К. Тепуков

Сÿÿнчи ачты эжигин

Сÿÿнчи ачты эжигин,

Сÿÿнип тийди jарык кÿн.

Jажыл jараш эдегин

Jайа салды jай бÿгÿн.

 

Сÿÿнет суулар jалтырап,

Сÿÿнет кайын шылырап.

Соодоп чыкты салкынак,

Кожоҥдоп турат Койонок.

 

Томонок то сÿÿнчиде:

Кÿÿлеп учат бийикте.

Сÿÿнет ончо ар-бÿткен,

Алтайыска jай келген.

 

Jылдыҥ öйлöри

Jаскыда кандый макалу,

Кÿнниҥ чогы jылу-jылу.

Уйкудаҥ турат андар,

Уйа тартат таандар.

Сÿÿнип агат суучактар,

Сÿÿнет ого уулчактар.

 

Jайгыда кандый макалу,

Ынаарлар оронгон тайгада.

Эртен тура ойгонзон,

Эдил куштар jанында.

Тойынып калган кураандар

Туттурбай сенен качкылаар.

Jажыл торко jаландар

Ойынга сени кычырар.

 

Кÿскиде кандый макалу,

Кузук чертип, соодоорыҥ.

Арбуз, моркоп, алама –

Ончозынаҥ амзаарын.

Кÿзÿни ÿни шыҥырап,

Школго бисти кычырар.

Кожо ÿренген нöкöрлöр

Jолыгып, куучын башталар.

 

Кышкыда кандый макалу,

Кырлаҥды тöмöн чанакла

Кыйгыбыла учуртсан.

Соокко до тонгонын

Ойын ажыра сеспезин.

База бисти сÿÿндирет.

Школго келзе Соок-Таадак.

Бисле кожо биjелейт,

Эски jылды ÿйдежет.

Алтай jерис агару

Алтай jерис агару –

Аржан суулу, кей ару.

Арка-тажы быйанду –

Ал ла камык jиилектÿ.

 

Аҥга-кушка байлык jер,

Балыгы да толтыра.

Öлöҥ-чöби jайканар,

Jÿрегиҥ сÿÿнип jажыркаар.

 

Кеен jараш jеристи

Байлап jажына jÿрели.

Сÿÿнип öскöн чечекти

Тегин калас ÿспейли.

 

Jаан суулар кечкеҥде,

Боочылар ажып jÿргеҥде,

Быйан айдып jериҥе

Кыйра буула кайыҥга.

 

Арка-ташта jÿргежи,

Алкыш сура jериҥнеҥ.

Амырыҥ сениҥ бузулбас,

Алтайыҥ сени ундыбас.

 

Эмди кичинек нöкöрим,

Ээчидип сени барайын.

Аҥга-кушка jолыгып,

Таныштырып салайын.

Койон

Койон, койон, койонок

Майчык буту ботпонок.

Тус-мырчык jемиттÿ,

Тулай деп ийиндÿ.

 

Ирбис

Jайы-кыжы кайылбас

Карлу бийик тууларда

Jÿрет байлу аҥыбыс –

Öлö-чоокыр ирбис.

 

Тÿлкÿ

Кызыл куйрук кырлаҥда

Ары-бери сурт ла сурт.

Оны кöргöн чычкандар

Кут jок качкандар.

 

Бöрÿ

«Кöк тон» деп байлаткан,

Койчыларды чочыткан,

Кÿчÿктерин чыдаткан

Бöрÿ деген казыр аҥ.

 

Уч сöс

Аҥ-куштар ла бис, улус,

Ар-бÿткенниҥ балдары.

Бу jÿрÿмде учурыс –

Эптÿ-jöптÿ jуртаары.

 

Оймон ичи, Кан-Чарас,

Jалукыш ла ре-Чуй,

Кадын ичи, Улаган,

Аба Jыш та – jаан алтай.

 

Мындый алтай кайда да

База jок дкп билигер.

Jараш, байлу jеристе

Jакшы, омок jÿрÿгер.

 

Кереес сöзим учында

Такып база айдадым:

Ырыс, сÿÿнчи jажына

Болзын слерде,

Алкайдым!

 

Адару

Чечектер ле адару

Бой-бойына кару.

Адарулар «жу» ла «жу» –

Мöт болор быжу.

 

Келескен

– Эй, келескен!

Куйругынды кем

Кескен?

 

– Оны кем де

Кеспеген, –

Чочыырымда ÿзÿлген.

 

– Куйрук jокко

Кÿч болор.

 

– Коркыбагар,

Ол öзöр!

 

Томыртка

«Тук-тук», коҥыстар,

Солун табыш угыгар.

Айлыгардаҥ чыксагар,

Мени тапту уткыгар.

 

Jаҥмыр

– Jаҥмыр, jаҥмыр, сен кайдаҥ

– Тестек, семис булуттаҥ!

– Булут, булут, сен кайдаҥ?

– Буулап чыккан ол буудаҥ!

– Буу, буу, сен кайдаҥ?

– Агып jаткан суучактаҥ!

– Суучак, суучак, сен кайдаҥ?

– Сениҥ, уулчак, jанында,

Сÿÿнип тÿшкен jаҥмырда!

 

Jаан jоткон

Бир – эзин,

Эки – куйун,

Ÿч – салкын,

Тöрт – jалкын –

Бастыразы

Jаан jоткон.

Агаш-ташты

Jоолоткон.

 

Айлыс бистин азбука

Айлыс бистиҥ АЗБУКА,

Адым мениҥ А танык.

Мени ээчий Б, В, Г,

Кирзеер биске  – jол ачык.

Д ла J – наjылар,

Кожо ойноп jадылар.

Е ле Ё – игистер,

Тÿҥей бÿткен кÿлÿктер.

Адару  «жу» ла «жу»,

Эки нöкöр кажаанда.

Бу экÿниҥ кажызы,

Таныбайдым, Ж ла З?

И ле Й иштеҥкей –

Айылдыҥ ичин jуунадат.

Мында jылу, ару кей,

Айак-казан jалтырайт.

Тöрт нöкöр К, Л, М, Н

Кöргÿзер jакшы кылыгын.

Н-га тÿней ҥ танык,

Тумчугы онын кайкамчык.

О танык ачынчак,

Сыйны Ö-ни айткылайт:

«Jаантайын ла сен öчöш,

Кöстöриҥ чек jöргöмöш».

Чуркурап jадар П ла Р

Бÿгÿн карын амыр.

Эптÿ-jакшы ойногой,

Бой-бойын тоогой.

Эски айдый С танык

Эстеп отуры орында.

Кирип келген Т ла У

Айдыжат: «Уйку тату».

Ÿкÿ ошкош кöстöрлÿ

Ÿ танык каруулда.

Уйку билбес ÿкÿ

Бÿгÿн оныҥ jанында.

Ф танык мактанчак,

Кезикте ол jарбынчак.

Мыкындарын тайанат,

«Фу» деп ÿшкÿрет.

Ого кöрö Х ла Ц

Ачынза да кÿндÿзек.

Ч дезе чечеркек,

Бойы дезе ару-чек.

Ш танык шыраҥкай,

Таныктарга jалакай.

Щ танык куйрукту

Ш-ла ол jаҥыс укту.

Кату темдек кылыкту,

Ы-наҥ тайак блаажат.

Тайак jокко Ы танык

Jымжак темдек ол болор.

Э танык эжикте

Ээчий бисти кычырат:

«Э-эй, балдар, киригер,

Бисле таныш болыгар».

Ю ла Я учында

Слерге чöрчöк куучындаар.

Оноҥ айдар: «Слер, балдар,

Эмди бойоор кычыраар».

 

Куштардыҥ öштÿзи ле наjызы

         Бир jуртта эки уулчак jуртаган. Бирÿзиниҥ ады Попыш, экинчизиниҥ – Чопыш. Попыш jурттыҥ ÿстиги учында jаткан, Чопыш дезе jурттыҥ алтыгы учында jаткан.

Попыш, jас ла келзе, jалбак агаштардаҥ куштарга уйалар эдип, агаштарга эмезе тураныҥ ÿстине илип салатан. Оныҥ учун Попыштыҥ айылыныҥ jанында jаантайын ла куштар толо болотон. Попыш, кыш та келгенде, тегин отурбас уулчак. Кышкыда куштар курсакты кайдаҥ тапсын, оныҥ учун, ол калаштыҥ оодыктарын jалбак агаштыҥ ÿстине тöгÿп салатан.

Чопыш баштак уулчак болгон. Ол куштар азыраардаҥ болгой, куштардыҥ уйазын кöргöндö, оны ÿреп, чачып салатан.

Jаскыда Попыштыҥ да, Чопыштыҥ да энелери кöп мала ажын отургыскан. Jе Чопыштыҥ маалазында jыду маргаадаҥ öскö не де öспöгöн.

Попыштыҥ маалазында кандый öзÿм jок дейзиҥ. Анда кызыл jаакту помидорлор до, кат-кат тонду капыста да, чербек ичтÿ огурчын да, сары чачту кÿнкузук та бар болгон. Бир кÿн Попышка Чопыш келди.

– Попыш, бу узун jайдыҥ ичинде бир де катап огурчын амзап кöрбöдим. Меге бир огурчын берзеҥ.

– Огурчын jиирге сÿÿп jадыҥ, куштарла наjылажарын билбейдиҥ. Куштарла öштöшпöй турган болзоҥ, олор сениҥ маалаҥдагы курт-коҥыстарды jоголтып салар эди, сен дезе, эмди мала ажынаҥ нени кÿÿнзегениҥди jип отурар эдиҥ – дейле, Попыш Чопышка jаан огурчын туттурды.

 

Öҥдöрдиҥ колышканы

          Чöрчöк jеринде эjелÿ-сыйынду jети öҥ jуртаган. Эҥ jаан эjезиниҥ ады Кызыл-Марал, ээчиде: Ак-Мöҥкÿ, Сары-Ай, ортоны – Jажыл-Ÿн, оныҥ кийнинеҥ Кара-Килиҥ ле Чаҥкыр-Кыйра. Эҥ ле кичинеги Кöк-Jибек деп атту болгон. Кызычактар бой-бойы ортодо сÿрекей кару, jик jок эптÿ jуртаган. Ööн-бöкöн jок jуртаган кысчактар ортодо бир катап коркышту jаан чууган чыкты. Оны öҥдöрдиҥ эҥ jаан эjези, Кызыл-Марал, баштаган:

– Мениҥ öҥим кызыл, айдарда, мен эҥ ле jаражы. Мениҥ öҥим кöскö илиҥкей!

Jааны мындый болордо, арткандары канайтсын база…

– Тöгÿнеле мактанба, Кызыл-Марал! Мен де сÿрлÿ, мен де кеберкек – деп, Сары-Ай айтты, – мениҥ öҥимле Кÿнниҥ ле Айдыҥ чогы будулган.

– Jок, jок, эjелер! Калас чуркурашпагар. Эҥ jаражы мен – деп, jобош ÿниле Jажыл-Ÿн унчукты, – jажыл jайдаҥ не jараш?

– Айга-кÿнге мызылдап тура рак мöҥкÿнеҥ не сÿрлÿ? – деп, Ак-Мöҥкÿ куучынга киришти, – ак чырайым jок болзо, ак-jарыкты кайдаҥ кöрöрööр!

– Мендий jарашты кем де кöрбöгöн – деп, jобош ло болгон Чаҥкыр-Кыйра атыйланып чыкты, – ынаарларга ороткон чаҥкыр туулардаҥ, кöк чаҥкыр теҥеринеҥ, сÿÿнип аккан чаҥкыр суулардаҥ не артык, не jараш?

– Чаҥкыр ла jажылды кем кöрбöгöн – деп, кысчактардыҥ эҥ кичинеги, Кöк-Jибек, эjелеринеҥ артпаска куучынга киришти, – теҥери болзо, кöк болотон, jаскыда öзÿп чыккан öлöҥди «кöк öзÿп келди» деп айдыжат. Кöк öлöҥди jип, мал тойынат, мени кöрÿп, эл-jон сÿÿнет. Кожоҥдо до тегиндÿ айдылбаган:

Öзöк jерге кар jааза,

Öксöп чыккан кÿн билер.

Öзöтöнниҥ салымын

Öрö турган кöк билер.

– Кöктöҥ бийик, кöктöҥ сÿрлÿ не бар?

Эjелÿ-сыйынду кысчактардыҥ чур-чуманак чыгарып керишкенин угуп чыдабай, олорго чöрчöк jериниҥ куулгазынду кызы, Байым-Сур, келди.

Кысчактар Байыс-Сурды курчай алып сурагылайт:

– Бистиҥ кемибис jараш ла сÿрлÿ?

Jажыл öлöҥниҥ бажына тийип, элес эзинди колыла тудуп, Байым-Сур jалакай jымжак ÿниле мынайда айтты:

– Слердиҥ бирÿгерди де мен jараш эмес деп айдып болбозым – ончогор ло сÿрлÿ, ончогор ло jараш. Jе слерди ööн-бöкöн jогынаҥ jуртазын деп, слерди бой-бойыгарла кожулыр jÿрер эдип jайап саларым.

Оноҥ ло бери öҥдöр кожулып, jаҥы öҥдöр чÿмдейт. Кызыл лас ары бириксе – оошкы, ак ла кöк – кубакай, кара лас ары – кÿреҥ ле оноҥ до öскö башка-башка öҥдöр туулат.

Адакыда Байым-Сур öҥдöрди бойына jууп, учурлу сöзин айтты:

– Чырай-бÿдÿжеер кандый да кеберкек болзо, кöксигер ойлу болбозо, слерди jараш деп кем де айтпас. Кебинде тегиндÿ айдылбаган: «Jаражыҥла болбозыҥ – jарыкпыҥла болорыҥ, кызылыҥла болбозыҥ – кылыгыҥла болорыҥ».

Куулгазынду кыс сол колыла jаҥып ийерде, теҥеринеҥ jаҥмыр тÿшти. Оҥ колыла jети öҥди алып, jааштыҥ алдына чачып айтты:

– Jаман кылыктараар jаҥмырбыла jунулзын!

Jети öҥ биригип, теҥериниҥ бир учынаҥ экинчи учына тартылып, солоҥы боло берди.