„J О Л Д О Р“

деп jуунтыда

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«Солдат бол!» – деп, Тöрöлим кычырды...

Поезд ичкерлейт, поезд ичкерлейт.

 Бöрÿгин уштып, тууларым ÿдешти,

Тууларым бÿгÿн кыймык jок тургулайт.

Ынаарлу теҥери... Тууларым ыраак...

Ыраак чöлдöрлö поезд ичкерлейт.

Малчыныҥ уулыныҥ jолдоры кадалгак,

Кадалгак та болзо, кайра ол бурылбайт.

Кыскылтым булуттар ÿстимде чубажат,

Кайдаар чубажат, кандый талага?..

Поезд ичкерлейт, поезд учуртат,

Барып jадым гранды корыырга!

1959 j.

Баштапкы ла катап мен ыраакта,

Барып jадым тöрöл Алтайдаҥ.

Алтай туулардыҥ агару бажына

Конорго чубажат булуттар

бу мынаҥ...

Уур буудайга бÿркеткен Кулунду

 Орус кыстыҥ чачындый алтын.

Солун городтор, jурттар алдымда,

Солун jараттарга поезд апарзын.

Jолды jакалай бугулдар, бугулдар,

Торт ло олор алтай чадырлар.

Карагай, терек — jÿзÿн агаштар,

Кайда ла Алтайым катап jуралар.

Ыраак Кунчыгыш, Ыраак Кунчыгыш —

Ырысты тöзöгöн улустыҥ jери.

Оттор, оттор — городтор jараш,

Орчылаҥ эмес, jылдысту теҥери...

Ангараныҥ отторы алкышту мызылдайт,

Алтайым оны ыраактаҥ кöрбöйт.

Ачу алгырып, поезд шуҥудат,

Алдымда jаҥы талалар ачылат.

ЭНЕМЕ

Туманга бÿркеткен Jаану тайганыҥ

 Туйугында эмтирим тÿш jеримде.

'Гöгöрик ичинде jылдыстый кöлдöриҥ

Суркурап ойнойт бÿрÿҥкий эҥирде.

Баштаҥ ашкан балтырган ортозыла

 Барып jададым уйларды айдап.

Тайганы тöмон таныш jолыла

Уйлар маҥтажат текшилсп, мыжылдап..

Олордыҥ кийнинсҥ jадип-jетпей,

Одуума тÿжедим арканы тöмöн.

   Уулым чыдадыҥ! — Удура чыгып,

Энем меге эрке кöрöтöн...

Тÿжим тÿгенбейт, тÿженип jадым.

Тÿндерде улаарып мен турадым.

    Энем! — деп айдала, ойгонып келзем

    Эбире тым...

    Солдаттар уйкуда.

Коштой jаткан башкирди кöрзöм,

Койказы куру.

Нöмöрим каруулда.

Нöкöрим каруулда, кÿкÿрттÿ тÿнде,

Уйку jок турат тöрöли тöжинде.

Башкирдиҥ сыртында ашту Алтай,

Баштары кажайган карган энелер.

Мен чилеп, öдÿк jок, тууны туулай

Jÿгÿрип öскöн малчы уулчактар.


Знем, эртен Jаануныҥ бажынаҥ

Кÿн тÿлкÿдий кызарып ажар.

Тойу уйлар Аксас бажынаҥ

Айланып ойто ло турлуга jуулар.

Ол тужында слер олорды

Ойто ло кÿзедип, тышкары конороор.

Тууларга артылган айас теҥеридеҥ

Алтын jылдыстар слерге аjарар.

Мындый jайгы тÿнде jаҥыскан

Ар-бÿткенди слер тыҥдаараар.

Уÿрин бедреп, кенетс куран

Арканы торгултып, тымыкты бузар.

Устеерле слердиҥ куулар шуулап,

Устиги ороондо тымыкла шуҥар.

Алтайыс слерге jууктап ла ырап,

Аалга табыжын араайын угузар.

Jе уулыгар слердиҥ бу ла öйдö

База каруулда, каруулдаар Тöрöлин.

Мылтыктыҥ кÿзÿрти бу тымык кейде

Торгулбазын — сергелеҥ болойын!..

Башкир наjымныҥ кнчинек кызы

Амыр уйуктап, чочыбай конзын.

Энелер jÿректеринде ачулар сызы

Эмди ойто качан да болбозын!..

Оныҥ учун мен каруулда,

Омок-сергелеҥ турум гранда.

    Уулым чыдаган! — деп иженгер меге,

    Иженгер ырыска, улуска ла меге.

СОЛДАТ

Ол бойынаҥ тереҥ окопты казып,

Омок чырайы терге бÿркелди.

Колына ойто ло ломды алып,

Комудал jогынаҥ иштене берди.

Ол jÿк ле бир jыл черÿде,

Jе онjылдыктар jÿрÿмин билди.

Jиит эрдиҥ элбек тöжинде

Jÿзÿн ле значоктор сурлап турды.

Бистиҥ чöрчöктöрдö эки jÿректÿ

Баатыр эмес, кижидий ле кÿчтÿ.

Мендий ле уул — jуртта öокöн,

Мен чилеп ойногон, jаҥмырга öткöн...

Байла, мындый ок значоктордоҥ

Баатырлык геройлор jолдоры башталган.

Солдатка берилген уур jолдордо

Jонына jайымды, ырысты тапкан.

1957   j.
ОТТЫҤ JАНЫНДА

Оноҥ-мынаҥ кенете

Уур теҥери тÿбинде

Jалкындар кызас-кызас эдишти.

Jалкьшдар — курч кылыштар

Теҥернни чийе кести, —

Уур jаҥмырлар урула берди.

Кийимибис ÿлÿш, карара кöпти,

Сопокторыс дезе кажайа jунулды.

Шалырап, кÿркÿреп, шуулап,

Jаҥмыр токтоды, кайдаар да ырап....

Бис от камыстыс — jелбер ле jаан,

Оны эбире ууй туттыбыс.

«Бу кенете канайткан кайракан?!»

— Кургадынып мында бис турубыс.

Устибисте агаштаҥ ÿлÿш тамчы

Мойныбыска тамат соок jайылтып.

Кийген кийимис кандый да тапчы,

Буузы буркурайт эмештеҥ кургап.

Mere таныш шуулашкан агаштар,

Mere таныш — jаҥмырга öдöри,

Mere таныш — туманду туулар,

Mere таныш — одуга коноры,

От jанына отурып алала,

Ойгор, табылу öдöтöн: куучындар.

Jебрен оттыҥ jанында турала,

Jеримди санандым, солдат-наjылар.

Мынайып jалкын jалтылдап турганда

Мынайып кÿкÿрт кÿзÿреп турганда,

Алтай эмеген арчын алатан,

Отко салып, шыпшанып туратан.

Jорукчы болзо, барып jадала,

Jолдо кайыҥга кыйра буулайтан.

öрöги турган улу кудайла ööркöшпöй улус эрмек баштайтан.

Эмдиги jÿрÿм эрjине аттый,

Эреени jоктоҥ ичкери учуртат.

Jалтырт эткен кыскылтым кылыштый

Jалкындар мени бÿгÿн кайкадат.

Озогы jÿрÿмди ойто сананзам,

Оныҥ менде нези артты?..

Ол jÿрÿмнеҥ jиит кöксимде

Шак бу оттый jалбыш артты!

1958 j.

ОРУС ЭНЕГЕ

Эзендер бе, орус эне!..

Эмдиге jетире мен слерге

Бир де катап туштабадым,

Бир де эрмек сурабадым.

Мен бодозом, слердиҥ кöстöр,

Россия ÿстинде теҥери ошкош,

Чаҥкьтр, чаҥкыр...

Мен бодозом, слердиҥ jÿзеерде

Муҥ чырыштар jайылып калтыр.

Билереер бе слер, орус эне,

Энемниҥ кöстöри кара-кара,

Оныҥ тÿбинде канча шыра.

Билереер бе слер, орус эне,

Энемниҥ jÿзинде муҥ чырыштар,

Эмди канайып, качан арчылар?..

Билереер бе слер, орус эне,

Энемниҥ колдоры иштеҥкей-иштеҥкей,

Уйлар сааган, от камыскан,

Мениҥ бажымды ол колдор сыймаган.

Слердиҥ де колдор, байла, иштеҥкей,

Кыра сÿрген, калаш быжырган,

Витяныҥ сары чачын сыймаган...

Мен эмди черÿде,

Слердиҥ Витяла кожо турум.

Кÿнÿҥ ле сайын, эҥирде,

Келер кеен jÿрÿм керегинде Витяла кожо шÿÿжип турадым.

...Мен слердиҥ письмоло таныштым,

Мен оны сонуркап кычырдым:

    Ат-нереге белен бе, сен? — деп, Витяга бичилген сöстöрди кайкадым.

    Ат-нереге белен бе, сен? — деп, Слер jаҥыс Витядаҥ эмес, Ончобыстаҥ слерди сураган деп, Оҥдоп jадырым, орус энебис.

Слердиҥ суракка кандый сöсторлö

Каруу jандырар, орус эне?..

Бис каруулда Витяла кожо,

Тöрöлдиҥ граны бек ине!

Бис теҥерини сÿÿйдис, кÿнди,

Бийик тууларды, jажыл öлöҥди.

Казарманыҥ jанына кажы ла jаста

Чечектер тарыйдыс jайым часта...

Jе Тöрöлис бисти тартышка кычырза,

Бир кижидий белен болорыс!

Öштÿ бистиҥ jериске табарза,

Öлÿмнеҥ jалтанбай, öчисти аларыс!

Бис слердиҥ уулыгарла коштой

Бир стройдо jергелей турубыс.

Ол — орус, мен — алтай,

Орооныс jаҥыс.

Jуучылдар эдибис.

Кайран Тöрöлдиҥ бийик ÿстинде

Кайкалду кызыл мааныбыс элбирейт.

Кажы ла солдат ла энениҥ jÿзинде

Ол мааныныҥ jаркыны jарыйт.

Оныҥ учун, орус эне,

Ойгор бистиҥ армия адынаҥ,

Ончо тегин солдаттар адынаҥ,

Орус наjым ла бойымныҥ адымнаҥ,

Слерге бичийдим, орус эне:

    Бис улу ла уур jеҥÿге,

Бийик ле кайкалду ат-нереге

Качан да болзо белен, орус эне!

Угулат па сöзис,

Угулат па чертис,

Орус эне — ойгор эне,

Алтай эне — алкышту эне,

Бÿткилегер биске,

Бу созиске,

Бу чертиске!

 

МЕНИҤ ТУШТЕР КÖРГÖН ТАЛАДА

Мен тÿш тÿжендим. Тÿш jеримде Мен каруулда...

Бийнктеҥ бийик, ÿстимде,

Кастар учат кайкалду талага.

Кеендик бийиктеҥ кенетнйин бирÿзн Кижи ÿниле меге кыйгырды:

–Алтайды кöстодис бис, солдат,

Анда чаҥкыр кöлдöр jайкалат,

Анда чаҥкыр мöштöр шуулажат,

Айлыҥа jанак — деп, кас айдат, — Канадыма отур, апарып салайын,

Кару энеҥе jетирип койойын...

Jанайын дезем, jанымда гран,

Jанбайын дезем, канайып артатан?..

Ачу сыска jÿрегим бастырды,

Алаҥзу санаалар кайнап чыкты.

Кайнап чыккан кайран сагышты

Канайып та болзо, базарга келишти:

Кас ла деген каҥыр куш,

Канадыҥ мсге керек jок.

Эм ÿстине jаҥыскан уч,

Эмди jанар jаҥым jок!..

Ак сÿмерлÿ тууларымды,

Арчын jытту Алтайымды Jериди деп, jектебегер,

Jериме, кастар, эзен jедигер...


Алтай аттардыҥ тибирттери

Ал-санаамда тоҥдоло берди.

Алтай эрмектиҥ таныш кимирти

Ач-амырым аскырып ийди.

Кас ла деген каҥыр куш,

Калак ла мени оҥдозоҥ,

Капшайлап тöрöл jериме уч,

Каргап-шилтеп айтпазаҥ...

Кастар-куулар канады,

Канайдар, устимде шуулашты.

Кара бажымныҥ ÿстилс

Катаптаҥ база айланды.

Тÿштер кöргöн тала jаар

Тÿнде тÿлÿрсп ырады...

Мен тÿш тÿжендим.

Тÿш jеримде

Мен каруулда.

Кастарла кожо jериме,

Канайдар, мен jанбадым,

Карын, кожо барбадым...

Мен каруулда,

Мен каруулда...

                                                                   1958 j.

 

 

 

МЕНИҤ КОЖОҤДОРЫМ

Jtрди jtмирип, вулкан коскорылгандый,

Кожоҥныҥ ийдезине кöксим сыстайт.

Jÿрÿмниҥ ырызы ла шыразы,

ый ла каткыдый,

Jÿрегимди ачыдып,

кезикте сыктайт.

Солдат наjылардыҥ каткызы,

Сÿÿш керегинде

куучын-кунугы —

Ончозы мениҥ кожоҥым,

Оҥдойтон, билетсн ойгорым!..

Комудайдым,—

Кожоҥдорым учун

мен оорыйдым.

Комудайдым,

Коштой наjылар

тилимди оҥдобойт.

Оныҥ учун jÿрегим

ачу онтойт.

Кожоҥдорым канадын,

jÿрÿмин табарга

Конвертте тумаланып,

Алтай jаар учат.

Сананган тууларыма

олор барала,

Солдат jÿрÿмди

алтайлап айдат.

Алтай кÿÿнимнеҥ

арткан кÿÿндерге

Jаҥыс ла

орус тил кур деп оҥдойдым.

Jе эбире jуулган

jуучыл кÿрееге

Орус сöстöрлö

кожоҥдоп болбойдым. Кÿр-кöксимнеҥ

кандый кожоҥ чыкканын

Кайдаҥ билер

мындагы наjылар?

Узун jолдордыҥ

уйку jок чындыгын

Улу jÿрÿмге

канайып таркадар?..

Кожоҥыма

орус тил

кÿр деп оҥдодым,

Кÿр тудаачыны

канайып табайын?..

Ончозын,

ончозын айдарга меҥдедим, Оҥдолбойт,

кемге комудал ийейин?!.

Jажырбазым,

Jаҥыдаҥ Тöрöлим кычырза,

Jана болбой,

солдат та болорым.

Сöзиҥди

кожоҥло айт деп сураза,

Алтай кожоҥло

ичкери базарым!

Мен билбезим —

мениҥ кожоҥдорым

Jоныма, айса,

келишпей jат?..

Jе андый да болзо,

jажырбай айдарым,

Уурларды jеҥерге

кожоҥдорым болужат.

Jажырбазым,

Кожоҥдорым учун

мен сананадым, Наjыларым олорды

оҥдозын деп бодойдым.

Jе кожоҥдорым

качан да канат албаза,

Менеҥ озо

олор öлзö,

Баш болзын,

канайдарым, канайдарым,

Канайып ого

мен чыдажарым?!.

Ол тушта

кемди бурулап айдарым?.. Бойымды бурулап,

бойымды каргаарым! Кожоҥдорым учун

мен коркыйдым,

Оныҥ да учун

олорды бичийдим...

JОДРАЛАР

Jаҥмыр jалтырап öдö берди.

Амурдыҥ ÿстинде ачылды теҥери.

Амурдыҥ jарадында jодралар кажайды,

Ару кöстöрлÿ тамчылар сурлады.

Ар-бÿткенниҥ jаражай кыстары —

Ак чечектÿ jодралар уйалчаҥ.

Айдып ийген олордыҥ сöстöрин

Алкышту jÿректср канайып укпайтан?..

Сÿÿшке эриккен телскей уулдары

Сÿÿне тÿжет олордьиг шуултына.

Амур сууныҥ кайран jодралары

Агарып чечектейт алтын jаста.

Jÿрегимдс сÿÿш.

Сÿÿжимди jоктоп,

Jодралар, мен слерди тыҥдайдым.

Айтканыгарга слердиҥ иöксим ачып,

Алтай эр — алтайлап оҥдойдым.

г. Хабаровск, 1957 j.

АЙЛЫМНАҤ КЕЛГЕН САМАРА

Айлымнаҥ келген самара,

Айлымнаҥ келген самара

Аарчы-куруттыҥ ыжыла тынат.

Экче чаазын — кайран самара

Энемниҥ эрке сöзин угузат.

Солдат — ол jаантайын солдат,

Салымы оныҥ

Тöрöлиле колбулу.

Каруулда турат, окоптор казат,

Карыга тÿжет, тынат ол улу...

Тынат улу — самара алган,

Санаазыла ол айлына jанган.

Кенете алдына алтай jурты,

Келерде арткан кööркий кызы

Келип мында алдына эбелет.

Jелбер тÿктÿ Jееренек уйы,

Jеерен-чоокыр ол бозузы,

Jериниҥ кебери — ончозы кöрÿнет...

А солдат — ол jаантайын солдат,

Аар-калап изÿни jеҥер,

Ачу-корон соокко до тоҥор.

Солдат — ол jаантайын солдат,

Jеҥдирбес jеткерди ол jеҥер,

Jеҥип болбозо, стройдо öлöр!..

Солдат — ол jаантайын солдат,

Jанар кÿÿни кезикте келер,

Jайы-кыжы Алтайды тÿженер.

Солдат — ол jаантайын солдат,

Тöрöли учун jÿрÿмин берер,

Тöжин тöгöп, ичкери базар!

...Солдат бÿгÿн самара алган,

Санаазыла ол айлына jанган.

Солдат — ол jаантайын солдат,

Билзегер, нöюöрлöр, билзегер,

Самара оны санандырып ийген,

Санаа-кÿÿнин тÿймедип ийген,

Айлынаҥ келген самара,

Айлынаҥ келген самара...

А солдат — ол jаантайын солдат.

Эски тетрадьтаҥ, 1958


НАJЫЛЫК, КЕРЕГИНДЕ КОЖОҤ

Наjылык керегинде бу кожоҥ

Сценадаҥ канатту учуп чыккан.

Наjылык керегинде бу кожоҥ

Наjыга наjы ол тапкан...

Театрды бу кожоҥ

Элбедип ийгендий билдирген.

Солдаттыҥ ÿниле ол кожо

Санаамды бийикке кöдÿрген.

Орус уулдыҥ коо ÿни

Орчлаҥ кеткен мÿркÿттий.

Бир сананзам, бу кожоҥ

Сартакпайдыҥ jазындый.

Jаскы jааштыҥ тамчызы

Jымжак jерге шиҥгендий,

Кожоҥныҥ коо ол кÿÿзи

Колтуктап апарып jаткандый.

Орус уулдыҥ кожоҥы

Оттоҥ до артык jылыдат.

Кандый да ээлгир толкузы

Канымла jымырап барадат.

Mere калыҥ стенелер öткÿре

Мениҥ jерим, тöрöлим кöрÿнген.

Чыгыштаҥ бадышка jетире

Кожоҥ канадын кöдÿрген.

Тыныжы jок тымыкта

Jаҥыс ла кожоҥ торгулган.

Jасла, кейле, jаркынла

Jаш jÿрегим сыктаган.

Тöрöлим керегинде бу кожоҥ,

Наjылык керегинде бу кожоҥ

Нактыҥ кÿÿнин алдыртып,

Катап угулды алтайлап...

Алтай уулдыҥ кбксинеҥ чыгып,

Алтай jеримде бу кожоҥ торгулды.

Кобылар, таскылдар кожонто чечектеп,

Орус кÿÿге ойгонып jатты.

Малчы уул тайгада jаҥыскан эмес,

Муҥ ÿндер ого jöмöжип тургандый.

Кижиниҥ jÿрÿми элес эмес,

Канча чактарга улала бергендий...

Наjылык керегинде бу кожоҥды,

Тöрöлим керегинде бу кожоҥды,

Эки тилле мен уктым,

Эленчик jарашка мен бактым.

Алтай ла орус уулдыҥ сöстöрин

Агару jаҥыс кÿÿ аптады.

Келер öйлöргö керсÿ jолдордын

 Кереес эдип, бир кожоҥ алкады.

Черемхово jурт, 1957 j.

МЕНИҤ АЛТАЙЫМ

Мениҥ Алтайым!..

Эзен бе,

Эзеним эмди ле ceгe jетсин!

Чаҥкыр теҥери телкеминде,

Койлор чылап, булуттар чубашсын.

Jеримниҥ jÿзинде чырыштардый,

Jиктер, кобылар кезилген jадат.

Ойгор санаа jажырып тургандый,

Одожымда туулар тым турат.

Аиагаш jалдарын салактадып,

Амырап калтыр алыс мöҥкÿлер.

Айса jаҥмыр болор деп,

Айдарга туру ба ак сÿмерлер?..

Уйедеҥ ÿйеге аалга улуркап,

Уч-Сÿмер чаҥкыр туманла таҥкылайт.

    Белетен, jаҥмыр болор! — деп,

Белгелеп бийикте ол тымыйт...

Мениҥ Алтайым, кеен чöрчöктий,

Мöҥкÿлик билбеген jажыдын jажырат.

Кодороочы-геолог улус келбестий,

Койны байлык — тым тынат.

Мениҥ Алтайым!

Аркытка, Кадынга

Ару jÿрегим кÿйÿнбей арткай.

Айдары jок ыраак талага

Агастый jеҥил калып баргай!..

Ады jок суучактар аркада шулурап,

Алдымды кечире маҥтажып jадат.

Араайын айдылган ÿлгерди тьигдап,

Алтайым кайкап ла алаҥзып угат.

Салымымнаҥ артык салымды

Сананып качан да мен таппазым.

Алтайдыҥ арузынаҥ, кейинеҥ, салкынынаҥ

Айрылып кайдаар да мен барбазым!..


КАРГАН ÖБÖГÖН

Сары jалбырактарын кÿс тöгÿлтип,

Сакып турган баштапкы карды.

Jÿс jаштыҥ бажына jедип,

Jÿрÿмнеҥ Алтайда бир карган ырады.

Jÿс jашту мöштий öрöкöн

Jÿректерди кечире кÿзÿреп jыгылды.

   Калак ла де, эрте öлгöн!

   — Карыгып канча улус айдышты.

Карамду, карыкту бу оöстöр

Кандый ла кайралдаҥ ого баалу.

   Эрте öлди! — Кандый сöстöр,

   Кандый jаан ол байлу.

Бÿткÿл чак! Ас па ол?..

Андый да болзо: «Эрте öлгöн!..»

Кайрылык ла Карагол —

Кандый öскö jолдор öткöн?..

Ак-jарыктыҥ бу карганы

Аар-калапту нени бÿдÿрген?..

Jаан болзо, кой кабырып,

Jалкын-jаашту одулар билген.

Кижи ле чилеп, jÿрÿм jÿрÿп,

Jе кижигс бир де jаман этпеген.

Качан бирде каалып-jÿÿлип,

Казыр кÿÿнге бийлетпеген.

Ада болуп, абыгай болуп,

Ач-ÿренди чыдадып салган.

Тöгÿнденип, тöргö чыгып,

Тöп бÿдÿмдÿ отурбаган.

Узун соруулду каҥзазынаҥ ырап,

Узун jолыныҥ учына чыкты.

Улуска jалакай кÿÿнин сыйлап,

Улус кöксинде тирÿ артты.

Кайран кпжи — карган öрöкöн,

Катап качан да кöзин ачпас.

   Калак ла де, эрте öлгöн!

   — Канайып карыгып, улус айтпас...

Оныҥ jажаган jÿс jажы

Биске бийик тоомjы болзын.

Кайран карганак — мöҥкÿлик кижи

Кажы ла jÿректе быйанду артсын!

1957 j. Кÿнчыгыш.

КАДЫН-БАЖЫ

Кадын-Бажы, Кадын-Бажы,

— Кан-Алтайдыҥ ойгор бажы,

Сеге канай чыгайын,

Канайып cere чыдайын!..

Jаҥыс ла кÿн бажыҥа

Jаантайын jедип амырайт.

Амадуум сени jажына

Алдынаҥ öрö аjыктайт.

Кадын-Бажы, Кадын-Бажы, Кандый jажыл jас эбире!

Jал-мöҥкÿлÿ ол бажыҥа Jас кÿчсинет эм jедерге.

Чынаркап туруҥ, Кадын-Бажы, Чаҥкырлыкка сен сÿзÿлип.

Jе бистиҥ öйдиҥ бу учужы

Бийик сенеҥ сунуп калат.

Калапту бÿткен моторлор кÿÿзин

Кайкажып угат муҥ jылдыстар.

Бийик те учсаас, бистиҥ кÿÿнис,

Билип алгын, керсÿ артар.

Подпись: з?Буурзак бойыс бис артарыс,

Бистиҥ öйис — öйлöр бажы!

Бажыҥла jойу бис базарыс, Кадын-Бажы, Кадын-Бажы!

ТАНТАЛАИ ЧЕЧЕКТИЙ КЫС

Таш ортодон' öзöтöн Танталайдый сен чечек.

Ачтаҥ-jуттаҥ айабас

Агуна куштый кööркийек.

Качарларыҥ кöргöмдö,

Кан колынган сÿт ошкош.

Мызылдаган чачыҥда

Кÿнниҥ чогы бар ошкош.

Апагаш, ару кийимиҥ

Айдары jок шылыртту.

Кöрöргö керсÿ кöсториҥ

Кос jедердеҥ кылбыкту.

Jaны jааган кар ошкош

Jаш кеберин ап-ару.

Jалаҥда койлоп jÿргеҥде,

Jаҥарыҥ меге танылу.

Коо эҥир тÿшкенде,

Койлорло кожо jанадыҥ.

Солун бичикти ээчиде

Сонуркап ыраак барадын...

Jÿрбеген ыраак jерлерде

Jÿрÿм сени кайкадат.

Барбаган башка талага

Барар да кÿÿниҥ кел турат.

Jе энеҥ сениҥ карыган,

Эмди канай чачарыҥ.

«Эрикчелдÿ мында» — деп, Эрмекти канай айдарыҥ...

«Койго кажаган керек» — деп, Комудалду да jÿрезиҥ.

Кылыгы jаман улусла

Кырмактажып та ийедиҥ.

Таҥла кожо тайгалар

Таныш кожоҥго ойгонзын.

Кöргсн кöзиҥ — jылдыстар

Кöс jсдердсҥ ойнозын...

Таш ортодо öс калган

Танталайдый сен, чсчек.

Ачтаҥ-jуттаҥ айабас,

Агуна куштый кööркийек.

1958   j.


Уй телийтен Чорной

Удура jортуп ол келди.

Узанатан Чокондой

Уткып, оноҥ сурады:

«Бош-Тууда болдыҥ ба?

Боро айгырым кöрдиҥ бе?

Армакчылу ак-бором

Агашка оролбой туру ба?..»

Чорной удура чечерксди,

Чотылдада каруу берди:

«Туу ла туру — ол туру,

Тыҥын-божын jайкабадым.

Ат ла туру — анда туру,

Агын-борозын ылгабадым...»

Узанатан Чокондой

Уткалап ийди токтобой:

«Тилим чечен ол дейле, Тийишпей jÿр, Чорной.

Айгырым амыр дедиҥ бе, —

Алкыжым jеткей, Чорной...»

Тили ус ла колы ус

Тил блаашкан — мен уккам.

Кажызында — кандый ус,

Калык билзин — чий салгам.

1957 j.

 

Удура соккон салкынга

Уткуй учат поездтер.

Черÿдеҥ jанган солдатка

Jедижип болбойт терсктер.

Кööлмöккö тÿшкен булутты

Сопокторло тепсегем.

Казармада Алтайды

Канча ла катап тÿженгем!

Jедишпейт меге jалаҥдар,

Jелбеҥдеп jаҥыйт мажактар.

Jÿс боочылар алдымда,

Jÿрÿмим — jаҥы ажуда.

Эзен болзын, Кÿнчыгыш,

Эзен болзын, армия!

Ланып jадым — кÿн jараш,

Jанып jадым айлыма!

Боро шинель алдында

Болот бÿгер jÿрек бар.

Буудак jолдо туштаза,

Буза согуп ол барар.

Полды ÿлÿш кеденле Jышкан, jунган колдорым.

Боевой кÿчтÿ мылтыктыҥ

Бойын туткан сабарым...

Боро шинель алдында

Поэзия сÿÿген jÿрек бар.

Jерине jедип кыстарга

Jектетпезе ол кайдар!..

Эзенде керек мен болзом,

Кычыру салгар, командир!

Эртен керек мен болзом,

Эбирерим, эски тир...

Эзен болзын, нöкöрлöр!

Эзен болзын, окоптор!

Jÿс боочылар алдымда,

Jÿрÿмим — jаҥы ажуда...

Кÿс, 1969 j.


„МЕН К Е М?“

деп jуунтыдаҥ

 

 

БОЙЫМНЫҤ JEРEМИМ

Мен кöп катап jыгылгам:

öлöҥгö дö оролып, öйгq дö сабадып,

Тошко до толголып,

Тÿбекке де тÿртÿлип...

Мен кöп катап jыгылгам,

Jыгылган jериме баш болзын.

Мен кöп катап ыйлагам:

Эмчек те сурап,

Энемди де сакып,

Сÿрекей кородоп то,

Сÿÿнеле, сÿрнÿгип те...

Мен кöп катап ыйлагам,

Ыйлаган jериме баш болзын.

Мен эмди де узак jÿрерим. Jыгыларым да,

Турарым да,

Кайкаарым да,

Кайкадарым да...

Мен эмди де узак jÿрерим,

Бастыра jолыма баш болзын!

1964 j.


Т А Ҥ

Eстимдеги jылдыстар

Узÿлип бирдеҥ jоголды.

Айлаткышты айланар

Ак чырайлу таҥ келди.

Кÿмÿш кырдыҥ чокыда

Кÿн отурып ойноды.

Алтын кирбик чогыла

Ар-бÿткенди ойгосты.

   Jакшы ба, Кÿн!—дешкилеп

   Jажарыжат öлöҥдöр.

    Эзен бе, Кÿн! — дешкилеп

    Эҥилижет чечектер.

Eйеледе кожоҥдоп,

Eн алыжат кучкаштар.

Кааҥ-айасты туй бöктöп,

Кайып учат мÿркÿттер.

Ырымдап, сезип ийгендий,

Ыраактаҥ уулы келгендий,

Бийик Кÿнди jер уткыйт.

Ыраныҥ jажы бир болуп,

Ырыстыҥ jажы эм болуп,

Jер тqжине тöгÿлип,

Мöҥÿн чалып мöлтÿрейт...

* *

Ак-jарыктыҥ ÿстинде

Артабас неме бир де jок.

Öткÿре кыска jÿрÿмде öлбöс неме, байла, jок.

Jылдыс öҥдÿ бир кереп

Jылдар jетпес бийикте.

Jаҥьт öйди керелейт

Jажыт нöкöр телкемде.

Эр jажыма кайкадым —

Эски ле Jаҥы jарышта.

Мен Jаҥыга бÿдедим,

Jеҥдирбес ол тартышта!

I960  j.


Ороктойдыҥ койчызы Е. Тенгерековага

Кöчкÿн,jайым булуттар Кск сÿмерде jажынат.

Аҥчы чылап öҥöлöп,

Ай араайын эм чыгат.

Анда, кайда да jиктерде,

От jылдыстый суркурайт.

Таш jабынган тайгалар

Таҥды сакып ÿргÿлейт.

Анда, кайда да одуда,

Малчылар эмди конуп jат.

Тÿн-караҥуй аркада

Укÿниҥ ÿни угулат.

Агаш баштай кайкалап,

Ай öҥöлöп ажа берт.

Ороктойдыҥ бажында

Оттор омок кÿйгÿлейт.

Анда кÿйген оттордыҥ

Бирÿзи быжу слердиҥ.

Торко тÿктÿ койлордыҥ

Эҥ семизи слердиҥ...

Таҥ атканча öчÿрбей,

Отты салат jиит койчы.

Таҥ атканча кöс jумбай,

Тайгада конот колхозчы.

...Ат кулагы кqрÿнбес

Ай-караҥуй тÿн тÿжет.

Алды-кийни билдирбес —

Ач бöрÿлер улыжат.

Сезинип ийген бу койлор

Сертес-кедес эткилейт.

Кöстöри тÿнди jарыдып,

Кöк jалкындый чöйилет.

Отты ла кижини кöрöлö,

Олор ойто токунайт.

Койчыныҥ кÿндери кÿнÿҥ ле

Jеткер ле jеҥÿни керелейт.

...Ороктойдыҥ бажында

От тÿндерде кызарат.

Ол jаркынду одудаҥ орооныс кöзин албай jат.

1962  j.

Кайдаар ла барзам,.

Кайда ла бассам,

Амаду ла jол

Алдымда мениҥ jаантайын.

Салымымды озолоп,

Салгылай берет, кайдайын!

Быйрыҥдалып, тÿзелип

Барып ла jадат jол.

Тÿн-карага тÿртÿлип,

Тÿшке чыгат ойто ол

öҥдöйгöн тöҥниҥ арjанда.

Öскöн jеримнеҥ ыраакта,

Амадуум мениҥ учуртат,

Алдырулу jол jадат.

А мен дезе сананадым,

Мен дезе сабаладым —

Туулар ажыра не бар,

Агаштар нени айдыжар?...

Алтамдарды меҥдедип,

Амыр билбей базадым,

Амадуума jеҥдиртнп,

Jолдоҥ jолго чыгадым.

Кандый да болзо кÿуниме

Jедерим деп бодойдым.

Qйди, jÿрÿмди, калыкты

Оҥдоорго ичкери болодым!

Jе jÿрÿмимде бир кожоҥ,

Jÿрÿп jадат ол кожо:

Амаду ла jол, амаду ла jол,

Артык не де jок, артык не де jок!

1963 j.


 

МЕНИҤ ЧЫККАН JЕРИМ БАР

 

Ат туйгагын эледе

Jортуп койгон jерим бар.

Эжинген айды тударга

Эҥмектеп кирген суулар бар„

Ай ажатан ажудаҥ

Ажып ого барарым.

Ат ÿстинеҥ эҥилип,

Балтырганын ÿзерим.

Ыраак-ыраак шыҥдардыҥ

Ыш-чаҥкырын кайдайын.

Кей таманду аттардыҥ

Кейтнжинс багайын...

Ат кöгÿстей суу согор

Кечÿлсрдиҥ jаражын!

Араай, тымык шуулашкан

Аркалардыҥ кайлажын!

Ат туйгагын эледе

Jортуп койгон jерим бар.

«Айлыҥа jан» — деп кÿнÿҥ ле сакып jадат jалаҥдар.

Буурзак мени сакыган

Буурыл-оуурыл сындарым.

Jажыма jаман айтпаган

Jаан адамдый кырларым.

Сакы,тöрöл Алтайым,

Солдат jанар jерине,

Кайда ла jÿрзем, Алтайым.

Качан да сен — эрjине!

Айлаткыш тÿбин айланып,

Айлыма эзен jедсрим.

Кайран алтай туулардыҥ

Кайын катап угарым!..

1959-1962 j.j.


Кару энеме

Эҥир-тÿнде ойгонып келдим,

Эжик jаагында ай турды.

Нениҥ де учун мен айды

Ак уйыска тÿҥей кöрдим.

Ак уйыс jаантайын мынайда

Айыл эжикке келип туратан.

Саамчыган эмчегин саадырып аларга

Санаалу кöрÿп, энемди сакыйтан.

Эжик jаагында ай турарда,

Энемниҥ ÿни тÿнде тÿжелди.

Ак jаҥмырдый сÿт чачылып,

Ак сабатка табышту табарды.

Табышту табарып, айакка урулды, Алдьгмда тату булап турды.

1961 j.

Клара

Кара суулары кайнап jаткан

Тууларда чыккан сен эдиҥ.

Jаашка, чалынга jундуртып,

Jалаҥла баскан ол эдиҥ.

Jылдысту бийиктеҥ сен тÿжÿп,

Jаан jолдорго ууландыҥ.

    Эзен болзын, туулар! — деп,

    Эбире кöрÿп, сен айттыҥ.

Сын-аркаҥды сыймаган

Энеҥди, сыйным, ундыба!

Кабайыҥ болуп jайкаган

Кайран jериҥди ундыба!

Кöп улусту городто

Кöрÿнип-кöрÿнбей каларыҥ.

Jÿзÿн укту эл-jонныҥ

Jÿрÿмин билип аларыҥ.

Кöпти кöрÿп, ÿренип,

Бойыҥды сен jылыйтпа.

Ак-jарыкты эбирип,

Алтайыҥды jылыйтпа.

Jе киник чилеп, кнжидеҥ

Коркыба сен качан да.

Jÿрегиҥ алтай суулардый

Ару артсын jажына...


ТУУЛАРДАГЫ ТEН

Тÿн. Алтай...

Сырга кептe алтын ай.

Эҥчейишкен бу тууларда

Ээлу кандый да кимирт бары

Кажы ла jылдысты тудала,

Каҥза камызар арга бар.

Тымык...

Бу тымыкты тыҥдазаҥ,

Алтайдыҥ алкыжы угулар.

Тууларда тÿнде кон jатсаҥ,

Кÿчиҥе кÿч кожулар.

Тымыкта сезÿ jок болзо,

Тыҥдап алып кайдарыс!

Караҥуйда кöксиҥ jарыза

Канайып оны кайкаарыс?..

Колдороорды беригер,

Коштой, нöкöрлöр, туругар.

Мен слерге айдайын,

Мен тымыкты jартайын:

Аjарынып уксагар,

Анда, карлу сындардаҥ,

Амыргы узада угулар

— Сыгындар анда сыылажат!

Араайын тыҥдап jатсагар

Ай алдында кöк мöштöр,

Акыр, не деп онтожот?..

Кобылар ээн бе?

Тыҥдагар. Коҥколор ыраак угулат.

Тÿҥкÿлдеп туру тоҥдок jер

— Тÿнде jылкы чапчып jат.

Тымык...

Алыс шуулайт агаштар.

Айаҥдарын öткÿре,

Аалга тÿнди кечире

Оттор омок кызарар.

Мениҥ jериме кслзегер,

Мынайып оттор кызарза,

Караҥуйда кенетс кычырза,

Качан да туура кетпегер,

Капшайлап олорго келигер,

Кайран оттыҥ jанында

Каҥза быжу азылар.

Кыйыжы jоктоҥ алдаарга

Кундÿлÿ тепши салынар.

Jалакай улус — малчылар,

Jаантайын тöп лö кÿндÿркек,

Эрмекке эрмек кожулар,

— Эрий тÿжер эт-jÿрек.

Eредÿ-амаду керегинде,

Москва-тöрöлис керегинде

Мен олорго айдадым,

Олорды бойым да угадым.

...Jымыраган мындый тымыкка,

Jылдыстарга, тууларга

Канча ла мен кунуккам,

Кару jеримди санангам...

Ойто ло мен jеримде,

Озогы Алтай ээн, тымык.

Ыраакта, jуукта, бойымда

Ылгалат кажы ла ол кыймык.

öскöн jеримниҥ ÿстиле öй алтайт,

öй барат, öзöгимниҥ тереҥ тÿбине

Öткÿре иле табарат...

Тÿн. Алтай...

Тымыкта дезе, алтын ай.

1962—66—75 jj.


КÖСТИҤ JАШТАРЫ

К. Тöлöсовко

Кöстсрдöҥ сызылып, суркурап тÿшкен jаштар

Башка-башка деп, сен билериҥ бе, нöкöр?

Jажыска кожулат jаҥыдаҥ jаштар,

Jадын-jÿрÿмди сананып кöр.

Кезикте кижиниҥ кöзинде jаштар

Öлÿмдий соок, öштöҥкöй дö болот.

Ксзикте кижиниҥ кöзинде jаштар

Сÿÿш ошкош изÿ де болот.

Мен карыкка бастырган

кöстöр кöргöм,

Оноҥ корондый jаштар тöгÿлип,

Кижиниҥ jаактарын кургадып та барган.

Мен ырыска чагылган кöстöр кöргöм,

Оноҥ кÿн чогындый jаштар тöгÿлип,

Сагышты jеҥилтип, ойноп то турган...

Кöстиҥ jаштары...

кöстиҥ jаштары...

Быдырап тÿшкен сур тамчыдаҥ

Кижиниҥ салым-коногын кöрöдим.

Бу ла уур ла уйатту тамчыдаҥ

Кижиниҥ кинчегин, килемjизин биледим.

Кöстиҥ jаштары каргыштый кара да болор,

Кöстиҥ jаштары алкыштый агару да болор.

Кандый ла кöсто jаш кöрзöҥ,

Калак, ого бÿдÿп jÿр...

Кандый ла кöстö jаш кöрзöҥ,

Кажы бирде бÿтпей jÿр...

Теҥерини ширтеп, телекейди айланып,

Очогыҥа, одыҥа ойто бурылзаҥ,

Ойто катап энеҥе кöрзöҥ,

Оныҥ кöзинде jангтарды аjыктап,

Öлÿмди, jÿрÿмди, öйди кöр...

Кöстöҥ айдалып тÿшкен jаштар

Башка-башка деп бил, нöкöр!..

1963 j.

 

 

 

 

 

 

 

Тайга баштай кар тÿшкен,

Кыш келгени бу туру.

Кара бажым кажайган,

Карыганым бу туру.

Тайга башка тÿшкен кар

Jас келгежин, кайылар.

Кара башка тушкен кар

Канайып ойто кайылар?..

Кажы ла кылды кажайткан,

Кажы ла кылда jажынган

— Уйкузы jок тÿндер ол,

Узун ла уур jолдор ол.

Лÿрек сыстап, кыйгырган

— Jÿрÿм учун тартыш ол.

Jÿрек кенете jарыган

— Jÿрÿмде тапкан ырыс ол...

öткöн уур jолымла öскö уулчак келип jат.

öскö-öскö салымду, öскö-öскö санаалу...

Мениҥ сскöн jеримде öскöн уулчак ол ошкош.

Эдилбей арткан ижимди

Эдип салтан эр ошкош.

Кöрзöгöр до, ол эрди

Кöни барып jатканын!

 Кöрзqгöр дö, тууларды

Буурайып калган турганын...

1961  j.

УЙКУЗЫ JОК ТEН

Улыган салкынду кÿски тÿнде

Уйуктап болбой, мен jададым.

Таныштаҥ таныш бу турада

Нöкöримди эске мен алдым.

Нöкöримниҥ энези мени

Кöстсри jашталып бÿгÿн уткыган.

Нöкöриме тÿҥей уулчак мени

Арай ла болзо «Акам!» — деп айтпаган.

...Уулчак эмди улу уйкуда,

Уйуктап болбой, мен jададым.

Нöкöрим энези уур онтойт,

Jÿрекке батпас ачузын оҥдойдым.

Бу тымык турада нöкöримди

Столы сакып, эмди кунугат.

Илÿде турган ол ло костюмы

База оны бÿгÿн jоксынат.

Кÿски салкын сыылап, сыктап,

Уйкулу туралар ÿстиле барат.

Сööктöрдö öскöн öлöҥди jайкап,

Сöзи тереҥ сысту сыгырат.

Тÿймеендÿ бу телекейдеҥ ырап,

Öлшн улус аалга амырайт.

Тÿймеендÿ телекей салымын санап,

Тирÿ улус уйуктап болбойт.

Билбезиҥ сен, кару нöкöрим,

Бис Кубадаҥ jеткерди айрыдыс.

Билбес немеҥди мен билерим,

— Вьетнамныҥ кöзинеҥ jашты арчыдыс..

Бу кÿÿлеген кÿски салкын

Кÿÿнимди мениҥ, санаамды тÿймедет

öлгöн лö тирÿ улустыҥ салымын

Сананзын деп, сыктап ол öдöт..

Jаҥыс ла бойым керегинде

Мен сананып, jÿрбей jадым.

Jÿрÿм ле öлÿм бир тнзÿде

— Сананадым, сананадым, сананадым...

1962—1973 jj.


КАЧАН КАЛAШ КЕЗЕРИМДЕ

Jылу калашты,

Jымжак калашты

Мен jара ксзип ийдим.

Ашту jалаҥдарды,

Арыган улусты

Кенете мен эске алындым.

Jалаҥла тынган бу калашка,

Jараш jытту бу калашка

Тургадый ÿлгер чÿмдеерге,

Jайалта бар ба — ченеерге

Карандаш алдым,

Карандаш алдым...

Саргарган ашту кыраларды,

Снаптар буулаган улусты

Санаамда ойто кор калдым.


 

 

 

 

 

 

 

 

E Л Г Е Р Л ЕР

деп jуунтыдаҥ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

МЕНИҤ ТÖРÖЛИМ

Мениҥ тöрöлим кайда?..

Мениҥ тöрöлим —jас.

Jер уйкузырап, булап jадар,

Анда, чыкту тобрак ортозында,

Тазылдар тамырланып,

ÿрендер кыймыктажар,

Оноҥ караҥуйды сыймадап,

ак-jарыкты кайкап чыгар.

Быjыраш кураандар,

узун бутту кулундар

Баштап ла телчип,

база алтамдар эдер.

Телекейде эрке эне барын,

Текши jарык кÿн барын

олор билип, ого сÿÿнер...

Мениҥ тqрöлим кайда?..

Мениҥ тöрöлим — шак ла мындый jас.

Мениҥ тöрöлнм кайда?..

Jок, мениҥ тöрöлим —

jаҥыс ла jай.

Мал-аш теҥкиген,

                        улус jайымжып, сÿÿнгилеп отурар.

Кöчкилеп келген улустыҥ ÿнине,

                       малдыҥ jÿзÿн табыш-талына

Тайгалар jажарып,

чечектеп jадар.

Ыраак турлулар,

андагы одорлор

Малдыҥ jыдын

бойына тартынар.

Айакка урган сÿтти амзазаҥ,

öлöҥниҥ jыды салт эдер..,

Мениҥ тöрöлим кайда?..

Мениҥ тöрöлим —

шак ла мындый jай...

Мениҥ тöрöлим кайда?..

Jок,

мениҥ тöрöлим —

jаҥыс ла кÿс.

öзöктö алтын

jалаҥдар саргарар,

Туулардыҥ учуктарын

бургай согуп,

Кошту машиналар

чубажып jадар.

öдÿп калган

jайга кунугып,

Кобыда, аркада

обоолор тургулаар.

Балдарын адына

учкаштырып алала,

Араай тымык артулар ажып,

Ак чакпынду кечÿлер кечип,

Адалар,энелер

школго jетирер.

«Эмеен jай öтти» — дежип,

Эмеендер jаҥы

кийистерде отурар...

Мениҥ тöрöлим кайда?..

Мениҥ тöрöлим

шак ла мындый кÿс...

Jок, мениҥ тöрöлим —

jаҥыс ла кыш.

Туулар ак, ару-ару кöк теҥери.

Ап-апагаш jалаҥдар,

jалаҥдардыҥ ÿстинде аҥдардыҥ айткан сöстöри.

Эки чана ол изи саҥды ла тöмöн

сун калган...

Агаштардыҥ бÿрине,

ак тайгалар белине тымык тÿжÿп уктаган.

Jöдÿлдеп ле эм ийзеҥ,

бÿрде конгон ол карлар

Буркуража бергендий,

бу тымыкты бускандый.

А эмди тыҥдап тургаҥда,

Ак-jарыктыҥ ÿстинде

амыр-амыр немедий,

Арка-тууны кöчÿре

аҥчы да мылтык атпастый,

Эки чана ол изи

саҥды ла тöмöн сун калган.

Мениҥ тöрöлим кайда?..

Мениҥ тöрöлим —

шак ла мындый кыш...

Мениҥ тöрöлим —

ол мениҥ алтамдарым...

Ол кыштаҥ кышка,

Ол jастаҥ jаска Оройтыбай,

омок баскан базыдым...

Мениҥ тöрöлим —

Ол мениҥ сöзим,

Ол мениҥ ÿлгерлерим.

Кычырыгар,

Таныжыгар!

Бу — мениҥ ÿлгерлерим.

1966 j/

 

 

 

АЙЛЫҤ КАЙДА?..

Мен узак öйлöргö айлымда

болбогом. Уйкулу jÿрегимди jас ойгосты.

Кöк ынаарга кqмÿлип кыйгырган

Поездтер кöксиме кунукчыл артырды.

Асфальтка кадай баскан кыстардыҥ

Алтамы мениҥ кÿÿннме тийди.

Алтайдыҥ ÿстике томулта эткен

Алтын кÿÿкке jÿрсгим эрикти.

Мен, jерлик кушкаш чылап,

Агаштар шуултын угарга тартылдым.

Кыралап койгон jалаҥга jедип,

Jылу буула тынарга кÿÿнзедим.

Кайалар чылап касталган туралар

Капчый мени тудуп алгандый.

Кайран jеримде кару малчылар

Сакыбай, jайлуга кöчкилей бергендий.

Jымырап бÿгÿн jас келеле,

Jылкыныҥ ÿниле киштеп ийди.

Асфальтты öлöҥ jара тебеле,

   Айлыҥ кайда? — деп, менеҥ

сурады.

А поездтер дезе ынаарга кöмÿлип,

Ырада тирсилдеп jÿргÿлеп калат.

   Айлыҥ кайда? — деп, катап ла кqгöрип,

Асфальтта jаскы кöк jажарат...


* * *

Мен jаскыда jалаҥда jаткам,

Jажарган кöктиҥ ортозында.

öлöҥниҥ öскöн табыжын уккам,

Jымжак jерде тызырап турарда.

Jайылып öскбн ÿÿр чечектер

Jаш балдардый нени де шулурган.

Бийикте кÿндн тударга тургандый,

Кöжÿÿн колдорын кööркийлер jаҥыган..

Jердиҥ бу кеен, эрке балдары

 Кÿсти де, кышты да качан да кöрбöгöн.

Олордыҥ бÿрлерин бÿрте согуп,

Калапту jоткондор ÿстиле öтпöгöн.

Олор jаҥыс ла jасты билер,

Тÿштиҥ jарыгын, тÿнниҥ койузын.

Олор jаҥыс ла кÿнди билер,

Оныҥ чокторын, оныҥ jылузын...

1965       j.

СОКОР поэт

Теҥериге,

телекейге

jÿзин тöгöп алала,

Сокор поэт

бульварла барадат.

Ол куучындажат

агаштарла,

булуттарла,

Колында агажы

jолын jарыдат.

Ол энедеҥ чыгарда

мындый чыккан,

Энезиниҥ чырайын

эмдиге кöрбöгöн.

Кÿнниҥ чогы урулып,

ÿстинде чалыган,

оны качан да,

качан да

поэт кöрбöгöн...

слер билереер бе,

jÿректе кос бар!

Jÿректиҥ кöзиле

jÿрÿмге ол кöрöт.

слер билереер бе,

сабарда кос бар!

Сабардыҥ кöзиле

ол ÿйиниҥ jылузын,

эркезин кöрöт.

Билереер бе,

билереер бе,

Сагышта кос бар,

Сезÿде кос бар!..

Санаа jÿрген jеринде

салам болгончо,

Сокор болзо торт!..

Jÿрек соккон jеринде

болчок эт болгончо,

Jÿрбезе торт!..

Jе кöрзöгöр, поэт барып jат,

поэт угуп jат.

Ол ло колындагы агаш ажыра

Кажы ла таштыҥ кылыгын,

айтканын оҥдойт.

Jÿзине табарган салкындар, куйундар ажыра,

Ыраак л а jуук талалар ажыра öйди оҥдойт,

öйдиҥ кöзиле öйгö кöрöт...

Ол бÿдерде jалакай,

ол бÿдерде jалтанбас!

Кату салымын качан ла каргап салала,

Качан да кöрбöгöн кÿн керегинде оныҥ чогыла,

Качан да кöрбöгöн энези керегинде эне кунукпа,

Качан да,

качан да кöрбöгöн

улус керегинде

Олордыҥ сöзиле,

олордыҥ сööмнле

От-jалбыш

ÿлгер бичийт...

Энедеҥ чыккалакта öлÿп калган эмезе эмдиге ачылгалак

аалга кöзиле

Теҥерини, jебрен телекейди

тыҥдаарга, кöрöргö

Кÿнÿҥ ле кÿнÿҥ телкемге,

Бу таныш, табышту бульварга поэт чыгат,

Оныла кожо jерди ойып, jерди jарыдып,

Кÿн, кып-кызара быжып калган кÿн, öксöп чыгат.

Москва, 1965 j.

Jер элбек, jер jажыл, öлöҥдöр, чечектер ÿстинде

Jай мелиреп,

Jÿзÿн jулуктар jыдыла

Jытанып турган.

Чинези jок пастух келин

Тышкары,

Айылдыҥ jанында,

Чоп-чоокыр ширдек ÿстинде,

Та нени де кöктöп отурган.

Оныҥ кöстöринде

Толо сакылта,

Толо ырыс билдирген.

А jай дезе

Ар-бÿткенди эркелей, кучактап.

Там ла öксöп,

Тайгалап бараткан.

Келин мени кöрбöн бойынча.

Та неге де уйала берген,

Jaш келинди

Билбейтен бедигер —

Балазына кеелеген

чууны jажырган.

Jай келген.

Бу кöк теҥерини

Бöлий соккылап барган

Jебрен, jерлик тууларда

Удабас jерлик казылган,

Jерлик кызылгат,

Jерлик кузук быжар.

Кышкыда соокко,

Тошко

Алдырткан jерим,

Эмди öлöҥгö чöҥÿлип,

Лайга jайкадып,

Байлык тÿжÿм быжарын

Каран ла сакып jаткандый.

А ол чинези jок келин

Балазына чамча, чуу кöктöп,

Кöбöҥ jайга ороткон,

Кöк тсҥери бÿркенген,

Кöстöри jылу карарган

Тышкары jаҥыскан отурган.

Мен ол кÿн

Jердиҥ чинееркеп,

Уурзынып jаткан jаражын,

Сананзам,

Баштап ла кöргöн ошкожым.

Мен ол кÿн

Кижиде jаан сакылта,

Jаан ырыс барын

База баштап ла сескен ошкожым.


КЫРЛАРДА ÖСКÖН МÖШТИҤ БEРИ

Meн —

кырларда öскöн

мöштиҥ бÿри.

Jазырап тÿшкен

ак jалкындар

Мениҥ ÿстиме

ойногон,

оодылган.

öскöн-чыккан

кÿнимнеҥ бери

Мен тайгадаҥ тудунгам,

jаскы салкындар

Мени сыймаган,

кышкы jоткондор

мени сабаган.

Ол —

Öзöктö öскöн

ак кайыҥдар,

городто öскöн

коо теректер

Канча ла катап бÿрлерин тöгöт,

öйлöрлö кожо öҥдöрин öчÿрет.

Мениҥ тöрöлим —

Себиниҥ ээн

караҥуй белдери,

Кара-Кокшо,

Кан-Jабаган алтайдыҥ белтири.

Jе бистиҥ ÿйеде болгон

кöп тÿймеендер, тÿбектер

Биске де jедишкен.

Jе öҥисти кубулта öчÿрип болбогон!

Мен — теҥери jабынган мöштиҥ бÿри,

Тайгалар белине

тамчылап ыйлагам,

Таштардыҥ кыбынаҥ

тазырап чыккам.

Мен мöҥÿн,

мöнжÿлик болуп jайылгам.

Ачу-корон соокко до тоҥгом,

айдары jок изÿге де кÿйгем.

качан да оҥбогом,

качан да кубулбагам,

Кубулчаҥды сÿÿбейтем,

кубултарын билбейтем,

Мен — Алтайда öскöн

                       мönÿн мöштиҥ jаш бÿри!

Кайрылык, 1966 j.

JАСКЫ КАР

Eлÿш кар, уур кар

Городтыҥ ÿстинде айланыжат.

Оромдорго чыгып, балдар

Карла ойнойт, адыжат.

Jе бу jаскы ÿлÿш кар

Meгe тÿймеен, кунукчыл экелди.

Jеримде ыраак турлулар

Кöзиме иле кöрÿнип келди.

Jаскыда öлöҥи тÿгенген уйлар

Калтырап, ачу мööрöштöн эди,

Угуп чыдашпай, малчы улустар

Öлqn jуларга баратан эди.

Быjыл анда jас кандый?

Эрте эбирип келди не?

Айса, бу городто jаткандый

Кÿндер кÿпÿлдеп туру не?

Кайдалык, городто шуурган шуҥузын

Фабрик-заводтор мööрöжöр эмес,

Jе ншмекчилер мени чын оҥдозын, —

Улгерим слерге удура эмес.

Билигер, мен малчыныҥ уулы.

Кöп jастарды турлуда öткÿргем.

Мындый кÿндерде энемле кожо öлöҥ бедреп, кар да кÿрегем.

Оныҥ да учун jылдар öткÿре

Уйлардыҥ соок кöстöрин кöрöдим.

Оныҥ да учун бу jашканду кÿнде

Кöзнöктö jапшынып, мен эриктим...

Эх, эмди ле jееренектиҥ алдына

Бир кучак öлöҥ салатан болзом,

Азыйдагы чылап, кööркийдиҥ jанына

Сÿÿнип ле эригип туратан болзом!..

Jе кöзнöк ажыра уур кар, ÿлÿш кар,

Оныла ойнойт городто балдар...

Москва, 1965


ЧАҤКЫР ЧЕЧЕК

Сен кайда, мениҥ

чаҥкыр чечегим?

Сен кайда, мениҥ

мöҥкÿлик jÿрÿмим?’

Качан да сени

оҥбойт дежет,

Карлу кырлардыҥ

jазы дежет.

Сени тапкан

кижи дезе

Седеҥ jÿрÿп,

узак jажайтан.

Эки де jÿс

jаш кÿÿнзезе,

Эрjине чечек

карамдабайтан.

Кайкалду чечек,

сениҥ ле учун

Соок таштарды

эрлер jастанган.

Мениҥ де öбöкöм

мöҥкÿлик бедреп,

Кöчкöгö кöмдиртип,

тайгада арткан...

Эмди амырымнаҥ

мен азып,

Сени истеп,

бедреп jÿредим.

Карлу сындарда

уйуктаган jылдысты

Канча ла катап

jолой ÿркÿттим.

Ажа кайнаган

аржан сууларда

Сени, чечек,

                öзöтöн дежет.

Оору кижи

                 таап алганда,

Ойто кадык

                jанатан дежет.

Кандый кайаныҥ

                 кыбында jажындыҥ,

Карлу jеримниҥ

куулгазын чечеги?

Кандый булутты

jабынып уктадыҥ,

Кандый да кижиниҥ

мöҥкÿлик jÿрÿми?

...Устыҥ сулаган

унчукпас темирдеҥ

Чаҥкыр ыжыҥ

чöйилди эмсш пе?

Эмезе ÿлгеримниҥ

изÿ jолынаҥ

Эртен öзÿп

                      келедиҥ эмеш пе?

Сен кайда, мениҥ

чаҥкыр чечегим?

Сен кайда, меннҥ

мöҥкÿлик jÿрÿмим?

БАЗА КАТАП АТ КЕРЕГИНДЕ

Jылкылар jыҥырада

                   киштешкен талада:

Кичинек кулун

болуп чыдагам.

телекей öдÿп,

ак-jарыкта

Аттарды качан да

                   ундыбагам.

Кажыктар jууп,

атка бодоп,

Канча ла катап

ойноп туратам.

Алты jаштуумда

                   атка минип,

Jерге тийип-тийбей шуҥатам.

Аткан ла чыккан

кÿнниҥ таҥдагы

Аттар андагы

                   суулардаҥ ичетен.

Арай ла болзо

«Слер» дебей,

Андагы улус

                     аттарга килейтен.

Jе бÿгÿн

бу jаан городто

Кайран атка

           катап туштадым.

Уур асфальт

            кату jолдо

Ундылган туйгактар

табыжын уктым.

Куру шилдер

коштогон тергеени

Кунугып калган

апарып jадат.

Город иштейт,

город тынат,

Ума jок кöп

улустар jылыжат...

   О, адым,

кайран адым!

Канайып калгаҥ?

Коштой базак...

Кÿн ойногон

кылга тÿктериҥ

Быртып калтыр,

                кööркий аргымак...

Сен уур,

                   уур алтайдыҥ,

эки кöзиҥ

уйуктап барадат.

Адым, байла,

турлууҥды санандыҥ?

Айтсаҥ, эрjинем,

не кунуктыҥ?..

город иштейт,

город ышталат,

Jаныҥла jызырап,

машиналар öдöт.

А Маргылу бажында

                 серÿÿн тебеелер,

Jуукада суулар,

jулукту öлöҥдöр...

   О, адым,

кайран эрjинем!

Мен сеге

кандый тÿҥей...

О, адым, кару экем!

Мен сенеҥ

кандый башка...

1964 j.


МЕН JАНАЙЫН ДЕП

Мен jанайын деп,

jÿрегимде бÿгÿн амыр jок!

Мен бу туйук турада эмес,

тууларда конойын деп.

Мöҥÿн кожоҥын

мöштöрим меге кайлап берзии,

Азыйдагы чылап алтай туулар

                   мениҥ ÿстимде айланыш турзын,

Мен jанайын деп...

Анда, кырларда, кажы ла булут

                     меге серÿÿн берер,

Jорткон jолымда

кажы ла чечек меге кару кöрöр.

Мен jанайын деп,

алтай аттардыҥ тыныжы анда мени изидер.

Алтай эрмек

jÿрегим баскан кунукту барзам, jазар.

Jок, бÿгÿн ле jанайын деп, jанайын деп...

Ыраакта кижи

эрте карыыр, эрте арыыр, —

Слер укканаар ба?

Укпаган болзогор, менеҥ тыҥдагар!

Мен анда от öлöҥ jиген аҥдый

омок болорым,

Орчылаҥга айдар сöстÿ болзом,

оноҥ до айдарым,

Орчылаҥга jарыыр отту болзом,

оноҥ до jарыдарым...

Билзегер, эрте карыганынаҥ,

эрте арыганынаҥ jеткерлÿ неме

jер ÿстинде jок!

Мен jанайын деп,

мен jанайын деп...

1966 j.

 

 

 

 

 

 

 

 

* * *

Мен коркыбазым jÿрÿмнеҥ,

Коркыбазым öлÿмнеҥ,

Jаҥыс ла jажытту тöгÿннеҥ,

Jажырбазым, — коркыырым.

Анчадала тöгÿн öҥöлöп,

Jam бала кöксине кирзе,

Наjы болуп кубулып,

Наjылажып ол келзе,

Оны канай сезерим,

Канайдараар, сеспезем?!.

Анчадала тöгÿн кубулып,

Чындыктыҥ чырай-кеберин кийзе,

Тöрöлимди мениҥ тöгÿндеп,

Тöжине алые ол кирзе,

Кудайга баш — канайдар,

Чынды канай корулаар?!

Изÿ тÿштÿкте jÿрерим,

Соок тÿндÿкте болорым,

Jе коркыбазым jÿрÿмнеҥ,

Коркыбазым öлÿмнеҥ,

Jаҥыс ла jажытту тöгÿннеҥ,

 Jажырбазым, — коркыырым...

Келин тÿнди тараган

Тÿн-кара ол чачын.

Кÿскÿге кÿн караган,

Келинди кöрÿп, кайкаган...

Келинниҥ койу чачтары

Кÿнниҥ кöзин бÿркеген.

Алтын кÿнниҥ чокторы

Тулуҥла кожо öрÿлген...

Ол келинди билерим,

Jÿреги меге берилген.

1965—1978


Кÿс

Кандый кунукчал бÿгÿн тайгада!

Кыштуга малчылар кöчкÿлеп, ыраган.

Уйлардыҥ истери бадалып, балкашта

Тÿкÿ ле качан сооп арткан...

Чадырлар эмди эрикчел содойыжат.

Устине олордыҥ тумандар конгылайт.

Tуулар уйуктап, ойто ойгонот,

Кандый да агаш узада чакырайт.

Кÿс.

Кандый эрикчел бÿгÿн тайгада!

   Э-э-эй! — деп, мен кыйгырадым,

Ээн тоҥдоктоҥ jаҥылга тыҥдайдым.

   Э-э-эй! — тайгалар jаҥыскан, —

   Э-э-эй!..

  Э-э-эй! Малчылар кайда?!

1965—1975 jj.


КЫШКЫ ЧАНАКТАР

Соокты, тÿнди тÿн дебей,

Улустар обооны бускулайт.

Уур чанактар меҥдебtй

Улай-телей баргылайт.

Кайда да бир турлуга

Олор азырал jетирер.

Jылуда jаткан кой-малга

Jытанып öлöҥ тÿжелер.

Такалу аттар jелижи

Тошто угулат кыртылдап.

öлöҥниҥ jеҥил шылыртын

 öзöктöр угат ээн тыҥдап,

Соок, ээн аркада

Табыш ыраак jаҥылат.

Чанактардыҥ бирÿзинде

Кем де кожоҥ jайылтат.

Кöк теҥери тÿбине

Кожоҥ барып тоҥдолот.

Чанактардыҥ изиле

Ай jÿгÿрип барадат.

Кышкы айас ол jолдо

Кандый да, кандый да эрик бар.

Чыкырап, чыкырап, ол анда

Баргылап jадат чанактар.


УУЛЫМНЫҤ КАБАЙЫНЫҤ JАНЫНДА АЙТКАН СÖС

Уулчагым, балам мениҥ,

Сен билериҥ бе,

Кижи болоры jеҥил эмес деп?

Сени бÿгÿн

бу алтай кабай jайкап jат,

Jе билзеҥ,

бу калганчы кабайыҥ эмес деп...

Кöрзöҥ, уулчагым,

сениҥ ÿстиҥде

Кöктöҥ кöк,

кöс jетпес айас теҥери.

Кем де билбес,

бир кезикте Кенете кубулат

оныҥ кебери...

Jÿрÿмде мен

jÿс ченелте öттим, уулчагым,

Jÿрÿм —

ол база бир кабайыҥ, уулчагым!

Сени ол

кырлардаҥ кырларга jетире,

Талайдаҥ

талайлар кечире Jайкаган тушта

бойыҥ билериҥ,

Jакшыны-jаманды

ол тушта кöрöриҥ.

Сенеҥ:

     Сен кем? — деп, ол сураар,

Чындыгыҥды,

чыдымыҥды ченеп угар.

Сен

кемге де:

  Нöкöрим! деериҥ.

Кемди де сен:

   Öштÿÿм! деериҥ.

Аҥдаарга сен

ажулар ашсаҥ,

Аар-калап

кöчкöлö дö кöмöр.

Арка-тууларга

малдап чыксаҥ,

Ачу-коронду

jеткер де кöргÿзер.

Саҥ башка кабай —

jÿрÿм деп кабай,

Сакыбаган jанынаҥ

ырыс та чагылтар.

Кайкадып сени

карамданбай,

Караҥуйда jаркынду

jол до ачар.

Jÿрÿм

ол jÿрÿм болуп артар, уулым,

Jÿзиҥе сениҥ

кадай кöрöр, уулым.

Ол кабай

онтодып, сыктадып,

Оору энеҥниҥ

jанына да тургузар.

Öскÿске

сени

артырып турум деп, öлгöн адаҥныҥ

сööгин де туттуртар.

Менеҥ сура,

мен билерим, уулым,

Jÿрÿм jÿрери —

ол jеҥил эмес, уулым.

Андый да болзо,

мен сени алкайдым:

Jÿрÿмиҥ менеҥ

узак болзын,

Jÿрегиҥ менсҥ

jалакай jарызын,

— Мен алкайдым,

мен cere айдадым!

Мениҥ кöстöримниҥ

курч кыйузы

Муҥ катап,

jÿс катап сенде улалзын.

Jер-телекейдиҥ

ыраак кыйузы

Jериҥди ле мени

сенеҥ танызын!..

Jÿрÿм —

ол ойто ло,

оноҥ база ла

Jаҥыдаҥ jайалып,

jаҥыдаҥ бурылзын.

Кöк öлöҥгö,

чечекке базала,

Ташты,

тошты буттарыҥ кайказын!..

Jÿрÿм деген кабай

кезикте

Jÿзÿн тилдерге

сенн ÿредер!

Öрттиҥ,

Коктыҥ тилиле кезетсе, öскöн jериҥ

cere иженер...

Jÿрÿмниҥ тили

jÿс аиры,

билип jÿр, уулым:

Кöк наарылган

Сÿттиҥ де тилиле,

Кööрöдöр ачу

Араjанныҥ да тилиле,

Кöбÿ Калаштыҥ

ток-тойу да тилиле

Кöкидип келер

ол cere, уулым.

Сен бек санан,

сен билип jÿр,эркем,

Кижи болоры —

ол jеҥилдеҥ jеҥил эмес деп!

Айлыҥда, jаныҥда,

алдыҥда кем? —

Аjарын деп сурайдым

мен килеп...

Оҥдо, шиҥде!

Jе ундыба, уулым,

Октыҥ сыгырты —

ол jÿрÿмниҥ база бир тили.

Оныҥ тÿбегин ундыбаган,

ундыбас, уулым,

«Орчылаҥныҥ бÿгÿнги

ончо эли.

Кöрзöҥ,

кайран бистиҥ jеристиҥ ÿстиле

Катап ла карарып,

калыҥ ыш jайылат.

Кызыл öрттиҥ

кызарган тилиле

Кыйгырып,

ыйлап

телекей кыйналат.

Jÿрÿм — ол jÿрÿм.

Ол сени тöгÿндеер,

Тöгÿнниҥ jолына

тööрöдип тургузар.

Jÿрÿм — ол jÿрÿм.

Чындык та некеер,

Чындыгыла сени

катуга да сугар!..

Кандый да тÿбек

туйуктабазын сени,

Кандый да кара

каргабазын сени,

Jаманды сезип,

jалакайды ылга,

Jарашка jапсып,

jаманнаҥ ыра!..

Балам,

бу jеҥил керек эмес,

Jе бажыҥды салактадып,

багынба jолыҥда.

Jÿрÿм — ол кереестеҥ

кереес,

Jÿрÿмиҥ тöзöп,

Кижи бол!

айткан jогымба!

Бу бистиҥ

кату ла каруулу чакта,

Качан да эркиндÿ

кижиниҥ санаазы, кижиниҥ ижи.

Сен эмди кабайда.

Сен бÿгÿн кучакта,

Ырысту бол, уулым.

Сен мениҥ уулым, сен — Кижи!»

Москва, 1963—1978 jj-


Подпись: as


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

„ЧАҤКЫР ТЕҤЕРИЛE JЕР"

деп jуунтыдаҥ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

   Jайым кайда, айт, нöкöр?

   Jайым анда, бнйикте,

Ак сындардыҥ белинде,

Амырап jаткан кÿрттерде.

Айса, jайым ÿстиҥде,

Алыс кÿйген jылдыстыҥ

Кандый да аалга сöзннде.

   Ырызым кайда, айт, нöкöр

  Ырызыҥ бÿгÿн айлыҥнаҥ

  Ырбап, айса, барып jат,

Эмезс ыраак jолдордо

Ыйлап сени сакып jат.

Ырыстыҥ jолы кöп, нöкöр:

Кÿр кöгÿстиҥ тÿбинде,

Кÿчтÿ соккон jÿректе.

Айса, эки колыҥла

Эткен-туткан ижиҥде.

Ырыстыҥ jолы кöп, нöкöр,

Ырызыҥды тап, нöкöр.

Ак-jарыктыҥ ÿстинде

Чындык кайда, айт, нöкöр?

Чындык унчукпас кайада,

Чыгып келген öлöҥдö.

Чындык салган одыҥда,

Конуп jаткан одууҥда,

Чындык jaт балада,

«Эне» — деп улу сöзинде,

Эрке-jылу кöзинде.

Чындык улу керекте,

Кижиге килеген килеште.

Чындык тöккöн каныста,

Чын тургускан jаҥыста.

...Айдарда, бери ук, нöкбр,

Jайымга сен jедерге

— Чындык бол!

Ырыска сен jедерге

Jайым бол!

А чындыкка jедерге

Jалтанбай тартыш,

Кижи бол!

1966 j.


 

Jерге тереҥ каккан казыкта

Армакчызын эреп, ак ат айланат.

Jурттардыҥ ÿстиле ый-сыгытта

Турналар чубажып, тÿштÿкке jанат.

Кÿски jажыл jажаҥды отобой,

Армакчы бажында ак ат jелет.

Тымып калган jерди тыҥдалап,

Узада-узада киштеп ийет.

Ээн öзöк-jиктерди кечире

Эрjине киштейт — ÿÿрин санайт не?

Ыш чöргÿлткен айылдардыҥ ÿстиле

Турналар барарда, кунугып турат не?

Jерге тереҥ каккан казыкта

Армакчызын эреп, ак ат айланат.

Элен чакка эбирген jолыла

Jер бойын бойы айланат...

Казыкты ат айланып келгенче,

Канча тууларды турналар ажар.

Jер бойын эбирип келгенче,

Jердиҥ ÿстине jеткер де тÿжер...

Кÿстиҥ алыс кÿзин тыҥдап,

Кырлар, öзöктöр сананган jаткылайт.

Ак ат дезе токтой тÿжÿп,

Кулагин салып, jер тыҥдалайт.

Ак ат нени де сезип ийгендий,

 Шыркырада-шыркырада киштеп ийет,

Таманы jерге тийип-тийбей,

Казыкты эбире катап ла jелет.

Ышталган алтай jурттардыҥ ÿстиле

Турналар айланып, jеристеҥ барат.

Армакчы бажында ак ат дезе

Олорды ÿйдежип, киштеп турат.


АК УЙ МÖÖРÖЙТ

Уйдыҥ мööрöгöн табыжын ла уккамда,

Удаган öйлöрди сананып ийедим.

Jажыл öлöҥдÿ jайгы турлуда

Jаҥчыньпг jайнулу кожоҥын эзейдим.

Бозузы öлгöн ак уй анда

Алтайды томылта ачу мööрöйтöн.

Эмчеги саамчып, сÿди тамчылап,

Эжиктиҥ jанында ыҥырап туратан.

Бозуныҥ терезин туйуктай кöктöйлö,

Jаҥчы деп эмеген öлöҥлö кептейтен.

Оны уйыныҥ алдына салала,

Сабадын тудунган санааркап туратан.

Ак бозуныҥ ак терезин

Уй jыткарып, эрке jалайтан.

Арга jокто Jаҥчы, канайтсын,

Араайын кожоҥдоп, саап баштайтан...

Телекей ÿстинде ол jылдарда

Телекей кöдÿрбес чак турган.

Jаҥчыныҥ уулдары анда, кайда да,

«Jуу» деп казыр талада дежетен.

Jаҥардый эмес jайнулу кимиртти

Jаҥчы деп эмеген кöксинеҥ тöгöтöн.

Кызыл кандый таҥдакты чайбалта

Эҥирлер сайын ак уй мööрöйтöн.

«Jакшы jÿрзе уулдарым» — деп,

Jаҥчыныҥ кожоҥын ук jÿретем.

«Эм jайгыда jан келер» — деп,

Ижемjизин бил jÿретем...

Лайнап эткен jажыл кÿÿк

Jайларла кожо кöп лö этти.

Jыҥырап jылдар öдÿп те калза,

Jаҥчыныҥ уулдары jанып келбеди...

Уйдыҥ ла мööрöп ийгенин уккамда,

Ундылган öйлöр ойгоно берет.

Ачу jимиреп, jÿректиҥ тÿбинеҥ

Jаҥчыныҥ кожоҥы угулып келет.

1966      j.

ААЛГА JЕРДЕҤ АТПАГАР

Узун да, кыска да jолыста

Бийиркешпей, билижип jÿрели,

улустар!

Jе актуга кийнимнеҥ каралап айтпагар,

Аалга jердеҥ мени атпагар.

Сала берген кижиниҥ кийнинеҥ

Саҥ тескери шоодып айтпагам.

Кьюына кычырган jамыныҥ jÿзинеҥ

Кылбыгып алдына мен турбагам.

Кижиге кижиниҥ кöзиле кöрöйин,

Кижиге килеп, кижини корыйын,

öлÿмниҥ алдына кату турайын,

Öскÿстиҥ jÿзинде jашты арчыйын...

Мениҥ кийнимнеҥ каралап айтпагар,

Бастыра бар jакшымды алыгар.

Адымды jажына ээртеп минейин.

Адамныҥ мылтыгын jÿктенип jÿрейин.

öзöк öртолöр ачуны да болзо öртöй-бычай кöзиме айдыгар.

Jаргыга киргедий jаманым да болзо,

Jажырып килебей, jартына чыгыгар.

актуга каралап,

кийнимнеҥ айтпагар.

Аалга jердеҥ мылтыкла атпагар.

Адым мениҥ ээрлÿ деп билигер,

Адамныҥ мылтыгы окту деп билигер.

Уйуктап jадала, тÿш jеринде

Балдар ыйлап туратан эмтир.

Та караҥуй, караҥуй эҥирде

Ол jаҥыскан азып туратан,

Та энем сала берди деп,

Jаш jÿреги jайнайтан.

Тÿш jеринде jаш бала,

Чындап та, неге ыйлайт не?

Кöргöн шыра анда jок,

Санааркайтан санаа jок,

Энези оныҥ jанында,

Адазы база айлында,

Jаҥы ла чыккан jаш бала

Каран ла неге ыйлайт не?

Jÿзиҥди тегин чырчыйтып,

Каран-туйук ыйлаба.

Ада-энеҥди чочыдып,

Ач-амырын аскырба.

Айлу-кÿндÿ Алтайыс

Эм ÿстине тыш, амыр.

Чыгарыҥда чагылган ол jылдыс

Устннде чокту чалыптыр.

...Шак мынайып мен де

Jашта база ыйлагам.

Кайдаҥ билер, билбезим.

Та неге мен ыйлагам.

Эрте адам öлöр деп,

Эт-jÿректеҥ та сескем.

Эмезе кабайым тар деп,

Эр болорго меҥдегем.

Jал-jÿрегим ширтилдеп,

Jаныҥда турум jаҥыскан.

Тÿш jеринде jаш бала

Та не, та не ыйлайтан?!.


МЕН СЕНИҤ КОЛÖТКÖҤ ЭМЕЗИМ

Мен сениҥ кöлöткöҥ эмезим,

Eн jогынаҥ ÿйдежип jÿрерге,

Турзаҥ, кожо тура тÿжерге,

Отурзаҥ, кожо отура берерге,

Мен сениҥ кöлöткöҥ эмезим.

Бойымныҥ айдатан сöзим бар, —

Ол та от болзын,

Та ок болзын, —

Айдарын-айтпазын бойым билерим!

Бажымда кызыган санаам бар, —

Ол та jалт этсин,

Та jап öчсин,

Jе бойымныҥ бажымды бойым билерим!

Сен билериҥ бе, турна кееркезе,

Тытка конотон,

Jе бöрÿниҥ балазы бöрÿ болотон,

Айдарда,

Бис эки эрдиҥ — эки уулы,

Эки jалкынныҥ — эки сыныгы.

Сен мениҥ де кöлöткöм эмезиҥ,

Мен сениҥ де кöлöткöҥ эмезим.

1967 j.


 

* * *

Сала берерим, нöкöрлöр, сала берерим

Сананып jетпес ыраак jерлерге.

öштÿлеримниҥ кöстöри jетпсй калар,

Нöкöрлöримниҥ сöстöри jолымды

jарыдар,

Сананып jетпес санаама jсдерге

Сала берерим, нöкöрлöр, сала берерим.

Эбирип кслбес jолдорло барарым,

Эҥ ле бийик ажулар ажарым,

Jе ачык-jарык бойым ла болорым.

Айдар сöзимди кайда ла айдарым,

Jожоҥ аттый jобожыбазым качан да,

Jол ыраак деп комудабазым качан да!

Тöгÿн ле чынныҥ ортозына кысталып,

Тöп бÿдÿлÿ отурып болбозым.

Тудунып билетен уул дешсин деп,

Тууразында тымып мен билбезим.

Стол ажыра улуркабазым мен,

Улустыҥ öзöгине jажынбазым мен...

Jакшы болзын, нöкöрлöр, сала берерим.

Турган изим артып калзын,

Барган jолымда куйундар куйулзын... Кайдалык!

Кöзимнеҥ кöк öлöҥ öссин,

Сала берерим, нöкöрлöр, сала берерим,

кандый болгом — андый ла артарым!

ОЙРОТ-ТУРА, 1934 jыл

1934 jылда март айда бу турада областной активтиҥ jуунында М.И. Калинин куучын айткан.

(Мемориальный бичик)

Jас. 1934 jыл.

Бачылдап jадат балкашту jол.

Россиядаҥ келген агару аксакал

Ыраак тууларда городло барып jат.

Jÿрÿм, келер jылдарды сакып ал,

Jÿткÿÿлдÿ jÿректер ырыска согулат!

Jе бут алдында эски тротуар

Бери — jайбас, ары — jайбас,

Беске чилеп, бÿгÿн jайканат.

Бистиҥ jебрен алтай туулар

Бийик ырыстаҥ jана баспас!

Абразы табышту калырап-тоҥдолып,

Атту улус оромдорло öдöт.

Jиткек састу jолдорго бадалып,

Jÿк ле арайдаҥ аттар öҥдöйöт.

Кичинек агаш городто туралар

Кÿрт ортодо кунукчал тургулайт.

Эбире теҥкейген ээн туулар

Эртенги кÿндердиҥ тибиртин тыҥдалайт.

Россиядаҥ келген агару аксакал

Ырысту jаска, кÿнге аjарат.

Нöкöр Калинин, jартап айтсагар,

Кандый иженчи бисти сакып jат?..

Ойрот-Турала Калинин барып jат,

Оны коммунисттер сакып jат угарга.

Ал-jÿректерде амаду кызып jат,

Айдып беригер алтай улуска...

Ару кÿÿнди, арбадый чындыкты

Алтай jоным jажына сакыган.

Jаҥы jÿрÿмди канайда тöзööрин,

Jастырбай канайып jолдорды öдöрин

Jалакай jÿректеҥ угарга сананган...

Ойрот-Турала Калинин барып jат,

— Ойгор Ленинниҥ чындыгын экелген.

Озогы jÿрÿм балкашка бадалат,

Ойто бурьтлбас — ол элгелген!

Россиядаҥ келген агару аксакал

Ырыска jÿткÿген городло öдöт.

Jака jеристе jÿрÿм аксаган,

Jаҥы öйгö бажы öҥдöйöт.

Ол бистиҥ городло базат,

Ойлу кöксинде öйлöр кубулат

Бачылдаган бу балкаш ортодоҥ

Бай ла jараш город öзöт.

Оромдор телкемжип, оттор чагылат,

Онын бажында садтар шуулажат..-

Эмди ороондо 34 jыл.

Эрелип келер эмди де кÿчтер.

Qҥöлöйт алдыста 37 jыл,

Ол кандый болор, нени экелер?..

Ойрот-Турала Калинин барадат,

Оны коммунисттер сакыйт бÿгÿн.

Буудактар öдÿп, jÿрÿм базат,

Бийикте jарыйт jаскы кÿн...


Сен тÿш jериҥде

Мöлтÿрешкен чалынду мöш кöрзöҥ,

Мениҥ кöзимниҥ jажы деп бодо.

Сен тÿш jериҥде

Ачу киштеген ат кöрзöҥ,

Ачу-корон кыйгым деп бодо.

Сен тÿш jериҥде

Себиниҥ сынында кар кöрзöҥ,

Мени карып jÿрген деп бодо.

Сен тÿш jериҥде

Карарып ыраган jол кöрзöҥ,

Кайра келерим узак деп бодо.

Сен тÿш jериҥде,

öлгöн мениҥ сööгимди кöрзöҥ,

Эртезинде эрикпе,

Сÿÿн, каткыр, сакы.

Сен тÿш jериҥде

Очогыстыҥ öчÿп калганын кöрзöҥ – Бÿтпе!

Сÿÿштиҥ jалбыжы öчпöгöнсакы!

1967    j.


JАРКЫНДАЛ!

Мен бÿгÿн бийикте,

булутту теҥери алдында, туулар сынында конгом.

Таҥ атканча,

тайгалардыҥ салкыны кöксиме толгон.

Таҥ атканча,

öлöҥдöр, агаштар бойлоры керегинде,

база аҥдардыҥ jÿрÿми керегинде

кем де билбес чöрчöктöр шымыраган.

Таҥ атканча, мылтыгымды jалтырада jылдыстар окшогон.

Армакчыда адым таҥ атканча

тайганыҥ тату öлöҥин чайнаган.

Улу тууларым —

каруулчыктарым болгон,

Улышкан бöрÿлер

айылчыларым болгон...

Мен мындый узак

качан да уйуктабагам,

Бÿгÿнгидин jеҥил ле седеҥ

качанныҥ качан да болбогом.

Кöксимде толгон кейле

тайганыҥ теҥеризин тастайта тынгам,

Кырлардыҥ сындарын

кыjырада баскам.

Менеҥ jабыста

ыраак öзöктöр, кöс jетпес кöбöҥ jалаҥдар

Кqк теҥериге кöмÿлип,

jунунгылап jаткан.

Тоозы jок jиктерди тöмöн

тоозы jок чанжыр суулар

Мениҥ

учуктарымнаҥ салактаган кöк тамырлардый кöрÿнген.

Бу öйдö мен

бойымда баатырдыҥ ийдезиндий ийде сескем,

Бу öйдö мен

саҥ башка сÿÿмjиле сÿÿнер, каткырар, кыйгырар,

Кырларды томылтар,

сууларды чайбалтар кÿÿним келген.

Керек дезе ÿстиме

ырыстыҥ суузын ÿрÿстеп буркурган

Кeн кандый да кичинек,

саҥ башка алтын кушкаштый билдирген.

Бу öйдö мен

баатыр ийделе, поэттиҥ сöзиле,

Бастыра телекейди

торгулта кыйгыргам:

   Jаркындал,

Кÿн!

Сен мениҥ

кичинек кызыл jÿрегим!

УЧА БЕРГЕН АК КУУНЫ САКЫЙДЫМ

 

Бир тÿҥей кара айгырлар

Кÿнниҥ алдына килтиреп, мызылдап

Jepгe тамандары тийип-тийбей, байганыҥ башталар бажына

Кейде мылтык jырс ла эдерде,

тумчуктарынаҥ булуттар таштап,

Туйгактарыла jылдыстар чагып,

айгырлар шунтулай берген.

Мен олорды кöзимле j аба jедедим, jÿрегим jÿткип,

каным кайнайт!

Санаамда учадым, учадым,

Кулагымда салкынныҥ сьгҥырты сыҥырайт.

Кара айгырлардыҥ ÿстинде

кандый да ак куулар

Канаттарыла теҥериде талбыйт, талбыйт.

Ол тöрт кууныҥ, ол тöрт айгырдыҥ кийнинеҥ

сагыжымда учадым, учадым, учадым...

Jок, ол теҥериде барып jаткан

ак куулар эмес,

Кардый ак чамчалу

jиит уулдар алтай уулдар.

Ончозына олордыҥ

он алты jаштаҥ, олор тегин ле токооргон эмес,

Бÿгÿн тууларда

байга деп байрам, олор jеҥÿте jÿткиген —jажыт уулдар.

Мен кöрöдим,

аттар карлагаш куштардый карарып,

Jер-теҥери бириккен кöк айанта кöмÿлип jÿрет.

Устинде, чаҥкыр теҥериде,

ак куулар агарып-агарып,

Ыраактаҥ меге торт чарак кардый билдирет.

Ол учкулап бараткан торт карлагаштыҥ бирÿзин — бир кара айгырды

Кенете кем де адып ийгендий уч-бажынаҥ кÿзÿрей берди.

Мениҥ jаҥы ла кööрöгöн jÿрегим

кöксимде ÿзÿле бергендий болды.

Ак кууныҥ бирÿзи —

Jажыт уул ыраак учуп барала, jап эдип калды.

Чаҥкыр Алтайдыҥ ÿстиле jаҥы ла jайым

учуп бараткан ак куу,

Сен кайттыҥ, сен кайттыҥ, сен кайда?

Кара айгырыҥ тура чыгып, jер jыткарат,

Силкинип ачу бышкырат...

Кöк jалаҥдар ÿстиле

jаҥы ла jайым учуп бараткан ак куу,

Сен кайттьпг,

теҥери бозорып,

ÿстиҥде ыраак-ыраак jайкалат...

Jок, мен сананзам,

сен ол ло бойынча jерде кажайып артпай,

Канадыҥ талбып,

теҥериге катап уча бергенг, ак куу, ак куу.

Jылдар, jылдар, он алты jыл öтти...

Эмдиге ле ceue эригедим,

эмдиге ле сени сакыйдым, ак куу. ак куу,

Он алты jыл öтти,

сен он алты jашту болгоҥ, ак куу, ак куу.

Качан кайра Алтайыҥа,

наjыларыҥа келериҥ айтсаҥ,

ак куу. ак куу.

Мен сени сакыйдым, ак куу.

ТУУЛУ АЛТАЙДЫҤ СТУДЕНТТЕРИНИҤ КОЖОҤЫ

Бийик туулардаҥ бери келгенис,

Jажыл одорлу турлуда öскöнис.

Аржан суулардыҥ арузы кöксисте,

Арузы кöксисте, — jылдыстар кöзисте.

Эмди бис, эмди бис

Студенттер — jиит jÿректер!

Ракет деп канату öйибис,

Озолоп, ичкери учактар.

Jаркынду залдар алдыска ачылды,

Jаркынду отторлу город jарады,

Андый да болзо, ундып болбойдыс,

Ундып болбойдыс тöрöл jуртысты.

Эмди бис, эмди бис

Студенттер — jиит Jÿректер!

Ракет деп канатту öйибис,

Озолоп, ичкери учактар,

Ыраакта Таҥ чолмон jылдыстаҥ чокту

Ырызыс алдыста иле суркурайт.

Тайганыҥ агуна куштары кептÿ,

Куштары кептÿ канадыс шуҥуйт.

Эмди бис, эмди бис Студенттер — jиит jÿректер!

Ракет деп канатту öйибис,

Озолоп, ичкери учактар.


ЭКИ КОЖОҤ

1.  Кыстыҥ письмозы

Кас бажынча шааjынга

Казылганла эткен черинем..

Канча кÿнге сананып,

Карыгып ceгe чийгеним...

Эргегимнеҥ кан соорып,

Эдип алган черинем.

Эртен-эnир сананып,

Эригип сеге чийгеним.

Кару, ыраак кööркийим,

Каруузын качан ийериҥ?

Карлар, jыштар öткÿре

Качан меге келериҥ?

2.   Уулдыҥ каруузы

Белекке берген jÿстÿгим

Татап туру эмеш пе?

Бери ойто келбес деп,

Белгелеп ceгe берди бе?

Айыл jанында мöҥÿн мöш

Артап туру эмеш пе?

Айланып ceгe келбес деп,

Айтканын оныҥ сестиҥ бе?..

Белекке берген jÿстÿгим

Татап калар jаҥы jок.

Атанар тушта айтканым

Ундылатан учур jок.

Айыл тöрдö мöш агаш

Артап калар jаҥы jок.

Эр-jÿректеҥ айтканым

Энделип калар учур jок.

Алтай jерге jас келип,

Агаш бури ачылза,

Ак ла малые jыл чыгып,

Ардак-семис тойынза,

Кызыл-jеерен ол адым,

Кылбырап турар чакыҥда,

Кан ла кадык эр бойым

Каткырып турар jаныҥда.


(Куучын)

Мениҥ jеримде бир öбöгöн болгон. Оныҥ jиит тужын сананзам, кем де качан да кöрбöгöн. Бичик тудардаҥ болгой, ол иоодо до тоолобогон.

Jе jуртта jаан тоомjыда jÿрген ол öрöкöн.

Jок, ол чындап та саҥ башка кижи:

Канча jаш jажаганын бойы да билбес, Какай jылда ла чыккам деер...

Какай jыл качан болгон?. Оны кем де билбес... Jылкы кабырары — оныҥ эҥ кару ижи. Оныҥ учун ол кыжы-jайы jаантайын ла тайгада jÿрер...

Ленинди оныҥ качан да кöрбöгöни jарт.

Jе jер ÿстинде Лениндий jаан jашту кижи jок деер.

Москвада качан да болбогоны база jарт.

Jе Москваны ак-jарыкта эҥ jаан алтай деер.

Too деп немени билбес те болзо, эҥ jакшынак jылкычы болгон.

Jылкыны öҥдöп, jÿзÿндеп, öрöкöн jоктоп билетен.

Тайгадаҥ öзöккö тÿшкенде качан да куру келбейтен, — Кузук артынып экелзе, та канайып, та канайып, ончо балдарга теҥ ÿлейтен... Маргылу бажында jелбер, jебрен мöш бар. Тöзинде оныҥ jапаш — оду бар, ол эм де бар. öрöкöн öткöн jайгыда оныҥ алдында божогон. Ол анда божоп jадарда

jанында кем де, кем де болбогон.Калганчы сöзин кем де укпаган...

Jок, андый эмес!..

Jанында туулар, ÿстинде мöштöр кунугып араай шымырашкан.

Ээртеп койгон эрjиие ады чакыда турган,

Эбире jылкылар тайганыҥ тамзык öлöҥин талдаган...

Не де болбогондый, — ÿн алышкан кушкаштар,

Не де болбогондый, — ойногылап jаткан суучактар...

Мен де бодозом, не де болбогондый, öбöгöн тегин ле уйуктап калгандый.

Удабас ла ол Астыккан аксак кулунды сананза,

Азып, ачу киштегенин ле укса,

Ойгоно чарчап келгедий,

Ойто адына мингедий... öскÿс кулунды бедреп табарга,

Не де болбогондый, Алтайла jорткодый, аjарынып, ажулар ажып баргадый.


(Куучын)

Меге айылдаш jаткан Гена Калкинге

Чаҥкыр jай тышкары турган,

Чамчачаҥ балдар тышкары ойногон.

   Бу кемниҥ ийди? — деп, кем де сураган,

Ортозында олордыҥ ийт болгон-

Кöп улусту оромныҥ бирÿзинде

Кööркий ээзин, айса, jылыйткан?

Тегиндÿ эмес, тенип jÿреле,

Айса, бистиҥ тураны тапкан.

Саргара каткан сары ийдичек

Ол ло бойынча тенип барбаган.

Он öрöкö улустаҥ кööркийек,

Айса, ээзиндий кижи таныган?

он квартира ого килеп,

Сööк то, калаш та бергенин кöрбöгöм,

   Кайдаҥ келген jошкын бу! — деп,

   Каҥыладып оны мен де сÿргем.

Jаҥмырлу кÿндерде сары ийт

Jабылактанып сенек алдына киретен.

Jааштыҥ ÿзÿлбес табыжын тыҥдап,

Jаҥыскан нени де санана беретен.

Оноҥ кенете улып ийеле,

Уйала бергендий, токтой тÿжетен.

Он квартира бирÿзинеҥ кем де

Оны чыгала, агашту сÿретен.

Ийт кылчаҥдап, куйругын минип,

Маҥтап барала, кайа кöрöтöн.

Ол мынаҥ та нени кöргöн,

Барбас кайткан, ойто тенип?!

...Jаҥмыр токтоп, кÿндер айасса,

Шаҥырай берет алтай теҥери.

Кöлöткöгö jадып, изÿдеҥ jажынза,

Ургÿлей берет ийттиҥ мöстöри.

Бажын эки колына салала,

Та ээзин тÿженетен, та тегин jадатан...

   Кандый ийт?! деп, ÿнди угала,

Качып тургуза туура калыйтан.

Он квартира тураныҥ jанына

Ол мынайып узак ла jÿрген.

Та кемнеҥ де килемjи сакыган,

Та кемге де каран иженген?

...Jе бир кÿн бир айылдаш уулчак,

Балдардыҥ бийи — кутус уулчак,

Кенете мени кайкаткан эди, —

Керектиҥ аайын jартаган эмди!

Чамчазыныҥ эдеги алдынаҥ

Пирожоктор ол чыгарган.

Ийтке берген ол колынаҥ,

Лры-бери кестемкей аjарган.

Оноҥ сары ол jошкынныҥ

Арка-белин эрке сыймаган.

Кандый да эрмек эм jогынаҥ

 Конфет берип, ого сыйлаган.

Сары jошкын эрке баладый,

Jажыркап, тизеге баш салган.

Шыра-тÿбек болбогондый,

Сÿÿнип куйругын ол булгаган.

Он öрöкöниҥ бир эжиги

Ойто ло кенете табышту ачылган.

Ийт дезе бойыныҥ ээжизин

Бÿдÿрип, мында туура калыган.

Адазы айлынаҥ чыгып келерде,

Уулчак тегин ле сыгырып,

Билбеечи болуп нени де

Кöбöлöктöрлö сÿрÿжип,

Ары-бери jÿгÿрген,

Ары-бери jÿгÿрген...

Соок тумчугы мызылдап,

Jошкын jатты сенекте.

Мен ого мÿн берип,

Азыраар дедим килейле.

Кööркий уулчак чат кайкап,

Кöзнöктöҥ аjарат.

Jошкын база чат кайкап,

Мÿнге тийбей тым jадат.

   A-а, керек сенде эмтир! — деп,

Айылдаштарым меге арбанган.

Кутус уулчак кöзнöктö

Каран сÿÿнип каткырган.

Мен тÿш jеримде

Кöп катап öлгöм.

Тöрööндöр дö, нöкöрлöр дö

Jуулып калганын кöрöтом.

Эриндери олордыҥ кыймыктажр,

Угулбас сöстöр айдыжатан.

Карык кöстöрдöҥ jаш тÿжÿп,

Соок jÿзимс jылу таматан.

А ÿспекчиниҥ куу оды

Jайканып кÿйетен jанымда.

Бойым керегинде некрологты

Кычырып jадатам межикте.

Оноҥ кенете нениҥ де учун

Поездтер тирсилдеп, кöксимле баратан

Ырай берген вагонныҥ бирÿзинде

Кемниҥ де колы кажайып jаҥыйтан

Оноҥ ойто ло нöкöрлöрим,

Энем, сыйындарым jанымда.

Eйим ле jаш уулдарым —

Ончозы, ончозы бу мында.

    О öлзö, кандый jакшы! — деп

Ол jеримде сÿÿнип jадатам, —

Кем де айтпас сени jамандап,

Эҥ jакшы рецензия — некролог газетте,

Эҥ эрке сöстöр cere айдылган,

Эҥ ыраактаҥ наjылар jуулган...

А ойгонып келзеҥ,

Ол ло тураҥда,

Ол ло тöжöктö jадарыҥ.

   Саҥ башка тÿш! — деп,

Уйиҥе каткырып айдарыҥ,

Ишке оройтыбаска ойто ло

Оромло меҥдеп базарыҥ...

1968    j.


Бу телекей ÿстинде,

Бу теҥери тÿбинде,

Кандый ла немс jажытту,

Кандый да башка салымду

Каран-туйук табылат.

Телекей кайкадар улу да,

Теп ле тегин уул да, —

Jаан jажытга табылат,

Эт-jÿректиҥ алдына

Экÿ тÿҥей jайкалат.

Аалга ажу jерлердеҥ

Аҥ ширтилдеп öдÿп jат.

Чала каран серенип

Чаабын кööркий эмизет,

Ары-бери аjыктап,

Алды-кийнин сананат.

Кандый ла неме jажытту,

Кажызы ла башка учурлу,

Каран-туйук табылат,

Кижи мактаар мак та,

Jамандап айдар коп то

Jаан jажытта башталат.

Айламас айланган керептер,

Jаскы öлöҥ, чечектер,

Jаш ороондор, jылдыстар,

Революциялар, jуулар

Jаан jажытта табылат.

Бу телекей ÿстинде,

Бу теҥери тÿбинде,

Чындап та улу jажыт бар.

 Бу да jаҥы бичикте

Айдылбаган сöстöр бар.

1966-1968 j.j.


* * *

Эҥирде, калак, öлбöгöр деп сурайдым

Слерди, улустар:

Балдарыгар коркып,

Тÿниле ыйлажар.

Кышкыда, калак, öлбöгöр деп сурайдым

Слерди, улустар:

Тоҥ jерди канайып казар,

Кÿчтеҥ кÿч болор

Биске, улустар.

Эртен тура öлбöгöр, улустар,

Слерди сурайдым:

Слер сала берзегер,

Карыкпай канайып

Кÿн чыгар!

Эртен тура

Керектер башталат.

Эртен тура .

Jолдорыс ачылат...

Эдер керекти

Слер этпей,

Эртен тура

Канайып баратан,

Канайып öлöтöн!

Эртен тура,

Эртен тура öлбöгöр, улустар,

Слерди сурайдым, кайран улустар!

Jок,

Качан да,

Качан да öлбöгöр, öлбöгöр деп сурайдым слерди, улустар!

 

1967 j.

 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

„АРГЫМАКТЫҤ МАҤЫ“

деп jуунтыдаҥ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

АРГЫМАКТЫҤ МАҤЫ

Аргымак!

Сениҥ оттый, октый маҥыҥ

Бийик jеримде jиит ле эрчимдÿ.

Jÿгÿрик аттьпг jаркынду магы

Комустыҥ, топшуурдыҥ кÿÿзиндий эркиндÿ.

Аргымак!

Ай билдирлÿ кеп-сÿриҥ

Алтайлар jайаган чöрчöктö.

Эрдиҥ изÿ jÿрек тÿбинеҥ

Эрjине табылган — сен чöкöбö!

Ат ла мылтык — качанныҥ качан да

Эр кижиниҥ бÿдерде энчизи,

Адазы jажап, öлöр алдында

Уулы алатан тöс баркызы.

Ат-эрjине jаражы керегинде

Кайчылар кандый куулгазын таппаган!

Сÿÿш ле кыстыҥ jаражы керегинде

Jаҥыс, байла, мынайда айдылган...

Катап ла тозын... сууны чачылтып,

Ыраакта караҥдап, кем де учуртат.

Элчи кандый табышты таркадып,

Алтайды айланып, бÿгÿн маҥтадат?

Айса, тойдыҥ, jарыштыҥ элчизи

Аракы-чеген азып баштайтан?..

Айса, кара тÿбектиҥ калjу белгези,

Атты ээртеп, мылтык алатан?..

Аргымак!

Туйгактарыҥныҥ тунгак тибиртиле кожо «Аврора» атканы угулган Алтайга.

Октыҥ суулты, jуучыл кожоҥ

Jонымды кöдÿрип, баштаган тартышка.

Ол тушта мааны да кызыл,

Jуучыл бойы да, сöстöри дс кызыл...

Jал jастанып, аттар да jыгьтлган,

Jеҥ jастанып, эрлер де jыгылган...

Аргымак!

Сен тÿбекти jарлап, 41 jылда

Тууларга кысталган jурттарла маҥтагаҥ.

Ырызымнаҥ айрып, öскö талага

Адамды айлынаҥ jажына апаргаҥ...

Бу амыр öйлöрдö городтоҥ тайгага

Jай ла келгенде, jедип барадым.

Атка узак минбей jÿреле,

Атка мингемде, адамды санайдым.

Карагол-Бажында адамиыҥ чакызы...

Араайын тымып, jанында турадым.

Адым киштеп, jер чапчыза,

Та нениҥ де учун кунуга тÿжедим.

Алтай jеримде аргымак маҥында

Ырыс ла шыра — öйдиҥ салкыны,

А öйлö кожо келген салкында

Албатььjонымныҥ агару салымы...

Телкемдер öдÿп, ракеталар jарыжат,

Темир чак деп мыны айдыжат

Jе кулагымда тÿҥей ле туйгактар табыжы,

Jе тÿҥей ле тууларда jылкылар киштежи.

Аргымак, аргымак сениҥ магыҥ

Jÿрегимде бирикти темирдиҥ магыла.

качан да, качан да ÿзÿлбес маҥыҥ — Албатым,

Алтайым сени ундыбас!

Аргымак!

Сениҥ оттый, октый маҥыҥ

Бийик jеримде эмди де эрчимдÿ.

Jÿгÿрик аттыҥ улу магы

Туулардаҥ чöлдöргö чöйилзин эркиндÿ!


УЛУС ЛА ÖЙЛÖР

Мен бу атомду чакта

Чаган айда чыккам.

Бу атомду чакта

Чакка туштагам.

Jерлик аnдар

Öлтÿрип jигем,

Jердеҥ кöгöзин де

Казып билгем.

Jаш, кичинек

Уулчак тужымда,

Адаларыс бистиҥ

Jууда тужында,

Туралар тудуш ла

Караҥуй деп бодогом,

Керосин ле тусты,

Картошко ло калашты

Кудай jериниҥ

Байлыгы деп бодогом.

Мен бир де катап

Сахар jибегем тойо,

Табылза, таарын да

Jип койгодый болгом.

Калаш деп аш

Кандый тату болгон!

Качан да ого

Тойбозым деп бодогом...

Адалар кайда да Jуу jеринде.

Эртен-эҥир

Энелер иште.

•Сÿÿнчи дегени не?..

Байла, эртелеп,

Энези иштеҥ jанары.

Ырыс дегени не?..

Байла, тузакка

Койон тÿшкени...

Кижиниҥ jÿрÿми,

Байла, ÿргÿлjиге мындый

Каткы ас,

Сÿÿнчи ас.

«Адам» деп айтпас,

Ол — jууда,

Ол — сакылта.

Кöстö — jаш,

Бойыҥ — jaт.

Мен бу атомду чакта

Чаган айда чыккам.

Тöрöлим jууда —

Чакка туштагам.

....А бÿгÿн jаҥы jыл!

Jаантайын ла

Мындый бол!

Кöрзöгöр,

Бу турада,

Бу столдо

Кандый калаш!..

Кöрзöгöр,

Улус кандый омок,

Кандый jараш!..

Jаҥы jыл —

Jаҥы öй!

Мениҥ уулдарым, байла,

Jÿрÿм чактыҥ чакка ла

Бу ла мындый деп бодоп jат:

Каткы, ырыс — jажына,

Эне-адазы jанында...

О, öйдиҥ öскöзин,

О, улустыҥ салымын!

Москва, 1968 j.


Мен бийикти сÿÿйдим,

Эҥ ле бийик мöҥкÿниҥ бажында

Карарып калган турадым.

Мында jайьтм ла агару,

Мениҥ jÿрегиме мында кару

Jеткерлÿ jер туку алдымда,

Мен дезе теҥери алдында...

Meгe japaп jат бÿгÿн —

Кар, оттор, тÿн...

Эбире элбек ле кеен кыш,

Кöксим телкем ле тыш.

Элгелген карлу оромло,

Тÿндеги кичинек городло

Тымыкта барарга jакшызын,

Сананарга салдымын!..

Кöксиҥдеги ле шÿÿлтеҥле,

Кöстиҥ кöскö лö бойыҥла

Куучындажарга jакшызын!..

öткöн лö öдöтöн jолдорло

Санааҥда öт — ол солун!..

1967    j.

МЕНИҤ ОДЫМ

Тайганыҥ караҥуй сынында,

Jалбышту оттыҥ jанында,

Jаҥыскан мен jададым,

Ээн тымыкты тыҥдайдым.

Кÿски кÿреҥ тайгада

Кÿйдÿргсн оттыҥ jаркыны.

Кÿр кöгÿстиҥ тÿбинде

Jÿрегимниҥ jалбыжы.

Jер-телекей ÿстинде

Одымнаҥ öскö от jоктый.

Jаҥыс ла меннҥ одуума

Тÿниле улус jуулгадый.

1968    j.


МОСКВА

Мен эҥ ле уур кÿндеримде,

Москва,

Энемниҥ эдегинеҥ тудунган чылап,

Сеге бÿдÿп, сенеҥ тудунадым,

Тÿбекке де тÿшсем — Москва,

Макка да jетсем — Москва.

Jастырганыма öштÿлер маказырап,

Jолыма тÿби jок оролор касканда,

Москва,

Сениҥ сöзиҥди мен сакыйдым,

Jаҥыс ла cere мен иженедим.

Уур санаалардыҥ ла jолдордыҥ

Учы jок тÿйÿнчектерин чечерим.

Кара тöгÿнниҥ ле кату чындыктыҥ

Учы-тÿбине тÿҥей ле jедерим.

Москва,

Мен сениҥ алдыҥа муҥ суракту келедим,

Кудайга бÿткен кижи чилеп,

Санаамды, кÿÿнимди jажырбай ачадым.

Москва,

Мен сениҥ алдыҥда Уч-Сÿмерднй бийикэмес.

Тöҥичектий jабыс ла тымык турадым.

Караҥуй-туйук капчалдый эмес,

Ак jалаҥдый алдыҥа ачыладым.

Мен сенеҥ jеҥил jол сурап келбегем качан да,

Эрге берилген салымды кöдÿрерим jолымда.

....Аткыс чылап, артабаган инем,

Арба чылап, какшабаган инем,

Телекей кöдÿрген Москвам,

Теҥериге тебилген Москвам!

Оныҥ да учун, Москва,

Мен эҥ ле уур кÿндерде

Энемниҥ эдегинеҥ тудунган чылап,

Сеге бÿдÿп ле сени ээчип,

Кнйнинеҥ базадым, Москва!


Тус

Бир катап jиит уулга

Бийик кырларда

Салымы туштаган.

Бир колында сахарлу,

Бирÿзинде ачу ол тусту

Салым уулдаҥ сураган:

Кажызы керек — талдап ал? —

Тайанганыҥ сенийи,

Таштаганыҥ менийи...

Уул Салымын угала,

Узун санаага бастырган.

Кажызын мыныҥ алатан,

Кандый каруу айдатаи?..

А Салым дезе уулдыҥ

Санаазын узак сакыган.

Jÿс чарыпту jолдордыҥ

Jÿлкÿÿрин уул талдаган.

Jок ло jердеҥ уулга

Таныш ÿидер угулган:

   Сахар де! — айылдажы,

   Туе де! — адазы.

Уулдыҥ санаазына кенете

Ундылган чöрчöк угулган:

...Озо-озо, озо чакта,

Отурган улус jок тужында,

Улустыҥ тузы тÿгенген, —

Уулына адазы айт туртан, —

Уйлар терлÿ токум jиген,

Улус отурган jер кемирген,

Тустаҥ jаан аш jок дежип,

Кыштый узун jолдор öдÿп,

Кыйын-шыра олор кöрÿп,

Апагаш тусты табарга

Алтай ÿстин алты айланган,

Jердиҥ ÿстин jети айланган...

Байла, шак ла оныҥ учун

«Тус ошкош уулым бол» — деп,

Адазы уулына jакып jÿртен.

Сананып мынайда турганча,

«Сахар ба, тус па?» — деп,

Салымыныҥ ÿни угулган.

   Meгe тус керек! — деп,

Туйуксынбай, уул айткан.

...Салымынаҥ уул тус алып,

Кöп jолдордо, jорукта jÿрген.

Эр кижиниҥ энчизине багып,

Сууга чöҥÿп чöҥбöгöн,

Отко кÿйÿп кÿйбеген!

Ол телекей öдÿп, калыктар кöргöн,

«Тус» — деп аштыҥ тузазын,

Татузын ла ачузын билген.

...Ол тус чылап, кар чылап кажайып,

Jажы jедип, öлöр алдында,

    Тус ошкош тузалу кижи — деп,

Тус ошкош бек кижи — деп,

Бойыныҥ jериниҥ улузы айдышкан. —

    Кайран öрöкöн барды! — дежип,

Калганчы jолго карыкчал ÿдешкен.

Салымын оныҥ ол тушта

Сахар ошкош тату деп,

Бир де кижи айтпаган.


JАЙЫМ

Jайым!

Бÿгÿн тогузынчы май,

Агын суу

Араай jайкангай,

Jас jажарып,

Jай jаҥыргай, —

Jайым!

Агаштардыҥ сабалактары

Jасла кожо ээрип,

Чöйö лö кеен керилип,

Кол-колынаҥ тудужып,

Чаҥкыр ла ыраак телкемле,

Ак-jарыктыҥ алдыла,

Алтай кырлардыҥ белиле,

Баргылап jат,

Баскылап jат, —

Jайым!..

Jайым! —

Уйлар чирей тебинип,

Уур ла тойу тынгылайт.

Кулундар, кураандар текшилеп,

Энелерин ажыра эм калыйт.

Кöк öлöҥ

Кöк теҥерини öрö,

Кÿнниҥ торко учуктарын öрö,

Куманак чылап öзÿп,

Бийикке öксöп,

Теҥериге чыгат, —

Jайым!..

Jайым! —

Канаттары, камчы чылап,

Кейде кайдыгып ла сыҥырап,

Кушкаштар учкулайт.

Jердиҥ бастыра тындулары, — öркöлöри ле коҥустары

Ак-jарыкты кайкап,

Бÿгÿнги jасты алкап,

Кÿнзеп текши чыккылайт, — Jайым!..

Jайым! —

Бÿгÿн кöпöгöш теҥери алдында,

Jайым толкулу сууныҥ jанында

Кÿнге изидинип jадырым.

Jÿрÿм керегинде сананып,

Jÿрегимди тыҥдайдым, —

Бÿгÿн телекей ÿстинде

Кызыган грандар jок ошкош,

Кан тöгÿжип согушкан

Калыктар да jок ошкош...

Бастыра ла мындый,

Кеен элбек немедий, —

Jайым!..

Jайым!

Кун чалыйт,

Кÿÿк эдет.

Бÿгÿн тогузынчы май,

Jалаҥдар ла кырлар jажаргай,

Jÿрегимде —

Jайым!


КEЙEП ТЕ КАЛЗА, JЫГЫЛБАГАН АГАШТАР

Мында коркушту орт болгон,

Мöҥкÿлик мöштöр тазырап кÿйген.

Jердеҥ jалбыш теҥериге jсткен,

Jылдыстар кайылып, jерге тÿшкен.

Тÿндÿ-тÿштÿ öрт кÿйген,

Таштары кызып, тайгалар оодылган.

Тÿндÿ-тÿштÿ jерин корулап,

Jеримниҥ улузы мында турушкан.

Кÿлле кожо кÿл болуп,

Олордыҥ кöбизи мында арткан.

Кÿйÿп тс калза, jе jыгылбай,

Кезик агаштар тур калган.

Табыжы jок сомдордый арткан

Мöштöр мениҥ jÿрегим чочыдат.

Коркушту колдорын теҥериге сунуп,

Бÿрлерин бедреп тургандый билдирет,

Ол тужында öлÿп калган

Улустар кенете туруп келгендий.

   Балдарыс, jÿрÿмнс кайда! — дежип,

Телекейге текши кыйгырып тургандый...

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мен — jебренде бÿткен алтай кижи.

Бу мен Будданы канайып байлайтам,

Христоско ло Магометке не багатам?

Кем уккан, олордыҥ jажы

Jебрен кижидеҥ jаан деп?..

Мен билерим, олордыҥ jажы

Ончозы менеҥ кичинек деп!..

Мен кудайга качан да jолукпагам,

Куучын-эрмегин качан да укпагам.

Мен jалар-отко бажыргам,

Агару сындарга алкагам, —

От одыргам — jылынгам,

Тууларла, сындарла кырлагам.

Мен — jебрсн кижи, jебрен öйлöрдö

Кудай да ичпеген кутук ичкем!

Бийик туулар ла теҥери ортодо

Jажытту эрмекти сезип jÿргем!

Jÿрегиме бÿдÿп, тÿндерде оны тыҥдагам,

öйлöрди öзöк-буурымла öткÿргем.

Бойымныҥ jебрен кеберимди

Кöлдöргö эҥчейип, олордоҥ кöрöтöм.

Öлÿмди ле jÿрÿмди,

Öштÿÿмди ле наjымды

Кажы ла jолдо мен сакыйтам.

..Мен алтай кижи.

Jебренде бÿткем.

Оноҥ бастыра jаҥдарды öткÿре,

Кудайларды, каандарды öткÿре,

Бÿгÿнги атом чакка jетире, —

Бир ле кöрзöм, jеде конгом.

Кöп чактарды кийнимде кöмгöм!

Мен — кижи, jажына мöҥкÿлик,

А кижиге кöрö, — кудай öлÿмтик.

Мениҥ jолым — jылдыстарда,

Эскини jеҥген jаҥыларда!

Революция — мениҥ канадым,

Ленин — мениҥ чындыгым!


JАСТЫҤ ТEНИ

Бу jастыҥ jылу тÿнинде

Уйуктап jадала, балдар öзöт не?

Бу jастыҥ jылу тÿнинде

Уйкуда каргандар карыйт не?

Jе ончо айылдар караҥуй уйкуда,

Уйкуда ончо стройкалар.

Уйуктап jат — койлор,

Уйуктап jат — jолдор.

Мен билерим:

Суулар агып jат,

Агаштар öзÿп jат.

Мен билерим:

Бу jастыҥ jылу тÿнинде

Чечектер ле балдар öзÿп jат,

А каргандар карыйт не

Бу jастыҥ jылу тÿнинде?..

1969    j.

Кижи болорго кижи

Чыккан ла кÿннеҥ ала öлöрдиҥ öлгöнчö

Öлÿмле тартыжып jат, öрö туруп jат,

Ойто jыгылып jат.

Оныҥ кажы ла кыймыгы,

Кажы ла кыйгызы,

Эткен ижи, айткан сöзи

Кижи болорго — jайалган,

Кижи болорго — каткырган,

Кижи болорго — ыйлаган.

Мениҥ уулчагым Кижи деп адаларга

Бÿгÿн куучындап ÿренет.

   Энем де, балам,

Адам де, балам,

Мен кийик эмес де,

Мен кижи де, балам!

Топ-топ, топ-топ, —

Уулым кижи болорго алтамдар эдет.

Нqкqрим доктор болорго Диссертация чийет...

Ученый нöкöрим ле

Уулчагымныҥ ижи кандый тÿҥей!

Нöкöрим öскö планеталарла куучындажат...

Уулым «Чечек» — деп айдат,

«Кÿн» — деп, «Калаш» — деп айдат.

Кижи болорго кижи

Чыккан ла кÿннеҥ ала öлöрдиҥ öлгöнчö

öйдöҥ, кижидеҥ ÿренип jат...

Ученый нöкöрим ле уулымныҥ ижи

Кандый тÿҥей! —

Олордыҥ экилезиниҥ ижи

Кандый да кайкалдар ачып jат!


* * *

Та нениҥ учун андый,

Кезикте

Jÿрегимниҥ öзöгинде уур таш jаткандый,

— Кöдÿрип болбой шыралап отурадым.

Кезикте

Jÿрегиме кем де ийнеле кадап тургандый,

 — Токтоныкпай jолдолып, jолдор öдöдим...

Билбезим,

Та öйдöҥ алган jÿкке бастырып jÿретем,

Та öдö конгон öйдöҥ ÿлÿÿмди некейтем?!.

1968 j.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Й ÖТКÖН — КАТАП ЛА КУС

Мынайып öйди öй солыыр,

Солынар jÿрÿмис jÿрÿмле.

Jер ÿстине кар тÿжер,

Куйундар öдöр ÿстисле...

Jаш тужысты jажыл jас

Jандырып ойто келгей не?..

Jеримнеҥ барган jерлик кас

Ойто jанза, кöргöй нем?..

Алдыбыста кыш узак,

Айланатан jай ыраак...

Айылдап бартан ороон бар,

Айттырып jаткан наjым бар.

Jай öткöн... катап ла кÿс...

öлöҥдöр öспöс — öчöр!

Кайран jай, кару jас!..

О öйлöр... öйлöр!


МЕН АДАМА ТУШТАГАМ…

Карагол-Бажында одуда

Мен адамды тÿженгем,

Ырап барып jадарда,

Кийнинеҥ мен jÿгÿргем.

Кызыл-jеереп карайлап,

Кыр ажыра сун калган.

Jылкымды jоктоп jÿрÿм деп,

Адамныҥ кожоҥы ыраган.

«Мениле кожо барба!» — деп,

Кöлöткöзи элбеҥдейт.

Нениҥ де учун кöксинеҥ

Кан кызарып, тамчылайт.

Оноҥ ойто ло, ойто ло

Кожоҥы jанымда jыҥырайт.

«öокÿске öзÿп калдыҥ ба?»

— Эрди оныҥ кыймыктайт.

Öштÿниҥ огынаҥ öлбöгöм,

Кöрзöҥ, кöксимде капды.

Алтайымда удаан болбогом,

Кöрöйин деп уулымды.

Карагол-Бажына келип тур,

Бу одуга конуп jÿр.

Адаҥ сениҥ öлбöгöн,

Öштÿлер jурты öртöлгöн...

„Мен адама туштаарга

Карагол-Бажында кон jадым,

Эрмок-сöзин угарга

Ээн тайганы тыҥдайдым.

Аттыҥ тибирти угулат,

Адамныҥ кожоҥы торгулат,

«Jылкымды jоктоп jÿрÿм» – деп,

Шыркалу адам маҥтадат...

Карагол jурт, 1968 j.


Мен jеримде,

Сööктÿ-Кобыда,

Сок jаҥыскан базып jÿрÿм.

Мында тоозы jок таныштарым,

Тöрööндöрнм ле нöкöрлöрим...

Олорго эмди не керек? —

Jылдыҥ öҥжÿги, jылдыстыҥ чогы

Калаштыҥ бары, калаштыҥ jогы,

Jÿректиҥ сызы, jÿрÿмниҥ jолы

— Олорго эмди не керек!?

А меге эмди де узак jÿрер керек.

Уулдарымды чыдадып, эрлер эдерге,

Улус ундыбас сöс айдарга, —

А меге эмди де узак jÿрер керек,

А олорго эмди не керек?!


КАРДЫҤ JОЛЫНА КÖРÖДИМ

Кардыҥ jолына аjыктап,

Jаш тужымды санандым.

Тошто конёгым jалтылдап

Бар jатканын кöрöдим.

Кышкы соок ол jыбар

Кулагымда катап сьигырайт.

Ылгый ла jажыт уулчактар

Улай-телей сунгулайт.

Алдыста бистиҥ Бакпай,

Оноҥ Сергей ле Эрмен.

Бийикте дезе кышкы ай,

Эҥ учында мен...

«öдÿгиҥ ÿреп туруҥ» — деп,

Jанзам, энем адылар.

Не болзо, ол болзын,

Ойнооктор ло, уулчактар...

Тайкылып jыгылды

Бакпай, Jедишкер, Сергей ле Эрмен!

Бийикте кышкы алтын ай,

Зҥ алдында эмди мен...

...Кардыҥ jолын аjыктап,

Чеденннҥ jанында мен турум.

Канайдар база, эм катап

Болбос туру jаш тужым!


JААШ JААП JАТ

Jааш jаап jат,

Кÿн чалып jат.

Jети öҥдÿ солоҥы

Eстимде туруп jат.

Jалаҥдар jажарат,

Кулундар jарыжат.

Эбире телкем,

А jÿрегимде кем?

Jÿрегимде кожоҥ,

Кожоҥдош кожо,

Кÿн чалызын,

Кÿÿк этсин!..

Эбире, нöкöр,

Кандый jас,

Jажым — кандый ас!

Jааш jаап jат,

Кÿн чалып jат

Jети öҥдÿ солоҥы

Eстимде туруп jат.

1973 j.


* * *

Бу кожоҥды jаантайын

Адам кожоҥдоп туратан:

«Ээреи-чоокыр jок эмес,

Эбире базып, ээртеп албай.

Эки тууныҥ бажы эмес,

Эзен jÿрзе, jолукпай...»

Канча кыштар, jастар öтти,

Бойым да ада болуп калдым.

Сööгиҥниҥ ÿстинеҥ öлöҥдöр öсти,

Ол кожоҥды кожоҥдоп jÿредим.

Коногым jедип, мен де öлöрим.

Кадын jажына шуулап ла jадар,

Сÿмерлср ыраакта агарып ла турар.

Jе кожоҥыҥ ÿзÿлбес, мен билерим!

Алтайым jажына jажарып ла турзын..

Албатым öҥжип, амыр jатсын.

«Бу адамныҥ кожоҥы»— деп,

Уулдарым мениҥ айдышсын:

«Ээрен-чоокыр jок эмес,

Эбире базып, ээртеп албай.

Эки тууныҥ бажы эмес,

Эзен jÿрзе, jолукпай...»


Meгe jаантайын

Та не де Jетпей jат.

Канайдар,

Тамырларымда кан эмес,

— Учуп j ат,

Кÿйÿп jат,

Кызудаҥ кызу

Кызыл от!

Табышту jаан

Городтордо jÿргемде,

Тайгаларга, jурттарга

Турлуларга, тымыкка

Тартылып, кунугадым.

Ак сÿмерлÿ

Jериме jеткемде,

Ойто машиналарды,

Ондогы оромдорды,

Ончо тушташтарды

Тÿженип турадым.

Jÿрÿмим, jÿрегим мындый!

Бойымды бойым

Тудунып болбойдым!

Jаантайын jÿткÿште мен,

Jалкыбас тартышта мен...

Кечеги jаҥы jедимдер

Бÿгÿн эски немедий!

Кече ле бичиген ÿлгердиҥ

Кебери öчÿп калгандый...

Бир ажудаҥ ажарга

Узун ла уур

Jолдор öдöдим.

Кöп буудакты бузала,

Алдымда öскö

Ажулар кöрöдим.

Амаду-кÿÿним jаан тушта

Араай jÿрÿп болбозым.

Асты кöп деп айдала,

Амырзынып болбозым!

Канайдар?!

Тамырларымда кан эмес,

— Учуп jат,

Кÿйÿп jат

Кызудаҥ кызу

Кызыл от!

1969 j.


МЕНИҤ EЛГЕРЛЕРИМ

Jаҥы ла эски jылды кечире

Январь айдыҥ карына jыгылдым.

Нöкöрлöр кайда?..

Эмди бедире!..

Кайа кöрзöм — кöлöткöм,

Кармай алзам — кулагым.

Бу туйук ла уур öйлöрдö

Мен кöлöткöдöҥ дö

Кунукчалду тужымда,

Туйкайын слерге иженедим,

Келзегер, келзегер, ÿлгерлерим?!.

Кандый бир чындык кижиниҥ

Jалакай сöзи болуп,

Кандый бир тирÿ jÿрсктмҥ

Ижемjизи ле jаҥылгазы болуп,

Кайра келзегер, келзегер, ÿлгерлерим

Мениҥ ÿлгерлерим — öзöгимниҥ öҥзÿрези ле омогы,

Ак-jарыкты айланып,

Кемге де эжик ачпаган болзогор,

Караны кара, акты ак деп,

Ылгабаган болзогор,

Кижиликке кижи керек

— Кыйгак кöстöр ортодо

Кыйналайын jаҥыскан,

Кызу кыскаш тилдерге

Кыпсыдайын jаҥыскан.

1969 j.


Аракы деп неме öлтÿр jат бисти,

— Амзабайын да дезеҥ, амзап ийериҥ,

Каргышту шилти öртöп jат бисти,

— Кара бажыҥды таппай да каларыҥ...

Анчадала, уулдар, jаш бойысты

Аракы абына берерис пе — бис?!.

Алтай jииттер, ас бойысты

Актайтан агару артат па — ис?!.

Бу ла уксаҥ, бистиҥ уулдарды

Ажа конуп калган дежер.

Jурттаҥ келгени городто jыгылды,

Городтоҥ барганы — jуртта дежер.

Аамайым эмес, аракы учун,

Айттыртып, уулдар, мен арыдым.

   Кабакты качан бир, алтай jоным,

   Эткен бедигер? — эмди сурайдым.

...Эки сöсти колбоп билбестер

Эмди мени айдар болгон бо?!

Кабакту чööчöйгö тÿкÿрип ийеле,

Кайдаҥ табылган, — кайра чачпас па?!

1976 j.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

„КАРДЫҤ EНИ“

деп jуунтыдаҥ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кардыҥ ÿни... кардыҥ ÿни —

Кайда ла jÿрзем, мениҥ канымда.

Алтай jеримниҥ кажы ла кÿни —

Ыраак ла jуук — бастыра jолымда...

Кара салкыны калjуурып кайнаган

Качан да кöрбöгöн чöлдö мен болгом.

Тамагым какшап, анда ачыган, —

Ташту jеримди анда оҥдогом!

Ыраак мöҥкÿлер баштары кажайбас...

Чöл лö чöл... Изÿ салкындар...

Цистернада суу суузыныҥ кандырбас,

Санаамда — туулар, санаамда — кар!..

Jас келгежин, мениҥ jеримде

Калыҥ кÿрттер табынча тынданар.

Оноҥ кенсте кобы-jиктерде

Коолоп кардыҥ ÿни угулар…

Кардыҥ ÿни — кайда ла меге

Тöрöлимниҥ арудаҥ ару тыныжы.

Кардыҥ ÿни — качан да меге

Кайран jеримншг бийик тымыгы!..

Jай келгенде, мениҥ jеримде

Атту кижидеҥ бийик öлöҥдöр.

Jе тÿкÿ ле анда, теҥери тÿбинде,

Тÿҥей ле мöҥкÿлер мöлтÿреп öҥдöйöр!..

Суйук туманла агаштар тынгылап,

Кÿскиде карды кÿзеп тургулаар.

Алтай тымып, нени де тыҥдалап,

Кенете мöҥкÿлик öҥлö кубулар.

Кыш тÿшкенде, оныҥ кебери

Бастыра ак, ару ла jалтыркай.

Кара салкынду чöлдöрдöҥ мени

Катап ла катап тууларым алдыргай!..

Кардыҥ ÿни... кардыҥ ÿни —

Кайда ла jÿрзем, мениҥ канымда.

Алтай jеримниҥ кажы ла кÿни

— Менде ле мениҥ бастыра jолымда!

Канча ла катап кар jааза,

Башкызындый ла ару,

Башкызьтидый ла кару,

Башкызындый ла jараш,

Карын да ак, карын да jаш,

Кандый да солун чыкырап jадар,

Кандый да солун шÿÿлтелер айдар-

Ондый ок солун:

Кажы л а чечек, кажы ла jаҥмыр,

Кажы ла коҥус, кажы ла кыр.

Jÿрерге ас деп, бис билбей,

Кажы ла келетен jаска jÿткийдис,

Jÿрегис тыҥдап, ого килебей,

Кырга чыгадыс, сууга чöҥöдис!

Он эки айдыҥ öткöнин сеспедим,

Ойто ло келди Jаҥы jыл —

Озогы тооло — Койон jыл.

Сÿÿндирбеген сÿÿнчи келди бе?

 Ычкынып ийген ырыс келди бе?

Теҥери аjыктап, телекей тыҥдайдым,

Тегиннеҥ-теере jылдыстар тоолойдым

Айт, Jаҥы jыл, нени экелдиҥ?..

 Каалгаҥ кандый да элбек ачылат,

Карыҥ кандый да сÿмелÿ чыкырайт.

не болзо, ол болзын,

Кудай онызын бойы ла билзин

— Алтын бозогоҥ алтап ла jадарым,

Азыйгы ла сонуркак алдыҥда турум!

Айт, Jаҥы jыл, нени экелдиҥ?..

Öлÿмнеҥ öскöзи — ончозы мениҥ!

16 декабрь, 1974


ÖЙ ЛÖ СÖС

öлÿмди ле öзÿмди — öзöгимле оҥдодым —

Канымда ла сöзимде

Кандый да шымырт сескалдым.

Оныҥ да учун мен бÿгÿн

Оттыҥ-сууныҥ ортодо.

Jиткем — öткöн öй лö тÿн,

А jÿзим — öскö ороондо.

Jетен сууныҥ кечÿзи,

Jетен тилднҥ кечеди —

Бÿгÿнги мениҥ öҥзÿреем,

Бÿгÿнги мениҥ öҥ-сÿрим!

Jе jаҥыс ла чечектеш

Öзÿм эмес — jарт, быжу!

öзöк-буурым jимиреш,

öзÿп jадым — мен кижи!

Байла, öлзöм, кийнимде

Сöгим эмес, сöс калар.

Кем де келер jÿрÿмде

Бир быйанын айт салар.

Jетен сууныҥ кечÿзн,

Jемирбе, калак, Кÿримди.

Jетен тилдиҥ кечеди,

Jектебе алтай Сöзимди.

АЙАЗЫП КЕЛЕЕТ

Айазып келеет алдымда,

Айассын сениҥ алдыҥда...

Jе меҥдебегер, табынча

Мениле кожо туругар.

Меҥдебей ле табынча

Jолго эрте чыгыгар!

Кöрзöҥ дö, нöкöр, ыраакта

Караҥуй кьтзып, кайылат.

Кайра болбос кажаттаҥ

Катап ла таҥ кажайат.

Кенетийин куулгазын

Тамчы тÿшти кqксиме.

Кайкабазын — кайказын!

— Кайкал келди кöзиме!

Jалтырт эткен санаамда

Jарый тÿшти теҥери.

Корголjын кептÿ сынымда

Коркушту ийде тебилди!..

Jе меҥдебей ле табынча

Мениле кожо туругар.

Куулгазынду тамчыны,

<