ кыймыктанак па?..

-Кайдар ол. Jе неме –эш келишпезе, борсуктаган айас чыгып келетен турус – деп, jанында jалканчып ла ол ок öйдö оныҥ ÿстине калып турган Акколын «суйт» деп сÿрÿп, Данил ÿнденди.

- Канай неме келишпейтен, аҥтараларыс деп айт jадым не. Оноҥ анда буур тиштеп коноло, эртен тура jодрологон айас чыгып келерис. Быjыл оныҥ бÿткенин тен энем айтсын. Кара-баjырт.

Кимилдей ле jанил тал-тÿштиҥ кийни jаар бирузи калтар, экинчизи jеерен атка минген Актöҥди кöстöп, араайынаҥ jортуп ийдилер.

Анайып, олор экÿ jедер jерине jедип келеле кöргöжин, элик арканыҥ эдегин, чындап та, айдары jок jолдоп салган болтыр.

- Тен чорт то эмес туру не. Jе, jарт, керектиҥ бышканы мында, кööркийек картечьтеҥ öдÿп барар ба, тöрт саны сырас эде бербей база – деп, Данил араайынаҥ кÿлÿмзиренип, ол ортозында отко тиштеп, сабы тамчылап турган буур кара болчокторына кöрÿнип келерде, чилекейин ажырып ийди. Оноҥ эки алаканын тажынып, уужанып- эмди тÿнейтен jер бедреп алар керек. Jолго эртеледе, кÿн кыр баштай ла берзе, келедим – деп, сÿÿнип турды.

- Тÿнейтен jер дедиҥ бе? Ол кайда барар. Алтыгы –Карасууныҥ  кечÿзинде ыжык jер бар. Анда ла одуланып, jалбагынаҥ jадербей- деп, Кимилдей Данилди эбтре согуп, озо jортты.

Эмди олор экÿ колодо кожоҥдоп, шоркырап аккан кара сууныҥ jарадында, jут-jулакайдаҥ бÿркенгендий, чындап та, ыжык jерге jедип келдилер. ОНоҥ бир айактаҥ чай ичип ийер дежип, от камыскан айак тÿниле одыратан одыны анаҥ – мынаҥ jуунадып баштадылар.

- Данил, сен одынныҥ оок – тобырына кадалбай, карын да jоон-jоон будактарды бедиреп тажы – деп,  Кимилдей айда салган бойынча, оноҥ – jок, агаш – ташла мен берижейин, сен чöйгöнгö чай тургус.  Кÿн jабызап барадыры – деп айтты.

 Данил ого-бого jетпей туруп, тес кара чöйгöнди алган бойынча суу jаар койчыҥдада берди. Кечÿге базып келеле кöргöжин, анда маjалайдыҥ маймайта берген изи jатты. Мыны кöргöн бойынча, болчок jÿреги борт этпеген де болзо, jе куйка бажы jимирей берди. Оноҥ Кимилдейин кычырып алала, jаан  аҥныҥ кылыгын ширтеп турдылар.

- Мында бир кунан неме бар. Улай ла мында jемзеер jаҥ тапкан. Бу кечÿни тен мензинип алган ошкош. Уйалбазын – деп, Данилга jартады.

Эмди кÿн туку качан ажып калган. Кÿскери jайдыҥ эҥири бÿрÿҥкÿйленип койылып баштаган. Кимилдей jол кетеп Актöҥниҥ одожында jайылган Кызылак деген öзöктöн jортордо, Данил «картечьттеҥ öдÿп барбас» элигине атанган.

Jиит кижи туку байадаҥ бейин, качан кÿн кырдыҥ бажына тебип баштаарда ла, jедер jерине  jедип, кара тöҥöштиҥ кийнине шибееленип алала, ырызын ычкынбаска кетеп баштаган. Jе сакы ла сакы – элиги де jок, койоны да jок. Тынду немениҥ jыды да jок. А койылып брааткан эҥир там латам карачкылап, бойыныҥ ижин араайынаҥ кöндÿктирип jатты. Данил арт-учында чек сандырап, бош арыган. «Канчазын мында отурар» - деп сананып, кыймыктанарга jадала, - акыр база эмеш – деп, бойында кимиректенди. Jе база эмеш öй öткöн – тирÿ неме jок. Оноҥ чек неме кöрÿнбей барарда, кöсти канчазын ойор дегендий, jеерен адын ээртеп, минип ийеле, одузын кöстöп, jелдире берди.

Тÿнейтен jерине бурылып келгежин, Кимилдей öрöкöн бу байа jаҥы ла келген ошкош – от камызарга шакпырап турды. Ол база куру бурылган. Данил адын уларып салала, байагы тес кара  чööйгöнин ээчидип, сууны кöстöди. Чöйгöнин сугарып баштай ла берерде, кайда да сууныҥ ол jанында ба кайда, не де баjырт эткен. Ол чочыганына сертес эдип кöс тыгынбас караҥуйды тинтий согуп, jе эш-неме эбелбесте,чöйгöнин анаҥ ары сугара берди. Jе сереҥке де чагым öй öткöлöктö, кургак будактардыҥ сынганындый баjыраш там ла там илеленип, jетпезине мышкылакташ угулган. Шак ла бу öйдö чочып, коркып калган бойы сууныҥ ол jаны кирези jердööн аjарза, кандый да jе  ле деген кара  неме турды. Эйе, ол неме. Бу ок öйдö суулу чöйгöнин туура таштап, кыйгы-кышкыла оду jаар согоон октоҥ тÿрген тартылып барды.

- Кимилдей, мылтыгыҥды ал, айу келjат. Ат оны, ат! – деп чоколдонып, оттыҥ jанында сиркиреп калган турды.

- Бу канай туруҥ, Данил, ол мениҥ калтар адым не. Байа сууныҥ ол jанында уларган эдим…

Эртезинде Кимилдей ле Данил кÿн öксöгöнчö козырыктап алала, jодрологон айас jурт jаар тартыла бердилер. (64-65)

                                                     КОРКЫШТУ КОҤКО

Аргымай сары таҥла туруп келеле, от-эш салып, сай-чуй азып шакпырап турганча, кÿн сооксымак чокторын одоштой турган кайыр тууныҥ бажына чарчадып ийген. Öрöкöн таҥкы азым öйдиҥ бажында койлорын чеденнеҥ чыгарып, одорго башкарып салды. Оныҥ бÿгÿн кой кÿдÿп, оны каруулдар очырады тÿгенип, öзöктööн тÿжетен кÿни болды. Jанар керек. Ол азык-тÿлÿк тÿгенип калган арчымагын кактап, jурттööн кыймыктанарга белетенип, jе ол ок öйдö оныҥ солунтызы болуп келетен Кÿчÿкти, талканду чайла соотошкон айас, сакый берди. Удабастаҥ ла келер керек.

Анайып отурганча, jолдо чабдар ат кöрÿнип келгежин, кыймыктанар алдында Кÿчÿкле калыражып, таҥкылап –эштейле оноҥ jортор деп, Аргымай ичинде мык сананып алды. Анайып, аттыҥ базыды тапылдап, очоктыҥ jанына jууктап та келген болзо, буурыл чачту бажын каҥкайтып, Кÿчÿкти уткыбады.

-Jе, jуртта не солун бар, Кÿчÿк? Кай, бу койу чай азып салдым, чайла, - деп, бажын ол ло бойынча öҥдöйтпöй, столдыҥ ÿстинде аш-курсакла шакпырап jаткажын, - арчымакты тутсагар, öрöкöн?- таныш эмес ÿн угуларда, карганак чочыганына атпас эдип, арайдаҥ чалкойто барбады.

- Бу кижини чочыдалып канай турган уул – деп, Казакпайдыҥ арчымагын ого болушкан айас ат белинеҥ сыйра тартып, jерге тÿжÿрип,- адаҥ кайда, не келбеген?

-Байа эртен тура керектерим ле дейле, Шабалиндööн ырдырöрен. Эртен тÿшкелерим деген – деп, Кÿчÿктиҥ очы уулы, Казакпай, адыныҥ ээринеҥ jайылып, jалаҥ болгон алаканын Аргымайга jайа тутты.

Мынайып, блар экÿ бор-кар солунды элгеп, экчеп отургажын, jиит кижи кече тÿнде канайда кыстарлаганы керегинде кайдööн дö ары jалаҥдööн jайыла берерде, Аргымай öрöкöн оныҥ кей- кебизин тилине аjару салбай:

- Акыр, отуркалдым ошкожым, кыймыктанар керек – деп айдала, öрö турды.

Анайып, Аргымай адын ээртеп-эштейле, неге де сÿрекей сÿÿнген чилеп, очок jанына кÿлÿмзиренип калган тылырап келди. Оноҥ бир азым таҥкы камызып, Кÿчÿктиҥ  «кÿчÿгежине» баштанды:

- Акыр, Казакпай. Мен сеге ундыгалагымда бир неме керегинде айт салайын. Jе сен коркыба. Анда коркыыр неме jок.

- А не, мен недеҥ коркыйтам. Коркынчак деп маҥдайымда бичип салтыр ба – деп, Казакпай учурлу сöсти учына jетире укпай, ол ортозына шып этти.

- Айдарда, тÿнниҥ туй ла он эки саадында бу кырдаҥ, - деп айдала, козыр таштарла бÿркенген туудööн колын улап, - бу кырдаҥ коҥколу кандый да неме тÿжÿп, тураныҥ jаныла öтjат.  Jе сен коркыба. Эмди айдыҥ jаҥызы. Кер-мар не-не болзо тыи ла отур –де, Аргымай ичинде каткырып, Казакпайга jартамал этти.

-Jе-е, мында коркыырга jаш бала бар эмес. Тоҥло не деер оны – деп, jиит кижи колын jаҥып ийди…

… Эмди кÿн чала jабызай берерде, Казакпай койлорды чеденге шаап, jадып амыранар деп сананды. Оноҥ  öскö кече тÿнде Jалаачыныҥ ол бир тенек балазыла соотожор деп оҥду уйуктабаган да. Jе, байла мында ла, аалга jерде, тойгончо кöбöтöн туру.

Казакпай анайып, байа колдыҥ эдинеҥ кайнаткан jармала карды тыдылганча тÿптенип алала, оттыҥ jанында табылу таҥкылап отура, чала мелирей берген. Jе бир эмеш öйдöҥ ойгонып келеле, кÿÿн-кÿч jок öрö туруп, уйуктаарга тура jаар ууланды. Бу öйдö кÿн недеҥ де уйалган чылап, бастыра бойы кызара берип, кырдыҥ ары jанындööн jажынып jаткан. Удабастаҥ  бу ээн, аалга тала Кÿчÿктиҥ «кÿчÿгежин» бойыныҥ карачкыл сомына койдонып алала, таҥ атканча кайылып калар.

Jиит кижи та канча кире кöпкöнин бойы да билбес. Эмди ол недеҥ де улам ойгоно чарчап келерде, болчок тураныҥ öзöгин кöс тыгынбас карачкыл ээлеп алган болтыр. Jе бугÿн айдыҥ jаҥызы да болзо, ай недеҥ де jалтанган чылап, калыҥ булуттардыҥ ары jанына jажынып алала, чыгып келеринеҥ  мойножып тургандый болды. Казакпай лампазын камызып, тышкартында очоктыҥ  эдегинде öскöзиреп арткан эттÿ jармазына чыкты. Jе шак ла бу öйдö  Аргымайдыҥ айтканы меезине илинерде, оныҥ бастыра бойы jимиреп, тура jаар меҥдеген кептÿ ÿкÿстеп, неге де сÿрдÿрткен кижи чилеп, ÿйге капшайлап кирди. Оноҥ, колындагы саадын аjарып кöргöжин, он беш jоктоҥ он эки болды. Эмди ол ойто ло Аргымайдыҥ «коҥколу немези» керегинде сананып ийерде, бастыра бойы jимирей берген. Ажанар да кÿÿни jок. Jе канайтса да койлорды каруулдап мында конотон туру. ОНон ойто ло саадын ширтей сокты – он jоктоҥ он эки.

- Акыр, андый-мындый немелер керегинде сананбас керек. Кижи там ары коркыыр – деп, бойында кимиректенип, тымый берди, jе Казакпайдыҥ санаалары мынайда булгалып-булгалып, оны ойто ло коҥколу немеге jолыктырып келет. Ол jалтанбаска чырмайып та турган болзо, jе кöксинде уйалган коркымчыл деген эдÿ оныҥ кÿÿн- санаазын эркидеп турды. – И-и калак, тан капшай адатан болзо. Эмди беш jоктоҥ он эки. Таҥ атканча беш jоктоҥ ло болотон болзо, тен кудайга да бажырар эдим… Тен ийт –эш болгон болзо, турага кийдирип алар эдим… Эх, байа арай ла jастыргам. Казарды ээчидип алатан немени. Эмезе аҥдаган – эштеген уулдар да келбес, тегин де болзо, ÿйген – сулугы шыҥыраган бого тÿшкÿлейтен эди. Öй он эки боло берди бе, кандый, jок, эмди де эки минут бар. Э-э, калак,кер-мар не-не болзо, чабдар аттаҥ ла айрылбас…

Мынайып ла отурганча, кайдаҥ да анаҥ кыр jанынаҥ коҥконыҥ ÿниндий табыш кöс тыгынбас караҥуйдыҥ коксин ойо тееп, jарыла бергендий угуларда, ол бастыра бойы атпас эдип, кÿр-кöкси jимирей берди… Эйе, ол неме келjат. Казакпайдыҥ эмди болзо куды чыгып, эдер-тударын таппай турала, бызырлу лампаны тудунганча тышкартындööн чарчалып келди. Jаан удабай чабдар адын ээртеп, jурт jаар ай-караҥуй тÿн öткуре аттыҥ тынына jанып ийген.

Jе кайда да jарым саат öткöн кийнинде, Казакпай кайда барган дегендий, булуттар ары jанынаҥ карап чыккан айдын кÿмÿш чокторыныҥ алдында, чалынду jалаҥла ÿÿрин ээчиткен Аргымайдыҥ коҥколу jе  ле деген алмыс-jелмис текези, суудаҥ ичип алала, кыр jаар уланып, капшайлабастаҥ ырбадып браатты.

 

 

                                                        КАНАК, АНАЙТПАЗАҤ.

Канак чадырдыҥ эжигинде фонаригин jазап отурды. Ижи jылбай турганынаҥ ого кыртыштанып, öзöгин кемирип турган бу сезимди ол öйдö jаныла öдÿп jаткан уулына сыйлады:

- Бу фонарикти кем ÿреген?  Эҥир ле кирзе, клуб деер. Бÿгÿн тойорыҥ… Ол öлöҥниҥ чеденин база мен кадайтам ба?!

- Мен слердиҥ немегерди тайатам ба.

-Тайатан-эш эмес, бÿгÿн чеден кадаарыҥ! – деп, кату ÿнденди.

Канак кÿстиҥ бу тура берген айас ла кааҥ кÿндериниҥ бирузинде борсыктап баркелер деп сананып, бÿгÿн фонаригин jазап отурганы ол туру.  Оныҥ jанында борсыктыҥ эдÿзи болгон jе  ле деген Казар деп тайгылы суймайып алала, мелиреп jатты. Ӱстине бÿгÿн айдыҥ jаҥызы. Толунга да jеде берген ошкош. Эйе, бÿгÿн ле кыймыктанар керек.

 Саргарып чыккан сары кÿстиҥ кÿни кыр бажына теберге jеткелекте Канак jеерен адын ээртеп, тозовказын jуктенип, борсыктыҥ эдÿзи болгон Казарын ээчидип алала, кöҥкöрö алдыра jортып ийди. Оноҥ анча –мынча öй öткöн кийнинде аҥчы кижи, кÿски эҥир койыла берген тужында, jедер jерине  jедип, «Акыр мынаҥ ла баштаар» - деп сананып адынаҥ тÿжÿп jеҥилденип алала, бир азым таҥкы  асты. Эмди эҥир койылып калганынаҥ , ай кырдыҥ jиткезинен  карап чыгала, недеҥ де уйалган чылап, быjыраш булуттардыҥ ары-jанына jажына берди. Бу öйдö камык борсыктыҥ тынын кыйган Казар jыт алгандый, ÿркÿген кептÿ та кайдаар да маҥтап калган.

Эмди Канак толун айдыҥ тöгÿп турган кÿмÿш чокторыныҥ алдында jайылган козыр кырлаҥдарлу меестиҥ эдегиле араайынаҥ тапылдадып браатты. Jе Казар деген казыр нöкöриниҥ ÿни эм тургуза угулбайт. Ыҥ-шыҥ. Чындап, борсыктардыҥ jемзежи эмди болзо, тынданып калган. «Акыр, бÿгÿн мынаҥ неме келишпезе, эртен Тöргÿнниҥ кырлаҥдарына jедер. Анда быжу. Борсыктар кыймырап jат» - деп, бойында сананып барып jаткажын, тайгылыныҥ калапту ÿни ичкери тöстöктöҥ бö кайдаҥ, тайга-таш кöчö бергендий торгулып калды. Ийдиниҥ баштап ла берген шаҥкылдажын угуп ийген Канактыҥ jÿреги сÿÿнип, адыныҥ  кабыргазына тапчылап, сыр-jелишке кöчö берди. Анайып jеерен эрjинениҥ тынына салып, тöстöктиҥ бажына чыгара ырбадып келгежин, ийдиниҥ ÿни ыраак jокто jаҥыланып турган болтыр. Jе ол ок öйдö оныҥ кулагына:

- Канак, сука, бу кырзаҥды ары тут, кижини jара тартыйбезин – деп, ÿн угулган. (68)

- Час мен сеге сукан кöргÿзерим – деп, Канак кекенип, jеле баскан jерде jаткан быдакты кармай алып, ичкери jÿткиди.

- Канак, анда кöп кимиректенбей ийдиҥди капшай тут. Оноҥ öскö экилеҥниҥ ижиҥди берерим.

  Аҥ ла тайгылдыҥ ортозында чачыла берген канду jууныҥ одузына jедип келгежин, борсык кайракан какпак таштыҥ алдына кептелип алала, Казарла кÿÿн-кайрал jогынаҥ керижип jаткан болтыр. Оноҥ аҥчы кижи борсыктыҥ кара болчокторына илинип ле келерде:

- Канак, скотина, бу кырзаҥды туура эт дедим не!

- Öйинеҥ öтпö, эмди болзо «скотинага » jеттиҥ бе. Акыр, тумчугыҥды оотпозом кöрал – деп, Канак ийдин туураладып та турган болзо, jе каныга берген тайгыл ээзиниҥ куйагын оодо согуп, кижиниҥ бажы jимирегедий ыркыраныжала калаптанып, борсыктыҥ ÿстине чурап турды.

Эмди болзо, аҥчы ла тайгыл борсыкты эки jанынаҥ арадай келдилер. Бу ок öйдö Канак чала келиштирип турала, борсыктыҥ тумчугына «jырс» ла. Онызы оозы-мырдын тудунып:

- Канак, анаар ла согунбазаҥ – деп, борсык азуларын ырсайтып, фонариктиҥ jаркынынаҥ кöзин колыла бöктöп алала, ыркыранып, - кижиниҥ кöзин кылбыктырбай ол немеҥди öчÿрал, падла! Оноҥ öскö алты-ÿстинди ал согийерим!..

- Но, ладна – деп, Канак быдагын туура таштап ийди.

Анайып, кырлу jуу ого –бого jетпей туруп, Казар борсыктыҥ jткезинеҥ канайда да эптÿ ала койып, калjанды какпак таштыҥ алдынаҥ серпий тарткандый чыгарып келеле, аайы-бажы jок силкип, тыдарлай берди.

- Кижиниҥ jиткезинеҥ божот, падла! –деп, колдорыла ийттиҥ оозы-мырдын тырмалап, коркышту азулардаҥ айрылар эбин таппай, - кандый коркышту неме эдиҥ… Эмди болзо балдарымда öскÿс артырарга jеттиҥ бе, сука. Божотсоҥ! – деп, ийттиҥ коронду тиштеринде кинчектелип, кыҥзып турды…

Jаан удабай, кайда да jарым сааттыҥ бажында, байа мончо jажынып калган ай, эмди болзо, чел булуттардыҥ ортозынаҥ бир кöрÿгип, бир кöрÿнбей, таҥ атту кижини карыкчалду ÿйдежип, öҥöлöп браатты. Ол кижиниҥ ээриниҥ кийин канjазында, таарда, кандый да болчок тулку немедий неме бирде болчос, бирде кöрÿнбей калып, кöкпöҥдöп jаткан.

 

                                                СӰРКӰШ ЭМТИР

-Ох, чек болалбай турум. Jеҥилденип алардаҥ башка – деп, Койлош уур ÿшкÿрип, ÿнденди.

- Эйе, туура базала, jеҥилденалак. Оноҥ öскö кижиниҥ кугы тыдыла бербезин –деп, Кÿдÿреш онызын jöмöди.

Эки нöкöр мынайда шулурып, элентизи jедип, солjырайып брааткан гаражты айлана бердилер. Ол ло толгой соккон бойлоры «тöртöн беш» деген керекти башкарып ийеле, топчыланып jаткажын, алыс jердеҥ болчок «игис» уул кара токпокторын jÿктенгенче, олор jаар араайынаҥ jайканыжып  клееттилер. Бойыныҥ «кудайын» аjарып ийген Кÿдÿрештиҥ ал-санаазы чыгып:

- Капшай качак, оноҥ öскö бералар – деп, Койлош нöкöриниҥ jеҥинеҥ тартты.

       Jе Койлош атырайтарга тидинбей, таҥкызын чыгарып, камызып ийеле, нöкöриле куучындажып турган кижи болуп, чала кедейе туруп алды. Мынайып эки сорум эткелекте байагы jеткерлериҥ качан ок мында jайканып келген турдылар.

- Jакшылар, нени эдип турганыгар? – деп, «игистердиҥ» чала jатпанак сындузы кезем сурады.

Койлош мынаҥ эмес, олорго эбире согуп:

- Jакшылар, кажы jердиҥ уулдары – деп, эзендежерге колын сунды.

- Öйинеҥ öткÿре не барадырыҥ – деп, ол ло «jатпанагыҥ» кара токпогыла Койлоштыҥ jалмажына сымаган кептÿ араайынаҥ кыч эттирип, - общественный jерде jеҥилденген учун штраф – деп, jаҥныҥ кÿлÿги токыналу jартамал этти.

Мындый керекти аjарып турган Кÿдÿреш кöлчиниҥде ÿн де jок, керек дезе тынбай да барган ошкош. Нöкöриниҥ jанында сирейе када берген турды. Jе Койлошко не болзын, керек –jарактыҥ аайын билбеечи кижи болуп, кем, кайда jеҥилденген деп, алдында турган ÿч jеткерле керижердиҥ кажы jанында болды.  

- А не, чÿштебеген учун алмарыҥды топчылап тургаҥ ба? – деп, игистердиҥ сырсак бÿдÿмдÿзи айтты.

- Ачык немени топчылалбай, сенеҥ сурайтан ба?!

Кериш – челдеш шак ла мынайып кÿйбÿреп брааткан öйдö Öлбöзöк деп jиит jемзеген айас айылдаҥ öрö кöкпöҥдöдип клеетти. Оны бу кичинек городто билбес уул jок болбой. Кайда – куйда нöкöр –эжи, кöрÿш- таныжы туштаза, менде бир болуштоп сыра бар, jылдырып ийек пе, эмезе бир эмеш акча артты, кабакбашты ал согок по деп айдар. Оныҥнаҥ чыгар.

 Мынайып ла эки эдеги jайылганча jакпаҥдадып клееделе, байагы чур-чуманакту jерге jедип-jетпей, öркö чилеп содойо тÿшти. Кöрöр болзо, Койлош деген наjызы байагы jеткерлерле тöштöжöрдиҥ кажы jанында болды.

- Мен топчыланала мынайып ла таҥкы кÿйдÿргенимди бойыҥ кöрдиҥ не – деп, таҥкызы чала –была камызып, чилекейи чачылып, милиционерлердиҥ алдында ыркыранып турды. Бу öйдö Öлбöзöк керек –jарактыҥ аайына чыгарга ичкери jÿткиген. Анайып, бир чыкырым öйдиҥ туркунына мында тургандардыҥ колы-будына оролыжып ийгежин, не-немениҥ сомы чокымдалып келди.  Öлбöзöк эмди не болуп турганын jарттаҥ – jарт билип, öйди кöп чöйбöй чагылыжып турган оос-тилдиҥ бажы-учына илинип, «игистердиҥ» алдына та нени де jартай берди.

- Ой, уул, - бирÿзиниҥ jеҥинеҥ тартып, бу чÿш эмес, бойыҥ да кöрзöҥ, бу сÿркÿш туру не – деп, нениҥ де учун «мен дегендий», тöжине jудруктанып, ус сабарын чыкталган jер jаар улап, чычаҥдадып турды.

-Сен бойыҥ да сÿркÿш. Чÿш ле сÿркÿшти ылгаштырбай турганыҥ да, эзирик ошкожыҥ не. Мында сениҥ керегиҥ jок. Кöп кертеҥдебе, оноҥ öскö отдел барарыс.

 -Бу канайтуруҥ, как элÿÿр кижини эзирик деп – эмди болзо Öлбöзöктиҥ чилекейиниҥ чачылар бажы эбелип келди.

Оос-тил ажыра тартыжу там ла там кöпчип, бирде кызып, бирде когып, jииттер ле милиционерлер ортодо учы-кыйузы jок чагылыжып турды. Jе jаҥныҥ кезерлери мындый айалгада кöп чечеркешпес эмей. Олор капшай ÿстине  «отдел барарыс» дейтен сöстÿ улус. Бат. Олор Койлош, Öлбöзöк-суларды отдел деп таркыжаактардыҥ кажы jанында.

- Бÿтпей турган болзоҥ чы – дейле, Öлбöзöк байа мончо айткан «сÿркÿжин» ус сабарыла jалмай соктыртып, тилине амтандаган айасту jаладып ийди. – Мен сÿркÿш деп айттым не. Бу сÿркÿш эмей база. Бÿтпей турган болзоҥ бойыҥ jалап кöр.

Мындый чыедыктыруныҥ кийнинде милиционерлер чала аланзый бердилер. Оноҥ ол jатпак сындузы «чын эмеш пе» дегендий, Öлбöзöкти öткöнгöн. Jе баштапкы ла амтамныҥ кийнинеҥ кÿлÿгиҥниҥ бÿдуш-чырайы элес öйгö jуурылып:

- Чындап та, сÿркÿш эмтир ине – деп, нöкöрлöрине бурылып, арга jоктоҥ ÿнденди.

 

                                           КОҤЫС ХАРАКИРИНИ НЕНИҤ УЧУН ЭТКЕН?

 Афоризмдериҥ кайда?

- Командировкада.

                                                                    ***

Эске алганы элге артар.

                                                                  ***

Кандый кижиге öйинеҥ öткÿре тоомjы, jайым, килемjи эдип турзаҥ, ол сени тообой барар. Учы-учында сен ого кем де эмес болуп каларыҥ. Оныҥ учун кандый ла кижиниҥ кылык-jаҥын бойыҥга удура öйинеҥ öткÿрбес керек. Кажы ла немениҥ кеми бар.

                                                                          ***

- 2000 jылда  не болорын мен билерим.

- Не болор? – Ол тушта jирме биринчи чак башталар.

                                                                         ***

- Бу сен удаан öйгö кöрÿнбей кайда болгоҥ?

- Мен улуска кöрÿнерге кÿскÿ эмезим.

                                                                  ***

Кÿн бойынын бескезиле де, тузалу болгоныла да айга кöрö, jаан тоомjыда. Jе ненин учун оныҥ öни мöҥÿндийин алынган, ай дезе- алтындыйын?

                                                                     ***

- Улус нениҥ учун айдын тÿн деп айдыжат?

- Нениҥ учун дезе ол тÿн jаҥыс ла айга берилген. Ол jÿк ле айдыҥ тÿни.

                                                                           ***

Бистиҥ jаандар тепшиде салып койгон jуулу эт ошкош. Чек ле jип ийер кÿÿниҥ келер.

                                                                      ***

Кандый ла суракту сöстö, суракту эрмекте бойыныҥ каруузы бар.

                                                                    ***

- Jÿрÿм кандый?

- Öлö-чоокыр.

                                                                         ***

Кижи ак-jарыкка туулза – орында, кижи амырайт – орында. Бу, байла, сÿрекей jакшы неме.

                                                                     ***

Алтай-Кудай эл-jонды ак-jарыкка jайаарда, бастыразын тÿҥей эдип бычыган. Jе ол кеиге де запчастька бодоп артык ичеге бербеген.

                                                                    ***

Телекейлик мÿргÿÿлдердиҥ тöзööчилери – Будда, Магомет, Христос бойлорыныҥ jÿрÿминде Кудайга бÿткен бе? Jе олор Агару санаага мÿркибеген jарт. Айдарда, Улу Ийдеге jаҥыс ла арга jок улус баштанатан болгодый.

                                                                      ***

- Сен не уйуктабай jадырыҥ, айса болзо уйкуҥ чыга берген бе?

- Байла, уйкум чыга барган ошкош. Jе ол ортозына оныҥ чыкканын аjарбай калдым.

                                                                      ***

-Билериҥ бе,  карындаш, сени кöп улус jаратпай jат.

- Мен улуска jараарга водка эмезим.

                                                                ***

Кудай кижини бойыныҥ бÿдÿш- бадыжы аайынча jайаган деп, улус айдыжат. Айдарда, Кудай деген ийдеде сÿне болор учурлу.

                                                               ***

Сÿне – ол сагыш.

                                                             ***

Jылдыҥ кÿс деген öйи ар-бÿткенди  шалтаҥдап, jылаҥаштап jат.

                                                               ***

Jыртык канча jаштуда jыртылган?

                                                                 ***

Эрjине мал чек ле jаш балага бодолду. Оны кÿнÿҥ  сайын кийиндрер керек – ÿйгендеер, ээртеер, сугарар…

                                                                  ***

Оныҥ бÿдÿш-бадыжы андый чырышту болгон. Баштап ла кöрÿп ийзеҥ, карта санааҥга кирер.

                                                                  ***

Арасей тергеениҥ эки башту мÿркÿди jуралган кебеделин сиам игистерге тÿҥей кöрöдим.

                                                               ***

Ак-jарык алдында эр киндиктÿ деген öзÿм бастыра немениҥ бажында турар учурлу. Нениҥ учун дезе суулардыҥ, тайгалардыҥ, кобы- jиктердиҥ, оттыҥ, салкынныҥ… ээлери эпши кижиниҥ сÿр-чырайын алынган деп айдылат. Jе Кудайлардыҥ бÿдÿш- бадыжы эр киндиктÿниҥ  чырайыла кöрÿнет.

                                                        ***

Бир келин меге колло бичиген «шедеврин» экелип, сен кычырала, ол аайынча бойыныҥ кÿÿн- санаҥды айт деп, меге jакыган эди. Ол чÿмдемелди кычырып, алдына мынайда тизип салдым: «Кеендиктиҥ чÿмдемели слаборазведенный спирт ошкош – jалаҥ суу».

                                                      ***

Алтай Республика, бир jанынаҥ сананза, биригериниҥ идеязы да, тöп кöрÿми де, ууламjызы да ок Арасейди резервациязы болуп кöрÿнет.

                                                   ***

- Блааш – чагыш (спор) нениҥ учун болуп jат?

- Нениҥ учун дезе кижи бойыныҥ  кÿÿн-санаазын,тöп шÿÿлтезин эрмектежип турган кижиге чокым ла jарт jетирип болбой турганында ошкош.

                                                            ***

-Теҥериде jылдыс нениҥ учун кöп?

- Ол jер-энени корулап турганы учун берилген кайралдар.

                                                          ***

- Сен Ак Jаҥ, Ак Jаҥ деп улай ла комыдап тура, Библияны кычырадыҥ. Айса болзо, креске тÿжÿп калгаҥ ба?

- Сен мени Толстойды кычырып турганым учун орус деп айдарга ба?

 

                                                КАРА JАҤЫСКАН «КАЙАДА»

                                                        (Элес санаалар)

Иш- тош jылбай jат. Качан кандый бир бичимел «чоокырлап» отурзам, ол кööркий тургакка алдырткан немедий бойынын jеринеҥ ичкери алтабай турза, кÿр-кöксимде тÿÿлген санаалар кÿйбÿребей барза, ручкамды ак чаазыныҥ ÿстине таштап, кандый бир кöрÿм-шÿÿлте когып калган кöксимде эбелер болор бо деп, кöзнöктиҥ jанына базып келедим.

Кöзнöктиҥ ары jанындагы бар-jок эдимдерди, jазалдарды, ар-бÿткенди jÿс те катап кöргöн болзом, jе такып ойто ло аjарып турадым. Чынын айтса, тышкартында кöргöдий ле неме jок. Элентизи jедип калган тескери баштаган «Г» ошкош республиканыҥ тöс типографиязы сары –кÿреҥ чылбак чырайыла мени улай ла уткып jат. Кыскарта, кöзнöктöҥ кöрÿнип турган типография тужы, оныҥ коскорылып, ташталып брааткан сÿр- чырайы jаҥыс ла карыкчалду санаалар экелет. Jе кöзнöктиҥ сай ла алдында кандый да организайиялардыҥ кöлÿктерин амырадып турган, jергелей – jергелей тизиле барган гаражтар. А олордыҥ ары-jанында ойто ло типографияныҥ jери. Бат, шак ла мында оныҥ склады турат. Кирпичтеҥ туткан складтыҥ ÿстин час темирле бÿркеп, суу-эш öтпöзин дегендий, кайнаткан кудронло шыбаган кептÿ сÿртÿп салган.  Сай ла мында, кудрон-чачтыҥ ÿстинде, та кем «отургыскан», та кандаҥ келген тал öзÿп jат.

           Jе сен, тал, мындый кату jердеҥ öзÿп чыкканыҥ, байла, кеен-jараш jÿрÿмге jÿткÿгениҥниҥ белгези болотон туру. Jе сен андый ла кереги jок ÿрен болгон болзоҥ, ада jашта, ач ÿрен тужыҥда, кызыл тыныҥды Алтай-Кудайыҥ кыйып салар эди. Jе сенин кöгÿс ийдеҥ, Алтайыстыҥ ару агажы, кайыҥдый бек болзо, ар-бÿткенниҥ казыр – калjу ийдези сениҥ  тыныҥга jедерге андый ла jеҥил эмес болотон туру. Сени бу кату jабынтыныҥ ÿстине кем, кандый jÿрÿм, кандый ийде экелди не. Jе андый да болзо карыкпа, кунукпа, Алтай – Кудайдыҥ ÿстиҥде туру.

             Сен бистиҥ алтай албаты чылап, аш-öзÿм арбынду тÿжÿм беретен элбек jалаҥдарлу чöлдöрдöҥ кыйыктадып, сÿрдÿртип, каjу –каскак кырлардыҥ ортозында кыстаттырып салгандый, складтыҥ jабынтызыныҥ ÿстинде согононыҥ бажындый сок jаҥыскан турадыҥ. Сени бу элбек ле jараш jÿрÿм нениҥ учун кыйа кöргöн, айса болзо, кандый бир кинчек эткенин учун Алтай –Кудайыҥга тÿкÿрттиҥ бе? Сениҥ ага-карындажыҥ, тазыл-тамырыҥ кайда? Айса болзо, ÿÿре –jелелериҥле, бистиҥ галстукту уулдар бой-бойлорын канайда челдежип, jабарлажып, сöгÿжип тургандый ачыныжып, олор сени «катуныҥ» jериндööн кайа да кöрбöй тайып ийген болбогой.

              Эртен тура тамырланып кÿн чыкканда, сен канайып оны уткыйдыҥ.  Jе сен кун чыкканын качан да кöрбöгöҥ. Нениҥ учун дезе, типографияныҥ туразы сениҥ jÿрттыҥды бойыныҥ карыкчал кöлöткöзиле кÿнниҥ чогынаҥ эр-jажына бöктöп салган. Кудай ла дезеҥ, Кун деген jаркынду jылдызым кемниҥ эжигин, кемниҥ очогын  бойыҥныҥ чокторыҥла jарыдып jылыттыҥ?

          Jе качан орчылаҥныҥ Кÿн деген jарыткыжы тал-тÿшке эбирип келгежин, сеге jакшы, jайым, jылу болотон болбой. Сен бойыҥныҥ бар-jок jажыл jалбрактарыҥды jайа тудуп, бир де эмеш jаман jок кичинек баладый сÿÿнчиге кöмÿлип, ÿстиҥде кÿлÿмзиренип турган jаркынду jылдысты уткыйдыҥ. Эх, jÿрÿм, jер – телекей, кандый jараш!

              Jе качан кÿн бойыныҥ чокторын Горно-Алтай каланыҥ оромдорыныҥ  кат-кат тураларынаҥ, кобы-jиктеринеҥ jуунадып баштаганда, эҥирдиҥ соок jыбар эзини согуп турза, бойыҥныҥ кöкö-килеҥ  корболорыҥды бар-jок  jалбрактарыҥла бÿркеп, корулап, калтырап, эҥир койыларын сакыырыҥ. Jе сендий ок талычак сениҥ jаныҥда база турат. Ол база сен чилеп jÿрÿмге, öзÿмге, jарашка тартылат. Оныҥ jÿрÿми, салымы кандый болгой не. Сен албатызына болушпай, акча-манатка садынып ийген бистиҥ jаандардый, ол талычактыҥ jанында улуркак бÿдÿштÿ турадыҥ. Jе мен билерим, сен ого кандый да эп-сÿмеле болужып албазыҥ деп. Бу керек сенеҥ камаанду эмес.

            Jе слер экÿ, кичинеги ле jааны, бой-бойоорго jуктажып албай, кöс тыгынбас караҥуй тÿн кирерин сакыыраар. Тÿн караҥуй, тÿн коркымчылу, тÿнде соок. Jе эртен не болорын сен билбезиҥ. Jаҥыскан сен коркыбай канайып конорыҥ? Бÿгÿнги таҥды канайып адырарыҥ? Эртен таҥдалып таҥ атканын, тамырланып кÿн чыкканын кöргöйиҥ не сен?

                                           УУРЫНЫҤ ДЕ-ФАКТОРЫ

            Мен бу сананып тапкан кей санаамды ак чаазынга тизердеҥ озо бистиҥ кÿндÿлÿ кычыраачыларды бажалыкта тургузылган «де-фактор» деген сöстиҥ  аай-учурыла таныштырып салайын. Латын тилдеҥ кирген бу сöсти чике бойынча кöчÿргенде, «керектиҥ бойында» дегени. Jартын айткажын, jÿрÿмниҥ толкузында болуп турган не-немелер бар да болзо, jе ол керегинде юридический jанынаҥ, кандый да jасакта чокымдалып темдектелбеген.

              Андый болордо, эмдиги öйдöги jÿзÿн-базын уурылардыҥ «таадазыныҥ таадазын» кандый кÿлÿк jаҥжыгу эдип тапты не. Мениҥ теп ле (77) тегин шÿÿлтемле болгожын, канды бир керектÿ немеге jединбей jÿрген кööркий керектиҥ аайын келиштирип турала, керектегенин айылдажынаҥ  «сыгыртып» алган болгодый. Анайып ол öйдöҥ бейин «тебиништиҥ» телекейин тестейип, бÿгÿнги кÿнде эл-калыктыҥ jÿрÿмин бастыра jанынаҥ аралап келт. Бат, ууры деген билимниҥ тÿÿкилик jолы кыскарта андый болгодый. Jе jÿрÿмдеги мындый кылык-jаҥ jаҥыс ла кижилик ортодо оролып, кÿйбуреп турган деп бодобогор.  Андый калыктар аҥ-куштыҥ телекейинде jаҥжыгу болгоны jеткилинче эмей. Оны клептопаразитизм деп адап jат.

            Эмди мен кандый öҥдÿ уурылар болуп турганын ылгаштыра тизип ийейин. Олорды ÿч jаан бöлÿкке бöлиир кÿÿним бар. Баштапкызы, jöптöжÿ-куучын аайынча. Мындый уурылардыҥ тöс  уламjызы «сен-меге, мен-сеге» Темдектезе, кандый бир jамыда, «jуулу» jерде отурган кÿлÿк бизнесмен-шарлатан ажыра керектегенин jеткилинче jуунадып алат. Кийнинде байагы шарлатан – шайтанла кер-мар неме боло берзе, öрö отурган «jуулу - казылузы» телефонды ала койып, керектÿ jердööн шыҥкырт эттирип ийер. Jеткер онызыныҥ jеҥинеҥ тудуп та алган болзо, олор jедер jерине jетпей jадып, ак-чек кижи болуп, каткырганча сурулып келер.  Таможняда да, уурчы уурдаганын апарып, кызыл бöрÿктÿге ар- jööжöзинеҥ  бир тилмекти , ийтке таштаган  чылап, мергедеп берзе, онызы сÿÿнгенине билинбей калат. Эмезе «калашка» да jетпес акчаны кöргÿзип  ийзе, jаҥныҥ коручызы санаа jок jер тырмаганча барар болбой. Jе эне болгон Алтайын эре-тÿре тоноп тура, Алтай –Кудайыныҥ албаты-jоныныҥ кöзине тоомjылу кижи болуп килтиреп jÿрерге jарабас ине. Ол уйатту.

                Бат, коррупция, коррупциялык мафия, карын… ла оноҥ до öскö сöстöр бу бöлÿктеги айалганы керелеп jат.

             Эмди уурыныҥ ылгаштырузыныҥ экинчи бöлÿги керегинде. Мында jерлеген кÿлÿктер арга jоктыҥ шыразында тебинип jадылар. Олорго сабырт эдип керектезе, ийнениҥ бажы да табылбайтан болгодый. Оныҥ учун керектÿ ле немени иштеҥ де, кайдаҥ ла сыгыртып jадылар. Бу бöлÿк аайынча, байла, бастырабыска jарт.

           Jеÿчинчи бöлÿктиҥ уурыларыныҥ jемине сендий ле мендий улус кирип jат. Иштеген –эштеген jристе алырап – шалырап турганчабыс, столдыҥ ÿстинде jаткан ас-мас акчалу акчакабыс уурчыныҥ капшуун колына чагана чылап jапшына берет. Бис мыныҥ кийнинде тонотырып ийгенис деп аҥкабыс азып ажынадыс.

        Бат, уурыныҥ телекейин мен ÿч jаан бöлÿкке бöлидим. Кеектиҥ аайын кöстöҥ кöскö айткажын, баштапкы эки бöлÿктиҥ уурчыларын jаргылап тура, ÿчинчи бöлÿктийин онойдо ок кату каруузына тургузар керек. Jе мында jаргыныҥ алдына уурчыны эмес, а уурчыга jол ачып берген шалырт шилемирди кезедÿниҥ алдына кезем тургузыр керек. Анайып этпегенче, керектиҥ аайы токтобойтон туру. Jе ууры деген неме кайда ла ууры болотоны jолду эмей. Казнаныҥ ар-jööжöзи суга да чöҥбöс, отко до кÿйбес,ол jаҥыс ла уурдалып, тонолып jат деп, тегиндÿ айдылбаган.

               Бот, уурыныҥ телекейи мениҥ бодоштыра ла шÿÿгенимле, öрö айдылган бöлÿктерге бöлинет. Андый куурмактанышты, байла, кажы ла кижи билер.

             Эмди дезе, саҥ башка ууры керегинде айдайын. Андый «тебиништи» кажы ла кижи билер, оныҥ адакы jÿрÿмин бис кайда ла кöрÿп jадыс. Jе оны ууры деп айдарга тидинип албай, тилис тартыла беретен jок по. Нениҥ учун дезе андый ууры бистиҥ jÿрÿмисте бойыныҥ чындык jÿзиле кöрÿнбей, саҥ тескери оборлу келип, jаҥжыгу деген билимле jапшыныжа берген.  А бис дезе оны андый ла jаҥду болотон деп, аjаруга албай jадыс. Темдектезе, темир сеткала чедендеп койгон чедендерди слер кажы ла jуртта кöрöдигер.  Оны слер садып алган деп турадыгар?! Та ла та… Ол ло аҥныҥ -саҥныҥ чеденин манап салган белен немени тÿнде барала, кезе-керте чаап, тÿрбектеп экелбей база. Эмезе балдардыҥ садында, училище –эштердиҥ спорттепсеҥдеринде кööликтердиҥ кöлöсöлöрин jерге jарымдай кöмÿп, эмезе олорды jаттыргыза салып, ичине чечектер отургызып койгонын, байла, кажыбыс ла кöргöн болбойыс. Мыны канайып ондоор? Эмезе база бир темдек.  Мен бу jуукта бир öрöкöнниҥ гаражын кöргöн эмейим. Оны дезе пресс-подборщиктиҥ чачынаҥ (час) эптей быжулап салган болтыр. Айса болзо, ол öрöкöн акча-jööжöзин бадырар jерин таппай салып, гараж эдерге пресс-подборщик садып алган болгодый.

                 Мындый темдектерди мынаҥ ары тоолоорго jараар. Олор айдары jок кöп. Эмди бу айалганы аjарып, не деп сананарыҥ, кару нöкöр? Jе кандый да андый болзо, бу бистиҥ jÿрÿмис. Мында бис бастыра улусты кату каруузына тургузып албазыс. Чындап, «кату каруузына»  дееримде, бистиҥ, алтайлардыҥ, jÿрÿминиҥ темдектери кÿр-кöксимге эбелди.

             Кажы ла алтай биледе тÿлкÿ бычкак, табыргы бычкак бöрÿктер, элик бычкак öдÿктер ле оноҥ до öскö алулардаҥ  шидеген кеп-кийимим, тон-öдÿк бар эмей. Jе эмди сананып кöрöктöр, кажы ла алтай билеге аҥдап-куштап jÿрзин деп, мылтык тудунатаныныҥ окылу jöби берилген бе?  Берилбегени jарт. Айдарда, бÿткÿл калыкты jаргыга беректер. Айса, (79) кажы ла биле сайын мылтык бар ба деп, айыл-jуртын коскорып, тинту öткÿректер.

            Jе кандый да андый болзо, мен бойымныҥ мылтыгымды кандый да ийтке бербезим. Нениҥ учун дезе бу мениҥ Алтайым, бу jердиҥ ээзи мен. Бÿгÿн барала, jийтенимди аҥтарып аларым. Кийнинде база бирÿзин. Jе адарын – атпазын кемнеҥ сурабазым.  Jаҥыс ла азыранып jÿрзин деп айдып бергени учун Алтай-Кудайымга алкыш –быйанду артарым.

                Jе, бот, бистиҥ jÿрÿмистеги де-факторлор андый сÿр-чырайлу. Калганчы койчыдаҥ ала кöстÿ-башту jаандарыска jетире бастыра не-немени бойыныҥ  jилбÿзине тузаланат. Сен, кару нöкöр, керектиҥ аайы jаҥыс ла мында, уурыда, туруҥ ба?! Jок. Тергеебис ичинде аракыдаш деп айалга да ондый ок эмей база. Бÿтпей туруҥ ба?! Галстукту уулдар jарык отторлу залдарда банкеттейт, а галстук jокторы эл-калык ортодо jыргайт. Толуктар сайын сурагаттар jуткулайт. Jе jамылулар чала калай бергежин, олорды казнаныҥ кööлигине отургызып, айлы-jуртына jетире эзен-амыр ÿйдежип салгылайт. А бери jанындагыларын онойдо ок казнаныҥ кööлигине отургызат, jе айылдööн эмес, а сериткиштööн. Бат, башказы, байла, бу туру.   

              А бис кажы ла кÿн кырса ийт чилеп, «аракызактарла, каршучылдарла тартыжар керек» - деп, ÿн серибей акшып jадыс. Jе тилде сööк бар эмес, ол нени ле айдар…

           Бот, андый керектер. Акыр, эртен аҥдап барайын ба, айса jаҥжыккан аайынча уурданатан немези бе? Jе эм тургуза кöзнöк ары jанында кöс тыгынбас караҥуй. Кÿстиҥ калганчы айы, кыштыҥ  корон соогы…

                                                            Öткöн öйлöрдö газетте jарлалган бичимелдер аайынча

                                     АЧУ АШ - JААН АШ

Бир öйдö «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ бÿктериниҥ бирÿзинде Аля Дибесова деп автордыҥ «Ачу аш jаан аш па?» деген сурак тургузылган бичимелин аjарып, бир тынышла кычырган эдим.  Мыныҥ табында оныҥ суракту  статьязына карууны онойдо ок бичимелимниҥ бажалыгына тургустым. Оныҥ учун кÿн эртеде айдарга турганым мындый: ачу ашты ала кöндöлöҥö мениҥ jамандаар да, кыйыктаар да аргам jок, jе Аля деген jиит келин газеттиҥ бÿдÿн бÿгÿне шыдар jерди jöрмöп, ол ашты айдары jок каралап салтыр. Автор бичиирге тура, айса болзо алды-кийнин, байла, тереҥ шÿÿп сананган. (80) Мынаҥ кöрÿп, шÿÿлте эткежин, Аляныҥ öбöгöни (эш-нöкöр бар болзо Э.Т.) араjан аштыҥ тÿби jок тамызына тÿшкенинеҥ ол изÿ тарыйын дегендий, кöксинде тÿÿлген ачу-коронын бадырбай, ак чазынныҥ ÿстине  анаар ла тöгÿп ийген болгодый. Jе керектиҥ аайын чынынча айткажын, аракы деген jаан ашта jаман jок, ол jакшыга да, ол jаманга да. Jаманы, айса болзо, кунурап jÿрген акту бойыста болтон туру. Jе  бу керегинде тöмöндöй айдарым.

         Эмди Аляныҥ бичимелине такыптаҥ jана болуп, керектиҥ экинчи jанын ширтеп ийели. Jиит кижиниҥ кÿÿн-санаазын мен оҥдоп jадым. Автор албатыбыстыҥ аракыга алдыртып бастырткан тÿбек-шыразын бойына jуук алынып, ачу-корон кышкызын ак чаазынга салынып ийгени кöрÿнет. Корjонго шиҥген калыгыныҥ салымын санаганымда jаман jок. Jе jиит келин аракы ичип билбес кижи тÿбектиҥ тамызына ол ортозына jайыла берер деп сананып, jаҥыс ла ачу ашты бÿдÿн статьязында бурулап салды. Оныҥ айтканында, «кöзи jажыл» короjон бистиҥ jÿрÿмисте эш-кереги jок немедий билдирет. Мен сананзам, эҥ ле озо аракыны jамандап бурулаар эмес, а оны кемин –эжин кемjибей, ажыра –тежире ичип, тоҥ болбозо, айдары jок jудуп турган кеjири кöҥдöй кööркийлер керегинде айткадый болгон. Бастыра немеде бойынын кемjÿзи, öйи бар. А качан кандый да jакшы, тузалу неме кеминеҥ ажа бергенде, олjаҥыс ла jаман  jаны jаар jайыла беретени ар-бÿткенниҥ эленчикке салынган ээжизинде бычылган. Темдектезе, кайнадып салган казан öйине jедип, кайнап-бурлап, адакыда ажа бергенде, ол отты öчÿрип jат. Jе аракы ичип турган улусты бурулап, бастыра керекти ачу ашка jарбыыры – ол неге де jарабас кылык деп бодойдым. Эмезе бис андый бир немедеҥ коркып турганыс деп айдыжадыс, jе ак-айаста, ар-бÿткенди кижини коркыдып чочыткадый кандый да неме jок. Коркымчы деген сезим бистиҥ кöксисте уйалап алган отурып jат. Оны база билер керек. Айдарда, не-немениҥ  аайы аракыда эмес, а ичип турган кижиниҥ акту бойынаҥ камаанду.

    Jе эмди статьяда айдылган (кöрÿжимле болзо – Э.Т.) бир кезек кажылгакту болгодый шÿÿлтелерге кöчöктöр. Автор бичимелиниҥ башталганынаҥ ла ала аракы деген ашты каралап, кöмöлöп, бойыныҥ кÿÿн-санаазын кöнÿ jорго алып барат. Ол озо ло баштап биле-jурт тöзööр деген чÿм-jаҥнаҥ сап тудунып, оноҥ бала чыккан, баланыҥ чыккан кÿндери, бала школды божодып ла jÿрÿмниҥ jаан jолына алтаганына jетире аракыла колбулу каршулар керегинде комыдап jат. Мынаҥ кöргöжин, короjонныҥ jолын таап барган кижи jÿк ле аракызактардыҥ билезинеҥ туулып турган деп айдарга келижет. Jе ачу ашка jÿткибей, «кургак» jаҥ тудуп тургандардыҥ очогынаҥ чыккан аракызактар бистиҥ ортобыста jеткилинче болгонын кажыбыс  ла билетен эмейис. Эйе, андый. Jе оны канайып jартаар? Чынын айтса, керектиҥ öҥ-чырайы анда эмес, а таҥынаҥ  кажы ла кижиниҥ бойында ла ол кööркий кандый обществоныҥ öзöгинде кайнап, оролып турганынаҥ камаанду болгоны керелейт. Бÿтпей турганыгар ба? Jаркынду темдек: бир öйдö бистиҥ алтай jурттарыстыҥ бирÿзинде армян уктулар иштеген эди. Jе олордыҥ  ортозынаҥ бир кöкси бортыгы алтай уулдарла наjылажып турала, «jажыл jыланныҥ» олjозына алдыртканын бойы да билбей калган. Jетпезине, ол кÿлÿги алтайлап ÿренип алтыр. Эмди бис ол армянныҥ ада-энезин бурулаарыс па?

      Оноҥ база бир айдарга турганым: статьяныҥ авторы аракыдаҥ сап тудунып, не-неме билер улусты, камдарды бурулаарына jетти. Jе мениҥ билгенимле, неме билер ары jанынаҥ jайалталу, айлаткыш кöгÿстÿ  улустыҥ кажызы ла албатыныҥ чÿм-jаҥдарын ого берилген jайааны аайынча öткÿретен болгодый. Онын учун олор керектÿ  jерге аракы чачатан ба, арчын öртöйтöн бö – бистеҥ сурабас. Олор оны бойлоры билер. Jе статьяныҥ авторы, jиит келин, андый улуска укааркаган айасту, аракы чачарга (аракыла эмдеерге де болзо), jарабас деп билеркейт. Ӱстине «неме билер» деген сöсколбуны кавычкада чедендеп салган. Онызын канайып оҥдоор? Jиит кижи, аргалу болзо, тилиниҥ бар-jок «jараш» сöзлигин андый улустыҥ ÿстине, ай карадаҥ айабай, тöгÿлтте берердеҥ маат jок болгодый.  Мынызы онын бичимелинен jап-jарт кöрÿнип туру. Jе мениҥ кÿÿнимле, неме билер улуска билееркеердеҥ, укааркаардаҥ болгой, олордыҥ ады-jолын да болгон ло jерге адаарга jарабас ине. Бис олорды тооп, байлап jÿрер учурлу.

     Керектиҥ аайын чикезинче айтса, бу бичимелде кандый да jаҥы шÿÿлте салынбаган. Орустап айткажын, мында jÿк ле «констатация фактов» деген билим ээлейт.  Чындап, автор неме билер улусты jабарлап тура, адакыда бойыныҥ аҥылу, саҥ –башка шÿÿлтезин айдып jат: «Кандый да öйлöрдö бистиҥ «неме» билер улустарыс аракы короjонды бойлоры ичип ÿренип алала,бойын актаарга калыкты «jаан аш» - jаманды ла jакшыны кöдÿрген деп, jастыра шÿÿлтеге ÿредип салган».  Мыны канайып оҥдоор? Оныҥ учун Алянаҥ сураарга турганым мындый:

- Сен айлаткыш кöгÿстÿ улустыҥ оккультный телекейле кандый эп-сÿмеле колбу тудуп ла иштеп турганын билериҥ бе?! Билбейтениҥ jарт. Айдарда, андый jаан сöсти нениҥ учун айдып jадыҥ! Олор сен ле мендий тегин улус эмес ине…

Jе мында кöп чöрчöктöбöй, бир неме керегинде айдып ийейин. Аля бу статьязында алтан муҥ болчок албатыбыстыҥ jÿрÿми де, кÿÿн-санаазы да бир тÿҥей болзын деп амадуга тартылат. Jе jÿрÿм ол «казарменный социализм» эмес. Байла, оныҥ да учун бичимелиниҥ учында бир Кудайлык jаҥ керек деп айдып турганы jолду ошкош. Jе биске бир Кудай jаҥ керек болгонын кÿн-эртедеҥ бейин бастырабыс билерис. Jе андый бирлик jаҥ jÿк ле албатыныҥ кöрÿминиҥ öзöги болор учурлу. Нениҥ учун дезе бистин кажыбыстын ла jÿс-чырайыстаҥ болгой, кöксисте кÿйбÿреген кÿÿн-санаабыс бир эмеш те болзо, бой-бойыстыйынаҥ башкаланып jат. Байла, оноҥ до улам бир кезектеристин башка-башка мÿргÿÿлдерге тартылып тургандары jолду туру. Бу шÿÿлтеге чокым темдек эдип jер-телекей кöксинде уйалаган кандый ла государствоны алалы, чокымдаза, jопон jерин. Анда телекейлик jаан мÿргÿÿлдердиҥ бастыразы jеткилинче. Jе тöс религиялык jаҥ – Буддизм. Оныҥ учун айдарга турганым: бастырабысты бир jаҥга баксын деп кöк – албанла тарткыштазабыс, öскö мÿргÿÿлге кöчÿп калганыс кедерлеже берери jарт. Андый сезим кижинин психологиязында салынган. Jе ол ок öйдö туш мÿргÿÿлге баккан кара башту алтайысты бистиҥ кыйктап, оны сöс бажынаҥ jамандап, коптоор учурыс jок. Нениҥ учун дезе бис – алтайлар. Кöксисте согулган алтай каныс база jаҥыс. Jе мынаҥ улам кем де андый болзо, бис качан да бирикпезис, чук болбозыс деп, меге макаадардаҥ айабас. Андый да болордоҥ маат jок. Jе биригерге, чук болорго биске албатылык, нациялык идеология керек деп бодойдым. Андый идеология албатыстыҥ кÿр-кöксин, тиштеген эт чилеп, «тишке » öткÿре  сайып алар учурлу. Бат, андый идеологияда бис «быжатан» турус. Jе эм тургуза бисте ол амадуныҥ концепциязыныҥ jыды да jок эмей. А бÿгÿнги кÿнде тöс идеология jогынаҥ балдарысты неге де нениҥ де учун ÿредип jадыс…

    Адакыда, Аля Дибесованын статьязы аайынча бойымнын текши кÿÿн-санаамды чыгара айдып ийейин. Автор бу бичимелинде jÿрÿмисте болуп турган аракыла колбулу керектерди jаҥыс jандай кöргöни илелÿ билдирет. Чынынча айткажын, аракыны бис качан да jектебес учурлу.  АРакы – jаан аш. Jе мен мында эл-jонды ол ашла jергелешсин деп кычыру этпей jадым. Араjанды кÿÿнзееринеҥ бис кыйалта jоктоҥ айрылар учурлу. Jе ачу аш, кандый да болзо, кара башту калыгыстын культуразына кирет. Оныҥ культура деген билимде уйалайтан бойыныҥ аҥылу jери бар. Ол кече-башкÿн jок jердеҥ сызылып чыккан эмес, а оны ада-öбöкöлöрис чактар тÿбинеҥ бойыла кожо байлап-jоктоп, бÿгÿги кунге jетире jуунадып экелген. Бойыныҥ öйинде олор бис чилеп ичпегени, байла, бастырабыска jарт. А бÿгÿнги кÿндеги jÿÿлгек ичиш тууразынаҥ келген, тууразынаҥ коштонгон. Jаан албатыныҥ экпиндÿ толкузына чыдажып, оҥдонып болбой чучурап, бастыра немени ундып салайын дегендий, эҥ jеҥил  эп-аргага, аракыга, арга jоктоҥ алдыртып калтырыс. Ӱстине, бÿгÿнги кÿндеги кызыл-чий демократия бойынын каршулу салтарын jетирип турганында алаҥзу jок…

    Эмди адакы сöзимди айдып, автордыҥ статьязыныҥ текши аайы jанынаҥ jиит келинниҥ алдына бир сурак тургузып берейин: «Ак-jарыкты, jер-телекейди ак ла кара , jаман ла jакшы… деген билимдер нениҥ учун удура-тедире «сÿзÿжип» алган ээлеп jат?»

 

                                             

                                                     JӰС JИРМЕ JЫЛ

      Бу статьяны бичиирге бир шылтак болгон. Jе бичимелимди баштаардан озо ÿренип турган jерим керегинде бир-эки сöс айдып ийейин. Мен латыштардыҥ тöс городында, Ригада, П. Стучканыҥ алдыла адалган госуниверситеттиҥ филология факультединин латыш тилдеҥ алтай тилге, алтай тилдеҥ латыш тилге кöчÿÿреечи болуп чыгатан турум. Jе эм тургуза jÿк ле баштапкы курс. Бу мындый ÿредÿ бистиҥ ороондо баштапкы ла катап ачылган ченемел болуп jат.

     Андый болордо, кöчÿреечилердиҥ курсына Совет Союзтыҥ бастыра республикаларыныҥ бичиичи организациялары эки кижидеҥ ийген болтыр. Ол тоодо бистиҥ автоном областьтыҥ адынаҥ мен иле Ирина Тозыякованы кöстöгöндöр. Jаҥыс ла Эстониядан jок. Олордо кöчÿреечи улус бар. Бу мындый ÿредÿ, jаҥыс ла латыш литературала, культурала, кеенидкле бойыныҥ калыгын таныштырар эмес, jе онойдо ок албатылар ортодо наjылыкты тыҥыдары болуп jат.

    Совет Союзтыҥ бастыра талаларынаҥ jуулыжып келген интернациональный группа латыш тилди ÿренерин баштап койды. Бу тилди ÿренерге келген jииттерди экчеп, собурып, эки jара бöлÿп ийген. Анайда, эки чогум тöзöлгöн. Jе  бу эки чогум jаҥыс ла латыш тилдиҥ урокторында бöлинет. Арткан предметтерди сÿре ле бир болуп ÿренедис, баштапкы чогумга тÿрк тилдÿ албатылардаҥ кирет. Олор: алтай, азербайджан, кыргыс, казах, ÿзбек, тÿркмен ле онойдо ок бу чогумга армяндарды ла грузиндерди кийдирип салган. Экинчи бöлÿк, индоевропейский тилдердиҥ билезине кирген тилдÿ студенттер. Ӱредÿ jанынаҥ кыскарта ла андый. Бат, бир кун ÿредуден келеле, бис, тÿрк уктулар, jуулыжып ийеле, jар-jаак куучындажып отурдыс.

  - Ӱлÿрген айдыҥ Улу тÿймеенинеҥ- революциядаҥ  озо кара албатыда бичик jок ло культуразы jабыс кеминде болгон – деп, Эрнис деген кыргыс уул айтты.

- Байла, слерде бичик jок болгон – деп, мактанган кептÿ айда салдым.

- Слерде кандый –андый бичик болтон, качан эмдиги орус сöстöрди алтайзымак эдип бичип албай jатканаарда – деп, кыргыс нöкöрим унчукты. – Кече сениҥ газедиҥди кычырдым. Анда «советский» деп бичип салган. «Советтиҥ» деп не бичибес. Оноҥ «Горно-Алтайский» деп jадыгар, оны «Туулу Алтайдыҥ » деп не айтпас.

    Мыны угала, тилим тартыла берди бе, кандый. Jе чын немени канай jажырар.

    Эмди дезе бу куучыннаҥ улам кÿр-кöксимди тÿйметкен бар-jок санаамды ак чаазынга салайын. Керекти кöстöҥ кöскö айткажын, ол кыргыс уулдаҥ болгой, бистиҥ де jииттердеҥ революциядаҥ озо бичимел jок болгон деп угуп jÿретем. Бу сÿрекей jастыра кылык. Ол ажыра бис бойыстыҥ неме билбезибисти кöргÿзип jадыс.  Уйатту. Ол ло уулдардыҥ кыстардыҥ куучынынаҥ уксаҥ, Улу тÿймееннеҥ озо алтай кижи деген jартамал чек килеҥ болгон деп билдирет. Мен каан jаҥы тужында элбек литературалу болгоныс деп албаданбай jадым.

   Эмди керектин аайына чыгатан öй jууктап келди. Айдарда, Туулу Алтайда баштапкы школдор орус абыстардыҥ болужыла 19-чы чактыҥ одузынчы jылдарында ачылып баштаган.  J ебу школдордыҥ ÿредÿзи албатыга тузалу эмес болгонын темдектеер кÿÿним бар. Ол ÿреду кудай jанына jайылган. Христостыҥ jаҥы ажыра öскö ук албатыны оруссыдатан деп, каанныҥ шовинистикалык политиказын бÿдÿретен ууламjы болгон. Jе андый да болзо, ол школдордоҥ алтайлар да ÿренип чыккан. Кипрейн Чöбöлöкти айдып турум. Ол байат укту кижи. Кипрейн Чöбöлöк озо баштап алтай тилди билбес миссионерлерге тилмеш-кöчÿреечи болуп jÿрген. Онойдо ок таҥынаҥ куучындар бичип туратан. Орус литературадаҥ анчада ла Крыловтыҥ тапкылдарын ас эмес кöчÿрген. Айдарда, бисте бичиичи jок болгожын, Чöбöлöк кем андый? Мен бойым да кöп-кöп бичиичилерди билбес болгом. Карын бу jуукта Туулу Алтайдыҥ бичик чыгартузынаҥ  «Алтай совет ÿлгерлик» деп антология кепке базылып чыкканы сÿрекей болды. Албатыга алтыннан баалу сый. Ол бичикти чыгарарына арга-чыдалын берген улуска jаан быйан.

     Оноҥ Кипрейн Чöбöлöк лö Невский 1868 jылда баштапкы алтай букварь чыгарып jат. Соондо Ильменский деген öскö укту калыктарды оруссыдатан коркышту кижи Чöбöлöктиҥ болужыла 1882 jылда Казанда такып «Алтай тилдиҥ грамматиказы»  деп бичикти чыгаргандар.Чöбöлöк алтай албатыга сÿрекей jаан учурлу иш эткен. Jаҥыс ла мындый ат-нерелÿ кереги учун öрöкöнниҥ ады-jолы ÿргÿлjиге артар учурлу.

    Эмди кöрöктöр: баштапкы алтай букварь чыкканынаҥ бери канча jыл öткöн? Туй ла jÿс jирме jыл. Бого учурлай кандый бир иш öткурбес неме бе? Эмди Чöбöлöктиҥ jÿрÿмин аjарып ийектер. Оны бодоштыра ла 1817 jылда чыккан деп айдадылар. Jе öрöкöнниҥ чыккан чын jылыныҥ сурузы jок. 1901 jылда Оҥдойдо jада калган. Айдарда, чыкканынаҥ ала 170 jыл öткöн болтыр. Бу кирелÿ öй бö? Бистиҥ бичиичилер Чöбöлöк керегинде бир jакшынак бичик не бичибес! 

     Албатыныҥ öзумин бис качан да токтодып албазыбыс. Ол öзöр, öзöр, öзöр… Не ле неме кижиниҥ туткан-эткен ижинеҥ камаанду. Бис тилисти ундып jадыс деп айдыжадыс. Бу ачуурканыш аайынча санаа-шÿÿлтемди айдып ийейин. Балдар школдо алтай тилдеҥ ле литературадаҥ öскö алтайлап ÿренбей jат. Кöксуу-Оозы, Турачак, Чой аймактарда алтай школдор jокко jуук. Су-алтай jурттарда азык-тÿлÿктиҥ, аш-курсактыҥ магазиндеринде «продовольственный» деп бичип салган. Мыны кöрöрдö лö оок-тобыр неме. Jе «аш-кылгада, кижи балада» деп кеп сöс бар ине. Кижи бу ак –jарыкта jÿрерге ого сÿÿнчи ле ненин учун jÿрÿп jаткан деп билим керек. Кижи кандый бир неме эдерге турган болзо, ол неме озо ло баштап кижиниҥ öзöгин кÿйбÿредер учурлу. Оноҥ башка кижиниҥ кöкси какшап калардаҥ айабас. Качан Аҥчы Самтаев Бадышта кÿрежип, баштапкы jерге чыгала, Алтайына алтын сыйлу келерде, бир карганак сÿÿнгенине ыйлай согуп ийген деп, «Алтайдыҥ Чолмонынаҥ» кычырган эдим.  Айдарда, ол öрöкöн Алтайы, албатызы керегинде санааркап, ÿстине алыс jердеҥ мындый табыш угуп ийген болзын. Оныҥ канча jылдардыҥ туркунына кöксинде толгон бар-jок амадузына мындый jетиру кожыларда, сÿÿнчизин бадырып албай, кöстиҥ jажын кöргÿскен. Керек дезе бойымныҥ jÿрÿмимнеҥ: 1992 jылда алтай телекöрÿлте ачылар деп газетте jарлаларда, сÿÿнип турган сÿÿнижимди энем айтсын! (86)

     Алтай уулдар нениҥ учун аракыдап базат? Олорды как башту деп бодоп турганыгар ба? Олорды санандыратан, сÿÿндиретен немелер кайда? Кем де айдар: бистиҥ Базырык, Кокышев, Алтын –Кöл  ат-нерелÿ чöрчöктöрибис кайда? Jе öскö кижини бойына тÿҥдебес керек. База ла байагы оок-тобыр дейтендерине токтойын. Магазиндеодиҥ эжигине алтайлап-орустап бичиир керек. Jуртта jаткан келин – кечкиндерге алтай улустыҥ кöктöйтöн бöстöрди, алтай кÿÿлик инструменттерди магазиндерде не сатпас. Бу ла оноҥ до öскö (культура jанынаҥ) сурактар областьтыҥ культура бöлигинде каруулу ишчилердиҥ санаазына, байла, эм тургуза jеткелек туру.

     Бу аайынча база бир сÿрлÿ темдек айдып ийейин. Горно-Алтайсктагы школ-интернаттыҥ одожында тудулган jаҥы тураныҥ баштапкы кадында ажаныш, почта ла бичиктердиҥ магазини бар. Бичиктер садар магазинниҥ эжигинде «Бичиктер -книги» деп бичип салган эди. Jе бир канча öйдöҥ  «бичиктер» деген сöс нениҥ де учун jоголып калган. Албатыныҥ öзÿми керегинде бир-эки сöс айдып ийейин. Калыктыҥ öзÿми оныҥ кöп болгон тоозынаҥ камаанду эмес деп бодойдым. Jонныҥ ичкери тартынарына эҥ ле озо албаты бойы кем болгоны учурлу. Кажы ла калык бойын билип, чук болгон соондо, оныҥ öзÿми тыҥыыр.

     Бир öйдö мен областьтыҥ алтай драма театрында иштеп тура, Кырлу Шорго jорыктап jÿргем. Шор албатыныҥ jадын-jÿрÿмин кöрдим. Чикезинче айтса, ол албаты jылыйып калган. Олордыҥ айдыжыла болзо, тöртöн jылдарда олордо литература ла öскöзи де болгон эмтир. Jурттыҥ улузына спектакль кöргÿзеристе, кöстиҥ jажын да ычкынган улус болгон. Сураганы аайынча спектакльди алтай тилле кöргÿскенис. Сÿÿниш эмес сÿÿниш. Jе бот кöрÿгер…

      Тыт öзöт. Бис оныҥ будагын сындырып койзобыс, эзенги jылда ол корболоп öзÿп келер. Тыттыҥ бойы jок болзо, будак кайдаҥ келетен. Керексинбезис бар. Бир öйдö бир кыс боочыларда кыйра бууларынаҥ jаман чочып: «Мындый jебрен немелерди jоголтор керек» деп айткан. Кижи чыккан-öскöн jерин, Алтайын мактап, алкап jÿргенинде не jаман бар. Jаманы дезе, албатыныҥ чÿм-jаҥын керексибей, чорчыҥдай берген улуста.

                                                                                                                                        1989 jыл (87)

                                              КЫЗЫЛ-КӰРЕҤ ЧАМАДАННЫҤ JАЖЫДЫ

     Jуукта тышкартында бор-кар иштерле уружып, тал-тÿштеп аларга ÿйге кирдим. Чайлаштыҥ кийнинде база эки-jаҥыс каду кадап салар керек. Бир чыккырым öйдöҥ тойо ажанып алала, элес öйгö тыштанып алар деп санандым.

     Анайып отурганчам, болчок карамныҥ кырына не де илинди.

     Кöрöр болзом, öскÿзиреген неме чилеп, «эр-jажына» толыкта туратан кызыл-куреҥ чамаданым болтыр. Кызыл-кÿреҥимди кöскö илинген деп, сöскö шылтай айткан ошкожым. Нениҥ учун дезе, оны мен кÿнÿҥ сайын кöрÿп jадым. Jе кöскö тийип те турган болзо, кöгÿске илинбейтен болгодый. Бат, эмди  болзо кöскö лö кöгÿске алдыртпас jеринеҥ катай-тетей алдырткан ошкош…

       Кызыл-кÿреҥ чамаданымда не барын мен билерим. Анда канча jылдардыҥ туркунына  «Алтайдыҥ Чолмоны» газедистеҥ ойо-тейе кезип jууган кандый ла ууламjылу  материалдар. Олорды мен, бодоштыра айтсам, он jылга шыдар jууган ошкожым. Jе чокым öйин билбезим. Нениҥ учун дезе кандый бир материалдыҥ кандый jылда, кандый числодо, кандый кÿнде газетте базылып чыкканы темдектелбеген. Бу, байла, мениҥ буруум.

      Бат, эмди болзо тыштанган айас дегендий, кызыл-кÿреҥимнеҥ кандый бир статьяны, матералды суура тартып, тегин отурганча, кычырып ийер деп санандым.  Jаан удабай, толыкта тÿлтÿйе турган «кööркийектиҥ» jиткезинеҥ кабып, орынныҥ эдегине кÿлÿреде сÿÿртеп келдим… Энеме-ей, мында кандый бичимелдер jок деп турганыгар! Анда калыгыстыҥ jаҥжыгулары, чÿм-jаҥдары, ойындары. Кыскарта айтса, культура аайынча тизилген айдары jок кöп статьялар. Оноҥ болзо, аш-курсак, тÿÿкилик, мÿргÿÿлдик, калыгыс ортобыста jарлу улустыҥ санаа-шÿÿлтелери, тил керегинде, бичиичилерибистиҥ, интеллигенциябыстыҥ толун jаштарына учуралган уткуулдык, шиҥжÿлик материалдар. Школго ÿредÿчилерге керектÿ статьялар… Анайып, чамаданымды, ичеген каскан öркö чилеп, эҥтере –теҥтере тинтип турганчам, баштапкы алтай революционер ле дипломат генерал Борисов керегинде чыктаҥ улам саргарып калган бичимел чупчулып келди.

   Бат, мындый укту материалдар кызыл-кÿреҥниҥ öзöгин ээлеп салтыр. Эмди болзо, мен бир кезек авторлор керегинде тоолу сöс айдып ийейин. Темдектезе, Ботпок  Сÿнерович Кушкулинниҥ сокы, алтай айыл, очок ло оноҥ до öскö немелер керегинде тискен бичимелдери школдо алтай калыгыстыҥ  чÿм-jаҥдары аайынча иштеп турган кружокторго jÿрÿп турган балдарга сÿрекей керектÿ деп бодойдым. Ботпок Сÿнеровичтиҥ арга-чагы jедип, андый материалдарды кöптöҥ бичизе, школдыҥ балдарына jаан туззазын jетирер. Онон болбозо, НИИИЯЛ-дыҥ ишчизиниҥ Нина Михайловна Киндикованыҥ школдордо алтай литератураны, тилди ÿредери аайынча шиҥжÿÿлик jартамалду иштери ÿредÿчилерге де, студенттерге де керектÿ деп бодойдым. Jе  бу jолдыктарды тизип тура, Николай Андреевич Шодоев керегинде айтпас аргам jок. Бу кижи кандый ла тема аайынча айдары jок кöп материалдар бичиген болтыр. Ол тил, ол культура, ол мÿргÿÿл болзын, бастыра jанынаҥ эҥтере-тентере тискен. Чындап, мениҥ  кÿÿн-санаамла, келер jылда  Гуркинниҥ сыйына  Николай Андреевичти кöстöзö артык болотон туру. Мында алаҥзыбай jадым. Керек дезе оныҥ jÿк ле музейин алып кöрÿгер. Бу не аайлу иш!

      Анайып, кызыл-куреҥимди тинтип, коскорып турганчам, кÿр-кöксимде элес санааныҥ чедиргени чагыла берди. Мен jуулган бичимелдерди бу калганчы jылдардатемалары, ууламjылары аайынча ылгаштырарга канча катап jазангам эдим. Jе, акыр, эртен ле, акыр, акыр ла деп турганчам, кÿндер ээчий кÿндер, айлар ээчий айлар, база ла кöрзöҥ, jыл тÿгенип калар. Бат, оныҥ да учун эдетен керекти эртенге jарбыбай, эмди ле аайлаар деп, мык санандым.

    Jаан удабай культура, тил, тÿÿки, мÿргÿÿл ле оноҥ до öскö ылгаштырулар аайынча материалдар столдыҥ ÿстинеjергележип чогыла берди. Теҥкейиже чогылып калган бичимелдердеҥ кöргöжин, эҥ кöп материалдар культура, тил, мÿргÿÿл  «бöлÿктерде» чокпорложып калтыр. Андый болордо, он jылдыҥ туркунына эмес те болзо, jе алты-jети jылга шыдар республикабыстыҥ  кара башту калыгыныҥ амадаган амадузы ла эҥ öҥзÿре сурактары бу ÿч билим аайынча болгоны не-немени jарттаҥ jарт керелейт. Андый да болзо, кем де: «Сениҥ jууп алган материалдарыҥ jÿк ле сениҥ кÿÿн-санааҥды, кöрÿм-шÿÿлтенди керелеп jат. А оны сен албатыныҥ амадузына, öҥзÿре сурактарына кöчÿрип jадыҥ » - деп, кем де буруулардаҥ айабас. Эйе, байла, ондый да болордоҥ маат jок. Jе мен газеттеҥ Алтай Республиканыҥ госкомстадыныҥ jетирÿлерин, клубтыҥ эжиги jарым jыл сомокту, танцы-мансыдаҥ болгой, кино до болбой jат деген комыдалдарын, кандый бир колхоз öлöҥниҥ планын быjыл, былтыргызына кöрö, мынча да процентке ажыра бÿдÿргени аайынча мактулу сöстöрди jуубазым ине. Онызы, байла. Бастырабыска jарт.

     Эмди мен öрö айдылган ÿч jаан бöлÿк (культура, тил, мÿргÿÿл) аайынча бойымныҥ кÿÿн- санаамды айдып ийейин.

     Керектиҥ аайын кыскарта айткажын , тургуза öйдö республика ичинде культура билимниҥ öҥжип чыкканы тыҥ ла бийик кеминде эмес, jе чек jок деп айдарга база jарабас. Бистиҥ jииттер ал-камык ансамбльдар, фольклорлык öмöликтер тöзöгилеп, республикабыс ичиле ары-бери jорыктап, эл-jонды сÿÿндирип jÿредилер. Оноҥ болбозо, Эл-ойын, Чага байрам, школдордо калыгыстыҥ jаҥжыгуларын, чÿм-jаҥдарын ÿредедилер, аймактар сайын культура аайынча эҥирлер-эштер öткÿредилер. Бого jаҥыс ла сÿÿнер керек. Jе ол бир «клубтыҥ эжиги jарым jылга сомокту турган»-деген ачуурканыштар – ол республикабыс  ичиниҥ текши jедикпези.   Соондо керектиҥ аайы jарана берер деп бодойдым.

     Jе jаҥыс ла культура эмес, онойдо ок тил jанынаҥ керектер тыҥ ла андый коомой эмес. Городто, jурттарда, аймактардын тöс jурттарында эки тилле jара-бура, jастыра –мыстыра да болзо, бичип салганын слер бойыгар кöрöдигер. Оноҥ болбозо, республиканыҥ школдорында алтай тилди ÿредери аайынча шакпырт калганчы öйлöрдö öҥжий берди. Jе андый да болзо, бир «jе» деген неме бар. Темдек эдерге ыраак барбай, бу ла бу «Алтайдыҥ Чолмоны» газедисти алактар. Анда jарлалып турган бичимелдердиҥ сöзлигин адам айтсын. Кажы ла корреспондент  бойыныҥ кÿÿн-санаазыла jаҥы сöстöр табып, статьялардыҥ сöзлигин байгызат. Jе ол сöстöрди эки-jаҥыс ла кижи оҥдоор, а текши калыкка айлаткыштап айткан эрмектиҥ учурын оҥдоорго бир эмеш терлеерге келижер. Мениҥ шÿÿгенимле болзо, андый сöстöрди jартап бичиир керек. Темдектезе, Башкаруныҥ сайламазы дейле, сайлама деген сöсти структура деп jартап, эки jанынаҥ чедендеп койгожын, ол быжу болор. Сöс чеденнеҥ чыгып, кайдаар да качпас. Оноҥ öскö алтай кижи «башкаруныҥ сайламазын» «башкаруныҥ стропилазы» деп оҥдоордоҥ айабас. Керектин аайын ачыгынча айткажын, газеттиҥ тили улуска чокым ла jарт болор учурлу. Нениҥ учун дезеол текши эл-jонго таркадылат. Бат, керектер андый.

     Jе мындый шакпырашта, башбилиниште бойыныҥ тöс шылтагы бар.  Ол тилдиҥ сöзлигинде текши ээжи jок болгонында. Мениҥ билгенимле, оныҥ аайына республикан Башкаруда терминком чыгатан болгодый. Олор андый сöстöрди jöптöйлö, текши эл-jон билзин деп, газет ажыра jарлаар учурлу. Jе балык бажынаҥ ала jыдып турган деп,  тегиндÿ айдылбаган ошкош. Бÿтпей туругар ба?  База бир темдек. Республиканыҥ окылу тилдери алтай ла орус деп jöптöлгöн кийнинде тергеебис  ичи текшилей берген эди. Эҥ ле озо Оҥдой аймактыҥ администрациязы кыймыктанып, аймактыҥ кыйузында «Оҥдой аймак» деп, jараштыра бичип салган. Байла, эҥ кöп алтайлар jуртаган калыҥ jурт калыктыҥ алдына тÿшпеске сананган болгодый. Jе арткан тогус провинция Башкаруныҥ jасагына кылас эдип кöрбöй, кыҥыс эдип унчукпай калган. (90)

    Оноҥ болбозо, бир кезек аймактардыҥ jаандары Эл Курултайда jасактар, jöптöр чыгарып, ачыгынча айдынып иштейдилер.

   Чындап бу jолдыктарды тизип тура, арасай албатыныҥ канатту эрмеги кöксимге эбелди: «Петрушка бичикти кычыратан ла jаҥду неме дейле, кычырып туратан». Айса болзо, бистиҥ уулдар Петрушканы öткöнижип, иштейтен ле jаҥду дейле, иштейтен болгодый…

     Jе эмди мÿргÿÿл керегинде тоолу сöс айдып ийейин. Бистиҥ Ак Jаҥыс  окылу темдектеткениниҥ ле кийнинде тоҥуп калган. Бу керек бистиҥ ортобыста jарлык кижи jок болгонын керелеп тургандый деп бодойдым. Мынаҥ улам бистиҥ бир кезигис мусульман, православие мÿргÿÿлдерге барарга мууканып jат. Мыны Республика ичинде мÿргÿÿлдик ташталыштар jарттаҥ jарт керелейт. Jе Ак jаҥыстыҥ ийдезин эм тургуза кем де билбес. Нениҥ учун дезе, тöзöлгöнинеҥ бейин бир алтам этпеген, кыҥыс эдип сöс айтпаган. Jе ол ойгонгон кийнинде не болорын база кем де бидбес…

   Бат, кызыл-кÿреҥ чамаданымныҥ jажыды мындый болтыр. Jе эм тургуза эҥир койыла бертир. Эки –jаҥыс кадуны кадап болбой калдым. Канайдар оны, кудайдыҥ кÿни jаҥыс эмес. Эртен тамырланып кÿн чыкканда, такылдадып салбас па.  

 

                                                          БУСКАЛҤАДУ БУ ÖЙДÖ

      Jуукта Алтай Республиканыҥ Эл-Курултайыныҥ jирме экинчи катап öткÿрген сессиязы тÿгенип калды. Мында кöрÿлип шÿÿжилген сурактардаҥ меге анчада ла jилблÿ болгоны ол келер талдаштар керегиндези. Талдаштарды та кыштыҥ корон соогында, та сары кÿстиҥ ичинде öткÿретени эм тургуза jарт эмес болтыр. Оныҥ аайы – тööйи jÿк ле сыгын айда эбелип келетени билдирет.

     Кандый да андый болзо, кÿскиде де, кышкыда да jе ол öдöтöн учурлу. Болотон неме болотон jаҥду. Ол тушта депутатка балатироваться эткен кандидаттардыҥ  кыймык-шакпырты салган от чылап, кÿйбÿреп чыгар. Мында алаҥзу jок. Jе мындый ок шакпырттар алдында да, кызу тартыжулар ичинде, öткöнин билетен эмейис.  Ол тушта кандидаттар, байла, jÿк ле jымжак тактага болуп, ÿнбереечилердиҥ кулактарына jÿзÿн – базын «лапшаларды» ас эмес илген болгодый. Онызын талдаштардыҥ кийниндеги jÿрÿм jарттаҥ  jарт керелегенин онойдо ок билерис.

     Jе эл-jонныҥ, оронныҥ jÿрÿми, мениҥ кöрÿм – шÿÿлтемле болзо, экономиканыҥ айалгазыныҥ  öзÿминиҥ кеминеҥ бастыра jандай камаанду, колболу болгоны билдирет. Экономика бастыра немеге баш, бастыра немеге тыш. Оныҥ öзÿминиҥ кеми кандый ла ороонныҥ, государствоныҥ эл-jоныныҥ jадын-jÿрÿминен кöрÿнет. Jе бистин jадынысты слер бойыгар кöрÿп jадыгар. Оны адам айтсын. Jе кандый да болзо, улус ол бир «jаркынду jÿрÿмди» сакып кетешпей, бойлорыныҥ бар-jок эп-сÿмелерин тузаланып, jÿрÿмниҥ казыр толкуларынаҥ  аргаданат.  Керекти бултаартпай айтса, эмдиги öйдиҥ кижизине, чын-тöгÿни керек jок болгодый. Бу билимди, ÿлтÿреде кийип салган шалмар чылап, тышкары мергедеп ийгендер. Кем сÿиелÿ, кем капшуун – анда акча, анда jööжö… Акча-jööжöниҥ телекейинде jÿк ле галстуктк уулдар айланыжып jат. Ол олордыҥ канында, ол олордын тÿжинде…  А бери jанында тегин улус дейтендери кандый jадыры болбогой? Олор анайда ок акчаныҥ телекейин карайдылар. Эки-jаҥызын сойып, ас-мас та болзо «кылбышка» арга jоктоҥ саткылайт. Эмезе «пенсия», «балдардыҥ акчазы», деген «аргачылар» ажыра jаткылайт. Байла, кем де jайалтага, кем де jамыга, jе бастыра улус акчага бажырып турган деп, тегиндÿ айдылбаган.

     Чындап, балдардыҥ акчазы дееримде, бу аайынча кокыр айасту учурал болгон.  Бу ла бистиҥ республиканы омыра-тедире jÿрÿп, кожоҥ-комыдыла сÿÿндирип турган  уулдардыҥ бирÿзи «эмди мен ал-камык акча иштейтен сÿрекей эптÿ канал таап алгам» - деп меге бир öйдö jетирÿ эткен. Мен, бу кöрмöзиҥ тен акча эдетен станок jазап алган деп, караннаҥ санадым. Jе кайдаҥ. Оныҥ айдыжыла болзо, бир катап ондый ок кожоҥчы уул кандый да аймак jаар эки-ÿч кÿннеҥ гастрольдоп барарга шыйдынып турганын, бери jанындагы jеткериҥ угуп, бастыра керектерди чокымдап, ол аймакта пенсия, балдардыҥ акчазын ÿлеген деп шиҥжÿлеп, отко-сууга тÿшкедий, агаш- ташка согулгадый, ол уулды озолоп, jаадаҥ божоткон ок чылап, «балдардыҥ акчазына» канатту куштый шуҥуй берген. Бат, алган ажыҥ ол. Мындый керекти бис конкуренция деп айдар болбойыс. Бускалаҥду бу öйдö акча иштейтен эп-сÿмелердиҥ бирÿзи бу туру.

       Jе мындый учуралдар тынду-шулмус, тирÿ jылан дейтен улусла колбулу. А тегин дейтендердиҥ мынайда кылынар аргазы да, чыдалы да jетпес. Байла шак ла мындый «чыдал» jок деген шылтактаҥ бир öйдö республикабыс кöксине Кош-Агаш аймакта улус бир тудам калаш jок, бир ууртам чай jок отурган деп, не аайлу jаҥыланып торгулган эди. Jе ол öйдö  (эмдиги айалганы билбезим – Э.Т.) курсак –тамактаҥ jоксырап, аштап-суузап jÿргенниҥ ач кöлöткöзи jаҥыс ла Кош-Агаш аймактыҥ jурттарын ээлеген эмес, онойдо ок бери тöмöнги аймактардыҥ бир кезек öзöктöринде оныҥ jыбары улусты калтыраткан эди. Оны бойымныҥ кöзимле кöргöм.

     Бат, ол тушта бистиҥ атту –чуулу jайзаҥдарыс, аргалу- чакту депутаттарыс, акча-манатту аргачыларыс нени кöргöн, нени эткен?!  Jе мениҥ акту бойымныҥ кöрÿм-шÿÿлтемле болзо, калыгыстыҥ jÿрÿминде мындый коркышту айалга тура берерде, öрö тоологон уулдар jуулып, кандый бир эп-сÿмени табар керек болгон. Темдектезе, ол ло jайзаҥдар jуулып, бойлорыныҥ кара башту аргачыларын, акча-манаттуларын, депутаттарын бир аай jууй тартып (керек дезе бÿдÿн республикага кычыру эдип), мындый айалганыҥ аайы- бажына канайы чыгар деп, кÿреелей куучын öткÿрер керек болгон. Оноҥ болбозо, бир эмеш ле карманду аргачыдаҥ  текши тепшиге бир «лимонноҥ» до ычкынган болзо, ол не аайлу акча болор эди. Бир билеге бир таар кулур – jаан арга. Jе бис андый гуманизмге эм тургуза jетпегенис. Ӱстине «кижи-алтын, акча-чаазын» деп, ол ло кара башту калыгыстыҥ канатту сöзин jетире оҥдобогон ошкожыс.

     Эмди бу бир кичинек учуралдаҥ сап тудунып, бойымныҥ сöзимди айдып ийейин. Мениҥ шÿÿлтемле болзо, öрö тоологон уулдар албатызы-эжи керегинде сананып турган эмес, А jаҥыс ла jылу jер ле колында jаҥ керегинде. Бис «тоомылу» jаандарыска jаҥ керек деп, не аайлу айдышкан эдис. Jе jаҥ алардаҥ озо кижи бойын кöргÿзер керек ине. А бойын кöргÿзерге Алтай-Кудай олорго ченелте эдип, байла, Кош-Агаш тергеени кöстöгöн болгодый. Jе… jе… Мындый керекти öткÿрерге кандый да андый окылу jасак керек jок. Jаҥыс ла баштаҥкай… Эх, уулдар, уулдар, удабас талдаштар. Кайран имидж кайда баады не?!

     Ӱстине бис албатыны чук, билгир эдер керек деп, ылдар туркунына айдыжып келдис. Бат, öрöги айалгадый, шак ла андый керектерди эрчимдÿ тузаланганда ыйлап, öскÿзиреп jурген калыгыс мениҥ коручым, мениҥ аргачым деп колын сунуп, удура да келердеҥ маат jок. Сениҥ болужыҥ ол кижиниҥ jÿрегинде Эр-jажына уйаланып калар. Айса болзо, албатылардыҥ бириктиретен эп-сÿмелердиҥ база бирÿзи бу туру. Jе удабастаҥ, бир канча айдаҥ талдаштар! Депутатка кöстöлгöн кандидаттар ÿнбереечилердиҥ алдына ажыра-тежире айдынып, арай ла болзо алтын-мöҥÿннеҥ туткан öргöö сыйлабас. Jе мында бир немени биске jазап оҥдоор керек. Ол ло чучурап jÿрген алтан «болчок» кижи jок болгон болзо, бис те болбос эдис. Бис олордыҥ шылтуузында  мында отурадыс. Олор jок болгон болзо, кöпöгöш кöстÿ уулдар келеле, сениҥ jериҥ мында эмес, сен кой кабырар учурлу деп айдар эди. Jе бис нениҥ учун анайда кылынып jадыс? Олордыҥ  jöмöлтöзиле тöргö чыгып, тöп калыгыска тöҥöштий кöрÿп отурадыс. (93)

 

                                                      ООРЫБАЗЫН. JОБОБОЗЫН

    Албатыныҥ медицина аайынча кöрÿм-шÿÿлтези ле чактар туркунына экелген ченемели тургуза öйдö окылу медицинадаҥ чик-jок бийик болгонын кÿн –эртеде темдектеер кÿÿним бар. Нениҥ учун дезе бистиҥ окылу медицина кандый бир оору-jоболды jÿк ле материальный эп-арга ажыра эмдеп jат. Темдектезе, кижиниҥ бажы оорыза, ого таблетка берет. Jе таблетка ол химиялык составтаҥ турган материальный бÿдÿм. А албатыныҥ медициназы кандый бир ооруга томдошты, алкышты, сыймаарын ла эл-jон ортодо таркаган оноҥ öскö эп-сÿмелерди тузаланып jат. Бу керегинде, байла, айтпаза да jарт.

    Албатыныҥ öрö айдылган эмдештеринеҥ калыктыҥ öзöгинеҥ ары jанынаҥ jайалталу сыймучылар, томдочылар, кöспöкчилер ле онон до öскö эмчилер ас эмес туулганын ачыгынча айдар керек.

    Jе андый да болзо, качан Совет jаҥ бистиҥ телкем орооныҥ кöксинде тебелей берип, тын алынган кийнинде андый jайалталуларла jаҥныҥ улузы  кÿÿн-кайрал jогынаҥ канду чак ачкан. Ол öйлöрдö канча кире эмчи эрлердиҥ бажы кезилбеген деер! Оны адам айтсын. Jе бистиҥ тÿÿкибистиҥ салымы ондый болгондо, канайдар оны.   Jе кандый ла шыралаш-боролоштыҥ учы келетен эмей. Шак ла андый «учы» деген неме бистиҥ ороонго 1985 jылда алтын таҥдак тÿшкендий jаркындалып чыккан. Ол бистиҥ ороонныҥ тÿÿкизиниҥ «jаҥырта тöзöш» деген база бир сÿрлÿ jолы болуп jат. Jаҥырта тöзöш jаскыда башталганынаҥ мен оны jасла тÿҥдеер кÿÿним бар. Шак ла бу öйдö узун мойынду кыштыҥ кучагына алдырткан  бар-jок не-неме ле тынар тынду jылдыҥ бу «кожоҥчы» öйинде тирилип, jÿрÿмин улалтып, шакпыража берет.

     Öрö айдылган керектердеҥ бистиҥ автоном республиканыҥ да эл-jоны артпаган. Анайып, öткöн Ат jылдыҥ jаҥар айында бистиҥ республиканыҥ экстрасенстериниҥ текши конференциязы öткöнин аҥылап темдектеер керек. Бу конференцияда республикабыстаҥ  ла туура jердеҥ ары-jанынаҥ jайалталу не-неме билер улус турушкан.

     Керектерди кыскарта айтса андый болгон. Эмди мен бойымныҥ бичиирге турган керектеримниҥ тöс шÿÿлтезине кöчÿп ийейин. Айдарда, алтай албатыныҥ ичкери jÿткиген тÿÿкилик jолында кудай мÿргÿÿлдиҥ эки ууламjызы болгонын темдектеер керек. Мыныҥ баштапкызы кара jаҥ деп, камдардыҥ колына кирген, кара тобрактый буркурап jадар jаҥ болгон. Ол jаҥ бойыныҥ ууламjызыла, идеологиязыла  кеп-куучындар аайынча караҥуй болгон jер-тамыны ээлеген эрлик бийле, кöрмöслö (аза)(94) –ÿзÿтле тудуш киндÿ эмтир. Бу кара jаҥда бойыныҥ эмчилери болгон. Андый эмчини кем деп айдатан.

     Öрö тизилген керек jÿк ле кам jаҥына келижет. Эмди дезе Ак Jаҥныҥ эмчилерин ширтеп ийектер. Ак Jаҥды бистиҥ республиканыҥ эл-jоны «Быркан jаҥ», «мÿргÿÿл тужы», «jарлык jаҥ» деп, башка-ашка айдадылар. Айдарда, бу jаҥда бойыныҥ эмчилери, не-неме билер улустары база болгон эмтир. Быркан jаҥныҥ эмчилерин jарлыктап эмдеер кижи деп айдыжат. Jарлык кижи Агару Кудайла, Ак Бырканла тудуш киндÿ болотон эмтир. Оору-jоболго алдырткан кижини jарлыктап эмдезе, Ак Бырканнаҥ алкыш-быйан сурап эмдейтен jаҥду.

    Керектиҥ аайы андый болгондо, мен Ак Jаҥныҥ jарлыктап эмдейтен эмчизи керегинде чийип ийейин.

    Кадын ичинде Каспа деген сÿрекей jараш алтай бар. Бат, шак ла бу алтайдыҥ оору-jоболдыҥ колына алдырткан кижини jарлыктап эмдейтен öрöкöн jуртайт. Ол иркит сööктÿ Кунгуров Jаҥайлып Иванович деп карганак болор. Бу öрöкöн качан алтай улус jаҥайлык (латын) алфавитти тузаланып турар тушта ак-jарыкка туулган эди. Öрöкöнди оноҥ улам анайда адап салган.

    Карганак оору улусты jарлыктап эмдеери аайынча jайалтазыныҥ баштапкы алтамдарын тöртöн jашка jетире jууктай берерде баштаган. Нениҥ учун дезе, ол бойыныҥ jайалтазын алдында, jиит тужында, билбей jÿрÿп, улай ла оорып туратан. Jе Jаҥайлып öрöкöнниҥ энезиниҥ Тас деп эjези не-неме билер кижи болгонынаҥ бойыныҥ карындажын jарлыктап эмдеериниҥ jолына баштандырып салган. Ол ло кÿннеҥ бейин ол кöп-кöп улусты эмдеген.  Ого оору-jоболго алдырткан jаҥыс ла Каспаныҥ улузы келип эмденип турган эмес, jе онойдо ок республиканыҥ ыраак аймактарынаҥ келгендер кир-чыгып баратан. Ол тоодо Кош-Агаштаҥ, Улаганнаҥ, Кан-Оозынаҥ келгилеп, оору-jоболын jастыртып алала, öрöкöнгö алкыш-быйанын айдып атанатандар.

    Оору – jоболдоҥ шыралап jÿрген кижи Jаҥайлып öрöкöнгö келгенде, эҥ ле озо Алтайыстыҥ байлу агажын арчынды ла бир болуштоп алтай (сÿттиҥ) эмезе кабак аракыны бойы ла кожо экелетен.  Арчын ÿрелип калган эмес, а jап-jажыл болотон учурлу. Болуштоптыҥ кеjирине эдинип тудунбаган ап-апагаш бöстиҥ тилмегин буулап jат. Андый бöсти улус кöп саба учуралдарда магазиннеҥ аладылар. Ачу ашка буулайтан кыйраны бöстиҥ кырынаҥ кезерге jарабас. Ол jеткердиҥ белгези.

      Jе кажы ла албатыныҥ ортозында jаман да, jакшы да кижи бар. Айдарда, Jаҥайлыпка эмдеткен бир кезек улус ого алкыш-быйан да jетирбей jÿре беретен эди. Мында темдек эдип бир учуралды айдып ийиейин. (95) Оору – jоболына чыдашпай jÿрген бир келинди эмдеп койордо, ол быйан да айтпай кетий берген. Jе бир öйдö Jаҥайлып öрöкöн ол келинге jолыгып, jакшы сураарда, ол куртыйагыҥ jакшылажардыҥ ордына jаҥыс ла каткырала, öдö берген. Кару нöкöр, мындый улустаҥ нени аларыҥ? Jе канайдар оны. Эмезе бир кезек улус эмдедип аларга, jуунга келген чилеп, эки колы бош келетен. Öрöкöнниҥ айдыжыла оору- jоболдыҥ jелбизине алдырткан кижи куру да келген болзо, канайып эмдебейтен. Jе мынайда куру келип турган ÿч-тöрт лö кижини арутаган кийнинде öрöкöн бойы оорып баштайтан болтыр.

     Айдарда, колы бош келип турган улусты кандый эп-сÿмеле эмдеп турганы керегинде бичип ийейин. Мында кем де ичпеген ле амзабаган сууны шаjыҥ айакка уруп, арчынныҥ бир канча бÿрин ары таштап jат. Айакка урулган суула арчын катай айланып тура бир кезек бÿрлери айактыҥ кырына jапшына берзе, ол оору кижиниҥ коручылыныҥ темдеги. Jе сууныҥ сай ла ортозында арткан бÿр jоболго алдырткан кижиниҥ бойын, оныҥ jÿрÿмин кöргузетен болтыр.

     Jарлык мыныҥ кийнинеҥ  Ак Бырканнаҥ  алкыш-быйан сурап, jарлыктап баштайт. Ол озо ло баштап эмденерге келген кижиниҥ арчынын шиҥдеп корöтöн болтыр. Байлу агаштыҥ  jÿзи-бажын ширтеп, оныҥ  саргарып калган бÿрлерин бедрейт. Нениҥ учун дезе, арчынныҥ бÿри сай ла бажында саргарган болзо, ол кижиниҥ бойына jеткер эмезе оныҥ  тöрööн-тугандарынаҥ кижи божоорыныҥ белгези. Бÿр буткÿл арчынныҥ кажы тужында саргарганы (ортозында, кырында, алдында, бажында) ол кижиниҥ ÿйе- сööгиниҥ, ичи буурыныҥ ондый ок талаларында jеезелеген ооруныҥ темдегин керелейт.  Jе саргарып калган бÿрди jаҥыс ла jарлык кижи бойы кöрöр аргалу. Айдарда, jарлык оору-jоболды керелеген сары бурди ÿзе тартып, оттööн мергедеп, арчынды öртöп, аракыны отко ÿрÿстеп, Алтай-Кудайга, Ак Бырканга чачып, онон болуш сурап jарлыктап баштайт. Jе ол ок öйдö оорыган кижини ышталып турган ышты jыткарып, jарлыкташтыҥ байлу тамызына айыла берет.

Изип чыккан Кÿн Быркан,

Толуп чыккан Ай Быркан.

Агаш-ташту Алтайым,

Айлу-кÿндÿ Теҥерим,

Эне болгон Алтайым.

      Бу сöстöрдиҥ кийнинде  ооруга алдырткан кижиниҥ  ады-jолын, сööгин адап, jарлыкташтыҥ экпинине алдыртып, куйундалып калат.(96)

Jаан алкыш сурап турум.

          Айландыра турган Тайгаларым

Алкыш –быйан беригер.

                       Оорыбазын, онтобозын, сыстабазын,

                                                                          Аар сергек  jÿрзин,

Оорыбазын, онтобозын.

                                                                   Jаактуга айттырбазын,

Jарындуга туттуртпазын,

Кайрака-ан, баш болзын!

                                                                  Jаан-jаан Тайгаларым,

                                                                  Аржан-кутук Сууларым,

                                                                  Айлу-кÿндÿ Алтайым,

Кайрака-ан, баш болзын!

                                                                  Алкыжарды беригер.

                                                                 Оорыбазын, jобобозын,

Барган jолы ачык болзын,

            Jÿретен jÿрÿми ырысту болзын…

       Бат, оорып турган кижини jарлык эмдеп тура мындый укту алкыштар айдат. Кöрзöҥ дö, кару нöкöр, бу алкыш-быйан кандый сÿрлÿ айдылган. Бÿткÿ поэзия. Мында Алтайыстыҥ сÿрекей jараш кебери эбелет. Jе болгон ло ÿлгерчи мынайда чÿмдеп албас эмей.

     Мында бир неме керегинде айдып ийейин. Эмденип, арутанып келген кижи Jарлыктыҥ айткан агару сöзин jанчыкка салар учурлу. Jе бир кезек улус эмденип ле алгам дейле, бажыла база беретени jажыт эмес.  Темдектезе, бир уулды эмдеп, jарым jылдыҥ туркунына кöлзööндÿ jердööн баспа, балам, деп jакыган эди. Кöлзööҥдÿ  jер дегени кöп улус jуулган ла байрамдап, кöлзööп турган тебее. Jе ол кайраканныҥ  айткан айлаткыш сöскö  кыҥыс та этпей, сööк чыгарган айыл jаар баш jазып аларга койчыҥдада бертир. Айдарда, аластадып салган ару кижи кöлзööндÿ jерге барарда, ого jеткер коштонгон болгодый. Мыныҥ кийнинде эки кÿн öтпöй jадып, jиит кижи авариядаҥ улам  бу алтайдаҥ ыраган…

       Бат, Каспа деген кеен алтайда jуртаган Jаҥайлып Иванович Кунгуров деп jаан jарлык кижиниҥ эмдеш-ижи керегинде бичигеним бу ла болды.

     Автордоҥ: Бу статья «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте jарлалып турарда, ол кижи эзен jÿрген. Jе бир канча  jыл мынаҥ кайра öрöкöн оору – jоболго алдыртып, бу jарыктаҥ ыраап калды. Оныҥ мöҥкÿзи элен-чакка ундылбазын!

  

 

                                          ÖСКӰС БОЛУП JӰРЕРИҤ
      Бу статьяны тизерге меге бир шылтак болгон. Jуукта алтай уулдыҥ тойында болуп, бириккен jииттерди алкап, керекти башкарып салдыс. Мында jаман неме jок. Jе ол уулдыҥ  сÿÿгени öскö укту бала болтыр. Канайдар оны. Бистиҥ jÿзÿн  укту албатыга ээлеген jе  ле деген  ороондо jадала, канайып бирикпес деер. Кижи кайда ла jÿрÿп, кайда ла таныжып jат. Алтай-Кудайдаҥ кижиниҥ öзöгине салынган сÿÿш деген ойгор сезим бар. Ару сÿÿштиҥ jаркынына алдырткан jиитттер бой-бойыныҥ кандый укту, кандый эл-калыктыҥ уулы эмезе кызы болгонын аjаруга албайдылар.  Мындый керекти, байла, кем де токтодып албас. Бу кажы ла кижиниҥ бойыныҥ кöрÿми, билими.

     Бистиҥ алтай jииттердиҥ ортозында öскö укту кижиниҥ  jуртына барып, эмезе öскö jаҥду келинди экелип турган учуралдар  ас эмес.  Мындый темдектер сÿÿш деген агару сезимниҥ ийдезин jарттаҥ jарт керелейт. Сÿÿштиҥ олjозына алдырткан jииттерге не де керек jок. Jаҥыс ла сÿÿгени jанында болзын. Ол ло бистиҥ бир сööктÿлер алышпас деген байлу jаҥды, сÿÿштиҥ чогы чагылган jÿректер, канча кире буспаган деер.  Бат, албатыныҥ элен-  чакка  тöкпöй-чачпай экелген агару кöрÿмин, бускандарды, Олимп деген байлу тайгадаҥ кудайлардыҥ одын сыгырткан Прометей кÿрÿмге тÿҥейлеер кÿÿним бар. Ол кöрмöзиҥ элен – чакка тургузылган jаҥы ажыра алтаар деп туруп, кудайга тÿкÿрткени ол.

     Эмди дезе, бистиҥ телкем ороондо öскö уктулар канча кире алыжып турганы керегинде окылу статистикага баштанып ийектер. Эҥ ле кöп немейтер алыжат. Оноҥ еврейлер, татарлар, белорустар, латыштар, молдовандар, орустар.

     Бу jетирÿ Совет орооныҥ 1989 jылда албатыныҥ тоозын алганы аайынча берилет. Jе jылдар öткöн сайын, башка уктулардыҥ алыжары там ла там кöптöп, кÿйбÿреп, элбеде jайылып барат. Мындый айалга та jакшыга, та jаманга. Оны кудай кöрöтöн туру.

      Мениҥ санаамла болзо, öскö укту кыска кöс саларынаҥ анчада ла уул кижи аjарынып jÿрер керек. Нениҥ учун дезе эр кижи ол не-немениҥ бажы.

      Бу jолдыктарды бичип тура, бистиҥ ÿлгерчиниҥ сöстöрин эске алынбаска болбос:

Öскö укту ÿйиҥниҥ

 Öзöгинде Алтай jок.

          Öктöм сÿÿшке кÿйÿштиҥ

  Öди калар, бойы jок. (98)

     Чындап, бир улу кижи эр кижи öскö укту кыстööн аjару салганда, оныҥ тазыл-тамыры албатызынаҥ айрылып барар деп айткан. Мен бу шÿÿлтеле айдары jок jöпсинип jадым. Мыны чокым темдектер ажыра эбелтип ийерге jараар. Азый öйлöрдö, алтайларды креске тÿжÿрип, оноҥ орус укту кижи алдыртатан эди. Мыныҥ кийнинде алтай кижиниҥ тазылы кайылып, соҥдоп калат. Анда не де артпай соолып jат.

    Эмезе бу jуук öйлöрдиҥ тебеезин карап ийектер. Ол тушта алтай jамылулардыҥ балдарын орустап бириктирип, jурт тöзöйтöн jаҥжыгу болгон эди. Бу, байла, албатылар ортодо интернационализмди, наjылыкты тыҥыдарына ууландырылган кöрÿм-шÿÿлте.

    Jе эмдиги öйдö андый jурт тöзöштöр анчада ла орустардыҥ öзöгинде öзÿп чыдаган алтайларга келижип jат. Нениҥ учун мындый, айтпаза да jарт.

    Айдарда мениҥ айдарга турганым мындый. Кажы ла jиит кижи бойыныҥ эш-бараанын албатызыныҥ öзöгинеҥ коскорып, кодорып, талдап алар учурлу. Кериш-согуш та jатса, бойыныҥ кижизи. Ол алдырбас. Jе öскö кижи, öскö лö. Сöс бажынаҥ сен андый, сен мындый деп кырмалажып, челдежип отуратаны jакшы туру.  Jиит кижиге изÿ сÿÿштиҥ олjозына кирердиҥ алдында, алды-кийнин ширтеп, ал-санааны эбиртер керек.

     Андый-мындый чолтык сÿÿштеҥ алтай jииттер ас эмес шыралаган.  Ол «кенек» сÿÿштер керегинде «Алтайдыҥ Чолмонында» да тадыра айдылган. Бого темдек эдип, бир учурал айдып ийейин. Мен ол кысла jаҥыс класста ÿренген эдим. Jе школды божоткон кийнинде бис экÿниҥ салымыс башка барган. Ол кööркий-jаражай институтта ÿренип тура, онызын да jетире тÿгеспей, öскö укту jурттыҥ келди болуп барган. Эки jиит баштапкы jылдарда, солун тарыйын согоно тату дегендий, ырысту jаткандар.  Андый эмей база. Оноҥ олордыҥ jÿрÿми там ла там келтейип, солjырайып, адакыда, jемтийе берген. Алтай jÿректÿ jаражайдыҥ апшыйагы оны алтайлап куучындатпас болды. Jе ол бöрÿниҥ кöзинче бир-эки оос алтайлап ийип, айлына jанганда, адылыш, кизиреш, базыныш, токпоктош. Учы-учында келин бала кÿнниҥ кöзин де кöрбöй барган.

   Бат, керектер андый. Jе кыс кижини канайдарыҥ. Оны кем де сöстöбöй турза, öскö уктуга да барып турганыныҥ аргазы ол туру. Мыны, байла,  кудай анайып  jайаган.

   Jе бир кезек улустыҥ айдыжыла болгондо, кайлык балдар jараш ла сагышту болуп jат. Кöп сабаа улу улустыҥ ада-энези башка укту болгон. Jе ол улустыҥ шÿÿлтезиле мениҥ jöпсинер аргам jок. Нениҥ учун дезе, баштапкызында, jараш, кеберкек деген билимди кажы ла кижи бойыныҥ кöрÿми, сезими ажыра оҥдоп jат. Чындап, бир öйдö нöкöримге аjару салган кысты jараш дееримде, ол меге удура кöрÿп, бажын jайкаган эди. Экинчизинде, кижиниҥ санаалу, кöгÿстÿ болгоны, оныҥ кайлыктанып туулганынаҥ камаанду эмес. Мен бу jорыктыҥ алдында кöстÿ тöҥöш ушкуш кайлыктарды ас эмес кöргöм. Чындап, Адольф Гитлер санаалу улус öскÿрерге амадап, кеберкек чырайлу эр ле ÿй кижини бириктиретен. Jе Адольфтыҥ эткен ижиниҥ  тузазы сызылып чыкпаган.

     Тöбöт медицинаныҥ «Джуд-жи» деп бичимелинде санаалу улус ары-jанынаҥ jайалат деп айдылат. Ол ло Тоетöми Хидэöси деп ойгор кöгÿстÿ jопон полководецти алактар. Jеткериҥ санаалу да болгон болзо, бÿдÿш-бадыжы кижи кийиктеҥ ары. Оныҥ сыны эжи керегинде айтпай да jадым.

     Бат, «Джуд-жи» деп бичимелдиҥ кöспöктöгöниле болзо, санаалу улусты кудай jайап турган болтыр.

     Öскö кижиге барарга эмезе аларга турганыныҥ шылтагын бир-кезек улус кан солыырына jарбыйт. Эйе, албатыга jаҥы, jиит кан керек.  Jе öскö укту кижиге барарга, кан солыыр деп шылтактанып бöктöнöргö jарайт эмеш пе. Мындый шÿÿлтеге бÿдерге арай ла кÿч.

    Jе бистиҥ алтайлардаҥ кем-кем кан солыырга турган болзо, алтай ла кижиле jуртаар керек. Темдектезе, Шабалин аймактыҥ jииди Оҥдойдоҥ-эштеҥ бала качырар эмес, а чала эмеш ырада, ол Улаган, Кош-Агаш деп алтайды кайып, сыймаштап ийзе, келинек табыла бербей кайтсын. Jе чат неме болбозо,  ол ло айлана соккон бойынча бери тöмöн аймактардööн тÿжÿп, байат, чалканду, куманды карындаштарга айылдап чыкса кайтпагай…

    Бат, мениҥ öзöгимде кÿйбÿреп, кöксимнеҥ сызылып чыккан кÿÿн-санаамды айда салдым. Адакыда, ол той эткен карындашка jаҥыс ла ырыс, jакшы jадын-jÿрÿм кÿÿнзейдим.

 

 

                                             ЧАКСЫРАГАН КУЛЬТУРАБЫС

       Jаҥар айдыҥ 15-22 кÿндеринде Ай кöлдö öткöн  мониторинг керегинде мен мынан озо бичиген эдим.  Ол интервьюда jÿк ле мониторинг деп билимниҥ аайын jартап, оныҥ текши jанын кöргÿзерге амадагам.

      Jе  бу статьяда ол ойындарда öткöн куучындардыҥ сай ла jараганы керегинде бичиирге турум. Айдарда, эрмек-сöс культура деген билим аайынча öдöр. Культура керегинде теманы Василий Георгиевич Богин öткÿрген. Ол Мосваныҥ он ÿч номерлÿ гимназиязыныҥ гуманитарный бöлÿк аайынча  кафедразыныҥ jааны, педагогический наукалардыҥ научный ишчизи.

   Эмди оныҥ «культура» деп эрмек-куучыны аайынча оныҥ кöрÿм-шÿÿлтезин мен канайда  оҥдогоным керегинде тизип ийейин. Культура – ол кижиниҥ ак-jарыктагы jÿрÿминде не-немеле колбу тутканы болуп jат. Оныҥ арга-кÿчиле эдилип турган бастыра неме оныҥ культуразына кирер аргалу.  Мында кажы ла албатыныҥ культуразы ÿч бöлÿкке бöлÿкке бöлинип турганын темдектеер керек. Баштапкызы, кижиниҥ  jр-телекейге, ак-jарыкка кöрöтöн кöрÿжи ле сананып шÿÿйтен эп-аргазы. Бу неме кажы ла албатыда таҥынаҥ аҥылу. Су-алтай психологиялу, кöрÿм-шÿÿлтелÿ кижи кандый бир немени орус эмезе немец ле оноҥ до öскö укту кижи чилеп кöрбöс. Ол jаҥыс ла алтай кижиниҥ кöрÿжиле кöрöр аргалу. Темдектезе, мен бир öйдö орус нöкöримди барып чай ичип алак дееримде, ол алаҥ кайкап мен jаар кöргöн эди. Ол кöлчин мени ширтеп: «Кыйкыр суула кардыҥды тöгÿндеерге туруҥ ба?» - деп сураган. Керектиҥ аайын мынаҥ кöрзöбис, орус кижи чай ичерине чике баштанган. Jе алтай кижиниҥ  билимиле болзо, чайлап алары ол jаҥыс ла чай ичери эмес… Эмезе база бир темдек. Мен орус кижиге тышкары барып келейин дееримде, ол ары не керек бараткан деген. Мен ол эрмекти су-алтай кöрÿмле айткам. Оны ол кижиниҥ оҥдобозы jолду.

     Кажы ла кижи бойыныҥ кöрÿм-шÿÿлтезин найиональный эп-аргага эптештирип кийдирерге, эҥ ле озо бойыныҥ jадын – jÿрÿмин национальный ууламjыныҥ jолына бура тартар керек. Андый немени  jе-jу ла дейле эптей, оны jаҥыс ла бÿгÿнги jÿрÿмниҥ кеминеҥ тайанып тебинерге jараар. Эмди дезе культураныҥ экинчи бöлÿги керегинде. Бу бöлÿкке тил кирет. Jе тил аайынча сурак бастыра улуска jарт болбой.

 Jе культураныҥ ÿчинчи бöлÿгине кижиниҥ jÿрген jÿрÿжиниҥ кеми кирет. Оны мынайда оҥдоор керек. Алтай кижиниҥ комысла, топшуурла, икилиле ле оноҥ до öскö кÿÿлик инструменттерле ойнооры. Тере уужаары, аҥдаары ла оноҥ до öскöлöри. Кыскарта айтса, су-алтай jадан-jÿрÿмниҥ кеми.

   Анайып, культура деп билимниҥ бу ÿч бöлÿги бой-бойы ортодо сÿрекей бек колбуда турат. Jе ол колбуныҥ бир бöлÿгин чыгара тартып алза, арткан эки бöлÿги jайрадылып jат. Кижиликтиҥ тÿÿкизи кандый бир албатыныҥ культуразы орды jок болуп кайылып калганы керегинде темдектерди ас эмес билер. Ол ло jебрен гректердиҥ jоголып калган культуразыныҥ сомын öҥжидерге бир öйдö Орныктыру деп сÿрекей jаан кыймыгу башталган эди.

    Керектиҥ аайы андый болгондо, культура деп билимниҥ кызыл тыны кыйылып, канайда jайрадылып турганын ширтеп ийектер.

    Öрö айдылган ÿч бöлÿк öлÿмге атанган соондо оны такыптаҥ орныктырарга айдары jок кÿчке келижер. Культураныҥ баштапкы эки бöлÿги öлÿп калган болзо, оны теп ле тегин айалга ажыра орныктырып алар арга бар. Сай ла андый кыймыгу алтай албатыбыстыҥ эмдиги öйдöги jÿрÿминде тын алынып öҥжий берди. Темдектезе, ол ло «Эл-ойын» деген байрамды алактар… Городко комыстар- эштер эдилип садылат. Оҥдой ло Кан-Оозы аймактардыҥ ла оныҥ jурттарыныҥ магазиндеринде алтайлап бичилгени jаскыда кöк чыккан чылап, быдырай берди. Бого канайып сÿÿнбейтен. Мен сананзам, öскö дö аймактар, jурттар ол jерлердеҥ тем алып, алтай тилисти öҥжидип тындандыратан болзо…

    Эмди дезе культура кандый бöлÿгинеҥ jылыйып башталатаны керегинде айдып ийейин. Албатыныҥ культуразы jылыйып баратса, эҥ ле озо оныҥ ÿчинчи бöлÿги ол алтайдööн атанат. Айдарда, андый айалга эм тургуза бистиҥ jÿрÿмисте эбелбей jат. Ол керегинде öрö айткам. Мыныҥ кийнинде культураныҥ баштапкы бöлÿги jоголып jат. Ол албатыныҥ сананатан, шÿÿйтен эп-аргазы. Бу бöлÿк аайынча бир темдек айдып ийейин. Он тогузынчы чактыҥ одузынчы jылдарында орус миссионерлер учы-кыйузы jок Россияныҥ кöксинде тебелген оок-тобыр албатыны христиан мÿргÿÿлге кийдирер деген олjозын баштагандар. Олор öскö укту албатыныҥ  jадын-jÿрÿмине киришпей, jе эҥ ле озо оныҥ ак-jарыкка, кöк-айаска чактар туркунына кöргöн кöрÿжин айрып аларга кичеенгендер. Андый эмей база. Качан кижиниҥ кöгÿс тынын айрып алза, ол сокор болор. Ол тушта ол сокорды канайып ла кызарга jараар.

   Культураныҥ ÿч бöлÿгиниҥ сай ла учында тил деп неме öлöт. Темдектезе, гот тил. Эмезе öлÿп калган латын. Израиль деп государствоныҥ öлÿп калган иврит тили 1947 jылда Израиль тöзöлöрдö орныктырылган. Идиш база еврейлердиҥ тили, jе оныла jÿк ле Германияда jаткан еврейлер куучындажат.

    Адакыда, jер ÿстине культуралар кандый бÿдÿмдÿ болуп турганын  айдып ийейин. Баштапкызы ол андый культура качан башка-башка культуралар бойыныҥ аҥылузын jылыйтпай бир jерге чокпорложып калган. Андый культураныҥ темдеги СССР-деҥ кöрÿнет.

   Экинчизи, башка-башка культуралар jÿрÿмин таҥынаҥ улалтат. Темдектезе, jопон, корей, вьетнам ла оноҥ до öскö бир ук албаты jаткан ороондор. Учинчи культураны маргинальный деп айдат. Ол башка-башка укту албатылардыҥ культуразы бой-бойына кожулыжып, бир культура боло бергени. Темдектезе, американ культура. Керекти чынынча айтса, андый культура jок,  а Америкада jаткан кöп тоолу албатылардыҥ культуразы бар. Бат, ол культуралар   бой-бойлорына кирижип, колыжып, американ культураны тöзöп алган. Маргинальный культурага онойдо ок Швейцарияныҥ, Европаныҥ бирлик болгон культуралары кирет. Маргинальный культураларга алдырткан кижи jаанды jаан дебей, jашты jаш дебей, кемди де тообой барат. Нениҥ учун дезе андый кижиде таҥынаҥ бойыныҥ культуразы jок. Ол кандый да чÿм-jаҥды керексибей jат. Байлайтан немени байлабай, нени ле эдейин дезе, оныҥ табы.

     Эмди дезе ол куучынды мында токтодып салайын. Нениҥ учун дезе, анаҥ ары айдар неме jок. Туулу Алтайыста öткöн мониторинг деп ойында культура аайынча куучыныҥ тöс шÿÿлтези андый болды.

 

 

                                      JЕБРЕН JАҤДУ БОЙЫСТЫ…

Кÿмÿш ÿйген суксын деп,

Кÿреҥди Быркан jайаган.

Кÿн jарыкка jÿрзин деп,

                                                                   Бисти Быркан айаган.

  Бу алтай калыгыстыҥ Ак Jаҥ Ойинде кожоҥдогон кожоҥы болуп jат. Бат, бу мениҥ айдарга турганым калаганчы  öйлöрдö  бистиҥ сок jаныс «Чолмоныстыҥ» чокту кöзинеҥ Ак jаҥ керегинде комыдаштар ачу jаш чылап, араайынаҥ тöгÿлип баштады. Керектиҥ аайын чокымдап айтса, бистинкажы öйдö ундылып калган кудайлык мÿргÿÿлисти такыптаҥ орныктырары jанынаҥ тартыжу öдöт. Кем де ак jаҥ керек деп айдат, кем де оны кыйа кöрöт. Айдарда, бу тал- табышту сурак аайынча кöксимнеҥ чыккан оору санааларымды айдайын деп.

    Бу jарыктыҥ алдында телекейдиҥ телкем кöксин ээлеген ÿч jаан мÿргÿÿл jеезелеп jат: буддизм, магометанство ло христианство. Керектиҥ аайы-тööйин, не-немени чокымдап кöргöжин, бу ÿч мÿргÿÿл jер ÿстине Азия сыртынаҥ таркаганы jарталып jат. Азия кудайы jок бадышка мÿргип jÿрзин деп, крес берген. Jе ол крес адакы учында, «эрликтиҥ» колына берилген сÿрекей jаан jепсел болуп, кайра бурыларын кем сескен. Шак ла мында кайра бурылышты бир öйдö бадыштыҥ христиан мÿргÿÿлиниҥ абыстары баштап, Jер-телекей ÿстинде таракандар чылап кыймыража берген. Олор öскö укту албатыны христиан мÿргÿÿлге jайарга бойыныҥ «агару» олjочыл миссиязын баштагандар. Абыстар бойыныҥ керегин öткÿрерге сÿрекей эпчил ле сÿмелÿ эп-арганы тузаланган. Миссионерлер эҥ ле озо албатыныҥ чактар туркунына кöргöн кöрÿмин jоголтор деген амадулу болгон. Оныҥ учун олор калыктыҥ тилине, культуразына андый ла jаан кинчек салбай, а кöндÿре ле калыктыҥ эр-jажына мÿргиген кудайынаҥ эл-jонныҥ кÿÿнин jандырарга ченешкендер.  Качан кижиниҥ чактар туркунына кöргöн кöрÿжин айрып алза, ол бойыныҥ албатызыныҥ тазыл-тамырынаҥ айрылып барат. Андый улуста эмди болзоалтай болгон адынаҥ öскö не де артпаган. Ол андый керек.

    Христиан мÿргÿÿл, арткан эки религияга кöрö, база коркышту ла кудай jаҥ. Ол öскö укту, öскö кудайлу албаты-jонды бойыныҥ мÿргÿÿлине бактырарын сÿÿр. Темдектезе, христиан миссионерлер бир öйдö jопон калыктыҥ тÿÿкилик jолына чак саларга ченешкен эди. Jе ол тушта ойгор кöгÿстÿ Тоетöми Хидэöси деп jайзаҥ бар jок албатызын jууй тартып, бирлик эдерге тартыжып турган öй болгон. Шак анайып, миссионерлер jопон ортолыкты ээлеп баштаарда, Хидэöси туруп чыккан. Ол миссионерлерге ортолыкты таштап барзын деп, jирме тöрт саат берген. Мынайып, Хидэöси  öрöкöн öскö мÿргÿÿлдиҥ каршузын сезип, бойыныҥ алтайын айтыру jок «айылчылардаҥ» эки чактыҥ туркунына кÿрчектеп алган.

    Ол эмезе кÿнбадыштыҥ миссионерлер кыдат jеринде эткен  керектери jажыт эмес. Олор мÿргÿÿл ажыра jаҥды аҥтарарга келишкен.

    Бат, христиан мÿргÿÿлдиҥ «арга» олjочыл миссиязыныҥ бир кезек темдектери андый болор.

    Эмди дезе бистиҥ автоном республиканыҥ jеринде бу айалга кандый кеминде болгонын ширтеп ийектер. Анайып, öткöн ат jылдыҥ ÿлÿрген айдыҥ баштапкы кÿнинде СССР-диҥ Президенти «Ак санааныҥ jайымы ла мÿргÿÿл биригÿлер аайынча» СССР-диҥ закон jасагын чыгарган. Бу jасактыҥ ÿчинчи статьязында мындый jолдыктар бар: «Кажы ла кижиниҥ кудай jаҥын jаҥдары эмезе jаҥдабазы бойыныҥ кÿÿнинде. Jе онойдо ок кудай jаҥы аайынча бойыныҥ кÿÿн-санаазын элбеде таркадар аргалу».

     Мениҥ кöрÿм-шÿÿлтемле болзо, Президенттиҥ öрö айдылган законына тайанып христиан мÿргÿÿлдиҥ бир кезек улус республикабыс ичинде ижин эрчимдедип ийдилер. Мениҥ айдарга турганым мындый: бу jасак jаан мÿргÿÿлдерге элбедилген jайым берип jат. Олордыҥ ижи мындый ла кеминде барза, бир канча jылдыҥ бажында республикабыстыҥ öс калыгын бойына jайа тартып алар. Айдарда бу кыймыктана берген чочыдулу айалганы чокым темдектер ажыра кöргÿзип ийейин.

     Бир öйдö Шабалинге jетире jÿреримде, анда кандый да улус христиан мÿргÿÿл аайынча литератураны баа jокко таркадып турганын кöргöн эдим. Эмезе городто Библияныҥ Jаҥы Кереезин бистиҥ интелигенцияга сыйлап  турганын база кöргöм.  Бат, христиан мÿргÿÿлдиҥ jайаачыларыныҥ мындый эрчимдÿ ижиниҥ бажында алтай улустыҥ серкпе jÿрери кöптöй берди. Городтыҥ Преображенский серкпезине анчада ла Улаган аймактыҥ улузы келип jат. Jе
Республикабыстыҥ арткан алтайлары олордоҥ кöрÿже-кöрÿже келеле, кööш ажар дегендий боло бередеҥ маат jок. Бу сÿрекей jаан чочыдуга экелет. Тоҥ болбозо, мындый чактыҥ ÿстине, бистиҥ бичиичилеристиҥ бирÿзи Библияны алтай тилге кöчÿрер кÿÿндÿ эмтир…

    Байла, шак мындый айалгадаҥ улам бу чактыҥ башталганында Кырлык ичинде Ак jаҥды орныктырары аайынча кыймыгу башталган болгодый. Бу агару керекти орныктырып кöҥжиткен учун Чет öрöкöнгö быйанысты айдар керек. Чет бойыныҥ албатызын бир jерге jуунада тартып, öрö кöдÿрерге санаган. Jе эмдиги öйдö христианство бистиҥ албатыны jара бöлип, jайрадарга албаданган миссиязы ойто тынданып келди. Мыны бис сÿрекей jакшы оҥдоор учурлу. Оноҥ öскö неме болбос.

     Бистиҥ ойгор кöгÿстÿ jайзаҥдарыс орус мисионерлердиҥ тубек экелип jаткандарын ажындыра сезип, олордыҥ jолын туй алган. Байла, оныҥ да учун абыстар айлана согуп, Улаган ла Кош-Агаш аймактар jаар барган. Эмди ол креске тÿшкен алтайлар бÿткÿл кылыгын кийнинеҥ апарарга jеде берди.

   Эмди дезе Библияныкöчÿрери jанынаҥ öдÿп турган оп-соп куучындар керегинде бойымныҥ шÿÿлтемди айдып ийейин.

    Jуукта «Московские новости» газеттиҥ онынчы номеринеҥ мындый jетирÿ кычырдым. Библияны кöчÿрери аайынча Швециядагы институт Библияны jер ÿстинде бар-jок тилдерге кöчÿрерге умзанып ийген эмтир. Мыны канайып оҥдоор? Оны мен христианство jер-телекейге ойто ло бойыныҥ идеологиязын албан-кÿчле jайарга турган деп сананып jадым. Айдарда, бу институт Библияны бойыныҥ тилине  кöчÿрген кижиге ишjалды валютала тöлööр деп, сöзин берген болтыр. Jе «калыктыҥ адаанын» алатан бистиҥ улус мындый керекке кирижип тура, алды-кийнин сананды не? Эмезе jаҥыс ла валютага болуп иштенип турган ба?! Ӱстине калыгыстаҥ jоп сурабаган. Керектиҥ аайын агы-чегинче айтса, ол «судурды» кычырарга турган кижи оны кöчÿриш jогынаҥ да кычырып алар ине. Бистиҥ карган –тижеҥдерис христиан мÿргÿÿлге качан да jÿткÿбес. Айдарда, бу калас керек деп бодойдым.

     Бис бойыстыҥ кара бажысты бойыс ла кöмö базарга нениҥ учун албаданып jадыс? Бисте АК-БЫРКАНЫС бар эмей. Кöксисте бистиҥ алтай болгон каныс типилдеп согулат. Бу jанынаҥ кажы ла алтай кижи тереҥ сананар учурлу.

 

                                       ЕРИМДЕ МЕНИ ИСТЕГЕН

     Мындый бажалыкту статья бичиирге меге бир шылтак болгон. Чынын айтса, оны шылтак деп айдарга jарабас. Андый керектер айдыҥ-jылдыҥ ичинде эки-jаҥыс катап болбой турганын чокымдаар керек. Ол истешке бодолду кылык-jаҥ кÿннеҥ-кÿнге улалалт. Мындый керектер кече, башкы кÿн табылган эмес, ол азыйдаҥ бейин корболоп öзÿп, эмдиги öйдö чыт эттире тазылданып, ортобыста jаҥжыгу болуп артып jат. Бу керегинде, байла, jанду-jаштулар бастыразы билер. Jе нениҥ де учун ол керегинде айдышпай, кыҥыс эдип унчукпай jÿредис… Айдарда, мениҥ айларга турганым – сок jаҥыс городыстыҥ оромдорын ээлеген милиционерлердиҥ «аракызак» деген уулдарды истешкенине бодолду кылыгы.

    Городтыҥ айры-тейри оромдорында улустыҥ амырын корыган сержанттар токыналу базып jÿргÿлейт. Бу кандый да саҥ- башка кылыкту улус. Мен бу jажыма jетире Союзтыҥ ас эмес талаларында болгом. Jе бистиҥ сержанттардыҥ кылыгындый кылыкту милиционерлерди кöрбöгöм. Олорды тууразынаҥ ширтезеҥ, та кудай, та не. Jаҥ олордо, jалмажында коркышту мылтык, колында тес кара токпок. Бистиҥ милиция- бисти корулайт. Андый да болзо, чала калаҥы уулдарды олорго кöрöргö кереес –кут jок. Бу не атазы. Ол сÿÿри бöрÿктÿ уулдардыҥ кижиле куучындажатан культуразы сÿрекей jабыс эмезе чек jок дезем, jастырбазым. Олордыҥ кöп сабазы кижиге оҥду сöс айдардаҥ болгой, капшай ÿстине «арт» эдедилер. Городтыҥ оромдорында телчиген, ары-бери куйундалып турган jиит jÿректÿ калаҥы уулдар олорго кöстöҥ кöскö jолыгарга тидинбейдилер. Ол ло калаҥы барааткан jиитти маҥтап отурган машинадаҥ кöрÿп ийген «бистиҥ коручыбыс» темир адын маҥ бажынаҥ токтодып, шыркалу эликти истешкен чилеп, куйруктап, jаба jедип алат. Ол милиционер jÿгÿриштиҥ маргаанында мынайып атырайтан болзо, баштапкы jерге чыгардаҥ айабас. Демократиялык ороондо мынайда истежерге кандый албан. Jе бистиҥ jÿрÿмде план деген неме бар. Планыҥды бÿдÿрзеҥ – сыйга акча. Канайдар оны планды. План учун чын-тöгÿни керек jок. Jаҥыс ла план… план… Кÿндÿк планды бÿдÿрерге айлыныҥ эжигин кармай алган карганак та болзо, кайдар ол. Jе оору, больницадаҥ операцияныҥ кийнинеҥ келгенди, тайатан ба оны. Канай-кунай милицияныҥ ишчизине «удурлашкан» деп jиткелеп, сокпос jерине согуп ийзеҥ, «каршучылдыҥ» кöзи кажайа берзе, ныҥ каруузына кем туратан? И-и, калак, андый керекке киришпей, ол кöрмöсти кедери тай.

      Байла, бир кезек «кызыл jалмаштулардыҥ» мындый кылыгынаҥ улам кöп саба улус олорды тообой jат. Мен де олорды байлабай jадым. Ачу ашты ажыра ичкен кööркийди jаҥныҥ кезерлери бурулар аргазы да, учуры да бар. Jе кезикте карманында болгон ас-мас акчазын да айрып алза, «милицияга удурлашкан» деп токпоктодып та алза, бистиҥ кöоркийек кыҥыс та этпес. Санаазында – бу коркышту jердеҥ уштулып алайын. Олорло уружалып кайдайын. Угузу да бичизеҥ, ойто ло сен бурулу болуп каларыҥ. Олорло беришпей амырымга ла бойымныҥ алдыма базып jÿрейин. Jетпезине «кызыл jалмашту» уулдар «эртен  jаргыга барарыҥ» деп, кезедип койор. Jок, олорло беришпезе ле артык ошкош. Акчадаҥ чыккан кижи бар ба, анча кире соктыртып базынбаган эмес. Акча-чаазын, кижи-алтын. Ыраак барбай ол ло Айдар деген jиитле болгон учуралды алып ийектер. (Мында Айдардыҥ чын адын айтпаска санандым. Мындый учуралдар jаҥыс ла Айдар ла болгон эмес. Бого тÿҥей керектер кажы ла кÿн болур турган дезем, jастырбазым).

     Айдар нöкöриле кожо магазинге келген эмтир. Кирип келгежин, очырат деп немени, адам айтсын. Бистиҥ jиит алаҥзыш-эш jогынаҥ короjончылар ортозына сыксылыжа бертир. Саат болбой сары корон jиит Айдардыҥ алдына турарга ийдине берген. Айдар оны божотпой тар-мар тыкпактажып турганча, каалганыҥ ары jанынаҥ  «кызыл jалмаштар» кара токпокторын jÿктенгенче карайлап келтир. Jе нениҥ де учун тес кара ээлгир токпок бистиҥ jииттиҥ jиткезине чыт ла. Оноҥ милиционерлерле, бу канайып турганар уулдар деп куучындажарга jеткелекте, олор айу-бöрÿ чилеп «арт» эдип, отелде куучындажарыс дешкендер. Айдар, калаҥы эмес кижи, jопсинип ийген.

    Анайып городтыҥ «сериткиш» деген ширеезине jеткендер. Мында тургузылган ээжи аайынча Айдар болчок караларын jумуп, он катап отура тÿжÿп ле эжикке jетире тÿп-тÿс базып ийген. Эрÿÿл кижиге бу чÿм-jаҥ неме бет. Айдар керек дезе он беш катап отура тÿжÿп ле колын бойыныҥ алдына чöйип саай-саай базарда, арай ла милицияны тÿртпеген. Эмди оны улусту jерде, болор болбос неменеҥ улам кериш-согуш баштабазын деп jакыган кийнинде божодып ийер. Мында алаҥзу jок. Jе керректиҥ аайы оныҥ амадузыла болбогон. Мында дежурить эткен эмчи келин Айдарды сериткишке сугарынаҥ мойножып, протоколго кол салбаган. Jе jаҥныҥ кезерлери эмчиниҥ сöзине кыҥыс та  этпей, керекти бойлоры башкарып кöндÿктирип ийген. Айдар айалга кубулып браатканын оҥдоп, мындагы улусла сöс блаажып, тудужардыҥ кажы jанында турган. Милиционерлерге ол ло керек. Jаҥныҥ улузына удурлашкан деп шылтактанып, Jиит кижини «стекляшка» деп камерага апарган. «Стекляшка эмезе аквариум» - тыҥ калаҥы эместерди бир эмеш тудала, jайымга божодып ийетен jер. Ол jерди jииттер анайда адайдылар.

    Мындый болор-болбос немениҥ бажында  ас эмес уулдар шыралайт. Ыраак барбай нöкöримле болгон учуралды эбелтип ийейин. Васек Улаганнаҥ келген. Солун-собырды угужып, тушташканы ла колбой jаҥжыккан чÿм-jаҥ аайынча «алтайлардыҥ ресторанына» jеттис. «Эземди» алтай jииттер анайда адайт.  «Ресторанда» кöчö-сачадаҥ ичип, бир эмеш тудуп ийдис. Анайып ла отурганчабыс, jок jердеҥ «ол уулдар» jергележип калган келдилер.  Чыгып jадала, Васек нöкöр та нени айткан болбогой. Бат, милиционерлер, кÿски jалбрактар чылап, бойлорыныҥ ортозында шулуражып, блаарды улустыҥ кöзинче тутпайлык дегендий, бисти куйруктай бастылар. Тышкары кандый да болзо караҥуй, анда нени ле эдерге jараар. Бис экÿ керектиҥ аайын сезип ийбей. Чыгып ла келеле, Васекты «кач» дедим. Нöкöримниҥ атырайты бараатканын адам айтсын.  Тен койонноҥ до jÿдек эмес. Jе бери jанындагы уулдар ого-бого jетпей темир минип, «каршучылдардыҥ» кийнинеҥ сурт ла. Токтонок тоодоҥ артпас дегендий, мен олордыҥ кийнинеҥ койчыҥдаттым. Jе машиналу улустаҥ ыраак баратан бедиҥ.  Милиционерлер кандый да jаан каршулу керек эткен кижини сÿрушкендий баргандар. Кийнинеҥ ары jедип барзам, jерде jаткан нöкöримниҥ белине кара токпок кÿчулдеп турган эмтир. Мыны кöрÿп чыдабай: «Канайып турганаар, слердиҥ улусты соготон учураар jок» -дедим. Меге бир jатпанак  сындузы: «Слердий немелерди бастыразын бир иске бастырар керек. Сени де кожо апарарыс» - деген…

     Анайып, Айдар кööркийди аквариумга экелген эмтир. Эрÿÿл кижи эрÿÿл ле. Айдар камерадööн кирерге мойножып, бойыныҥ кижи болгон адын тÿжÿрбеске удурлажып баштаган. Мындый айалгада милиционерлер бойлоры орт одо jаҥжыккан чÿм-jаҥды тузаланып jат. Олор «каршуучылды» токпоктоп базына берген. Кем неле: бутла, колло, токпокло…  Айдар мындый базынышка чыдап болбой, бирÿзиниҥ кöзи ортозына туда берген… Jаан удабай бистиҥ «кашучыл» «стекляшкада» амырап jатты.

    Мыныҥ кийнинде милиционерлер: «Эртен jаргыга барарыҥ» - деп, ого аjару салган. Кандый да болзо, бирÿзиниҥ кöзи кöк. Айдарда, jаҥныҥ кижизине удурлашканында jазым jок. Бого бÿтпес те кижи бÿдер.

     Эртезинде Айдарды jаргылаарыс деп коркыдып баштаарда, диит кижи прокурорды некеген. Анайып айалга кубула бергенинен бери jанындагызы керекти jаап койгон.

    Бат, сериткиштиҥ jÿрÿминеҥ коскорылган учурал мынайда тÿгенген. Бу jÿк ле бир керек. Оныҥ кöдÿрезин тоолоор аргам jок. Мындый ла оноҥ до jаан учуралдар, кижини кижиге бодобой базынган кылыктар бугÿнги кÿнде сызылып чыккан эмес деп, öрöлöй айткан jогым ба. Ол алдынаҥ бейин öҥжип келгенин чикезинче айдар керек. Ыраак барбай 50-60-чы jылдарды карап ийектер. Ол öйлöрдö бистиҥ институтта уренип турган öктöм, тереҥ кöгÿстÿ jииттерди согушкан деп шылтактап, катуныҥ jеридööн тайатан эди. Мыны jаан jаштулар кöдÿрезин билер. Ол тургакту дейтен jылдарда кандый айалга болгонын бис jакшы билерис.

    Кем де милицияны бурулап тура керек кайда, качан, канча саатта, кандый кÿнде болгонын не чокымдабаган деп, удура сураардаҥ маат jок. Jе мындый учуралдар улай ла болуп jат. Ол керегинде базындырган jииттер айдып берер. Оныҥ учун чокымдаш-эш керек jок деп бодойдым.  Андый керектерге учураган уулдар сериткиштиҥ ишчилерине кызынып, кайнаган канын jудуп jургÿлейт. Бу jакшыныҥ белгези эмес. Алдында öйлöрдö милицияныҥ ишчизине кол кöдÿретени тÿшке де кирбес болгон. Бÿгÿн оныҥ кöзи кöк, эртен керектиҥ аайы мылтык-бычакка jетсе не болор? Ол тушта кемди бурулаарыс? Айдарда, мындый базыныштарды кÿн – эртеде токтотсо, артык болор.

     Адакыда, бу бичимелимле милицияныҥ бастыра ишчилерин бурулар деген амаду менде болбогон.  Оны оҥдоор керек. Бу шакпыртту öйдö олордыҥ ижине jаан jÿк салынган. Олор jок болгон болзо, бистиҥ jÿрÿмисте не болор эди. Мыны  сананып, куйка бажым jимирейт. Jе ол ло öрö айдылган кылыктардаҥ улам бу органныҥ ады jаман jанынаҥ эл-jон ортодо jайылат. Мында тал-табыжы республика кöксинде торгулган «Метреевтиҥ керегин» алактар. ГАИ-ниҥ бир кезек калjу, кижи кÿÿни jок ишчилери Чаган-Узун jурттыҥ jиидин базынып, согуп, кенек эдип койгонын улус байла, билер. Мен сананзам, ичбойындагы керектердиҥ ишчилериниҥ дисциплиналарын кезем тыҥыдар керек. Оноҥ öскö бир эмештеҥ jуулган ачуурканыштар jарыла берердеҥ айабас. Мынды керекти болдыртарга jарабас.

    Jе öрö айдылган учуралдарда бир jаан буру jииттердиҥ  бойынаҥ камаанду болгонын чокымдайдым. Бир кезектерис бойын кижи деп тообой jат. Андый кижиниҥ бажын кем де сыймабас. Бойын тообой турганы jанынаҥ кыстар да керегинде айтпаска болбос. Ол ло jеҥил кылыкту дейтендерди анчада ла Кавказтыҥ каjу-каскак кырларынаҥ чубажып тÿшкен кÿлÿктер базынып электейт. Олор андыйлардыҥ бир кезектерин кöндÿре  ле «макака» деп айдадылар. Нениҥ учун дезе, андый «эjектер» Кавказ ла дезе, сайгаактарга турган уй чылап, бажы-кöзин булгай берет. Кодырлу неме чилеп, сöйкöнöргö турган «jаражайды»  «макака» деери jолду. Эх, кыстар, нениҥ учун олорго анайда айттырып jÿредигер?

   Адакыда, бистиҥ jÿрÿмисте болуп турган мындый керектерди эбелтип келгемде, кÿÿн-санаам öчÿп, jÿрегим сыстайт. Милийияныҥ эҥ бийик некелтези – эл-jонныҥ амырын корыыр. Мында дезе кандый да саҥ- тескери неме болуп jат. Оны канайып оҥдоор, канайып jартаар? Кажылгакту сурактар кÿр-кöксимди ойто ло эреп, тырмалап келди…

 

                                                      СЕГИС – СӰӰШТИҤ  ТЕМДЕГИ

                                 (эмезе бистиҥ «экемдердиҥ» балыр jÿрÿми керегинде)

       Бистиҥ ороонныҥ тургуза öйдö jÿрÿминде порнографиялык , псевдомедийинский литератураны, эротикалык кöрÿфильмдерди ле текши эл-jонныҥ кöгÿс культуразына каршузын jетирип турган jÿзÿн-jÿÿр «искусствоны» таскадары тын алынып, öҥжий берди.

      Шак мындый оору айалгадаҥ jуукта СССР-диҥ Президентти М.С. Горбачев «Текши эл-jонныҥ нравственнозын корыыры аайынча тура салбас керектердиҥ ээжизин чокымдап jазары» керегинде jöпкö кол салган. Президенттиҥ jöбин аjаруга алып, мындый санаага алдыртым.

       Jе ле деген Азияныҥ бир кезек ороондорында сегис деген тоо сÿÿштиҥ темдегин керелейт. Байла, оныҥ да учун jер ÿстинде элбеде jайылган «секс» деп сöстиҥ ук-тамыры сегис деп тооныҥ алдынаҥ барган болор.

      Бу бичимелимде мен балыр jÿрÿмдÿ кыстар керегинде чийерге jазандым. Совет ороонныҥ  эмдиги jÿрÿминде  jеҥил кылыкту кыстар керегинде ас эмес айдылат. База берген jаражайлардыҥ бир кезектери  бойын акчага садат эмезе jÿк ле ар-бÿткеннеҥ берилген сезимин jеткилдеп аларга амадайдылар. Бир кезек ороондор кыс балдардыҥ jÿгÿрип, бойын садып турганына удура кÿÿн-кайрал jок тартыжу öткÿрет. Кезик государстволордо  порнографияны тарткан улусты катулардыҥ jери jаар тайып, jе чек неме болбозо ол алтайдööн аткарадылар.  Керек дезе Вьетнамда ба кайда jер-телекейге jарлу  «Ламбада» деп биjени болдыртпай jат. Олордыҥ айдыжыла болзо, «Ламбадада» порнографиялык бÿдÿм бар. Байла, ондый неме. Кажы ла ороондо бойыныҥ jаҥы.

    Бистиҥ jÿрÿмниҥ öрö айдылган jедикпези калганчы öйлöрдö айдары jок jайымжып, экинчи тыныш алынган деп бодоп калдым. Мениҥ кÿÿн-санаамла болзо, мындый косколоҥныҥ  тöс шылтактары эки бöлÿктеҥ турат. Баштапкызында, Совет ороонныҥ экономиказы айдары jок jайрадылып, ташталып калганында ла Бадыштаҥ урулужып келген эротикалык кинолор экинчизи эмей.

     Мен бу статьямда текши ороонныҥ балыр jÿрÿмге кирген кыстары керегинде эмес, а jÿк ле бистиҥ jеҥил кылыкту алтай «экемдерис» керегинде тизерге турум. Бистиҥ алтай jÿректÿ jаражайларды андый jурумге экелгенин кезик аразында öйдиҥ некелтези деп бодойдым. Jе андый да болзо, база берген кызычактарды эҥ ле озо городты ла оноҥ болбозо, текши областьты тумчалап алган кöрÿсалондордыҥ эротикалык фильмдердиҥ салтары деп айдар керек. Оныҥ ÿчтине чек болбозо, порнографиялык ла эротикалык jуруктарды ачыгынча садып jайымжый бертир. Ол та не атазы.

    Андый чÿмдÿ jурутардыҥ бир кезектери школдо ÿренип турган кызыкчактардыҥ jемине барат. Jе андый jилбиркештин бажында балтыр кежик бойлоры jем болорын сескилейт не? Олорды ай-уй деп кем айдар? Алтай – кудайдыҥ алдына кайран jаш jÿрÿмигер кара jерге барбазын.

   Мениҥ анаҥ-мынаҥ кычырып, оп-соп угуп jÿргенимде, андый jеҥил кылыктыҥ тамызына ада-jаш кызычактардыҥ тайкылатаны не де эмес.  Олор бойлоры да бу не боло берди деп оҥдобой калат. Кандый ла jаш кижи кандый бир немени jакшызынганда, оныҥ какпызынаҥ айрылатан деп, оныҥ ÿч-тÿжине кирбес. Нениҥ учун дезе, ол андый неме ого jакшы экелет. Бу ла бистиҥ городтыҥ ады-чуузы jайылган, тÿҥзÿйип калган вокзалын алактар. Мында не болбойт деп туругар. Мен ол «кöлöткöдöги  экономика» керегинде айтпай jадым.  Онызы бастырабыска jарт. Jе чала эҥир jапшыра он беш, он алты jашту да оноҥ до эмеш jаан кызычактар автобус сакыган кижи болуп тургулайт. Темдектезе, бир кыс мынайда куучындады. Ол ÿÿрезиле  кожо конор jер jок деп турганча, эки алтай jеткериҥ олорды айландырып батаган эмтир. Анча-мынча болбой туруп, тöртилези чокпорложып квартира салгандар. Оноҥ ол эки кöлчин «бойыныҥ» кööркийлерин кандый да  кара уулдар jаткан турага экелип, эки болуштопко «jылдырып» ийген. Бот, алтайларыҥ наҥ аларыҥ. Jе ол эки болчом сöс бажынаҥ сöс чыгып «сöстодип» ийеринен jалтанып, jеткерлу jердеҥ кыйгы-кышкыла уштылган эмтир. Эмди, байла, санаалары кирген.

    Мен бодозом, андый ада-jаш кыстар jурÿмниҥ куулгазынду эзинине «сыймадып», jеркердиҥ оозына калыганын билбей калар. Jе олорго не «сыймадып», jеткердиҥ оозына калыганын билбей калар. Jе олорго кöрö jажы jаанай берген, jирме jаштаҥ ашкан кыстар керектиҥ аайын оҥдоп, ары-бери согулбай jÿрет. Ар-бÿткен берген jайалтадаҥ кижи канайып уштылып баратан. Айса болзо, бир ле бололо, башты-кöсти атпаҥдадып ийетен немези бе. Мында база ьир неме керегинде айдып ийейин. Jеҥил кылыкту бир кезек jараш кыстар, бойыныҥ jаражына салдыртып, кöс-баш теҥериде jÿрет. Олор сен ле мендий уулдарды тен неге де бодобойтон эмтир. Нениҥ учун дезе олор бойыныҥ баазын билер. Канча ла кире кÿÿни jеткенче jÿгÿрип алза, бистиҥ уулдар тÿҥей ок каптырта берер. Олор оны сÿрекей jакшы оҥдоп jат. Оныҥ учун jуртка баргалакта деп… Байла, андый jаҥду неме. Бу аайынча темдек эдип, ичкери jерде ÿренип турган кыс керегинде айдайын. Оныла кожо ÿренип турган уулдар ол экемди сÿрекей jакшы билер. Ол бодоштыра  он сегис эмезе он тогус jашту сÿрекей jараш кыс.Jе оныҥ общежитиелер керип атпаҥдап турганын адам айтсын. «Экем» тöрöл jуртына каныкулгы –эшке jанза, jурт ичинде оноҥ кемзинчек кыс табылбас болбой. «Болчомныҥ» айдыжыла болзо, каникулда айылдаҥ да чыкпай, кажаан-чеденде ле тÿртÿнип турганча, кÿн öдö берер. Эҥир кирзе, айылдаҥ чыгар деп, сагышта да jок. Каа-jаада киного –эшке барат. Jе киного до эмес, jуртта болуп турган «кöлöткöлöрди» кöдÿрезин ичкери jерде ширтеп салган. Киного  jаҥыс ла ÿÿре-jелеллериле туштажып аларга барып турбай база. Тÿште бош эмес.  Мындый кыстыҥ «сÿÿжине» черÿдеҥ-эштеҥ jанган уулдар, изÿ тарыйын алдыртып, кожоҥ-комытла той-jыргалды аайлап ийбей база. Бат, öрö айдылган кыстыҥ кÿÿн-санаазы андый. Амадузы кандый сумелу, бийик эмеш. Канайдар оны, бÿдетен болзо, jакшы туру.

    Чындап, бир öйдö кары jажы jеде берген карганак: «Узун эдектÿ улус jÿс тÿлкÿдеҥ сумелÿ болор. Олордоҥ аjарынып jÿр, балам» - деп, меге айткан эди.

     Керектиҥ аайы андый болгондо, jеҥил кылыкту алтай кыстарга мынайда айдайын. Слер кемниҥ де алдына jакшы кöрÿнерге эмес, а бойыгардыҥ алдыгарга ару-чек болугар. Артканын кудай бойы билер.

   Эмди дезе квартиралар сайын ташталган балыр jÿрÿмдÿ кыстар керегинде бир-эки сöс айдып ийейин. Шак ла андый айалгада jаткан ÿч кысла болгон учурал керегинде нöкöримниҥ куучынын чийер алдында, бир неме керегинде айдарга санандым.

    Алдында, сегизен jылдардыҥ баштапкызында, алтай кыстар jеезелеп-сайраган Барнаулда «Матрасова» деп ширеениҥ ады ол городто jаҥыланып туратан. Бого кандый неме тÿнеп чыкпаган деп айдар. Мында каразы да, сарызы да jеткилинче тебелеген.  Анда сайрап амтажыган уулдар кÿнниҥ кöзин кöрбöй, анда ла ажанып алып, неделедеҥ сайрайтандар. Эмди ол кыстар бастыразы jуртка jÿре берген болор. Кандый макалу.

    Айдарда, бичимелимниҥ учында öрö айдылган нöкöримниҥ куучынын чийип ийейин. Ол уулла кожо квартирада jаткан ÿч кыс ÿренген. Олор jараш болгонынаҥ нöкöримдий уулдарды кайтсын. Jе нöкöрим ол ÿчÿниҥ бирÿзин айдары jок сÿÿген эмтир. Jиит кижи бир кун сÿÿгенине айылдап барарга сураныптыр. Jе ол jаражайыҥ библиотекада-эште болорым, бÿгÿн эмес-эртен кел деген. Керектиҥ аайы тура да тартылган болзо, jе сÿÿштиҥ толкузына кандый да неме будак болбос эмей. Эҥиргери бистиҥ кöоркий сÿÿгениниҥ очогын кöстöп, атанып ийген. Jе кызы jаткан квартирага кирип келерде, энеме-ей! Бут ебени школдо ÿренип турган сары-корон боркылар таҥынаҥ кыстары –сузыла катай ээлеп алган болтыр. Керектиҥ аайы jарт.

   Ол ло кÿннеҥ бейи jараш кыстарды кöрöр кÿÿним jок деп, нöкöрим куучынын тÿгескен. Jе канайдар оны –бу jÿрÿм. Бастыра алтай «экемдер» андый эмес, мен будуп jадым.

   Адакыда, Президенттиҥ öрö айдылган jöби чыкканыла колбой оны jöмöп, ол аайынча бойымныҥ кöксимнеҥ сызылып чыккан санаа-шÿлтени айттым.

     

 

 

                                             ЧЫН АШ ЧЫҤДЫЙЛУ БОЛОТОН.

         Айас кааҥ кÿнде качан кижи чалдыгып, öзöги какшай бергенде, ир болуштоп соок сыраны алала, ичип алзаҥ, кÿÿн-санааҥ jалт эдип, сыныҥ jеҥиле берер. Эйе, бир кезек улустыҥ сыра аайынча билим-кöрÿми шак ла мындый болгонын темдектеер керек. Сыра аракы эмес те болзо, jе анда бир чыккырым спирт деген неме барын бис бастырабыс билерис. Байла, оныҥ да учун эмдиги телекейдиҥ бийик öзÿмдÿ ороондорында аракы-короjонды производстводоҥ астада чыгарарында ла аракызактарла кÿÿн-кайрал jогынаҥ тартыжарында бу аш jаан тузазын jетирип турганын дезебис, jастырбазыс. Оныҥ да учун бир кезек ороондордыҥ улузы бийик чыҥдыйлу сырала «соотошконынаҥ» аракы амзаарынаҥ кÿÿни jанып, как эрÿл jÿрÿм jÿрÿп турганы jажыт эмес.

       Jе бистиҥ коскорылып, jемирилип, ооктолып калган ороондо аракызактарла тартыжары кÿн – тескери болгонын, адам айтсын. Мында jÿзÿн-jÿÿр сыра эмес, а jÿс абызынаракы – короjонды ажыра-тежире алды-кийнинде саткылап jат. Ӱстине аракыныҥ чыҥдыйы «талдама»  болгонынаҥ jÿреги коомой бир кезек улус бу jарыктаҥ айрылып, ол алтайды кöстöй бередилер. Мындый «талдама» ашты jеткилинче садарын табылу куучынду jаандарыс окылу jöптöп салган дезем, jастырбазым. Jе бир уур-кÿч тушта сыра-эш бедрезеҥ, оны тÿште кöрнö-отту да табып албазыҥ. Мында кайкаар неме jок. Jе андый да болзо, бир арганы jаҥыс ла кара албатызы кайнап jадар базар деген алтай берип jат. Кöс тунганча «сойынган» уулдар, тамырланып кÿн чыккалакта, сары таҥла базарга меҥдеп, сыралаптыҥ потпыштый киосыгын олjолоп келедилер. Оноҥ кÿÿнзеген ажын алып, «Барнаулдыҥ сыразы» дежип, аштаган бозу чылап, бир шилди бир тынышла койтылдадып аладылар. Байла ол тушта мылчаныҥ тажына суу чачкандый, эр бойлорыныҥ кÿйÿп турган öзöги öчö беретен болгодый.

     Чынлап, бистиҥ городто ады-чуузы чыккан  «Барнаулдыҥ сыразы» дееримде, а бистийи, Улалуныйы, кайда барган?  Jÿдештеҥ öзöк –бууры кÿйÿп турган кÿлÿктер бистийиле де кÿр-кöксин Очÿрип алар. А не, ол сырадаҥ башка сыра ба? Ӱстине баазы да эмеш jабыс. Бойыстыҥ сырабысты jектеп турган кижи jок. Керек дезе оны машина-машиназыла Бийсктеҥ де алып-кулÿктери алып барат. Керектиҥ аайын кöстöҥ- кöскö айткажын, бистиҥ сыранын чыҥдыйы Барнаулдыйына турбас эмей.  Jе нениҥ учун Бийсктиҥ эрлери оны алып турган? Бу суракка чокым каруу берер арга jок. Айса болзо, бойлорыныҥ туйук амадуларына jединип турган. Jе анда бистиҥ керегис jок болгодый. А бистиҥ керегис öскö. Городтыҥ сыразыныҥ чыҥдыйы нениҥ учун jабыс?

      Мында каа-jаада садып турган «бистиҥ» деген сыраны алдында сыра эдер завод, эмди дезе «Пивзавод» акционер öмöлик чыгарып туру. Jууктарга jетире бу öмöлик «Подгорный» совхозтыҥ канадыныҥ алдында болгон эди. Jе эки айу бир ичегенде jадып албас… Jарым ай кайра  «айрылыжып» калган. Мында бойыныҥ шылтактары бар. Онызын айтпаза да jарт. Темдектезе, «Подгорный» квартиранттыныҥ jÿрÿмин аайлап – эштеерден болгой, бойы да керектериниҥ учы-бажын jÿк арайдан бириктирип, айлу-кÿндÿ Алтайдыҥ алдында арга jоктоҥ тынып jÿрÿ. «Пивзаводто» бежен ÿч кижи иштеп jат. Олордыҥ алып турган ишjалыныҥ кемин энем айтсын. Тен студенттердиҥ стипендиязынаҥ да бийик эмес.  Андый акчага бала-баркалудаҥ болгой, бойдоҥ-бош то эр чыдашпас. Ӱстине сыра ачыдатан арбаны Бийсктеҥ алат.  Ого база ла «кылбыштар» керек. Оны кайдаҥ алар? А «Подгорный» бойы да «оору –jоболду» болзын. Бат, «Пивзавод» ло совхозтыҥ «айрылышканыныҥ» бир кезек шылтактары андый. Jе керектиҥ аайыныҥ чын бÿдÿми jаҥыс ла айрылышканында эмес. Слер «Пивзаводтыҥ» сыра эдип турган туразында болгон бедигер. Оныҥ ичи-тыштын кöргöн болзогор, куйка бажыгар jимиреер. А директордыҥ отурып иштер турган кыбында jаҥыс ла директор сайрап турган эмес, мында онойдо ок бухгалтерия, директордыҥ качызы.  Jе сыра эдип турган аппаратуралар, эдимдер керегинде айтпай да jадым. А бис капшай ÿстине «городтыҥ сыразы jаман, городтыҥ сыразы jÿдек» деп акшып jадыс.

    Шак мындый айалгадаҥ öмöликтиҥ директоры, Владимир Михайлович Галкин, заводтыҥ ижи-тожын, ишчилериниҥ jадын-jÿрÿмин орныктырып, бут бажына тургузар деген амадула бу кÿндерде республикабыстыҥ Башкарузына jетире jÿрген болтыр. Анда куучын-кумый, блааш-тартыжу узак ла болгон ошкош. Jе адакы учында Башкару заводтыҥ jÿрÿмин jарандырарга эки jÿс миллион акча чыгарар деп айткан болгодый. Jе эки jÿс миллион акционер öмöликтиҥ колына киретени-кирбейтени эм тургуза jарт эмес. Та ла та… Бистиҥ улус андый-мындый ла эди. Jе Владимир Михайловичтиҥ  айтканыла болзо, эки jÿс миллионды ычкынып та ийзе, колды бош салып отурбай, аргачылар-эш бедреп, керектиҥ аайына чыккадый эмтир.  «Пивзавод» акционер öмöликти – калыктыҥ аш-курсагын чыгарып турган jерди – бöктöоргö jарабас.

     Кем де кимиректенер болбой, акча jок болгонынаҥ улам аракы-чегенди чыгарбай туру деп. Jок, слер арай ла jастырып jадыгар. Нениҥ учун дезе ол ло «айрылыш-эштиҥ»  бажында не-немениҥ учы-бажын бириктирип, арба-буудады эге-тöгö садып алган болтыр. Тургуза öйдö ачыдарга тургузып салган ачыкты заводтыҥ технологический цехинде «кайлап » отуры. Сыра белен болзын деп ачыдары бир айдыҥ туркунына öдöт. Оныҥ учун «бойыныҥ»  jабыс баалу сыразына тартылатан сырасÿÿчилерге бир эмеш сакыырга келижетен туру. Алдырбас, удабастаҥ магазиндерге эжилип келбей кайтсын.  Jе мында бир «jе » деген неме бар. Эмдиги казыр ла косколоҥду öйдö заводтоҥ чыгарылган сыраны алдындагызы чылап болгон ло магазинге аткарбай турулар. (117) Кажы ла магазин канча кире сыра керек – заводко неклте бичик берер учурлу. Оноҥ кайырчакта кысталышкан сыралар jергелижип, калыражып, магазиндер аар уланат. Бат, акционер öмöлик акчаны мынайда иштеп турган болтыр. Jе эҥ ле кöп, калыҥ астам байрам кÿндерде öмöликтиҥ карманын карап келет. Заводтыҥ администрациязыныҥ амадузыла болзо, öмöлик бут бажына турган кийнинде, бийик чыҥдыйлу сыра чыгарып, бойыныҥ коммерциялык киосыктарын, магазиндерин ачатан туру. Ӱстине jарык оттор кÿйген элкем-телкем барды тургузарга база амадайдылар. Андый бар ол тушта аракызактардыҥ  jери болбос. Анда арыган-чылаган кижи табылу отурып, сыр ичип, чайнанып та аларга jараар.  J ебу jÿк ле амаду.  Чыкпаган балага кабайды jазабайтан эди.

      Чындап, бу завод бут бажына туруп, сыра эдерге jаҥы технология тургусканда, бийик чыҥдыйлу сыра чыгартаны jолду. Ол тушта бистиҥ кÿлÿктер «Барнаулдыҥ сыразы» деп jÿгÿрÿшпес болбой. Бойындыйы ол бойындыйы ла. Керек дезе Барнаулдыйын да город рынок телкеминеҥ кыймыктап jайладып ийердеҥ айабас. Айса болзо мындый айалга тын алынып jурÿмге кирзе, бистиҥ эл-jон аракы ичери jанынаҥ бийик öзÿмдÿ ороондорго теҥдеже берер болор бо.

  Jе болорын-болбозын бис эм тургуза билбезис. Бу jÿк ле амаду, иллюзия. Чынын айтса, тургуза öйдöги бистиҥ jÿрÿмис jалаҥ ла амадудаҥ, иллюзиядаҥ туруп jат. Jе кÿннеҥ –кÿнге кунурап брааткан улуска ижемjидеҥ öскö не керек. Кайда ол jаркынду jурÿм!

 

                                                                   СОЛУН ТАРЫЙЫН

… согоно до тату – деп, албатыныҥ айткан сöзи бар. Кижиликтиҥ очогы ак-jарыкка jайалганынаҥ бейин ак ла кара деп ийделер элен-чакка бой-бойлорыла тартыжып келген. Кижиде кöгÿс тын деген неме бар. Бат, кижи бойына каршу экелип турган немени сÿрекей jакшы ондоп турган да болзо, jе оныҥ jаманга темигип калган öзöги каралыктаҥ айрылар кÿÿни jок боло берет. Ол ло аракыга, таҥкыга, наркотиккеле кижиниҥ су-кадыгына каршулу оноҥ öскö не-немениҥ экпинине алдырткан улус айдары jок шыралап jат. Мынызын айтпаза да jарт эмей.

    Мында мен бистиҥ автоном областьтыҥ наркоманчылары керегинде бичирге турум. Бистиҥ область деген очогыста туймешкен наркомандар андый ла кöп эмес те болзо, jе бар.

    Эмди наркомания керегинде - текши сöс. Совет Союзта наркоманчылардыҥ тоозы 1,5 милионноҥ ажа берген. Мыны аҥылу статистика керелейт. Jе бистиҥ государствоныҥ кыйулары öскö ороондорло саду öткÿрер  деп текши ачыла берзе, наркомандардын öрö адалган тоозы бир канча катапка кöптöй берери jаан чочыду экелет. Бистиҥ ороон jажытту эп-аргала опиумды (макты) эдип чыгарары jанынаҥ бар-jок ороондорды эркитей берген. Jеткер jеҥ алдында дегени мында эмес пе?

    Мен бу jанынаҥ областьтыҥ наркология бöлÿгиниҥ баш эмчизи Ирина Семеновна Красновскаяля куучындаштым.

   Телкем Сибирьде наркомандар ла токсимандар кöп болгоны анчада ла Красноярский крайда, Томский областьта ла Алтай крайда (ол тоодо Туулу Алтай автоном областьта) темдектелген. Айдардабис öрö айдылган талаларды шиҥжÿÿге албай, jÿк ле бистиҥ областьта наркомания аайынча керектер кандый кеминде jеезеленгенин ширтеп ийектер.

     Область ичинде тургуза öйдö jетен сегис наркоман окылу темдектелген. Олордыҥ тоозында эр кемине jетпеген он эки уулчак. Керетиҥ аайын чокымдаза, jÿк ле Горно-Алтайск городто андыйлардыҥ тоозы тöртöн jети кижиге jеткен. Олордыҥ алтузы школдо ÿренип турган уулчактар. 1989-1990 jылдардыҥ туркунына тöрт наркоман божогон. Бирÿзи бойына кол салынып, экузи наркотикти кеминеҥ кöп тузаланганынаҥ бу jарыктаҥ ыраган. Тортинчи наркоман бычактадып ол алтайды кöстöгöн.  Бу керектиҥ калганчызы мындый айалгада öткöн: бир наркоман бирÿзине табып алган наркотигин бербей саларда, онызы удура болгон. Мынызы бойын коруланар деп туруп, онызын бычактап ийген.

    Бу тоолор jÿк ле учетто турган наркомандардыҥ кемин керелейт. Jе темдектетпегендердиҥ тоозын кем де билбес. Айдарда, олордын тоозы jетен сегистеҥ чик jок кöп болгонында алаҥзу jок.

    Бу бичимелди наркомандар керегинде баштап койорымда, jе наркомания ла наркотик деген билимдер не атазы болгоны jарталбай калды. Айдарда, ол сöстöрдиҥ учурын билерге «Элбек совет энциклопедияга» баштанып ийектер.

    Наркомания – ол наркотик айдары jок керексинген оору, мания… Наркотик – ол кижини наркоманияга тартып турган синтетикалык препараттар ла ар- бÿткенниҥ öзÿмдери…

    Бистиҥ Совет ороондо алдынаҥ бейин наркомания керегинде сурак качан да турбаган.  Jе кайдаҥ-куйдаҥ андый jедикпес сызылып келгенде, оны капшай ÿстине базып салатандар. Нениҥ учун дезе обществоныҥ су-кадыгына каршулу андый неме социалистический государствоныҥ jÿрÿминде болбойтон jаҥду деп, ол öйлöрдö Совет идеологияныҥ  кöрÿм-шÿÿлтези болгон. Ирина Семеновнаныҥ айдыжыла болзо, качан ол Барнаулдыҥ мединститудына ÿренип турарда, бойыныҥ группазында бир наркоманды билер болгон. Jе ол керегинде ачыгынча айтса, ол кей –тöгÿн бодолду угулатан. Ого тÿҥей  ле кем де бÿтпес эди. Öл öйлöрдö институтта-эште наркомания аайынча бир де лекция кычырылбайтан.

   Наркомандар керегинде сурак jаҥыс ла jаҥырта тöзöшти болужыла, текши эл-jонныҥ кöксинеҥ сызылып келген. Керектиҥ аайын чокымдап айтса, 1986 jылга jетире наркомания, токсикомания, проституция керегинде билимдер аайынча андый-мындый jерде тилиҥди бош салбас  учурлу болгон.

  Jе jаҥырта тöзöштиҥ алтынчы jылы улала да берген болзо, эм тургуза наркоманияныҥ кижиге jетирилип турган каршузы аайынча бир оҥду литература  jокко jуук. Оноҥ болгой наркоманияга удура кандый бир чокым ууламjылу иш öткÿрбей jат. Наркотиктерле тамзыктанып турган кайракандар jаҥыс ла jаҥырта тöзöштиҥ öйинде табылган эмес. Олор алдынаҥ бейин законныҥ алтын бозогозын ажыра алтап, jеезелеп келген. Наркоманияныҥ толкузына  алдырткан кижи наркотик jогынаҥ бир де кÿн jÿрÿп албас дежет. Наркоман болорго наркотикти jÿк ле бир катап jыткарар керек. Jе ол «кÿрÿмниҥ» амтанын алып, Марын тапкан кижи, оныҥ экпинине ол ок öйдö алдыртып jат. Наркомандардыҥ кöп сабазы алдында катуныҥ jеринде болгондордоҥ турат. Jе онойдо ок олордыҥ кöп сабазыныҥ иштеер кÿÿндери jок улус. Олор кайда да иштебей jат. Керектиҥ аайын чынынча айтса, бистин областьтыҥ наркомандары, текши Союзка кöрö, кирлÿ наркотиктерле тамзыктанат. Областьта ар-бÿткенниҥ öзÿмдеринеҥ алып турган наркотиктер – ол jетире бышпаган мактыҥ (опиумныҥ) «сÿди» ле jерлик кендирбаш. 

  Наркомандардыҥ кылынган кылыгы текши эл-jонго сÿрекей jаан каршузын jетирет. Нениҥ учун дезе ол «отурып» койгон ченемели jаан наркоманчылар ада jаш jииттерди куйбудып, наркотикти тузаланарына таскадат. Темдектезе, бир öйдö Чаргы jурттаҥ городтыҥ школ-интернадында сегизинчи класска сÿрекей jакшы ÿренип турган кызычак келген. Jе ол кызычак онынчы класска jетире ÿренип албай психиатрический эмчиге jетирилген эди. Керектиҥ аайын кöрöр болзо,ол, балтыр эди тыныбаган jаш кызычак, наркомандардыҥ «чакпызына » тужÿп, он тöрт jаштаҥ ала балыр jÿрÿмге jайыла берген. Оныҥ учун ада-энелер бойлорыныҥ балдары керегинде сÿрекей jакшы билер учурлу. Олор кемле кожо jÿрет? Айлына кандый кемине айланып келет?

    Наркоманияныҥ кöлöткöзине алдырткан кижиниҥ ол тамынаҥ капшай ÿстине чыгар аргазы jок. Ол бойы баш билинип наркотикти качан да чачып албас. Ого jаҥыс ла эмденер керек. Наркотикти тузаланбай, «бк кÿннеҥ ала» дегендий, таштаарга сананган наркоманла абстинентный синдром деген неме башталат. Керекти jартап айтса, айдары jок аракыдаган кижи эртегизинде jÿдеп jат. Бат, наркоманияныҥ абстинентный синдромы шак ла ондый jудешке кубарлаш «öрöкöн».

     Jе эмдиги öйдö наркотик чырайлу немени табарга коркышту куч деп айдарга jараар. Керектиҥ аайы мынайда бурылганда, бир кезек наркомандар бойыныҥ курсагын таппай салып, аракыга jайыла берет. Jе андый учуралдар сÿрекей ас. Нениҥ учун дезе айдары jок чындык наркоман «эрликтиҥ элчизине» качан да тартылбас. Jе аракызак кижиге наркоманияныҥ тÿби jок тамызына калыырга бир ле алтам. Наркомания аракыдаҥ jÿс катап каршуулу болгонын кажы ла кижи билер учурлу.

     Наркотик jок бололо, ого карыгып турган кижиниҥ öзöк-бууры оорыйт… Уйку jок тÿндер… канду чычкак болуп jат. Jе онойдо ок сööктöри база оорыйт. Темдектезе, бистиҥ милиция наркотик jок болгонынаҥ шыралап jаткан кижини эзирик деп бодойло, сериткишке экелген эмтир. Оноҥ ол кöрмöзиҥ канду чычкакла быдырада jудана бертир. Милиционерлер мындый айалганы аjаруга алып, ол кöлчинди эмчиликтиҥ инфекциялык бöлÿгине тайгандар. Анда jазап туруп шиҥдеп кöргöжин, ол наркоман болды.

   Наркомандардыҥ кöп сабазы туберкулезло, сары оорула кинчектедилер. Олордыҥ тыш чырайы бойыныҥ jажына кöрö он, он беш jашка карган кöрÿнет. Андый улустыҥ кöп сабазы биле jок ло эр-jажына кара jаҥыскан jÿрет. Бажыныҥ чачы кÿн-эртеде буурайат…

  Адакыда, областьтыҥ наркология бöлÿгиниҥ баш эмчизи Ирина Семеновна Красновская область ичинде наркомандардыҥ тоозы кöптöп турганыла колбой чочыдылу jетирет.

 

 

 

                                                КЕМ ДЕ УНДЫЛБАГАН, НЕ ДЕ УНДЫЛБАС

     Кÿндÿлу кычыраачылар, алтай калыгыстыҥ jайалталу уулы бичиичи Кÿÿгей Чырбыкчинович Тöлöсовтыҥ оорудаҥ улам jада калганынаҥ бейин jылдар öдÿп калды. Бу ок öйдиҥ туркунына  оныҥ jайаанын , эткен ижин тооп ло баалап, бичиичиниҥ ады-jолын эл-калыгы ортодо мöҥкÿликке эзедер деп, Кÿÿгей Чырбыкчиновичтиҥ туулып чыккан эне болгон алтайыныҥ, Каспа jурттыҥ, тöс оромын ло толо эмес орто ÿредÿлÿ школын оныҥ адыла эленчикке кереестеп салдылар. Бу мындый jаан ишти кыймыктадып, ичкери кöндÿктирерине эрчимдÿ баштаҥкайды ла jöмöлтöни Каспаныҥ эл-jоны, школдыҥ, jурттыҥ администрациязы ла Шабалин аймактыҥ башкартузы быйанду камаанын jетирген. Оныҥ учун бу улуска алкы бойымнаҥ акту jÿрегимнеҥ алкышталган кÿÿн-санаалу артадым.

   Андый да болзо, санаган санаамныҥ, амаадумныҥ тöс учуры мындый болгодый. Бу баштап алган бичимелимниҥ тöс ууламjызы Кÿÿгей Чырбыкчиновичтиҥ «Кадын jаскыда» деп ÿч бичиктеҥ туратан романныҥ салым-коногы керегинде болотон туру. Керектиҥ аайын кыскарта айтса, бистиҥ кычыраачылар бичиичиниҥ öрö адалган чÿмдемели качан чыгарын энчикпей сакыгандары ÿч-тöрт  jыл мынаҥ кайра «Алтайдыҥ Чолмонына» келип турган суракту самаралардаҥ  (бу бичимелдиҥ авторы олтушта «Алтайдыҥ Чолмонында» иштеген – Э.Т.) ла кайда-куйда аймактарда эмезе каланыҥ оромдорында jÿрзеҥ, эл-jон романныҥ ÿчинчи бичиги качан чыгар деп сурулагандары керелейт.

    Эмди бу керектиҥ аайын слерге, кÿндÿлукычыраачылар, ачыгынча jартап берейин. Бичиичиниҥ «Кадын jаскыда» деп романныҥ ÿчинчи бичиги «Ак байканду керебим» деп адалатан болгон. Jе оныҥ ак-jарык ÿстине айланып чыгатан салымыныҥ jÿс-чырайы эм тургуза эбелбейт те, билдирбейт те. Оныҥ учун слерге, быйанду эл-jон, бичиичиниҥ кöруш таныштары, нöкöр –конокторы, акту кÿÿнимнеҥ баштанып турум. Кÿгей Чырбыкчинович кичÿ алтайында, Каспада, кÿскериjайда оорып тура, каланыҥ эмчилигине су-кадыгын орныктырып аларга шыйдынып, кыймыктанып ийген эди. Оныҥ айтканыла «Уч Сÿмер» бичик чыгартула «Керептиҥ» jöптöжÿзин тургузып ла оны чыгарарына акча –манат табары болгон. Акчаны Юрий Васильевич Антородонов ажыра алып темдектелгени jарталат.

    Эмди керектиҥ  кöнÿ бойына киректер.  Бичиичи «Керебин» тÿгезе, учына jетире бичип койгон болзын(?!)  Мыны керелегени Кÿÿгей Чырбыкчинович ол jеткерлÿ кÿнниҥ алдында Каспада бир кезек улуска, калада да кöрÿш-таныштарына, бичиичи нöкорлöрине  романныҥ ÿчинчи бöлÿгин тÿгезип салдым деп кöргÿскен болтыр. Jе мындый кöргÿзиштиҥ тöс jедикпези – оны кемге де кычырарга бербегени болуп jат. Айдарда, алаҥзылу. Оны учына jетире бичиген бе, айса jок по? Керек дезе меге де, карындажым Айастан Чынатка да тударга бербеген. Байла, чыкпаган балага кабай jазабайтан дегендий, улустыҥ кöи тийеринеҥ jалтанып байлаган, jе «Керептиҥ» башталганыныҥ кире сöзи ол öйлöрдö «Алтайдыҥ Чолмонында» jарлалганын бис jакшы билетен эмейис.

   Мыныҥ шылтуузында айдарга турганым мындый. Кÿÿгей Тöлöсов Каспадаҥ чыгала, Шабалинге jеткен, оноҥ калага. Бу jолдыҥ ортозында, айса болзо, айса болзо, кандый бир кöрÿш таныжына туштап, «Кереби» канай-кунай jоголып, jылыйып калбазын деп чеберлеп, кийнинде айланып келеле алар болуп, ол кижиге быжулап, табыштырып та ийердеҥ маат jок болгодый. Jе эм тургуза кеендик телекейиниҥ чÿмдемелиниҥ сурузы ыҥ-шыҥ. Канайдар оны, байла, калганчы амадузын чеберлеп быжулаар деп, кеендиктиҥ чÿмдемели орды jок jылыйып калган болгодый. Jе андый да болзо, бичиичинин согунып турган машинказында ак чаазынга колло бичилген, айса болзо калганчы амадузы, сöзи болгодый эрмек мынайда айдылган: «Ак байканду керебим бу, байла, мениҥ калганчы бичигим. Кудайга баш, ак-jарыкка чыксын». Оныҥ учун быйанду эл-jонымнаҥ  сураарга турган кÿÿн-санаам мындый: «Керептиҥ» колбичимелин jылыйбазын деп кемге-кемге артыргызып койгон болзо, меге табыш эдип ийзин деп, акту бойымнаҥ айдадым. Колбичимел jок jердеҥ кöрÿнип келгенде, алкыш –быйанду Слерге болзо артарым. Алаканча Алтайыс бу jадыры, Ак-Быркан Кудайыс öрö туру. Мениҥ сурум 649000, Горно-Алтайск кала, Чорос – Гуркинниҥ оромы, 38, «Алтайжыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы. Эрмен Тöлöсов    

       Адакыда, алкышту  кычыраачыларыска «Ак байканду керепти» салым –коногы  кандый  болотонын jаҥыс ла öрö турган öрöкоҥ билетен туру деп айдайын Андый да болзо,келер jылда республиканыҥ «Ӱч Сÿмер» бичик чыгартузынаҥ Кÿÿгей Тöлöсовтыҥ бичимелдериниҥ  талдаган jуунтызы кепке базылып чыгар деп jетиредим. Анда повестьттер, пьесалар, jаан улуска ла огош балдарга учурлалган ккучындар, кокыр куучындар ла оноҥ до öскö жанрла бичилген чÿмдемелдер кирет. Jе такып «Ак байканду керепке» бурылалы.  Ол jанынаҥ мен мынайда айдайын: ÿчинчи томныҥ  («Керептиҥ») тезистери, пландары, черновой вариантары, персонажтары, сюжеттик тизими мениҥ колымда.  Айса болзо, бичиичиниҥ колбичимели табылбаза, кеендикиҥ бу темдектелген ööн-ÿзÿктеринеҥ саап тудунып, бичиичиниҥ 70 jажына да болзо, «Ак байканду керепти» чÿдеер кÿÿним бар. Jе кеендик литератураныҥ мындый jаан жанрыла качан да jуук колбуда болгом деп, эртелед айдарга турум. Канайдар, чырмайып кöрöр. Jе ала-кöндöлöнö Кадын талай jаскыда чылап, кÿн-эртеде ажынып-ажынып, калас jерге кöпчибейин. Оны öй кöргÿскей. Бат, керектер андый. Ак-Быркан Кудайыстаҥ алкыш-быйанду эл-jон, адакыда слерге баштанып сураарга турган амадуум эмди болзо тÿгенди.

                                                                          ***

Кÿÿгей Чырбыкчинович бойыныҥ jайаандык jÿрÿминде творчесвтозыла колбулу кöп-кöп иштерде иштеп, Туулу Алтайыстыҥ  бастыра jерлериле jорыктап, калык-jонныҥ jÿрÿминиҥ кандый ла тепкижинде турган ал-камык улусла  ьаныш болгоны айтпаза да jарт.  Оныҥ учун jайалталу бичиичиниҥ албатызына айдарга турганым мындый болды. Jаан ла болзо, ÿч-тöрт jылдаҥ бичиичиниҥ  чыкканынаҥ ала jетен jажы темдектелер. Мындый jаан учурлу керекле колбой, Кÿÿгей Чырбыкчиновичти билер ле кожо jÿрген нöкöрлöринеҥ, таныш-кöрÿштеринеҥ  бичиичи керегинде эске алынгандарын, аргалу болзо, бичизин деп акту кÿÿнимнеҥ сурап турум. Андый материалдар оныҥ творчествозын да, jÿрген jÿрÿмин де  шиҥдеерине jаан jöмöлтö берерине алаҥзыбай турум.

    Jе эске алынышты чÿмдеер тушта учурайтан бир кезек айалгаларды бичиичиниҥ кöрÿш- таныштары аjаруга алзын деп, чокымдап ийейин. Эҥ ле озо айдарга турганым – ол jалакай, кару, бийик кÿÿн- санаалу ла оноҥ до öскö текши ле куру эске алыныштар керек jок деп бодойдым. Бичимелдиҥ öзöгинде  Кÿÿгей Чырбыкчиновичтиҥ  jÿрÿминде болгон  jулукту, быжу, чоҥ учурал салынатан учурлу деп бодоп турум.  Шак андый учурал оныҥ кÿÿн-санаазын, кылык-jаҥын, кижилик кÿÿнин артык сöс jогынаҥ  керелейтен туру. Темдектезе, бичиичи радиокомитетте  бе эмезе кайда да иштеп турарда, нöкöрлöри раскладушка орынды алтайлап канай айдар деп сöс блаажып турганча, Кÿгей Чырбыкчинович оны «jайасалгыш» деп адап ийген деп, бичиичиниҥ jуукнöкöри куучындаган эди. Бу учуралда, байла, оны тапкыр болгоны кöрÿнип jат.  Бат, бодоштыра ла мындый кемдÿ  ле бого jÿзÿндеш учуралдар болзо, артык ла быжу деп бодойдым. Jе оныҥ jайаандык jолын шиҥдеери, байла, тилчилердиҥ, литературасылардыҥ кереги болгодый.

  Оноҥ база айдарга турганым:  бичиичиниҥ кöрÿш-таныщтарыныҥ  ортозында бичик-билик те кычырып, бичип те албас улус туштаардаҥ маат jок.  Оныҥ учун андый кижиниҥ эрмек-куучынын кандый бир кижи бичигенде, куучындап турган кижиниҥ эрмек-тилиниҥ  сöс кÿрмеезин бир де эмеш кубултпас учурлу. Мынызы сÿрекей баалу. Jе адакыда айдарга турганым: бойыгардыҥ толо ады-jолыгарды, сööгöрди, jаткан jеригерди, чыккан ай-кÿнигерди, jылыгарды ла эске алынышты кандый кÿнде бичигенигерди темдектеп саларын ундыбагар.

   Оныҥ учун Слердеҥ, кару jерлештер, энчикпей самара сакып, акту быйанымды кÿн эртеде Слерге айдып салайын.  Менин суруум: 649000 Горно-Алтайск кала, Чорос-Гуркинниҥ оромы, 38, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы.  Эрмен Тöлöсовко.