УЗАК JӰРӰМДӰ БИЧИК

Кару кычыраачылар!

   Мен Сергейле  (оны мен мынайда адап темигип калган инем) Горно-Алтайсктагы пединтитуттыҥ бöлÿгинде кожо ÿренип, оны туузылтканыс. Оныҥ учун меге, оныҥ тапту jуук нöкöри кижиге, бистиҥ ле деп айдайын, «Студенттердиҥ jазына», бистиҥ jаш тужыстагы jараш ла jайым, канча jÿзÿн ченелтелÿ jÿрÿм керегинде бичикке, кире сöс бичиир ырыс келишкенине, оморкоп деп канайып айдар, сÿÿнип турум.

    Бу алаканча бичик туку качан, 1975 jылда- туй ла одус jыл мынаҥ озо кепке базылган эди. Эмди оны экинчи катап чыгарганыныҥ шылтагы бу. Jе тöс шылтак – jетенинчи ле оны ээчий jылдарда албатыда jаан суруда болуп, колдоҥ-колго кöчÿп, ÿлтÿреде, ылбырада кычырылып, оныҥ авторына, алтай литературада эҥ баштапкы алтамын эткен jалын-jиит кижиге, анчада ла jашöскÿрим ортодо баш айланар мак ла элбек jар экелген бу бичик, jылдар jылыжып öткöн сайын, улустыҥ ой-сагыжынаҥ арчылып калбай, карын, там jоктомчыл ла кару болуп, оны такыптаҥ кепке базар сурак öйлö кожо тура бергенинде.

   Кайкамчылу неме: кöчÿриш иштериле jаба бÿгÿнге jетире он бичик jайаган, былтыр дезе белек jажын темдектеген Сергей-Токшын Торбоковты (эмдиге jетире!) сок jаҥыс бичиктиҥ, шак бу  «Студенттердиҥ jазыныҥ», авторы деп бодоп, кöндÿрезинеҥ айдып jыдылар.

 Бичиктиҥ мындый узак jÿрÿм jÿргениниҥ jажады неде? Мен бодозом, бу бичик бойыныҥ öйинде кычыраачылардыҥ jÿрегиндеги кору ла сескир кырларды табарып öдöлö, ого, байла, тереҥ ис артырган, бичикте jуралган jииттердиҥ сÿр-кеберлери чындык ла jÿрÿмдик, бичиичиниҥ бойыныҥ тили чечен, ээлгир ле сÿрлÿ болгон.

 Чындап, Сергейдиҥ айдыжыла, оныҥ бичигине Лазарь Кокышев öлтÿртер алдында эки-ÿч ай озо кире сöс бичиирде, оны алгылап койгондор, оноҥ Борис Укачин, ай-карадаҥ айабас ар-калап бойы, база бичиирде, оныйын да jектеп салгандар. Олор бу jиит кижиниҥ jайалтазын, эдер-тудар арга- кÿчин ары jанынаҥ сезип, акту кÿÿндеринеҥ jöмööргö, оны бойлорыныҥ тоомjызыла корый алып, тыҥыгалак куркундарына кÿч кийдирерге ак санангандары jарт.

Сергейди jÿрÿм кöп сабаган, ченеген, jе ол кижи кÿÿнин jылыйтпай, jаантайын ичкери jÿткип, бойыныҥ алдында тургускан амадуларга jедерге кичеенген. Анайып, Сергей он эки jыл айлынаҥ чыкпай отурып, Агару Бичикти — Библияны алтай тилге кöчÿрген. Мен ого бу керегинде айдып, «Сениҥ, Сергей, алтай литературада ады-jолыҥ бу мöҥкÿлик Бичикти кöчÿргениҥнеҥ улам артып калар болды ба, айса тен ”Студенттердиҥ jазы“ jайа тарткай не?» — дееримде, ол эрÿ кÿлÿмзиренип, «Кайдаҥ билер, бу эки бичиктиҥ оноҥ арыгы салымын, jе канайтса да, «Студенттердиҥ jазы» - ол мениҥ тун баламдый, мен ого тыҥ карузып jÿредим – деди. Оноҥ кошты: - Бичикти такып кепке базарга jазап, ондо бар jедикпес –тутактар кöскö иле болуп, jÿрегимди öйкöгöн дö болзо, бир де чийÿчек тузедÿ этпедим, кадарындагы jуруктаҥ бери онойдо ло артырар деп шÿÿдим. Канайда бичилген, ол туштагы jÿрÿм кандый болгон, ол ло бойынча арткай».

    Сергей Токшын Торбоковтыҥ, бистиҥ «Студенттердиҥ jазыстыҥ», jÿрÿми улалганча. Ого эмди де узак-узак jÿрÿм кÿÿнзейли.

Раиса Лыкова.

СТУДЕНТТЕРДИҤ JАЗЫ

  Кÿнниҥ чогына jÿзиҥди тöгöп алып, эди-каныҥа таркап турган илбизин сезимге бе, jастыҥ jараш jыдын ачаптып тынып турганыҥга ба ала-кöнö кÿлÿмзиренип, общежитиениҥ ачык кöзнöгиниҥ бозогозына тайанып алала, отурарга макалузын! Тыш ла jайым…

  Байа таҥ эртен бу келген jаста баштапкы, ап-ару, jылу  jаҥмыр jааган. А эди jарылгалак торсок бÿричектер качан ок ачылып, эзинекле ойнойт.

   Jас… Jас…

   Кару тöрöл кичинек городымныҥ  тöс площадинеҥ «Сезон любви » деген jажу jопон кожоҥ jаҥыланат. Öҥи jарык кийимдÿ jииттер оромдо кыймыртта. Олордыҥ кöп jаны – стройотрядтардыҥ эмблемаларлу  jажыл кийимин кийген jииттер –студенттер.

  Качан да jангаксыбас, карыкпас, öдÿрÿм jÿректÿ студенттер jокко — мениҥ городым ээн, боро. Оныҥ  да учун бис оны студенттердиҥ городы деп оморкоп айдадыс. А келген jасты — студенттердиҥ jазы деп.

Jас... Jас... Студенттердиҥ jазы...

Изÿ, сандыртту öй. Студенттер эмди парктардыҥ кöлöткöзине jылыйып, Улалу сууныҥ jарадына барып, Тугайага чыгып, колдоҥ бичик салбайт.

Эҥир — студенттердиҥ сÿÿген öйи.Уулдар-кыстар эжерлежип, киного, горсадка бийе-танецтерге барып соодонот.

Тÿниле базыт вахтёрлордыҥ jÿрегин алган. Студенттер эжикти токылдадардаҥ озо, вахтада кем отуры болбогой деп, кöзнöктöҥ карап кöрöр. Эжикти ачпас вахтёр болзо, jайнаары темей деп билип, общежитиениҥ кийниндеги кöзнöктöрди токылдадып, наjыларына ачтырып кирер.

Jакшы вахтёрлор эжикти ачып, пиджактарына, чачтарына jараш чечектер кыстап, алдында jерди эзебей öткöн jииттерге кöрÿп, эрÿ кÿлÿмзиренип, улу тынар: канайдадыҥ олорды, jиит улусты...

Jас, jас... Студенттердиҥ jазы...

                                             ***

Jок, бу не jайымжыраш? Алдымда баштаҥ ажыра конспектейтен иштер! Бачымдап бичиир керек. Оноҥ башка эртен семинарда база ла jедижер. Кыстар конспегисти узак тудуп jат дежип, мени jус абызындап айткылап отургылаган болор.

Эх, конспектер, конспектер! Канчазын слерди бичиир? Анчада ла эмди, бу jаста. Кÿрÿм конспектерин сÿрее-чöп салар кöнöккö таштап, туфляҥды jылтырада jыжып, одеколонноҥ чачынып, городтыҥ тöс оромына – центрге чыгар кÿÿниҥ келер. А анда-а… кыстардыҥ турлузы. А мында-а, тынчу-туйук кыпта… сÿр-сÿнеҥ чыгар. Ол неме эмес. Бот лекцияларда! Анайып не айдып тургам дезе… Уксагар да…

Бисте акты-чекти коркышту тоор ÿредÿчи бар. Кем лекция бичибеди бе, ого семинарларда jазымы jок суралтазын берер. Öрöкöннöҥ студенттер кут jок.

Бир кÿн оныҥ jаҥыс ай кыҥылдууш лекциязында уйкуна кире бергенимди  билбей де калтырым. Нöкöрим мыкыныма  тÿртÿре берерде, аййтпас эдип, кöрзöм – байа ÿредÿчи толтыра лекцияларлу чарбак портфелин колтыгына кыстанган, парталардыҥ ортозыла öдÿп келедири! Кем оныҥ лекциязында ÿргÿлеп отурза, ого араай öҥöлöп келеле, кокырга шылтай тöбöзине линейкала кыч берип аларын сÿÿйтен кÿлÿк болгон. Бододым: божогоным ла бу. Тегин де сессия jууктап келеткен болзын.

Не болорын бÿткÿл курс чыданыкпай сакып, шымыраныжып, тыйтылдажып отурган. Jе лектор мен jаар кöрÿп, кÿлÿмзиренип келетпезин бе! Оноҥ: «Jас… Jас… карындаш…» -деп, бурыл бажын jайкаган. Уйалганымды!

 База бир учурал. Бу ла jастыҥ баштапкы кÿндеринде  бир кызычакла «учуп» турала, ÿредÿни эмеш когызадып ийттирим. Группабыста комсомолдыҥ jууны болгон. Барып jетпезине группаныҥ старостазы болойын.  «Керексинбедиҥ. Кичеенбедиҥ».Кыjыгыма ла туткан. Туруп чыгала, болгонбос jанынаҥ айда салган турум: «Мени старостадаҥ чыгараар». Кайткан? Не болгон?

Чындап та. Чаптык иш деерим бе?

Кенетийин jÿрегим кадалыжа ла берген.

«Jÿрегим оорып jат» - деп айтканымды да билбей калтырым. Каткы jир-jир: «Билдис. Jарт. Jас…Jас…»

Jе олордоҥ нени аларыҥ?

                                          ***

   Конспектке бажымды кыйын салып, ойто ло бичийдим. Кöзим ачыйт, буквалар öчöмиктелет. Колымда торт камалга jок.

   Чындап та айтпаза, мен бойыма бойым öштÿ болуп кайдарым? Эртен таҥла бир беш час киреде турала, бичибес пе? Байадаҥ сагышка кирбей турганын! Конспектти табышту jаап, чÿм-чам jоктоҥ этажеркага чачып, таранып-jазанып алала, кыстарга бардым.

   Эжикти токылдадарын та канайып ундыган болотом, кирип барзам, кыстар ачу-корон чыҥырыжып, кирер-барарjерлерин таппай турдылар. Jыланга чактыргандый, jана болдым. Анча-мынча болгон jерде кыбына кычыргылады.

- Сениҥ кийниҥнеҥ кем сÿрÿжип келеткен учун, кийдире jÿгÿрдиҥ? Уйат кайда?

- Сениҥ... кем эди? Бот ол сÿрÿшкен.

- А сен дезе jаранып алала, кыстарлап баратканыҥды кем билбес деп? — Jиjиҥ будымнаҥ ала бажыма jетире кöрди.

Сöскö оролгоным бу туру. Эп jогын! Тана эмес болзо, jаан уйатка тÿжÿп айабас эдим.

- Кöп чечеркешпегер. Бирÿгер сÿреелÿ кöнöкти тöгÿп, суу экелзин, бирÿгер пол jунзын.

- Jе мен ле кöнöк тöкпöзим — деп мойнодым.

- Бис сеге конспектти тегин jерге бергенис пе? — деп, кыстар ÿн алышты.

     Канайдар да арга jок. Кöнöкти алып чыктым. Jолой текпишти тöмöн ”Сезон любви“ деп jопон кожоҥныҥ кÿÿзин сыгырып, секирип барадала, бÿдÿрилип, уч-баш jок тöмöн кÿлÿрей бердим. Оҥдонып ла келзем, ÿчинчи этажта кижи экинчи этажта jадырым. Алдынаҥ öрö чыгып келеткен кыстар чочыганына толыкка jапшына бердилер. Мен уйалганыма куру кöнöкти тебе- римде, калырап, оноҥ ары тоолоно берди. Jаан удабай кийнимнеҥ вахтёр jетти. Канайдар, меге текпишти jунарга келишти.

   Мен кыстардыҥ кыбынаҥ чыгып келетсем, катап ла олордыҥ каткызы угулды: ”Jас... Jас...“

                                                      ***

    Эҥир. Мен городтыҥ тöс оромында. Кöрзöм, гостиницаныҥ jанында jатыра белдÿ отургышта бир канча алтай кыстар jуулып калтыр. Олордыҥ jанына базып келдим.

- Öй канча, кыстар?

- Jети jоктоҥ сегис.

- А-а...

  Тöс оромго келетсем, мен геройдыҥ бойы. Кыстарга ла jууктадым ба, тизем божоп, тилим кажыла берер. Уулдарды тöгÿндеерге мен ус. Экÿни де ’кармактап ийгем“ дезем табым.

   Айдар неме таппай:

- Кÿн бÿгÿн айас болды, а.

- А оноҥ не?

- Jок, тегине ле айдадым.

Кыстар нени де шымыраныжып, тийт- тийт этире каткырыжат.

- Слер кажы jердиҥ баарчыктары?

-      Та, ундып койгоныс...

- Шак бу кыстар Улаганныҥ ла болбайсын.

- Маҥдайыста Улаганныҥ танмазы бар эмес, оны кайдаҥ билдеер?

Ойто ло айдар немем таппай бардым.

Кыстар: ”Ой, ой, автобус jедип келт!“ — деп, тура jÿгÿргиледи. Мен кийнинеҥ.

- Азыранты бозу чылап не ээчип клеедер?

    Олорго удура нени-нени айдар ок эдим. Jе бажымда сок jаҥыс санаа болгон: '’Былардыҥ бирÿзин канайып токтодып алар?“ Автобуска улус тыгылыжып киргилеп турарда, эжиктиҥ jаагына туруп алдым: ”Мен ав- тобустыҥ ээзи. Кемди кийдиретеним бойымда“. Кайбак шляпалу карган öбöгöн кирер алдында: “Jиит кижи, меге кирерге jараар ба?“

”Киреер ле“ — дедим.

Кöзим салган кыскачак сынду кара бала- ны ла божотпос керек. Ӱÿрезин öнöтийин озо божодоло, байа кыс jууктап келерде, айттым:

 - Слерди божотпозым.

- Нениҥ учун?

- Слерде билет jок то.

Пассажирлер кыйгырыжып чыктылар: "Киретен болзоор, киреер, кирбейтен болзоор, ары тайылыгар“.

Бис кирбедис.

Беш минут кирези сöс ычкынбаган болорыс. Оноҥ сурадым:

- Адыгар кем?

- Урсула...

     Эртенге jетире jакшы болзын, конспекттер! Мен слерди тÿҥей ле ”санаарды чыгара“ бичиирим. Акыр ла болзын...

         Базыдыстаҥ jол тоҥдолот. Jÿрегим типилдейт: jас, jас... Студенттердиҥ jазы...

 

ЭСКИ САДТА

        Кыс? Ыйлап туру? Мындый караҥуй тÿнде? Jаҥыскан? Булбыш öдö конорго болбоды. Кыстарла эптеп куучындажып билбейтен эди.

- Слерле кандый тÿбек болды?

- …

- Кем jаман айтты, тарындырды?

- …

- Jе, болор. Ыйлабазаар.

- Канайып? Эртен экзамен. Институтка кирип болбозом. Конкурс jаан. Бир jерге алты кижидеҥ.

-  Кем jок. Санааркабагар. Jереерге барып, бир jыл иштейле, эзенде ойто келип кöрööр. Ӱренерге качан да орой эмес.

- Jе мен кемге керектÿ? Менде ада-эне де, карындаш-сыйын да, тöрööндöр дö jок. Балдардыҥ туразында öскöм. Школ-интернатта быjыл онды божотком.

Мен слерге мыны не айдып турум? Слер меге тÿҥей ле болужып болбозоор. Ары бараар. Сурап турум слерди. Меге jаҥыскан болор керек...

   Булбыш чын ла jÿрÿп отурды. Jырааныҥ тöзинде отургышка отурып, кыстыҥ ачузында ол бурулу болгондый, кунуга берди. Бойынаҥ бойы уйалды. Булбыш ада-энелÿ.Болбозына эки jаан энелÿ, таадалу. Бастыра деремне, оноҥ Оҥдойдыҥ майман-кыпчактары, Кан-Оозынын очы-тодошторы тöрööндöр. Городтыҥ бойында да тöрööндöри ле адазыныҥ азыйгы наjылары кöп. Бери келедерде, тöрööндöр Булбышты алкап-ÿйдеп, ”ÿренип бараткан бала“ дежип, ÿч-беш салковойдоҥ бергилеп турган.

   Адазы дезе ”ÿредÿге киреле, jанып келзеҥ, сойорыс“ — деп, jоон ирик буулап койгон. Оноҥ институтта иштеп турган азыйгы наjызына письмо бичиген. Тöш карманында. Кычырбаган. Ундып койтыр. Jилбиркеп чыгарып, столмоныҥ jарыткыжына кычыра берди.

 

Кÿндÿлÿ Николай Арсентьич! Оору-jобол jок jакшы jÿреер бе?Иш-тош кандый?Зинаида Савельевнага менеҥ jаан эзен. Су-кадыгы кандый? Вовик jÿгÿрип ле jÿрÿ бе? Айылдаштараар — Иван Викторовичтер, Вадим Александровичтер кандый jаткылары? Jе бис кем jок, jакшыла jадыс. Софья Николаевна слерге эзенин айдып туру. ”Крым “ таҥмалу телевизор садып алдыс. Сегис jÿске. Эмди ”Жигулиге“jууп турус. Бичикте алты муҥ неме бар. Бир муҥды jууры куучын беди: садатан торг кунаjын бар. А мен ол "Жигулини “ эптеп ийбей. Кезик немелер очереди jок дежип, тиштерин эгеп турган. Jе мени, jамылу кижини, канайып ийзин. Мотоциклди сатпазым. Уулым алзын. Чындап. уулым быjыл онды божодоло, слердиҥ институтка ÿредÿге кирерге барып jат. Кöрмöс быjылча кой кабырып иштейле, эзенде Черÿге барып, оноҥ ÿренетем деген, jÿрÿм кöрöтöм деген. Кандый да андый "романтика “ деп неме тапкан. Радио, газет балдарды школдыҥ кийнинде тöрöл совхозына койчы-малчы болуп артсын деп калырап турган эди ле. Бир ай иштеп кöргöн болзо, суузы агар эди. Бис чилеп jууныҥ-чактыҥ öйинде тÿн-тÿш штеген болзо. Соксоорбой ло ары ÿрензин. Ӱрензе, кижи болор. Эмдиги öйдö кайда ла бийик ÿредÿлÿ улус керек болуп jат. Мени де ÿредÿзи ас дежип, ижимнеҥ jайладарга jетти. Jе мени кайдат. Уулымдыла ÿредип алатан болзом, мен оны бойымныҥ да jериме отургызып койор эдим. Бот совхозты башкарып jатсын. Jÿрÿм ондо! Слер, Николай Арсентьич, бого ка- найда кöрÿп тураар? Санаарга кирет пе, Николай Арсентьич, мен город баргам да, слердиҥ айылга тÿжÿп, чат-мат аракылап ийетенис. Гастроном jанаарда да. А опер бистиҥ айылга табарбаганча öтпöйтöнööр. Койдыҥ эди. аракы анаар ла болотон. Эмди ле келбей барганаар удап браады. Слерди "Волгалу“ деп уккам. Мында канчыйан. Бÿдÿн jарым частыҥ jорыгы. ”Волгага “ койдоҥ салала, шуулада беретен. Эт городто баалузы коркышту ине. Холодильникке сутул койзоор, эки-ÿч айга jиилер. Слерде кöп улус бар эмес. Оноҥ Зинаида Савельевна буурынаҥ оору кижи ошкош эди. Соок öткÿрбей, чеберлеер керек, Николай Арсентьич. Мында бистиҥ деремнеге коштой аҥнын совхозы бар. Мÿÿстиҥ канын куучындажып, ийип ийейин, Зинаида Савельевнага ичиреер. Табылбас эм. Не-не керек болзо, чийип турзаар. Зинаида Савельевнага тÿлкÿниҥ, тарбаганныҥ терези, камду, ноокы керек болзо, чийзин. Эмди ончо ло ижемjи Слерде, Николай Арсентьич, Слердиҥ, Николай Арсентьич, бир ле сöзööр — мениҥ уулым — студент! Мен ажындыра Слерге, Николай Арсентьич, jакшы таныжыма, jаан тоомjылу кижиге, бÿдÿп, сакып турум. Jакшы болзындар, Николай Арсентьич, Зинаида Савельевна ла Вовик.

Эзенимле, Слердиҥ озогы наjыгар К. М.

Бу письмо Булбышты торт ло öртöп ийди... "Адам... бу кыс-öскÿс“... Пись- моны ооктой jыртып, кöмö тепсеп ийди.

Кöкси арутала бергендий билдирди...

Кыс турганча. Караҥуйда jÿк сомы. Улус кайкаганду ла jилбиркегендÿ кöрÿп салып, öткÿре jорголой берет.

Кыстыҥ jанына ойто ло базып келди. Сеспеди.

- Уксагар да...

Кыс чочый берди. Jÿзин jаҥы ла кöрди. Кöстöри, кабагы, эриндери эптÿ, jараш.

- Мен - слердиҥ нöкöрööр...

- Слер чын айдадаар ба? - кыстыҥ эриндеринде кÿлÿмjи jайыла берди... Булбыш база кÿлÿмзиренип ийди...

 

КАЙЫҤАШ

   Эзен калганчы öйлöрдö коркышту öскöргöн. Лекцияларда, семинарларда бажын партага салып алала, кöзнöктöҥ нени де узак-узак кöрÿп jадар. Немени билип-угуп ийген турар кыстар лекцияларда нени де jажытту шымыраныжып, бичижип, Эзен jаар саҥ башка кöргÿлеп турар болды. Jарт ла, ”кööркийде ырызы jок сÿÿши дежип, килегендÿ ÿшкÿргилеп турган болбайсын...

   Бу эмди jаҥыс та институтка эмес, институттыҥ да тыштына, ыраак деремнелерге де, керек дезе ичкери jаан городтордо ÿренип ле иштеп турган кыстарга да, письмолошконы, jÿрÿшкени ажыра кажы jерде таркап калган солун эмей.

  Солунныҥ ÿстине солун. Не дезе, студент болуп jÿрген тöрт jылга Эзенге бир де кыс jарабаган. Табышту ”jуулышты“ да, бийе- танецтерди де керексибес. Бичиктеҥ öскö нени де билбейтен. Балдар оны ”Профессор“, ”Эгоист“ деп аҥдыйтан.

    Jе бот эмди Кадынныҥ суузы кайра ага бергендий деген бирÿзи...

                                                   ***

- ...Эзе-ен... jакшы ба?..

Эзен тура jÿгÿрди. Jе кийни jанында кем де jок... .

- Ээ, эм болбосто кöс кöрÿп, кандый да ÿндер угар болдым. Чын ла jÿÿлип бараткан болбойым - Эзен бойыныҥ энчилÿ jерине - кöзнöктиҥ алдына ойто отурып алды. -Уулдар jолду айттыр. Акыр, jадып уйуктаар туру. Таҥ ада бербезин.

  Эзен туруп, кöзнöктиҥ кöжöгöзин jабарга jадарда, ойто ло ол ÿн, ол ло кыстыҥ ÿни:

- Эзе-ен...

   Jок, кийнинде эмес, тышкары. Ол тышкары кöрди. Неме ле кöрÿнбейт.

   Кöжöгöни jабарга ла турарда, ол ÿн ойто ло... Эмди jарт, чокым:

- Эзе-ен... соокко чарчап барадым... ÿйге кийдирзе-еҥ?..

    Чындап та, бу не? Ол гастроном туру, тöрт этаж таш туралар, jолды кыйкай барган столмолор сомдолот, общежитиениҥ jанында кырутып калган теректер, а бу кайыҥаш... Кайыҥаш!..

    Эзен jана болды. Санаазын ычкынып ийгендий, этажеркада jаткан бичиктерди чача берди...

    Оныҥ шакпыртына уулдардыҥ бирÿзи ойгонып келди.

- Эй, уул, бу сен jÿÿле бердиҥ бе? Уулдар, не уйуктап jадаар, тураар! Мынызы ойто ло jÿÿле берди...

   Уулдар тура jÿгÿргилеп, Эзенди ала койдылар.

- Эй, уул, кайттыҥ? Не болды? Ай-уй! Калак, уулдар, ”Скорый помощьты“ алдыраар!

   Эзен уулдарды бойынаҥ туура эдип, этажеркадаҥ тетрадь алып, оныҥ ортозынаҥ ак чаазын jырта согуп, кöзнöктиҥ алдына отура берди...

   Уулдар кайкаганына нени эдерин билбей турдылар. Оноҥ Эзенди тÿниле элижип-селижип каруулдаар дешти.

Эзен дезе нени де укпай, нени де эзебей, jÿрÿминде бир де jол чÿмдебеген бойы, öкпööргöнинеҥ колдоры тыркырап, тÿрген- тÿрген бичий берди:

"Орой тун... Караҥуй кöзнöктиҥ jаагына jöлöнип алала, сен керегинде сананып кунуктым, сен керегинде, тышкары корон соокко кöгöрö тоҥуп бараткан jаш кайыҥаш... Кайыҥажым... сеге соок по?.. Билериҥ бе, меге сен jокко кандый кунукчылду! Менде сенеҥ öскö кем де jок, мени сенеҥ öскö кем де оҥдобос... Кайыҥажым, сеге соок эмеш пе? Ӱжÿркебе менеҥ, ÿйге кир — мен jаҥыскан... ол эмезе чамчачаҥла бойым тышкары чыгара jÿгÿрип, кöксиме сени jаба тудуп, jылыдып берейин,  мениле куучындаш, туйук-карык санааларымды чечип ий. Кайыҥажмм... Кайыҥаш... “

Эзсн бичип божойло, ручказын чачып, бир канча отурды. Оноҥ бичигенин тÿрÿп, кийине берди. Ӱргÿлеп отурган Эзенниҥ ’'каруулчыгы“ атпас этти. — - Ууй, уулдар, тураар! Чаазынга нени де бичийле, jÿрÿп отуры! Сууга калып ийбезин... эмезе... бууга... Чак болды!.. Ы-ы! Бу кыстарды ончозын...

ПИСЬМО

- Эй, уул, бого отурарга jараар ба?

- Бош. Отур ла.

  Кем де столго бифштекс, каймак, ак калаш, калбак, вилка салды.

  Öҥдöйип келеле кöрзöм, буфет jаар узун сынду, jардына jетире öскöн самтак чачту, чöйбöк кÿреҥ чырайлу алтай уул базып барадыры. Кийгени: jылтырууш топчыларлу пиджак, чечектерлÿ чамча ла jалбак галстук, учтарына темир бÿгÿп койгон клёш штан.

   Мен бу кÿлÿкти кайда да кöргöм...

   Уул буфеттеҥ бир шил сыра экелди. Отурардаҥ озо отургышты белинеҥ тудуп, ÿстиндеги калаштыҥ оодыктарын кактады, пиджагыныҥ кийин эдегин jайа чачып, чебер отурып алды. Курсакка ”кирердеҥ“ озо, вилказын салфеткала jылтырада ла арчыды. Оноҥ ажанбай да, мени ширтеп отура бер- ди.

’Гарниримди, тилим кара калажымды ла кара чайымды эмезе мачылдада чайнанып отурганымды кöрÿп, мени ичинде электеп отурган болбайсын“.

- Эй, уул, сен Шебалиннеҥ бе? — учында сурады.

- Эйе...

- Санааҥа кирет пе, бир бис Кан-Оозыныҥ автобузыла кожо келгенис?

- Автобусла?.. Кожо?.. J-jок...

- Jок дебей, jазап санан кöрзöҥ дö.

А-а, jе-jе. Ол тушта мен Шебалинде столовыйдыҥ jанында машина тозуп турган jок бедим. Ырызым болуп, Кан-Оозыныҥ автобузы келип токтогон. Ол автобустаҥ бу ла кÿлÿк чыккан, менеҥ таҥкы сураган. Оноҥ магазин jÿгÿрип барып, эки шил кызылды гранат чылап тудунганча келген. Автобус- ка кирип барарымда, тöринде чемоданный ÿстине темир акчалар чогуп алган кöп jииттер кöзöрлöп отурган. Бу ла уул мени бойыныҥ сÿÿнчилÿ ”öмöлигине“ кожуп алган. Улай ла анекдоттор айдып, аракыны башкарып, jииттерди соододып келеткен. Аэропортко тÿшкен ошкош эди. Алма-Ата бараткам деген. Мен оныҥ адын чат ла ундып салтырым. Такып таныжарга эби jок то болзо, сурадым:

- Сениҥ адыҥ кем эди? Акыр ла, акыр ла... Сергей. Jок, Сергей эмес. Толик. Jок...

- Атаман! — ол мениҥ jардыма тажыды. — Бу чоло адым. Чын адым — Борис.

- А сен мениҥ адымды ундыбаган болбойыҥ — Монток.

- А-а, jе-jе... Тфук — склероз. Бажымда всякий ла немелер. Jÿрген кыстардыҥ да аттарын ундып сал jадым. Оноҥ ' jакшылашпадыҥ, зазнаться эттиҥ дежер. Мениҥ тутпаган кыс бу городто артпаган болор. Кооперативканыҥ, педтиҥ, ЗВТ- ныҥ, медтиҥ, ГПТУ-нын кыстарын ончозын туттым. Айла, узак ла jÿрзем — бир неделе.

"Атаман барып, кухнядаҥ jайнап jадып, стакан экелди.

- Ме, jылт берип ий. Карын, “Жигулёвский бар эмтир. Оноҥ öскö бир “Медовуха ла “Бархатный деген немелердеҥ кижиниҥ кÿÿни булгалар.

- Эмди нени кылын туруҥ? — деп сурадым.

Ол вилказыла jаҥып ийди:

- А, "Заведение Великих Тунеядцевте (Ол мынайда зооветтехникумды адап турган). А сен?

- А мен педте. Акыр, наjым, сен ол зооветтехникумды онойып jаман не айдып тургаҥ? Анда ончозы ла сен ошкош тунеядецтер эмес болбой...

   Jе jаҥы наjым айтканымды керекке албай, ÿредÿчиниҥ ижин, мениҥ келер öйдöги профессиямды jамандап баштады:

- Тфук, балдар ÿрегкенче, тегин койчы болзоҥ торт. Нерваҥ чыдашпас. Тетрадьтар-эштер кöрöр керек. Jалы да jабыс. Jÿк арайдаҥ институтты божодып алзаҥ, Кош- Агашка ба эмезе Улаганга ба ишке ийер. Бодоныш ондо. Мылча ошкош тура ла аамай-соксоо балдар берер. Öлгöнчö лö иштеериҥ, jакшы сöстö укпазыҥ. Уулдары jакшы jер болзо, база кем jок. Клуб барайын дезеҥ, бöктÿ турар. Тураҥа келзеҥ, соок, от jок, радиозы шымыранып турар. Ичип ийейин дезеҥ, jарабас. Магазин атту немези jаантайын учётто турар. Jÿк арайдаҥ ачса, калаштаҥ öскö неме jок болор. Бот эки jыл иштейле, кижи-кийик болуп калган келериҥ.

- А не, мен бодозом, ÿредÿчи - карын да jакшы профессия. Эҥ кÿндÿлÿ профессия дежет не. А ÿредÿчиге кандый айалгада иштеерге келижип турганы керегинде сен чын айттыҥ. Jе кайда ла андый деерге база jарабас. Немени аайлап-баштап кöрöр керек...

- Jе, болды.

Бис оны-мыны ойып-чийип куучындажып, ажанып алала, тышкары чыктыс.

- Кайда барак? - олjаан эстеди. - Тфук, мыны база город деер бе! Jаан деремне. Мен Москвада, Ленинградта, Орто Азияда, Алма-Атада болдым. Бот анда не jÿрÿм деген неме. Ал-камык ресторандар, парктар, театрлар, цирктер, зоопарктар, рыноктор... Бажыҥ айланар! А мында-а... Кинодоҥ öскö не де jок. Эки ле катап киного барып келеле, барар jериҥ таппай турарыҥ. Онон база бир баратан jериҥ - центр. Jе онооҥ... jаҥыс ла будеен - ол мойнына чертил ийди.

- А не будеен? Бичиктер кычыр, телевизор кöр, кÿрешчилердиҥ, боксчылардыҥ, шахматчылардыҥ, биjечилердиҥ, футбол- волейболчылардыҥ, туристтердиҥ секцияларына, журналисттердиҥ, лекторлордыҥ, фотосÿÿчилердиҥ, математиктердиҥ кружокторына jÿр. Алтай калыктыҥ историязыла jилбирке, каргандарыс эм тура эзен тушта оныҥ байлык энчизин — оос творчествозын jуу. Ачылып jаткан алтай теат- рыска иштеер улус jетпей jат. Jайалталу болзоҥ, ого чийдирип, ÿредÿдеҥ бош öйдö кÿчиҥ чене. Бистиҥ редакцияга да аҥылу ÿредÿлÿ, иштеп билер улус керек болуп jат...

 - Болды, кöп философствовать этпеек. Мыны ончозын бис экÿ jокко до эткилеп койор. Оныҥ ордына гастрономды карап кöрÿп ийеек.

- Jок!

  Бис унчугышпай бардыс. "Атаман  меге чугулданып баратканы иле болды. Баратканчаас, биске кандый да кыстар туштады. "Атаман44 олордон: "Почта келген бе?“ — деп сурады. "Кожо уренип турган кыстар болбайсын“.

- Почта, почта деериҥде, бÿгÿн ÿредÿге не келбедиҥ? Байлагас Чотпорович сени коркышту арбаган. Сениҥ ле учун база ла бистиҥ группаныҥ jаман ады чыгар.

   ”Атаман“ тöш карманынаҥ медсправка чыгарып, кыстардыҥ бирÿзине табыштырып берди. Кыс оныҥ справказын кычырбай да уужайла, чачып ийди. ”Атаман“ чурап барала, кыстыҥ колын кайрый берди.

- Jо-о, jо-о. Божот.

- Справканы эмди ле jердеҥ кöдÿр.

- Мен сеге бир солун айтсам, божодорыҥ ба?

- Кандый, кандый?!

- Озо божот.

"Атаман  кысты божодып ийди.

- Сеге письмо jаткан...

"Атаман* сÿÿнгенине ийиктелип-ийиктелип ийди.

- Кемнеҥ келди не? Бичижип турган кыстарымда тоо до jок. Новосибирсктеҥ, Алма- Атадаҥ, Барнаулдаҥ, Томсктоҥ, Москвадаҥ, Ленинградтаҥ. Мен сеге бир кыстаҥ алган письмомды кöргÿзейин бе? Бу. Кычыр. Ленинградтаҥ. Нинадаҥ.

' С горячим пламенным приветом это я. Как учишься, что нового в Горно-Алтайске? Мени конечно извени письмоҥо узак отвечать этпегеним учун и не сердись. Знаешь менде чекле свободный öй jок болгон не. Целый ла кÿн проклятый занятиелер. Прямо измучилась. Даже уйуктарга да и то времени не хватает‘..

   Мен бу письмоны кычырарга кÿчсине бердим. Jетире кычырбай да, ”Атаманга“ ойто табыштырып бердим.

- Сен кызыҥды озо тилге ле грамматикага ÿрет, оноҥ письмо бичиттирт.

”Атаман“ мени jыга согуп ийерге jастады.

Бис унчугышпай бардыс. Jе ”Атаманныҥ“ меге ачынганы тÿрген öдö берген ошкош, оныҥ санаазында jаҥыс ла jаҥы келген письмо болгодый.

- Кемнеҥ келди не? Наташа эмеш узак бичибеген эди. Оноҥ болды ба? Ол эмезе Танядаҥ. Jок. Зоядаҥ болор. Зоядаҥ эмес, Светадаҥ болбой.

- Айлыҥнаҥ болор бо? — деп, мен унчуктым.

- Айлымнаҥ? Каткы. Олор меге бичиир эмес. Бу эки jылга мен де олорго бир де письмо бичибегем.

- Байрамда-эште открытка да салып ийбес пе? Энеҥ сÿÿнер ине.

- А олор бойлоры не бичибей турган?

-Айса, адаҥ-энеҥ jажы jедип, jаандап калган улус не, бичик-билик jетире билбес.

- Кайда-аҥ. Айылдаштарына-эштерине бичидип алатан.

-Айлыҥнаҥ акча кöчÿргилеп jат па?

- Айына 60-70 салковойдоҥ. Олор акчазын почтага экелип ле берзе, ондо адрезин- эжин бичийле, берип ийгилеп jат.

- Адаҥдар кайда jадып турган?

- Тайгада. Койдо.

- Кöрдиҥ бе, бош jок. А карындаш-сыйындарыҥ канчу?

- Он.

- О-о... Сени олордыҥ су-кадыгы, ÿредÿзи бир де кичинек jилбиркетпейт пе?! Эҥ кичинеги канчалу?

- Эки айлу ошкош эди.

  Мен ”Атаманды“ “укааркак" сурактарымла чыладып койдым ошкош, ол меге кыртыштанып баратты. Меге бу уул сÿрекей карам боло берди. Оны чын jолго тургузар кÿÿним келди.

   Мен бир кезек улустыҥ ”öскö улуста сениҥ керегиҥ jок, олор бажыла да басса, ондо сениҥ не керегиҥ бар“ дейтенин jаратпай jадым. ”Öскö кижиниҥ балазы“, ”öскö улус“ — бу меге эҥ jаман, эҥ быjар сöстöр.

Бу уул арай ла jастырып jат. Ого кем де нени де айдар, болужар учурлу эмес пе?..

Бис ЗВТ-га jедип келдис.

 ” Атаман" письмозын алардаҥ озо, он кире чаазынга кыстардыҥ аттарын бичийле, олорды болчоктоп, ”öрö чач" деп, меге берди. Мен öрö чачып ийеримде, полго тÿжÿп, jер-башка барган чаазындардыҥ кажызын алар деп ырымдап-белгелеп турала, бирÿзин капты.

Соня деп кыс эмтир.

” Атаман" письмоны алып, кöзин араай ачып ийеле, jÿзи кугара берди...

- Ха, энемнеҥ?..

   Конверттиҥ тыштында кара öҥдÿ карандашла мынайда бичилтир: ”Корот корный алтай улиса квардейска том 3 Унуков Парис Кебекович от Унуков Зои".

  "Атаман" конвертти ачала, кычыра берди... Кычырарга jарабаста болзо, мен ”Атаманныҥ“ ийини ажыра база кычыра бердим. Тетрадьтыҥ кирлÿ чаазынына карандашла койрык-тейрик букваларла мынайда бичилтир:

ПЕСМЕ

Jакты ба балам Парис jакшы jюрюҥбе jакшы юрен туруҥ ба корото не солундар бар кожо jаткан улдарыҥ jакшы jюргилерибе jе бис jакшы jадыс балдар ончолоры jакшы jюргилери бистиҥ мында угар кёрёр бирде солум неме jок ончозыла озогы бойы сен балам биске не песме чийбей тургаҥ не керек болсо чийтурар керек акча эш jетпей турган болбосын чийтур калак стивендие албай турган болдыҥ бу песмениҥ ортосына бир де салкой болсо акча салjадым бирде катап ашан алсаҥ керек бис удабас акчаасты алийерис сеге салийерисjе баса нени чийер jе jакшы болсын балам jакшы jюр jакшы юрен балам калак аракы ичпе согушпай керишпей jюр балам.

Чийген кижи сениҥ энеҥ 3 jанбарда 1975j.

   Письмоныҥ алдында ару jерге jаш баданыҥ колын jурайла, "бу сыйныҥ Тана' деп бичип койтыр.

  Мен письмоны кычырала, кöстöрим jашла толуп, öкпöм кöксиме батпай барды. 'Атаман ары кöрÿп, кöзиниҥ jажын меге кöргÿспеске албаданат...

  Мен эмди мында артык болгонымды сезип, араай чыгып, jÿре бердим...

САКЫГАН РОМЕО

   Киосктоҥ ”Алтайдыҥ Чолмонын“ садып алала, парктаҥ кöлöткöлÿ jер талдап,алтай кыстардыҥ jанына отурып алдым. Кыстар мени сеспей калды ошкош, бойлорыныҥ jажытту куучындарын кöйлöдип, jиркиреде каткырыжып отурат. Олорды тындап отурарга эби jок болды. Турала jÿре берейин дезем, база эмес.

    Газетти ачып ийеримде, кыстардыҥ бирÿзи мени кöрÿп ийеле, тыкчыйып, оозын jаба тутты. Коштой отурган кысты чаганагыла тÿртÿрип, бажыла мен jаар кекиди. Онызы бурылып келеле, кенетийин каткыга торт ло '’jарыла“ берди. Арткан кыстар озо баштап нени де билбей турган, оноҥ керектиҥ аай- ын билип, база каткыра бердилер. Олордыҥ куучыны бого ло токтоп калды. Оноҥ öскö куучын башталды...

   “Алтайдын Чолмонын" тимирип отурганчам, кенетийин кыстардыҥ бирÿзи аайы- бажы jок чыҥырып ийди:

- Уулда-ар... кöрзööрдö-ö ол уулды-ы!

- Кайда, кайда, уулдар?!

- ... У-ууу!..

- Автобуска кире берт.

- Ох-х...

- Кийнинеҥ барайын ба?

- Jе не отурыҥ? Jÿгÿр.

-А сен?

-Сен озо. Оноҥ мен.

- Ээ-э, автобус jÿр отуры.

-Эне-е, ол уулды!

- Коркышту современный уул!

-Кайдаҥ бу бистиҥ ”деревняныҥ“ болзын. Кайдаҥ-кайдаҥ Новосибирсктеҥ бе, Барнаулдаҥ ба келди не. Базыды да башка. Бистиҥ немелерди-и. Фи, гостиницаныҥ jанында тургулары...

- А бу бир неменин айланыш турганын.

- Киосктоҥ газет садып алат, газту суу ичет, беляш алып jийт.

- Чек ле— шпик.

- Jазап та кийинбес. Модада ноль болбайсын.

- Jÿзин… и-тетей мары!

                                               ***

    Мен бу кыстардыҥ шиҥжÿлеп, электеп отурган уулын эмеш-умаш бидетем: кÿнÿҥ ле кычырар кып бöктöлгöнчö бичикке, конспектке кöмдиртип койгон отурар. Чыдузын, турумкайын кайкайтам. Бойын кöрзöҥ, он jети — он сегис ле jаш.

    Мен ол уулаа таныжып аларга кÿÿнзейтем. Бир катап оныҥ кычырар кыптаҥ чыгарын сакып чöкöгöм. Ол карын бичикти кöстöри суркурап, ачаптып кычырып отурган.

  Ару кейге соктыртып аларга, тышкары чыктым.

  Кыйын белдÿ отургышта отурзам, ол уул саат болбой, база чыгып келеле. jаныма отура берген.

   Ол нени де сананып, ичинде кÿлÿмзиренип отурган. Ого канайып чаптык эдедиҥ. Jе ол турала jÿре береринен коркып, араай сурадым:

- Öй канча?

Уул кÿлÿмзиренгенче. Такып сурагам.

- Не? Öй бö? Jети.

- Öйдиҥ öдÿжин!

Эйе дезеҥ. Бир ле конспектке öй болуп калдым. Эмди де ÿч конспект арткан!

- Андый...

Бистиҥ куучыныс ого ло ÿзÿлип калган.

Онон мен бор-кар немелер керегинде кööрöп, уулды ойто ло куучынга тартып алгам. Ол керек дезе бойыныҥ jажыдын да меге бÿдÿмjилеп, ача берген.

- Бот шоорло. икилиле, топшуурла, комысла ойноп ÿренип алатан болзом. ал гай инструменттер анеамблин тöзööр эдим.

- Чын айдадыҥ . Оморкош деп неме ол! Jаҥыс оны öйгö келиштире бир кезек jаныртып ийер болзо.

   Бистиҥ куучыныс алтай литератураныҥ , чÿмделгиниҥ, интеллигенцияныҥ, культураныҥ öзÿмине кöчкöн... Блааш-тартышка болгон... Ол мени билериле, кöгÿстÿзиле, кöскÿриле кайкаткам.

  Jе ол кенетийин “jажу“ боло берерде, меге каткымчылу да, ачу да боло берген:

- Сен мени шоотпо. Сöзиҥ бер. Билериҥ бе, мен бир кыска эки jыл jууктап болбой jадым. Ого чике кöрöринеҥ де уйаладым. Бир кÿнде jаҥыс та катап болзо, ыраагынаҥ кöрÿп алзам, jакшы.

 Ого кандый сÿме айдып берейин? “Таныштырып койойын  дезем, болбогон. “Чыгарып берейин“ дезем, база.

  Эмди ол кыс бу jык ла этире кийип алган кыстардыҥ оргозында куучынга киришпей, тымып калган отуры.

 Кийими эски де болзо, ару-чек, чырайы öҥжÿк те эмес, jаныс ла кöстöри кандый да jалакай, jе кунукчылду.

-...Ой, кыстар. ол уул бери келедири!

- Не-не? Каткы.  

- Фи-и...

Чын, ол уул бÿдÿмjизи jок алтап базып келетти. Мениҥ аҥылап кöргöн кыстыҥ качарлары кызарып, кöстöри jаштала берди...

Уул базып келди.

- Öй канча... кыстар... билереер бе? - акча сурагандый ÿн.

- Бисте озо jакшылажып jадылар, а слерде?

-Jаманым таштагар... кыстар. Jакшылар.

   Кыстар jаан керек эдип отургандый, ойто ло куучынын кöҥжÿдип, уулды ундып салдылар.

- Отурарга jараар ба? — байагызынаҥ болужы jок ÿн.

- Бистеҥ незин сурайдыҥ.

Кыстар уулдыҥ öтурып jаткан jерине jылып, мениҥ аҥылап кöргöн кыстыҥ jанында jайымдала берген jерге кöргÿстилер. Уул эреҥистелип турала, отурып алды.

Кыстар:

- Jе, бистиҥ барар öйис jетти. Jакшы болзын. Эҥирди jакшы öткÿреер дейле, jединижип-каткырыжып jÿгÿре бердилер.

     Уул ла кыс экилези ле бöкöйип калган, унчугышпай узак отурдылар. Оноҥ кöстöри туштажа берди...

— Базып jÿреектер бе?

—Jе,,, кыс бажын уккур кекеди., Турала, араайынаҥ базып ийдилер.

    Мен олор учун ичимде сÿÿнип арттым.

    Бот бу ине, кыстар, слердиҥ сакыган- ырымдаган Ромеогор!

    Эх, кыстар. кыстар... слердиҥ сокороорды!.. Ырызыгарды ычкынып...

 

ТАШ JӰРЕК

   Шалба Бродяга'"' деген индийский киного билет садып алала, башталарына jетире бÿдÿн-jарым час артарда, öрö-тöмöн баскындап jÿрди.

   Ол индийский кинолордоҥ санаа jок. Андый сÿÿш!.. Андый кожоҥдор!.. Кыстар олорды кöрÿп отурала, кöндÿре ле кÿҥÿреде ыйлажа беретен эмей. Ол кыстар дейтен. Jе Шалба, эр кижи... база тудунып болбойтон. ’'Бродягага“ ол эмди экинчи катал барып jат.

   Группада "Бродяганы эҥ озо кöргöн кижи - Шалба. Эртенгизинде ол аудито- рияга кирип ле барарда, кыстар кино кандый дежип, оныҥ ÿсти орто келгендер. Ол тыныш та алынбай куучындап берген. Кыстар озо баштап сÿÿнчилÿ отургандар. Ортозы киреде - чочып, араай кыйгырыжып, оноҥ кöстöри jашталып, учында — секиргилеп, колдорын чабынып, jеҥилгендÿ ÿшкÿрип ийгендер. Оноҥ аудитория тымый берген...

   Мен бодозом, кино ло jÿрÿм эки башка неме. Jÿрÿмде андый неме болбой jат — тымыктыҥ ортозынаҥ Шалбаныҥ куучынына бир де кичинек аjару этпей, кайдаар да кöзнöк jаар кöрÿп алала отурган Jанар деп кыс унчуккан.

 -Сен нени де оҥдобой jадыҥ, сенде сыстаар jÿрек те jок - Шалба удурлашкан.

 -Карын, сенде jок болбой. Сен jирме эки jашка jеткенчеҥ, бир де кысла jÿрбегеҥ . Бичиктеҥ аймаганча кычырала, кайда да учуп jÿредиҥ. Айландыра кöрзöҥ, jараш, керсÿ кыстардыҥ кöбин! Сениҥ jÿрегиҥ таш.

- Таш? Х-хы... Чынын айдар болзо, бир де оҥду кыс jок бу городто. Город ончозын ÿреп койгон. Jаҥыс та городто дейдеер бе... Бот оныҥ учун мен jаҥыскан jÿрÿп jадым.

-Сен jаҥыс ла бойыҥды сÿÿп jадыҥ, таш jÿрек. Чечей сени канча jыл сÿÿп jат, а сен дезе оны кöрöр дö кÿÿниҥ jок.

Шалба ол кыска чурап барган:

- Сениҥ ондо не керегиҥ бар. Ол... ол... меге турбас.

- Сенин jÿрегиҥ - таш. Мен эмди сениле база качан да куучындашпазым...

Мыны сананып, Шалбанын каткызы кел- ди:

— Таш. Jакшы тÿҥдештирÿ!

                                               ***

-Эй, карган, озогы наjыҥды таныбаачы- аjарбаачы болуп па айса институтта ÿренип турган интеллигент кижи болуп jыдып па?

Шалба кайа кöрди. Кÿреҥ?

Кÿреҥ  jаҥыс jердиҥ уулы. Ол аракычы. шокчыл, тенибер неме болгон. Качан да деремнени «колго тудуп» туратан: улус айылынаҥ да чыгар эмес. Оноҥ город тööн  кача берген.Город то до токыналу jÿрбеген, керектер эдип jаргылаткан.

        Эмди бу. Шалба кайкай берди. Отурганы удабаган ине! Кийимине кöрзöҥ эстрадага чыккан артист ошкош. Оозынаҥ аракы jытанат.

- О-о, Кÿреҥ, Кÿреҥ! Нöкöр! Jакшы? А бу сен кайдаҥ чыгып келдиҥ?

- Таадан тÿрмедеҥ качып ийген. Jайым казак. Кöрÿп турун ба бу бичикти - деп балонь  плащыныҥ jеҥин öрö шымап. Шалбага колыныҥ карызын кöргÿсти.- Не забуду мать родную .

Анда база кандый да кызыл jылаҥаш ÿй улус, айакка оролып калган jылан, кырлардыҥ ортозынаҥ чыгып келеткен кÿн болды.

- А бу сен кайда отурган ?

- Барнаулда.

- Сени тудуп алза, не болор?

Куреҥ jаман каткырынды:

-Кемди? Мени бе?..

-Ондо нени эттиҥ?

- О, jÿрÿмди айтпа да. Курорт. Общежитиеде jаткам. Бойында столовыйлу, душту, телевизорлу.

шеде jаткам. Бойында столовыйлу, душту. телевизорлу. Курсагы     в-в-о! Öйиҥди иштеп койоло, городло сал jÿрериҥ. Ресторан. Кыстар. Иштеген учун jакшы тöлöп jат. Амыраар кÿндÿ.

   Олор анайда куучындажып, институттыҥ общежитиезиниҥ jаныла öдÿп jаттылар. Шалба öйине кöрзö, киного jетире он ло минут аргкан. Кÿрен дезе калырап ла баратты.

   - Кем-кем jыжынза, меге айдып ий. Мен оны бу ла сабарымла кöзин ойо кадап ийерим - деп, тере перчаткалу колыныҥ эки сабарын Шалбанын Кöзине уулады. -"Буйволды  билерин бе ле дезеҥ,  болды. Ол эмезе ”Принцти“. Шакирди, ”Кабанды“, "Дьяволды — мениҥ корештеримди.

- Jÿрÿм талдама болзо, тÿрмедеҥ не качкан?

     Jе бу сурак jастыра берилген, оныҥ учун Шалбанын бажы. Кÿреҥниҥ jаҥы ла кöргÿскен эки сабары сарбас эткендий, тыртас öтти. Кÿреҥ бу суракка бачым каруу берип болбой, туйуксына берди. Шалба ман заарыган бойынча:

    Общежитие барак. Мен сеге королевалардыҥ бойын кöргÿзерим...

    Jе анайда айдала, коркыжы келди: "Киного оройтып калзам? Айса ол киноны эртен алгылап койор?*‘

- Н-н-о-о!- Кÿреҥ Шалбаны jардыла тÿртÿрди. Кол тийбеген. ару кыстар ба?

Куреҥ... балерин бе... мен общежитие барбайын деп. Киного билет садып ал гам, öй ас. Оныҥ ордына кино барак. Коркыш тын кино. "Бродяга".

- Ээ, карындаш, мен бойым да бродяга. Сен меге кыстарыҥды кöргÿспеске бе?

- Бойсын, Кÿреҥ. Эртен барак.

-Jе мен сакышка öлÿп каларым.

- Билет карам.

- Кино кöрбöгöниҥнеҥ öлбöзиҥ, а сениҥ эҥ артык нöкöриҥ ол королеваларыҥды сакып болбой, öлÿп калар.

-Jе ол искусство пне!

-Искусствого тÿкÿр кой.

- Ондозоҥ до, нöкöр...

- Башта ла. карган. Оноҥ öскö. бистиҥ турмениҥ айдыжыла болзо. сеге крышка.

   Канайдар. Шалба Куренди ээчиделе. ойго кайра общежитие jаар бурыды. Öйине кöрöрдö, эки ле минут арттыр!

   Кыпта Чечей отурды! База ла Чечен! Бу бого, квартнрада jаткан кижи, кайдан келген болотон? Бу кайткан кыс? Jаантайын ла оныҥ, Шалбанын, jолында турар.

- Кыстар кухняда чай азып койгон, барып экелейин - Чечен кыптаҥ чыга берди.

- Кем jок сый - Кÿрен сабарын “таре" этирди. - Сен jакшы уул. Сыйын учун эртен сеге jарымды тургузып jадым. Jöп пö?

- Jöп -  Шалба чазына кöрзö, стрелка оныҥ тÿжине ле сакыган чертимегине jылып jатты! Шалбаныҥ jÿреги сÿрекей тыҥ согулып-чарчалып баштады. Jе онон кинодоҥ озо он беш минут журнал болотоны санаазына кирерде, ичинде кандый да jеҥил боло берди.

О, Кÿреҥ, сеге эртен мынаҥ да jÿс артык кыстар кöргÿзерим. Бу кысты... тфук!

Баштап тарый бу да болотон - Кÿрен Шалбаныҥ jардына таптады.

Чечей кÿкпек шилде чай тудунган кирди. Маҥзаарып, ого-бого согулып турала,  онто чыкты.

        

-Кöрдиҥ бе, мениҥ сыйымды, нöкöр, — деп, Шалба кööрди. - Кебер jок то болзо,  ш ы ра ҥк а й ы н, оптузин.

Айтпа да. Тен м-м-ы-ы! — деп, Кÿреҥ эрдин мычылдатты.

    Удабай Чечей ойто кирди. Магазин барып келген болгодый: сарjу, сахар экелди.

- Бейин öдÿп. чай ичеер, уулдар, — деп, ол айактарга чай уруп, калаш кезип, курут. сарjу салды.

   Шалба чазына кöрöрдö, журнал башталганынаҥ он минут öдö бертир. Бир айак чайды ичип те ийгедий jе- аштап турганы коркышту. Оноҥ кино эки сериялу. Jе ол Чечейдиҥ чайын канайып ичип отурар? Кыстар эмди ле кирип келзе? Эртен коп деген неме…

- J о к, мен тойу - Шалба кÿрт эдип, тура jÿгÿрди.

 Чечей, калбак арчып jаткан бойы, кыймык jок туруп калды...

…Шалба Чечейди ичинде jÿзÿн-базындап каргап, солусактап. Кинотеатр jаар jÿгÿрип баратты.

КЕJЕГЕ

(Озогы jÿрÿмнеҥ)

  Торбок оҥдонып келзе, кöр бажында эки jаҥыртыктыҥ ортозында кептелип калган jатты.

    Бойын бойы бодонбос, болгон ло jерде jапрадылып jадар кайткан кÿрÿм бу! - деп, айылдыҥ эпши jанында чайлап отурган эмеени, Торбоктыҥ серип, оҥдонып келерин кечеги ле бойынча каран кетеп отурган чылап, öбöгöнин арбай берди. - Бир уурт аракыны да кöдÿрип болбос айла эр дийт мыны. Тфук, jескинчилÿ танма! Кöргöн jаҥыс  балазыныҥ тойын да кöрбöгöн. Кур- тыҥ кайнап, ол jаҥыс jеениҥди. Быйантыны, кöкö тÿште улус кöзинче аҥдып, шалбаарып турган адыҥ не? Куда-а-й, кудай, мыныҥ уйадын кайдеен эдер?

-Тöгÿнеле тылбыраба! -дейле, Торбок кеjегезин сыймай алза... кеjегези jок!

Эди-каны мылырап, тили тартыда берди...

  Торбок балазыныҥ тойын jакшы ла öткÿрер деп сананган эмей. Эрик ле jокто канайдар, ол ачу таҥмазы jаанды jаан, jашты jаш деп ылгаарын, килеерин билер эмес. Той башталарына jетпей, кÿндÿ-кÿрееден тапту калап, эрмек-куучыны кöптöп лö турган . Оноҥ ол öлöр-барарын билбей, ады jарлу бöкöни, Быйанты jеенин, та не челдей берген. Быйанты таайын угуп, канай- ып чыдашсын база, оны кеjегезинеҥ ле ала койгон эди, оноҥ арыгызын Торбок билбес...

Торбокты коркышту санаалар меезин эрей берди: "Ӱле-коногым келгени ле бу туру. Кеjеге кижиниҥ кин-тазылы, ол кижиниҥ сÿнезиле тудуш неме. Тöзи чирик агаш чылап jыгылып калатан турум. Уы-ый, айлу- кÿндÿ Алтайым, алган эжим, бала-баркам!..“ Торбок эриндерин jÿк ле арайдаҥ кыймыктадып, угулар-угулбас шымыранды:

—      Эш-неме билбейдим...

Кижиниҥ ÿреле бергенин кöрÿп, килеерин билбес Мылjыштыҥ jÿреги jымжай берген болгодый Торбокко jаткан jеринеҥ турарга болужып, jаҥыртыктыҥ алдынаҥ эки тажуур аракы чыгарды.

  Бу тойдоҥ арткан эки тажуур аракыны тудунганча, Быйанты jеениҥниҥ айлына кирип чыккадый эмтириҥ. Jеен уул сениҥ карган согумныҥ бир jаманымды, бай ла. таштаар болбой.

                                                     ***

    Торбок Быйанты jеениниҥ айлына öлöҥнöҥ jабыс, суудаҥ тымык кирип келеле!Jакшы кондыҥ ба, jееним?“ — деп, jакшы сураарда, ÿни бойына алыс jердеҥ угулган неме чилеп угулды.

— Бейин, тöр jаар, öдööр, таай! — деп, Быйанты тура jÿгÿрпп, таайыныҥ тажуурын алып, тöжöнчик салып, Торбокты арай ла болзо, jаш балага бодоп, ала койгодый турды.

   Мыны кöргöн Торбок алаатып. манзаарып, эжиктиҥ jанында тура калды. Быйанты таайын jединип экелеле, ширдекке отургызып, тажуурдыҥ бöгин ачты.

Jеениниҥ урган аракызы Торбоктыҥ эди-канын изидип, оны эмештен оморкодып турды. Оноҥ таай öгööн кожоҥ баштады:

Jеерен тайдыҥ jелижи

Jелиш беди         - суу эмей.

    Jееним кööркий айтканы

   Тöгÿн беди — чын эмей.

Санаазы jаҥы ла jарый тÿшкен Быйанты jоон, кöгÿс ÿниле сыылада берди:

Тай боронын jелижи

     Jелиш беди — суу эмей.

       Таайым кööркий айтканы

     Тöгÿн беди — чын эмей.

Тапту калагылап, jеендÿ-таайлу экÿ кучак- тажып, jаҥыс аай jайканыжып, оноҥ ары кожоҥдоп отургылады:

Jерсÿ jадык аҥданбас,

Jеендÿ-таайлу ырашпас.

Тазылду jадык аҥданбас,

Таайлу-jеендÿ ырашпас.

     Таайы база ла бир кылчас эдип кöрöрдö, орынныҥ ÿстинде оныҥ, Торбоктын... кеjегези чычайып калган jатты. Мыны кöргöн Торбок Быйантыга: "Jееним, меге — карган согумга чугулданба“ —деп айдала, айылдаҥ чыга басканын билбей калды...

     Алтай албатыныҥ jанында кеjеге тоороры jаан байлу. Кеjегени jеен кижи тоорор, тоорыганы учун таайы jеенине тынду неме айдып беретен. А jеени таайыныҥ кеjегезин ÿзе соголо, таайын jаҥыртыкка кептей мергедегени алтай албатыныҥ jÿрÿминде болголок.

                                                          ***

         Торбок jуукта jада калган. Ол jайы-кыжы ийт тере бöркин бажынаҥ чунчыбайтан. Кажы бирде: ”Бу бöрÿгеерди бажаардаҥ не уштыбайдаар?“— деп, улус сураганда, 'Бöрÿк jокко чай да кайнадым кирези чыдажып болбос инем: Быйанты jееним ÿзе тартып койгон кеjегемниҥ ордын соок салкын öткÿре согуп тургандый“ — деп, та комыдаган, та кокырлаган аайлу айдатан...

 

 

ЧАҤКЫР АМАДУ

(Кичинек повесть)

Таҥдалай ойгонып келди.

     Кандый jакшы! Кыптын ичине кÿниҥ jаркыны толуп калган, кайра ачып койгон кöзнöктöҥ jылу эзин келет, теҥери кöпöгöш- кöпöгöш, jабуудаҥ тамчылар быдырап тÿжет, кучыйактар чур-мар кожоҥдойт.

    Мен нениҥ учун ÿлгерчи, jурукчы эмезим! — Таҥдалай кöкип, jуурканды ача тартала, кöзнöктиҥ алдына jÿгÿрип келди. — О-о... Jе кем jок — мен кожоҥчы.

     Мениҥ чаҥкыр амадуум...

     Jок, бу мен канайып турум. Ÿнди чеберлеер керек. Бÿгÿн эҥирде ойын-концертте кожоҥдойтон турум ине. Ол уул мениҥ кожоҥымды угарга келер. Мен jаҥыс ла сеге кожоҥдоорым, сеге. мениҥ... — Тандалай кÿлÿмзиренип нйди. — Чындап, оныҥ ады кем?..

     Ол сакыбаган jанынаҥ jаҥы ачылта эткендий, бойына бойы кагкырып, кыптыҥ ичиле айлана берди.

— Кем де болзо, кайдалык! Ол мени сÿÿп jат! Сÿÿп jат! Мен кандый ырысту!

Кайкамчылу неме — Таҥдалай эмдиге  jетире ол уулдыҥ адынаҥ болгой. ол кажы jердиҥ, нени эдип турганын да билбес. Öскö кыстар болзо, ол уулла куучындашпай да jадып, ”ÿйе-сööгинеҥ“ бери тоолоп берер эди. Jаныс та ол уулды дейдеер бе —- кыстар городтыҥ оромдорыла öрö-тöмöн öдÿп турган уулдарды ончозын, олордын айдыжыла болзо, ’'беш сабары чылап“ билер эмей.

    Чындап та. Таҥдалай саҥ башка кыс. Кöп эрмектенбес те, баскындабас та jаантайын ненн де сананып jÿрер. Абитуриентка да болордо кезик кыстар деремнеден экелген öтöк jыды да чыгарга jеткелекте, jобош кылыгын таштап, шалмардаҥ кийеле, шалбыҥдап база берген эмей. А Тандалайдыҥ jолы дезе бичик кычырар кып ла институттыҥ ортозы болгон.

      Таҥдалай эмди ÿчинчн курста. Jирмелÿ. Ол бир де кичннек öскöрбöгöн — ол ло бойы. Кожо jаткан эҥ jуук ÿÿрелерине де бойыныҥ jажыдын айтпас. Кыстар оны ла кайкап божобос. Олордыҥ ла Тандалайдыҥ ортозы кандый ыраак!

                                                             ***

   Таҥдалай айланышка бажы оорый берерде, орынныҥ кырына отура тÿшти — "Ух!.. Мен кандый ырысту!"

   Тандалай кече эҥирде ол уулла... кож» болгон.

  Керек кинодоҥ башталган. Тандалай он бежинчи рядтаҥ билет садып алала, кассадаҥ туура базарда, кийнинде турган кижи: "Меге бир билет. Он бежинчи ряд, ÿчинчи jер“ деген.

Тандалай нениҥ де учун кайа кöргöн. Ол уул?! Чочыганы коркыш.

Кино баштала берген. Jе ол уулдын jери куру. Тандалай киноны да кöрбöй, оройтып калган улусты кийдирер эжиктеҥ кöс албай отурган. Ол уул!! Тандалай нени де кöрбöй, нени де укпай барган...

    Кино божой берерде. ол уул Тандалайдыҥ кийнинеҥ базып ийген. Оноҥ Тандалайга теҥдележип келеле, колынаҥ jединип алган. Олор общежитиеге jеткенче, унчугышпаган. ''Эртенге jетире, Тандалай!" — деп, ол уул эрке шымыранып, колын jаҥыган...

     Тандалайдыҥ нени де эдер кÿÿни келбейт. Ол анайып сÿрекей узак отурды. Учында отурыш кÿÿнине тийди. Jастыгыныҥ алдынаҥ башкÿннеҥ бери кычырып баштаган дневнигин чыгарды. Бÿгÿп койгон jердеҥ ачып, кычыра берди.

     8.10.73.Jÿрÿмимниҥ эҥ ырысту кӱни Бÿгÿн мен jÿрÿмимде баштапкы ла катап сиенага чыктым. Jаштаҥ ала амадаганыма jединдим.

... Килиҥ кöжöгö, эки jанынаҥ отло чалыдып койгон тапчы сцена. карануй зал да отурган улустын сомы...

    Ойын баш караачы кöрööчилерге адымды jарлап ийерде, jÿрегим оозыма чыга берген. Сценага чыгарынаҥ кемзинил, мойноп тургам.Кыстар мени мекелеп, кийнимнеҥ ийдип турган. Ойын башкараачы мени сценага албанла чыгарган. Залда калганчы рядта уулдардыҥ шоодылганду каткызы угулган.     Ÿстине ол уул баштапкы рядта отурган. Эки ле кöзи менде... Мен оноҥ тын манзааргам. Jарык оттоҥ кöзим кылбыккан. Кожоҥымды эки катап баштайла, экилезинде туктурылгам. Ÿчинчизинде бÿдÿмjи jок баштайла, кожондоп кöндÿге бергем.

Мениҥ чанкыр амадуум

           Та кайда болбогой, та кайда?

Мениҥ чанкыр амадуум

                                              Ыраакта. ыраакта...

Мен бастыра бойым кожоҥ боло бергем. Jаҥысла ого, ол уулга, кожоҥдогом...

       Ол, байла, келер jастарда,

    Кöктиҥ кööрöм jыдында,

Мениҥ чаҥкыр амадуум

  Кöзим салган бир уулда...

     Уул,  учарга jазанып турган куштый, ичкери эҥчейип алга,. чагылып калган кöстöринде чиҥбей отурган.

     Билбезим, оноҥ ары канайда кожоҥдогом... Ол уулдаҥ öскö залда улустыҥ сомдоры арчылып, кайдаар да jылыйып калган. Оноҥ агып тÿжÿп келеткен суучактый не де шылырай бергендий билдирген, оноҥ кöчкö кÿзÿрегенди, оноҥ улустыҥ сомдоры кöрÿнип келген. Мен чочый бергем улус колчабыжып турган эмтир. Зал  jарыла бергедий. "Би-ис“, "бис“ — деген кыйгылар уулган. Полды да тизиреде тепкилеп тургандары бар.

    Мен сценаныҥ ары jанына jÿгÿре бергем. Зал торт ло тÿймей чыккан. Ойын башкараачы, кöстöри jашталып калган, меге тынастап jÿгÿрип келеле, сценага чык ла чык деп jайнап, чиректей берген. Jе мен ол jаар кылчас та этпей, тонымды кийеле, чыгып jÿрÿп ийгем.

    Jол ортодон ойто бурыгам. Нениҥ учун-билбезим. Ойын кöрöр залдыҥ эжигин когызадып кöрзö, ол уул отурган jеринде jок...

   Общежитиеге келзем, кыстар ойын-концерттин кийнинде бийе-танец болор дежип, кÿскÿниҥ алдында бастыгыжып турган. Мен олор до jаар кöрбöй, орынымды jазайла,  кöзимди jумуп, узак-узак jаттым...

    9.10. 73. Айдары jок айас кÿн болды.

    Аудиторияга Кирилле барарымда, староста колында тудам чечектÿ уудура басты. Балдар jаҥыс уунда сÿÿнчилÿ кыйгырыжа бертен. Уулдар дезе "ура", "ура!" дежип, мени öрö чачадыс деп тапкылаган. Меге кече сценага чыгардагызынаҥ  уйатту болгон. Лекция-семинарлар божогончо, ончолоры ла мени опсыркаганду ширтеп, шымыражып отургандар. Jанып келетсем, jанымла öткöн кезик улус мен jаар кекип кöргÿзип, база шымыраныжып тургандар.

   Кычырар кыпка барып, оноҥ тÿн киргенче чыкпадым.

10.10.73.    Кожоҥдогоным керегинде куучын тÿгенгелек. Ÿредÿчилер мени мактап, келер öйлöргö jедимдер кÿÿнзейт.

 Бу ончозы качан божоор? Андый коркышту мен нени эттим?

11.10.73.    Ол уулды кöрдим. Кинодо. Кийнимде рядта отурган. Эп jок неме болды:  бир кижи ол уулды jеримди jайлат деген. Ол уул оттый кызарып, туку алдындагы рядка барып отурып алган.

Кино ичимге jакшы кирбейт. Кыстар менеҥ киноны сураарда, jардым кызынгам. Олор мени öткÿре мактап ийерде,  чÿми jаанай берген дешкен. Ох, кандый коронду сöстöр!

12.10.73.    Солун ла неме jок. Кар jаады. Эрикчилдÿ. Уйуктаар алдында кыстар ортодо сÿÿш керегинде куучын болды. Кыстар сÿÿш барына бÿтпейт. Мен айттым: Jок, сÿÿш бар. Ого учураган кижи jиит, чактула сÿрлÿ боло берер. Сÿÿш — ол илбизин-куулгазын кыстар меге талганча ла каткырышты. Сен нени билериҥ дешкилейт.

 Мениҥ куучындажар кÿÿним чыга берген. Уйуктаачы болу, кöзимди jумуп ийгем.

13.10.73.    Айлыма письмо бичидим. Эзен- амыр, су-кадык, акча салбагар. стипендиеде jедер. База нени эттим? Француз драматург Корнельдин "Сид"деп трагедиязын кычырдым.

14.10.73.    Амыраар кÿн. Кыстар киного кычырган. Барбадым. Кийим jунуп. "Сидтти тÿгезе кычырала, библиотекадаҥ француз драматург Расинниҥ "Андромаха" деп трагедиязын алдым. Уйуктаарга jетире талор- ортозына jедип калдым.

6.11.73.      Эртен байрам. Институты эҥир болды. Кожоҥдодым. Кöрööчилер кожоҥымды сÿрекей jылу уткыды.

Ол уу л баштапкы рядта отурды...

7.11.73.      Байрам. Бпстиҥ группа салковойдоҥ  jууды. Чындыйдыҥ квар тиразында темдектедис. Учына jетире болбодым.

8.11.73.      Байрамныҥ кийни, оныҥ учун кем де семинарга белетенбеген. Мен белетенип те алтан болзом, унчукпадым. Ÿредÿчилер де оҥдогонду кÿлÿмзиренип, семинарларын öткÿрбей, лекцияларын кычыра берет.

11.12.73.    Музыка аайынча литература кычырып баштадым. Атту-чуулу кожоҥчылардыҥ jÿрÿми, öткöн jолы меге сÿрекей солун.

12.12.73.    Ÿредÿдеҥ ле келеле, чала-была ажанып алала, бичик кычырар кыпта музыканыҥ бöлÿгинде карайуй киргенче отурдым.

13.12. 73. Уйуктаар алдында Майма сууныҥ jарадыла соодоп базып jÿрдим. Кожоҥдоп,  бойымла бойым куучындажын турган эмтирим. Мен билдим: кожоҥ jокко jÿрÿп болбозым.

14.12.73.    Jаҥы jылга белетенип турубыс. Мен ”Чаҥкыр амадуны кожоҥдоорым.

Тынарга да öй jок.

20.12.73.    Репетиция болды.

Нениҥ де учун ол уул санаамнаҥ чыкпан.  Кöрÿнбес болуп та кайда барган?..

21.12.73. Репетицияга jÿрдим. Бор-кар шылтактар таап, кöп алтай балдар рнпетицияга келбеди.

22.12.73.Ойто ло репетиция болды. Келген улус кечегизинеҥ ас. Кайтан неме бу?Jаҥы jылга jетире толу ла кÿндер арткан.  Öмö-jöмö бсте jок болзо, не де болбозыс.

23.12.73. База ла репетиция.

Ол уул керегинде санандым…

1.1.74. Сегис кÿн бичибедим! Öй чек jок болгон. Эки час кайра, 12 часта, Jаҥы jыл чыккан. Кече эҥирде Культураныҥ Туразында ойын-концнрт болгон.Кожондодым.Мен, байла, качан да анайып кожоҥдобогом.Улучтыҥ коляабыжы тыҥ болды.Ол уул ойто ло баштапкы рядта отурган…

Алдында бийе-танецтер öдÿп jат.

Бистиҥ кып сÿрекей jараш jазалган: столдыҥ ÿстинде jÿзÿн-jÿÿр ойынчыктарлу чибичек, кöзнöктöргö ай, jылдыста, стенелерге дезе аҥ-куштар jуралган, лампочкалар jÿзÿн-jÿÿрлендире будылган, потолоктоҥ карычактар салактанган.

  Кандый jакшы! Бир jанынаҥ öдÿп jаткан эски jыл карам. Мениҥ каткырар, кокырлаар, кожоҥдоор кÿÿним келет. Jÿрÿм кандый jаркынду. кандый элбек! Алдымда кандый кöп jолдор. амадулар!.."

                                                          * * *

    Тандалай оноҥ ары кöп страницаларды кычырбай öткÿрип ийди. Анда солун ла неме jок. Алтай музыка керегинде, jайалталу алтай балдарды анылу ÿредÿге ийери керегинде, блааш-тартышту да сурактар аайынча бойыныҥ кöрÿм-шÿÿлтезин бичиген...

"4.4.74. Эки кÿн орыннаҥ турбай, ыйлап jаттым... “

 Тандалай атпас этти... Блокнодын тöжине jаба тудуп, кöзин jумуп ийди...

...Тандалай автобус сакып, токтодуда "Ромео ло Джульеттаны* кычырып отурган.

Неме jылбырт эдип, кем де эки-ÿч оос jöдÿлдеп, ’'эй, былар“ деерде, бичиктеҥ бажын кöдÿрип кöрöрдö, чачын кöрмöс чилеп öскÿрип алган, тизе тужы тыгыш, учы дезе jерjалан джинсалу чодыр-кара уул турган.

- Слер мындый коркышту нени кычырып турганаар?

Тандалай унчукпаста, уул ого коштой отурып алала, чала кайра jадып, араайын сыгырып, сабарларыла тизезине ойной берген.

- О, слер "Ромео ло Джульеттаны“ кычырып турган турбайаар! Мен оны ÿчинчи класста ÿренеримде кычыргам. Тыҥ роман! Ромео Джульеттага болуп, суу дööн калып ийген jок беди. Бот мен ол эпизодты кычырала, ыйлаган эдим. Кöрзöҥ, кемди... ы-ы кемди... канайда бичип jат!

Тандалай каткызын jÿк ле арайдаҥ тудуп:

- Бу роман эмес, а трагедия. Оны бичиген кижи — Шекспир. Ромео сууга калыбаган...

- А, чын ла дезеер, суу дööн калыбаган.

Оноҥ ол уул анекдоттор айдып баштаган.

 Тандалай оныҥ анекдотторын угуп, бичигин туура салып койоло, jаш бала чылап, талганча ла каткырып отурган.

  Уул оноҥ оок-теек, болор-болбос немелер керегинде тыныш та алынбай куучындай берген.

  Тандалай озо баштап оныла эптежип болбой отурган — не де болзо, ол уул, jе оноҥ ого ÿрениже берген, уулла ачык-jарык куучындажып, оны "сен“ деп, ого керек дезе сурактар да берип турган.

   Уул бойын Кешка деген. Jаткан jери Экинурда болтыр. Тандалай ол jердиҥ кöп кыстарын билетен, оный учун сÿÿнген бойыпча, кыстардыҥ аттарын адап, олордыҥ су- кадыгын, нени эдип турганын шылай берген. Кешка булгалып, ары-бери буландап, "а, Валя ба... jе-е Валяны неме адып ийзин бе,jÿрÿ ле...“ деп эмезе "Зоя ба? А, Зоя тен... сал ла jÿрÿ...“ деп турган. Оноҥ нениҥ де учун öскö куучын баштаган...

                                                       ***

Тандалай бир ле кöрöрдö, бÿрÿҥкÿйлеп келеткен.

-Уй, мен, ÿÿреме баратан кижи, отура калтырым ине! Эмди ол айлында jок.

-Эмди не болор? Калак, коркышту керек болгон беди? Мен бурулу ошкожым.

-Jок, jок, слер канайып тураар! Мен бойым.

-Нени эдерис?

-Мен столовый баратам.

Кешка чазын кöзине jуук тудуп, сыгырып ийеле, онон Тандалайга кöргÿскен:

-Сегис! Бÿгÿн суббот. Столовыйлар эрте бöктöлип калган.

-Чын да дезеҥ. А мен бойымнаҥ да ажанып албай. Кыстар чай азып койгон болор Биске барак па?

- Быйаным. Бойсын. Бис рестораннаҥ да ажанып албай.

-Jок, jок, мен ресторанда качан да болбогом. Андый акча да jок.

Кешка карылып-карылып каткыра берген:

-А слер акчаны кайдатанаар? - деп, тöш карманынаҥ целофанла кадарлап койгон паспорт чыгарып, оныҥ ортозынан кызыл- кызыл ондор кöргÿскен. -Слердийиле болзо, бу не, акча эмес пе?

-Калак, сен акчаҥды тегин jерге ÿребе.

-Акча — чаазын, кижи — алтын. Бир катап тойо ажанып та албас па. Эртен турадаҥ ала оозыма нени де тутпадым. Слерге барайын дезем, кыстарла таныш эмезим, кандый неме келди дежер. Уйатту. Бÿгÿн суббот кÿнде слер, байла, бош болбойоор? Араайынаҥ куучындажып отурарыс. Кайдаҥ билер, айса болзо, бис агалу-сыйынду, угы-тöзис те jаҥыс. Эмдиги улус бой-бойын билижер эмес...

   Чын да, кайдаар меҥдеер? Тандалайдыҥ трагедияны кычырар кÿÿни jанып калган. Общежитие барар, чайлаар. Онон нени эдер? Конспект бичиир бе? Эртен де тÿжине бичиш jетпей. Ресторан ол не jер эмтир, барып кöрÿп те келбес пе. Алдында, Тандалай деремнеде тужында, город барып jÿрген улус ресторанда болгонын айга учуп барып келгендий куучындайтан. Оноҥ бу jалакай, керсÿ кööркийдиҥ кÿÿнин не соодор. Ол чала кунугып, кемле де куучындажып, кунугын ÿлежерге турган ошкош... А ол бир уул олор экÿниҥ кожо базып jÿргенин кöрÿп ийзе? Jе, тоҥ ло канайда берет эмеш. Кижи кижиле кожо баспас, куучындашпас эмес.

                                                     ***

    Олор ресторанга келерде, ол кÿÿлеп, кайнап jаткан.

    Тандалай чöрчöк jерине кирип келгендий, ары-бери аjыктанып, бÿдÿрилер. Кешка дезе бойын jайым тудуп, кандый да jаан улустыҥ алдына базып барала, олорло нени де куучындажып-каткырыжып алала, ”Jаманымды таштагар, карифандар“ — деп, тöжин jаба тудунып, оноҥ саҥ башка ээлип- бÿгÿлип, столдордыҥ ортозыла öдÿп турган. Бастыра ла jанынаҥ ”Кешка, Кешка!“ деген калаҥы ÿндер угулар, кандый да уулдар тура jÿгÿрген бойынча, Кешканы бойына чиректеер. Кешка дезе Тандалай jаар имдеп, олордыҥ колынаҥ тудуп:

-Ачынбаар, наjылар, jаҥыс ла ачынбаар.

  Калаҥы уулдар Кешканы эҥ артык нöкöрис деп, jаманысты ташта деп jайнаар.

   Бош jер jок болгон. Айдарда Кешка столдордыҥ ортозыла чорчыс-мыйрыс базып бараткан официантка кысты токтодып, оныла куучындажып-кööрöп, толыктаҥ стол сурап алган.

   Куучынчы Кешка тымып, нени де сананып отурган. Оноҥ таҥкылаарга jараар ба деп, ’ТУ“-нын пачказынан сигарет чыгарып, камызып алган.

-Слер тартараар ба?

-Jок... Jок...

  Тандалай чала кайкап отурган. Бу байа чÿм-чам jок уул канайда берди? Мени слер деп туру ба? Бу мен канайып турум — jаан jерге келген кижи андый болбой...

     Тандалай стенеге частаҥ кеелеп эткен jуруктарды, улустарды сонуркап кöрö берген. Jе анда кандый кижи jок! Айла олор тегин улустаҥ башка туру ине! Мында база башка jÿрÿм öдÿп jаткан турбай! Ол городто jатканынаҥ бери удабас ÿч jыл болор, а  эмдиге мыны билбеген! Мында отурган ÿй улус та саҥ башка: кöстöри кадалгак, таҥкылап отургылайт.

                                                   ***

    Кешка таҥкылап божойло, сигаредин öчÿрип, кукла ошкош официантка кыска имдеп, сабарыла тарсылдадып ийген.

     Официантка базып келеле:

- Нени jакыдарыс, Кеш? — деп, ”Ресторан Алтын-Кöл“ деп бичип койгон jылтырууш кадарлу меню сунуп, тÿрбек чаазын ла карандаш чыгарып, каткак ийиндерин jайкай берген.

     Кешканыҥ меҥдеп турганы jок:

-М-м... Айдарда... бичи, Галочка: баштапкызында, бефстрогандар; экинчизинде, ром, ÿч jÿс; ÿчинчизинде, ”Жигули“, торт; тöртинчизинде, jарымдай кургак "Шампанский''4, бир шил; бежинчизинде, кара кофе. Байла, болор, jылгырлап турум, Галочка. Бойыҥ билериҥ... — деп, отургыштыҥ бе- лине ”jайрадыла“ берген.

  Кирген улус Кешкала кол тудушпаганча отурбас. Саат болбогон, официантка Кешканыҥ jакыганын тажый берген.

    Официантканыҥ кажы ла экелгени сайын Кешка кöзии араай jумуп, бажыла кекип отурган.

    Стол jабыла берерде, Кешка содон чööчöйлöргö сырадаҥ уруп, сол колына вилка, оҥына бычак алый, бефстроганга кире берген. Тандалай вилканы эп jок тудуп, анаҥ-мынаҥ кадап, кессе, чек кезилбес.

      Кешка сыралу чööчöйди Тандалайга албадап ла туттурып, танышканыс учун деп сÿстÿрип, ичип алган. Тандалай чööчöйди jаҥду амзаачы болуп, эрдине тийгизип, ойто тургузып койгон. Кешка бойыныҥ чööчöйине сырадаҥ урала, Тандалайдыйына эки-ÿч тамыскан. Тандалай ичпей мойной берерде, "Jаҥыс чööчöй ичпейтен, слер мени jаман кöрÿп турганаар ба?“ — деп тура берерде, чööчöйин албаданып ла тÿбине jетире ичкен.

     Ӱчинчи, тöртинчи чööчöйлöрди Кешка Тандалайга албанла ичирген. Мойноп-тытпактажып отурарга бийик культуралу улус кöзинче эп jок болгон.

     Графинде ромноҥ чööчöйди ичкен ле кийнинде Тандалайдыҥ бажы айланып, кÿÿни бийиктей берген. Кешканыҥ ойто ло куучынчызы-кокырчызы тудуп, анекдотторын тöгÿп баштаган...

    Кешка официантканы кычырып аларда, ол кичинек чодычагын чатылдадып турала:

- Слердеҥ он jети садковой jирме беш акча — деген.

   Кешка столдын кырына тудуш jирме бешти чÿмденип чачып, jандырыжы jокко деп, ойто ло анекдотторына кöчкöн. Оноҥ нениҥ де учун ÿй улустыҥ ла эр улустыҥ эди-канында öдÿп турган кандый да ”биологический“ ле "психический" процесстер керегинде куучындай берген...

                                                          ***

    Он бир jарым jедип, ресторанныҥ отторы кезиктей öчö берерде, Кешка тура jÿгÿрип, Тандалайга турарга болужып, колтыктап ийген. Алдында этажтаҥ бир шил кызыл алып, ородып алган.

-Эмди мениҥ квартирама барарыс. Анда эjемниҥ чыккан кÿнин темдектеп jатканыс. Куру барарга эби jок.

                                                         ***

   Автобус кайда да токтой берерде, олор тÿжÿп, кандый да тапчы, караҥуй оромы каран уй оромычакла барып, кичинек болчок тураныҥ jанына келгендер. Jе ол турада от то jок болгон.

-Jуулыжарга jеткелек. Эмди де бÿткÿл эки час арткан. Сакыбаганча болбос. Слер ÿжÿркебегер. Айлаарда чылап бодоноор. Квартираныҥ ээзи эмеен одожында турада. Келдинде. Олор база келгилеер. Маша jеҥем вареньелÿ калажын быжырып, шык билинбей турган болор. Jалакайы! Мени уулы эдип алган. Мен оныҥ ижин ончозын эдип берип тургам да. Jанзам, айлымнаҥ эт, тÿк, ноокы, одын экелерим.

   Тураныҥ ичинде кижи jаткан деерге болбос болгон: кир, jыт. Стенелериниҥ череди тÿжÿп калган. Потолок jемирилип келеткен. Столдыҥ алдында чогуп койгон тоозы jок куру шилдер. Стенелерде кандый да кызыл jылаҥаш ÿй улусту кезинтилер. Столдо кÿскÿниҥ кырында кандый да кыстардыҥ сÿр-jуруктарын кыстап койгон...

   Тандалай чачылып калган кандый да бöсти алып, тураныҥ ичин арчый берген. Jе полдыҥ балкажы кадып калган — суу изидип, jибиделе, jунбаганча неме болбос.

   Тандалай бир ле кöрöрдö,jуунатпаган орынныҥ ÿстинде шпилька jаткан, а будында — арта салып койгон лифтик. Оны кöрöлö, Тандалай кайкай берген... Кешка олорды тöжöктиҥ алдына сугуп, jаҥыс jерге тепсенип, саҥ башка каткырынган.

- Эjемниҥ ундынчаҥы коркуш... Бÿгÿн мында конгон... Мен полдо уйуктагам... Чыккан кÿни болордо, байла, jÿÿлип турган болбайдар...

- Jок, мен jанадым — Тандалай шыйдына берген. - Jакшы болзын.

-Акыр, кайда браадыҥ? — Кешка тап эдип, Тандалайды кучактай алган.

-Божот! Дон-Жуан — Тандалай оныҥ jÿзине тÿкÿрген.

      Jе Кешка jÿÿле бергендий, тынастап, Тандалайдыҥ чачын, кöстöрин, мойнын окшой берген:

- Мен сени сÿÿп jадым. Узактаҥ бери сÿÿгем. Jе сеге jууктаарынаҥ jалтанып тургам. Мени таштап мынаҥ барба. Мен сен jокко jÿрÿп болбозым, Тандала-ай... — Ол Тандалайды орынга jыга базып, кийимин jыртып чача берген.

   Тандалай коркышту терлеп, удурлажар кÿчи чыгып турган. База ла эмеш, ол санаазын ычкынып, бастыра бойы селендеп, каткыра берер.

- Jок! Jок!! Качан да!!!

    Тандалайдын курч тиштери Кешканыҥ тöжине кадаларда ла, ол jаман багырып, оныҥ чачын эки колдоп искей берген. Тандалай, ач бöрÿ чилеп, оныҥ тöжинеҥ чайнам этти ÿзе согуп, орынныҥ ÿстинде октолып jаткан Кешканы артыргызып койоло, jыртык кийимдÿ, эзирик кижидий таралjып, эжик jаар болгон...

...Тандалай тын jок кижидий, сÿрекей узак jатты...

    Дневнигин тöжинеҥ jÿк арайдаҥ кöдÿрип, оноҥ ары кычыра берди...

"25.6.74. Дневнигимди кандый узак тутпагам — эки ай! Öртöп койорго санангам, jÿрегим барынбады.

    Бу эки айга нени эттим? Нениде эмес. Улаарып тургамдый jÿрдим. Кыстар мени психиатрическийге ийер болорыс дежет. Мынаҥ озо мен jÿрÿмди jÿкле бичиктеҥ билтирим. Эмди jÿрÿм керегинде, оныҥ учуры керегинде кöп сананар болдым. Бодойтом, бастыра улус jакшы деп. Кöрöр болзо, jакшы улус ортодо каа-jаа jаманда улус туштап туратан болуптыр. Мен андыйлардын  бирÿзиле — Кешкала кожо базып, ресторанда отурып, квартиразына барганым учун уйаладым, jескинедим, бойымды бойым каргайдым. Мен ого бойымды базындыртарга, тепседерге бербегем. Онызы jакшы. Jе мен бистиҥ бу кичинек городыста иштеп ле ÿренип jÿрген öскö дö кыстардыҥ салымы керегинде сананар учурлу эмезим бе? Эртен ле Кешкадый уулдар ол кыстардыҥ jаш jÿрÿмин неге де бодобой ÿреп койордоҥ айабас. Андый jÿзи де, jÿреги де jок немелерди jаргыга берер керек.

30.6.74.      Ол уул керегинде кöп сананар болдым. Кöрÿнбегени удады. Айса, Кешка ла мениҥ кожо jÿргенимди кöргöн?

9.8.74.        Бÿдÿн-jарым ай бичибедим. Jе кандый солундар? Бисти бир айга Кöксуу- Оозында Гагарка деген jерге öлöҥ ижине ийген. Городтоҥ бого jетире кере тÿжине келдис. Тоҥдолышка öзöк-буурым оодылып калгандый. Какыргамда, болчок-болчок балкаш чыгат. Тÿн кирип те калган болзо, кыстар jастык-тöжöгин алганла jерде, клуб баргылады.

  Мен дезе Кадынныҥ jарадына келдим. Кадынды jуугынаҥ баштапкы ла катап кöрÿп турум. Колымды оныҥ jымжак толкуларына сугуп алала, узак-узак отурдым.

   Кадын нени де белгелеп тургандый, шуулап-аҥданып jаткан. Теҥериде кара булуттар jаныс jерге барчакталып-койылып тургаи.

    Jÿрегиме кандый да тыш, амыр боло берген. Удабай jылу-jылу jаҥмыр jааган. Мен öдÿгимди суурып, jаҥмырга 'jÿзимди тöгöп алала, Кадынныҥ jаказында тайыс jерле каткырып, кожоҥдоп jÿгÿрип турдым...

10.8.74.      Ишке чыкпадыс. Jадатан jеристи jазап, алмардаҥ азык-тÿлÿк алдыс. Деремнеле таныштыс. Карган-тижеҥдер. оок балдар бисти öскöлöп, сонуркап кöргÿлеп турат.

  Эҥир кире ле берерде, улус тарткан “Белоруса "таркырап jеде конгон. Кара-кÿреҥ уулдар "Белорусьтыҥ“ абразынаҥ калыгылап, бистиҥ jаткан турага келгендер. Кыстарла узактаҥ бери таныштый, олордыҥ кажызыныҥла адын адап, сертежип-кокырлажып турган.

  Кадында болдым...

11.8.74.      Кöк-Баш деп jерде иштедис. Кандый jакшы! Кÿнде кааҥ. Мен ончозыла кокырлажып, тытпактажып турдым. Кыстар мени ле кайкап бош jок.

   Меге кулунду jеерен бее бердилер. Кулун меге коркышту jарады. Оныла ойноп jалын, чÿрмежин тарап-öрÿп турдым. Мен оны Салкынак деп адап алдым.

12.8.74.Суреен jакшы иштелди. Обедке кой сойды. Курен деп уул улай ла мен jаар кöрÿп туру. Мен ого соок.

   Кадында болдым...

13.8.74.      Jаҥмыр jаады. Колчалгыла öлöҥ чаптыс. Иш божоордо, ончозынын кийнинде jанып бараткам. Агаштыҥ ортозынаҥ таҥ атту кандый да кижи чыга конгон. Чочыганым коркыш. Кÿреҥ эмтир. Канайдар, кожо jорторго келишти.

 Деремнеге jеткенчеес, бир де куучындашпадыс.

 Кадында болдым...

14.8.74.Иштеҥ сÿÿнчи албадым. Салкынак та меге jапсыбайт. Кÿреҥ меге нени де айдарга тидинип болбой турганы билдирет.

  Кадында болдым...

15.8.74.Иш jарабады. Ургун jанмыр jаады.

  Кадында болдым...

16.8.74.      Коркышту чыладым.

   Кадында болдым... “

    Тандалай чазына кöрöрдö, ойын-концерт башталарына jетире jарым ла час арттыр. Ол дневнигин jастыгыныҥ алдына тÿрген сугуп, кийине берди.

     Тандалай сценага чыгып келерде, зал, ÿстине изÿ суу чачып ийгендий, jаҥыс уунда ”а-а“ деп, оноҥ сÿрекей тымып, кенетийин колчабыжула торт ло jоткондоло берди.

  Ойын башкараачы кöжöгöнин ары jанында сабарын тиштенип, ыйлаарга тургандый, jÿзин чырчыйтып алган туру. Оноҥ Тандалайга jÿгÿрип келеле, оныҥ сол колын öрö кöдÿрип ийди. Зал оноҥ ары ”калаптанды“.

   Тандалай анайып узак турды. Ого кенетийин залдыҥ ортозында кандый да таныш jÿс кöрÿнди... Кешка!.. Ол кандый да кыс кучактап алган отуры. Кандый jаш, эрке ле тенек кызычак!

   Тандалайдыҥ öзöгинде не де ÿзÿле берди...

    Баштапкы рядта... ол уул... отурды... Оныҥ ол ло чагылып калган кöстöри... Оныҥ кöстöри...

                                                        ***

 

     Зал кÿÿлеп-табыштанып чылайла, токынай берерде, Тандалай кожоҥдой берди...

                          Мениҥ чаҥкыр амадуум...

    Кожоҥы бого ло ÿзÿлип калды. Зал кый- мык та этпеди.

                       Мениҥ чаҥкыр амадуум...

       Тандалай оноҥ ары кожоҥдоп болбой барды — кöксине кем де базып алгандый... Кешка... Ол отургыштыҥ белине кайра jадып, ”сайрап“ отуры... Ол уул...

       Тандалай коркышту изип... терлей берди...

                       Мениҥ чаҥкыр амадуум...

     Залда кыймыктаныш башталды.

    Тандалай микрофонды ычкынып, jÿзин jаба тутты... Кöзине ойто ло Кадын кöрÿнип келди. Ол кайдаар да кÿÿлеп-шуулап агып ла jат, агып ла jат, агып ла jат...