Н.К. Ялатов

ЧАҤКЫР ТУУЛАРДЫҤ ЧӦРЧӦКТӦРИ.

АЛТАЙДЫҤ ОЙГОР ЧӦРЧӦКЧИЗИ

         Николай Кокурович Ялатов 1927 jылда ӧзӧктӧри кӧп Шебалин аймакта чыккан. Ол ала jаштаҥ ала албатыныҥ оос чӱмдемелин сӱӱп, угуп, кӧгӱске салатан. Уулчак аҥ - куш, улус керегинде уккан чӧрчӧктӧрди, кеп укаа, чечен сӧстӧрди, табышкактарды, учы-куйузы jок кожоҥдорды, - ончозын угуп, качан да ундыбайтан. Кӧп jылдардыҥ туркунына кӧгӱске илинген ончо чӱмдемелдерди карыыр jажы jеткенче алып jӱргени кайкамчылу.

         Jаш та тужында, jаанап та келерде бастыра укканын Николай Кокурович кичинек, соныркак балдарга jаантайын куучындап, там чӱмдеп туратаны эмдигенче кӧрӱнет. Чӧрчӧкчи, кайчы улус кӧп jерлерге jӱрер, тоозы jок улуска jолыгып, олорло ачык-jарык куучындажар. Аjарыҥкай, сескир, ак сааналу jӱрер.

         Николай Кокурович кезик чӧрчӧкти кем айтканын, кемнеҥ укканын качан да ундыбайт. Темдектезе, «Керик байды кезеткени» деген чӧрчӧкти ол 1947 jылда Оҥдой аймакта Караколдо jуртаган майман сӧӧктӱ Jыргал деп карган кижидеҥ уккан. Ол ӧйлӧрдӧ Николай Кокурович Апшыйактуда малдыҥ эмчизи – ветеринар болуп иштеген. Jыргал ӧрӧкӧн Каспа jурттаҥ Апшыйакту jуртка jеткенче, кӧп солун куучындар айткан эди деп ол эмди эске алат. Оныҥ эске алганыла болзо, Тыт-Кескен деп jерде, кезер кескен тыт та керегинде кеп куучынды айткан. «Бу кереес тытты агаш кезеечилер кезип салганы комой – деп, чӧрчӧкчи эске алат. – Jербойындагы улус албатызыныҥ чӧрчӧк-куучында арткан мындый кереес jерлерин корып, чеберлеп, jаш ӱйеге кӧргӱзип, куучындап jӱрзе, jакшы болор эди. Jе бу керегинде улус сананбайт ошкош. Jаҥыс та jараш эмес, кереес jерлер, агаштар jоголгоныла колбой jон ортодо ол керегинде куучындар да ундылган».

         Онызы чын. Jе Николай Кокурович Ялатов бойыныҥ билерин тӧкпӧй-чачпай jаш ӱйеге карамы jоктоҥ куучындайт. Бу jуунтыга салынган чӧрчӧктӧрдиҥ, легендалардыҥ кӧп нургуны «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте кепке базылган. Кезик куучындар бой-бойына jуук эмезе варианту. Вариантту куучындар, чӧрчӧктӧр албатыда кӧп. Олорды балдар кычырып, бойлорына кӧп солундар билип алар. Jе ол куучындарды, чӧрчӧктӧрди бу бичикке белетеерде, jаҥыдаҥ аjаруга алып jазаган. Бичикке анайда ок кеп сӧстӧр, чечеркештер кирген.

         Jуунтыга кирген чӧрчӧктӧр кычыраачыларга jилбилӱ болор деп иженер керек. Олордо ач, керик, калjу бай-jайзаҥдарды тегин улус омогыла, сӱмезиле, санаазыла, jалтанбазыла jеҥип турганы керегинде солун айлылат.

         Алтай албатыныҥ алтындый сӧзи биске кереес. Темдектезе, улустыҥ, тындулардыҥ, ар-бӱткенниҥ белгелери керегинде кӧп-кӧп кыска, курч эрмек-куучындар бар. «Алтай улус озодо айдыҥ-кӱнниҥ айалгазын ӧлӧҥдӧрдӧҥ, агаштардаҥ, тындулардаҥ, Айдыҥ, Кӱнниҥ, Jылдыстардыҥ турган аайынаҥ, бӱдӱминеҥ озолодо билип туратан» - деп, чӧрчӧкчи айдат.

         Анайып, jуунтыга Николай Кокуровичтиҥ албатынаҥ уккан белге-темдектерди база салганы jолду болор. Олорды балдар кычырып, jӱрӱминде тузалангадый учуралдарды эске алып  jӱрер, айса болзо, бойлоры да чӱмдеп байыдар, jӧмӧӧр деп иженер керек.

Слердиҥ колыгарда солун, jилбилу бичик. Кычырыгар.

Таныспай Шинжин,

ГАНИИИЯЛ-дыҥ ишчизи, бичиичи.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

АЛАКАН ЛА ОНЫҤ УУЛДАРЫ.

         Озо, озо ӧйлӧр тушта бистиҥ туулу чаҥкыр jараш Алтайыста алган эжи jада калган Алакан деп эмеген jуртаган. Кӧп jылдарга ол Теке байдыҥ койлорын кабырган. Оныҥ кату терелерин илеп, эки колыныҥ кӱчиле jаткан.   Алакан деп эмегенде беш уул болуптыр. Jаан уулыныҥ ады Эргек, экинчи уулы Ус, ӱчинчи уулы Ортон, тӧртинчи уулыныҥ ады Чычалкай болгон.

         Алакан эмеген кой-эчкилердиҥ терелерин, торко чылап, jымжада илейтен. Оноҥ олорды Теке байга экелип, ижи учун алган азык-тӱлӱкти jӱктенип jанар. Беш балазын тойо азырап jӱретен.

         Бир кӱн Алакан эмеген тыҥ оорый берген. Илеп салган кой-эчкилердиҥ терелерин Эргек деп jаан уулына береле, айдыптыр:

Jети сууныҥ ол jанында,

Jети тууныҥ ары jанында

Тоолоп болбос мал азыраган,

Тоозы jок jон башкарган

Теке бай jуртап jат.

        

         Бу терелерди ого табыштырала, айт: «Энем азык-тӱлӱк экел деп jакыган».

         Эргек илгин таарын jӱктенип, кӱн ажыдын кӧстӧп, базып ийген.

         Тӧрт jаан суу кечкен, тӧрт jаан туу ашкан.

         Оноҥ ары барып jатса, тӧрт айры jол ортозында jӱрекче айыл турган, jӱлӱнче ыш чыгып турган. Эргек jууктап келерде, айылдаҥ ак башту эмеген чыгып келген. Эргекти кӧрӱп ийеле айткан:

- Эргек, jакшы ба! Сен кайдӧӧн барадырыҥ? Айылга кирип, бийттӱ-сиркелӱ кӧчӧ ичип алзаҥ.

         Эргек, jакшылажала, айткан:

- Мен слердиҥ бийттӱ-сиркелӱ кӧчӧгӧрди ичкенче, капшай барып Теке байдыҥ ӱстӱ-jуулу курсагын jибей.

         Анайда айдала, анаҥ ары база берген.

         Бир jаан суу кечкен, бир jаан туу ашкан. Теке байдыҥ ӧргӧӧзине jеткен. Каалгалу эжигин ачып, айылга кирип келген. Илеп салган кой-эчкилердиҥ терелерин jерге салып, от айагына отура тӱжӱп, эзен-амыр сураган.

         Теке бай тӧр бажында отурды. Эргекти кӧрӱп сураган:

- Не керектӱ келдиҥ?

Эргек айткан:

- Энем меге илеп салган кой-эчкилердиҥ терелерин береле, айткан: «Азык-тӱлӱк божогон. Jети сууныҥ ол jанында, jети тууныҥ ары jанында, тоозы jок мал азыраган Теке деп байдаҥ азык-тӱлӱк сурап экел деген».

Теке бай эмегенине бурылып, айткан:

- Сен бу Эргекке сарjу, курут берзеҥ. Ажанып алзын.

Эмегени илеп салган кой-эчкилердиҥ терелерин кабыра кучактанып, тӧргӧ апарып салала, бир jалбак курут, бир болчок сарjу алып берген. Мыны кӧргӧн Теке бай айдыптыр:

- Эргек, сен курут ла сарjуны бу агаш тишке тиштейле, оттыҥ jанына кадап сал. Бойыҥ чыгып, эмеш одын jарып ий. Оноҥ келип, ажанып ал.

Эргек тышкары одынды jарып ийеле, ажанарга кирип келерде, сарjузы кайылып калган, куруды кӱйеле, кичинек артып калган. Эргек курудын jип ийеле, ыйлаган.

Теке бай айткан:

- Тороҥ тойбогон болзо, тышкары чыгып, айылды эбире бассаҥ, тӧр бажында тӧрт мӱӱстӱ куча бар, оны экелип сойоло, кара казанга кайнадып jи.

Эргек айылдаҥ чыгып, эр jанын эбире базарда, кӧк ийт калып келген. Чеденди ажып jадарда, jалмаш эдин ийт jара тарткан. Чеденди тӧрт мӱӱстӱ кара куча сӱзерде, Эргек тереҥ ороныҥ тӱбине тӱшкен. Чыгар аргазы jок, ыйлап-сыктап, артып калган.

Энези ле тӧрт карындажы тӧрт кӱн сакып чӧкӧгӧн. Энези Ус деп уулына илеп салган кой-эчкилердиҥ терелерин береле, айткан:

«Jети сууныҥ ол jанында, jети тууныҥ ары jанында Теке бай jуртап jат.

Кой-эчки кабырган Алакан энем слердеҥ азык-тӱлӱк экел деп ийген» - де.

Ус деп уулы илгин таарын jӱктенип, Теке байдыҥ jуртын кӧстӧп, базып ийген.

Тӧрт jаан суу кечкен, тӧрт jаан туу ашкан.

Оноҥ ары барып jатса, jӱрекче айыл турган, jӱлӱнче ыш чӧйилип турган. Качан ол айылга jууктап келерде, айылдаҥ ак башту эмеген чыккан. Усты айылга кирип, бийттӱ-сиркелӱ кӧчӧ ичсин деерде, Ус айткан:

- Слердиҥ бийттӱ-сиркелӱ кӧчӧгӧрди ичкенче, капшай барып, Теке байдыҥ ӱстӱ-jуулу кӧчӧзин ичпей.

Анайда айдала, база берген. Ӱч сууны кечип, ӱч туны ажып, Теке байдыҥ ӧргӧӧзине jедип, каалгалу эжигин ачып, кирип, от айагына отурып, эзен-амырын сурашкан.

Теке бай сураган:

- Не келдиҥ, Ус?

Ус айткан:

- Jети сууныҥ ол jанында, jети тууныҥ ары jанында, слердиҥ кой-эчкигерди кабырган энем азык-тӱлӱк экел деп айткан.

Теке бай эмегенине айткан:

- Бу Уска сарjу, курут бер.

Байдыҥ эмеени илилӱ терелерди кучактанып, тӧргӧ апарып салала, Уска бир болчок курут, бир болчок сарjу берерде, Теке бай айткан:

- Сен курут-сарjуҥды агаш тишке тиштейле, отко изидип сал. Бойыҥ чыгала, одын jарып ийеле, кирзеҥ, jымжап калар. Ажанып аларыҥ.

Ус курут-сарjузын агаш тишке тиштейле, от jанына кадайла, чыгып, одын jарып ийеле, кирип келерде, сарjу кайылып калган. Курудын jип ийеле, ыйлай берген.

Теке бай айткан:

- Тороҥ тойбогон болзо, тышкары, айылдыҥ тӧринде тӧрт мӱӱстӱ куча бар. Оны экелип, кара казанга кайнадып jи.

Ус чыгала, айылды эбире базарда, кӧк ийт калып келген. Ус чеденди ажып jатканча, оныҥ jалмаш эдин jара тарткан. Чеденге кирип барарда, тӧрт мӱӱстӱ кара куча сӱзерде, тереҥ оро тӱбине барып тӱшкен. Мында агазыла экӱ ыйлажып арткан.

Ӱч кӱн ӧткӧн. Эки карындаш jок. Энези илеп салган кой-эчкилердиҥ терезин Ортон деп уулына береле, айткан:

«Jети сууныҥ ол jанында, jети тууныҥ ары jанында Теке деп байдаҥ азык-тӱлӱк экел».

Ортон илгин таарын jӱктенип, акаларыныҥ изин истеп, базып ийген. Тӧрт jаан суу кечкен, тӧрт jаан туу ашкан. Jолдо jӱрекче айылдаҥ jӱлӱнче ыш чыгып турган. Jууктап келерде, ак башту эмеген  чыгып келген.

-Jакшы ба, Ортон! Кирип, бийттӱ-сиркелӱ кӧчӧ ичип ал – деген.

- Слердиҥ бийттӱ-сиркелӱ кӧчӧгӧрди ичкенче, капшай барып, Теке байдыҥ ӱстӱ-jуулу кӧчӧзин ичпей.

Анайда айдала, база берген. Оноҥ ары Ортон ӱч jаан суу кечип, ӱч jаан туу ажып, Теке байдыҥ ӧргӧӧзине jедип, эжик ачып, кирип келерде, Теке бай тӧрдӧ отурган. Ортон от айагына отурып, jакшы сураган.

- Не керектӱ келдиҥ? – деп, Теке бай сураарда, Ортон айткан:

- Jети сууныҥ ары jанында, jети тууныҥ ол jанында, слердиҥ кой-эчкини кабырган Алакан энем азык-тӱлӱк экел деген.

Теке бай эмегенине айткан:

- Бу Ортонго курут- сарjу бер.

Эмеени илеп салган терелерди  тӧргӧ апарып салала, Ортонго бир болчок курут, бир болчок сарjу экелип берген.

 Теке бай айткан:

- Агаш тишке курут- сарjуҥды тиштейле, от jанына изидип салала, чыгып, оды jарып ийеле, келип jи.

Ортон уул курут- сарjузын от jанына изидип салала, чыгып, одын jарала,  кирип келерде, сарjузы кайылып калган. Ортон курудын jийле, ыйлай берген.

Теке бай айткан:

- Тороҥ тойбогон болзо, тышкары, тӧр бажында , тӧрт мӱӱстӱ кара куча бар. Оны экелип, кара казанга кайнадып jи.

Ортон айылдаҥ чыгып, айылды эбире базарда, кӧк ийт калып келген. Чеденди ажып jадарда, jалмаш эдин jара тарткан. Ол чеденге кирерде, кара куча сӱзерде, Ортон тереҥ оро тӱбине барып тӱшкен. Эмди мында ӱч карындаш ый-сыгытта арткан.

Энези ӱч уулын эки кӱн сакып чӧкӧгӧн. Энези эмди Чечен деп уулына илеген кой-эчкилердиҥ терелерин берип, айткан:

Акаларыҥныҥ кийнинеҥ бар.

Jети сууныҥ ол jанында,

Jети тууныҥ ары jанында

Теке байдаҥ азык-тӱлӱк экел.

Чечен илгин таарын jӱктенип, акаларыныҥ изин истеп, базып ийген.

Тӧрт jаан суу кечкен,

Тӧрт jаан туу ашкан.

Кӧрӧр болзо, jӱрекче айылдаҥ jӱлӱнче ыш чыгып турган. Ак башту эмеген чыгып келеле, айткан:

- Jакшы ба, Чечен! Кирип, бийттӱ-сиркелӱ кӧчӧ ичип алзаҥ.

Чечен айткан:

- Теке байдыҥ ӱстӱ-jуулу кӧчӧзин ичедим.

Анайда айдала, оноҥ ары база берген.

Ӱч суу кечкен,

Ӱч туу ашкан.

Теке байдыҥ ӧргӧӧзине jедип, эжигин ачып, кирип, от айагына отурып, jакшылашкан. Тӧр бажында Теке бай бойы отурат.

- Не келдиҥ, Чечен? – деп сураган.

Чечен айткан:

- Jети сууныҥ ол jанында, jети тууныҥ ары jанында, слердиҥ кой-эчкини кабырган Алакан энем слердеҥ азык-тӱлӱк экел деп ийген.

Теке бай эмегенине айткан:

- Бу Чеченге курут-сарjу бер.

Эмеени илгин таарда терелерди тӧргӧ апарып салала, Чеченге бир болчок курут, бир болчок сарjу экелип берген.

Теке бай айткан:

- Курут-сарjуны агаш тишке тиштейле, от jанына изидип салала, чыгып, эмеш одын jарып ийеле, келип jи.

Чечен тиштеги курут-сарjузын очок jанына кӱлге кадайла, чыгып, одын jарала, кирип келерде, курут-сарjузы кайылып калган эмтир.

Чечен отурала, ыйлай берген.

Теке бай айткан:

- Тороҥ тойбогон болзо, тышкары, тӧр бажында, тӧрт мӱӱстӱ кара куча бар. Оны тудала, экелип, кара казанга кайнадып jи.

Чечен тышкары чыгып, айылды эбиреде базарда, кӧк ийт калып келген. Чеденди ажып jадарда, jалмаш эдин jара тарткан. Чечен чеденди ажарда, кара куча сӱскен. Чечен тереҥ оро тӱбине тӱшкен. Кӧрӧр болзо, ӱч карындажы мында онту-калакта болтыр. Кожо артып калды. Эмди тӧртӱ боло берди.

Алакан эмеген Чычалкай деп уулыла кожо тӧрт уулын эки кӱнге сакыган. Jок. Арга jокто Алакан Чычалкай деп уулын ийген.

Акаларыҥныҥ кийнинеҥ бар.

Jети сууныҥ ол jанында,

Jети тууныҥ ары jанында

Теке байдаҥ азык-тӱлӱк экел.

Чычалкай илгин таарын jӱктенип, акаларыныҥ изин истеп, тӧрт суу кечкен, тӧрт туу ашкан, jӱрекче айыл турган, jӱлӱнче ыш чыгып турган.

Jаба jедип келерде, ак башту эмеген чыгып келеле, Чычалкайга айткан:

- Бу сен кайдӧӧн барадырыҥ? Кирип, бийттӱ-сиркелӱ кӧчӧ ичип ал.

Чычалкай айткан:

- Эзен-амыр сурап, айылга кир дегенде, не кирбес.

Анайда айдала, айылга кирип келерде, айылдыҥ ичиниҥ jаражын кайкаган. Бийттӱ-сиркелӱ кӧчӧ дегени ӱстӱ-jуулу кӧчӧ эмтири. Эмеген кӧчӧни айакка уруп, таш тактаныҥ ӱстине тургусты. Чычалкай ичер болзо, кӧчӧниҥ амтандузын! Уйдыҥ эмчегинеҥ эткен борбыйдаҥ кӧӧрчӧк урган. Jакшызын!

- Таш тактаныҥ ӱстинде казы-карта jадыры, кезип jи! – деерде, Чычалкай jип турза, тӱгенбес. Ол ло бойы. Байагы борбыйдагы кӧӧрчӧктӧҥ уруп ичер болзо, тӱгенбес. Ол ло бойы. Чычалкай кайдӧӧн барып jатканын угуп алала, эмеген айдыптыр:

- Акаларыҥ ӧткӧн эди. Айылга кирип, бийттӱ-сиркелӱ кӧчӧ ич дееримде, бирӱзи де болбогон… Эмди коно амырап, уйукта, - дейле, кӧбӧҥ-торко тӧжӧккӧ jатырып, кӧбӧҥ-торко jууркан jабып берген.

Чычалкай тойоло, уйуктай берген. Ойгонып келер болзо, кӱн чыгып келген эмтир. Чычалкай чыгып, jунунып, ойто кирип келзе, кӧчӧ белен. Кӧӧрчӧктӧҥ уруп ичер болзо, бортого толбозобос. Картаны кезип jиир болзо, астабас. Там ла кӧптӧп турар.

Эмеген айдат:

- Ажан, ажан, балам! Баратан jолыҥ кӱч. Jакшы ла тойо ажан.

Чычалкай бортодоҥ кӧӧрчӧкти уруп, ичип турза коробос jаҥду болды.

Картаны кезип jип отурза, астабас. Тойо jип алала, кайкап отурат. Тышкары уй да jок, jылка да jок.

Эмеген Чычалкайга айтты:

- Jе, эмди амырап, курсагыҥ тойып, кӱчиҥ кирип калган. Теке байга jедип, кирип барала, jакшы суразаҥ, jаҥ аларга келдим деп айт. Эмеени курут-сарjу берзе, ӧгӧӧни айдар: отко тиштеп салала, одын jарала, келип ажан деер. Сен алган бойынча jип ий. Теке бай айдар: тороҥ тойбогон болзо, тышкары, тӧр бажында, тӧрт мӱӱстӱ кара куча бар, оны экелип, кара казанга кайнат jи деп айдар. Сен айылдаҥ чыгып, эбире бассаҥ, сеге кӧк ийт калып келер. Сен оны ташла ӧлтӱре сок. Чеденди ашсаҥ, тӧрт мӱӱстӱ кара куча сени сӱзерге келер. Сен тура болзоҥ, сени jастыра сӱзер. Сен эки мӱӱзинеҥ тудала, jыга базып, ӧзӧйлӧ, jӱктенип, айылга кийдиреле, сойып, кара казанга кайнат. Чеденниҥ ичинде тереҥ ородоҥ тӧрт акаҥды чыгарып, азыра.

Анайда айдала, ак башту эмеген Чычалкайды ӱйдежип чыгала, казандый кара ташты кӧдӱрип, ары-бери экчеп ийерде, jудрукча боло берген.

- Мыны каптыргаҥа сугуп ал. Мыныла ийтти соксоҥ, ӧлӧ берер. Jастыра сокпо – деп, jакып ӱйдешти.

Тойо-кана ажанып, амырап, конуп алган Чычалкай эки элегин кайра кыстанып, акаларыныҥ кийнинеҥ истеп, базып ийди. «Ӱч суу кечип, ӱч туу ажып», Теке байдыҥ ӧргӧӧзине jедип келген. Эжикти ачып киреле, от айагына отурып, jакшылажат. Теке бай тӧр бажында отурат.

- Не келдиҥ, Чычалкай? – деерде, Чычалкай айтты:

- «Jети сууныҥ ол jанында, jети тууныҥ ары jанында» слердиҥ кой-эчки кабыраачы Алакан энем мени слердеҥ азык-тӱлӱк экел деген.

Теке бай эмегенине айдат:

- Чычалкайга курут, сарjу бер.

Эмеени бир болчок курут, бир болчок сарjу берерде, Чычалкай, сунган колын тарткалакта, jип ийген. База бер деп сураарда, бай айдат:

- Тороҥ тойбогон болзо, тышкары, айылдыҥ тӧринде темир чеденде тӧрт мӱӱстӱ кара куча бар, оны экелип, сойып, кара казанга кайнадып jи.

Чычалкай айылды эбире базып, каптыргада тажыналып, jаткан ийтти согордо, ол ӧлӧ берди. Темир чеденди ажарда, куча сӱзерге маҥтап келерде, тура калыырда, jастыра сӱскен. Чычалкай кучаныҥ эки мӱӱзинеҥ тудуп, jыгала, ӧзӧп ийерде, айылдыҥ ичинде онту угулды. Кучаны jӱктенеле, кирип келерде, Теке бай ӧлӱп калган jадыры.

Чычалкай кара кучаны сойып, эдин ооктойло, кара-казанга кайнатты.

Теке байдыҥ эмеени айдат:

- Мени ӧлтӱретеҥ бе?

Чычалкай айдат:

- Мен кижи ӧлтӱрбейтем. Ӧгӧӧнӧр jаманына ӧлди не. Слер ол мениҥ тӧрт акамды эмдеп, jазыгар!

Анайда айдарда, эмеген сӱӱнип, айдат:

- Кара сагыжы бойына jетти. Jе мен эмдеерим.

Экӱ барып, Эргек, Ус, Ортон, Чечен деп карындаштарды ородоҥ чыгарып, экелип, эт, jуула азырап, эмдеп jазаган.

Чычалкай улалу атла энезине браатса, байагы jӱрекче айыл jогыла. Энезине jедип, не болгонын куучындарда, энези айдыптыр:

- О-о калак, ол эмеген эмес эмей. Ол кӧрӱнер ле кижиге кӧрӱнер. Ол jер киндиги энези. Сеге килеп, ончогордыҥ тыныгарды айрыган турбай.

Чычалкай тӧрт аказыла, энезиле кожо малду-ашту, jалчыларлу, байып, jыргап jуртай бердилер.

 

ЭКИ БАJА.

Мынаҥ озо чаҥкыр тууларлу Алтайда эки карындаш jуртаган. Бирӱзиниҥ ады Кокы, экинчизиниҥ дезе Кортон деп адалган. Кокы jаан карындажы, канча кире jуртаарда, бир де бала азырабаган, бала jок болтыр. Jе оныҥ азыраган малы сӱрекей кӧп болгон. Кокы jаныс та малла бай эмес, jе торко-маҥдык jӧӧжӧлӱ болтыр. Ол торко-маҥдык jӧӧжӧни эдер jерин таппайтан.

Кортондо, кичӱ карындажында, мал деп неме jок, jети бала оныҥ jаан jӧӧжӧзи болтыр.

Кӧп балдар азырап, бу кире ӧйгӧ jетире сӱрекей тапкыр аҥчы кижи деп адалып турган. Кортонныҥ аҥдап тапкан алузын jаантайын ла байлар, jайзаҥдар мекелеп, сӱмеленип, тӧлӱ-калан учун теп ле тегиннеҥ алып баратандар.

Кортонныҥ балдары кӧп учун jаныс саар уйыныҥ сӱди ол балдарына jаантайын jетпейтен. Оныҥ учун jокту Кортонныҥ ӱйи бала-барказын торолотпоско болуп, азыраарыныҥ эп-сӱмезин бедреп, бай баjазына ийетен. Ийзе, мынайда айдып ийетен:

         - Jе, кару балдарым, акаар-jеҥеер дӧӧн барып келигер. Сарjу-каймак jип, талкан-калаштаҥ jакшы тойо ажанып алыгар. Оноҥ ээчижип алып, jанып келигер.

         Оок балдар, ээчижип алып аказыныҥ айлына келгежин, jеҥези олорды азырабайтан эмтир. Керек дезе куучындашпас та. Киргилеп келзе, эжиктиҥ jанына ла отургызып салатан эмтир.

         Кайдар эмеш деп, jеҥези кӧстиҥ учыла олорго кӧрӱп салатан. Балдар отурар ла отурар. Эстежип. Анайда куру отурарга чӧкӧйлӧ, ойто jанарга ӧрӧ тургулаза, jеҥези айдатан болтыр:

         -Акыр, акыр, балдар, мен слерди азырап ийейин. Отурыгар ла.

         Jеҥези jаан айакты алар ла. Бир айакта сарjу, экинчизинде дезе аарчы. Калбакты алала, олордыҥ колдорына ла оосторына сарjу ла аарчыны сӱртеле, jандырып ийтен.

         Бир катап балдардыҥ энези олордыҥ айтканыныҥ чынын-тӧгӱнин билип аларга сананды. Канайда билип аларын узак ла шӱӱди. Учында эне кижи ол ло анайда сананган кӱн, тӱн кирерде, бай баjазыныҥ айлына барды. Jе айылга кирбеди. Айылдыҥ тыштынаҥ ла, эпши jанындагы иргезинеҥ тежик ойды. Оноҥ jанып келди.

         Эртезинде эне кижи балдарын баjазыныҥ айлына ийди. Бойы дезе каҥза таҥкы тартып алып, эмеш отурала, балдарыныҥ кийнинеҥ ары барды. Баjаныҥ айлыныҥ иргезине келип, ажындыра ойып койгон тежиктиҥ одожына отурып алала, эп jок то болзо, аjыктап, кӧрӱп отурды. Айылда улус нени эдер эмеш деп.

         Балдардыҥ энези кӧрӱп отурза, jеҥе деген кижи балдарды бозогоныҥ jанында отургызып койгон эмтир.

         Jаан удабады, балдар jанарга турарда, jеҥези олорды токтодып, отурган jеринеҥ jӱк арайдаҥ турала, айтты:

         - Акыр, акыр балдар. Мен слерди чӱрче азырап ийейин. Отурыгар, jеҥези балдардыҥ оозына ла колдорына каймакту аарчыны сӱртеле, ажанып алдыгар, эмди jаныгар деп айлынаҥ чыгарып ийди.

         Балдарды баjазы канайда «азыраганын», «кӱндӱлегенин» олордыҥ энези кӧрӱп алды. Энези балдардаҥ озолоп, айлына jанып келди. Ичи-бууры кӱйӱп, тыҥ чугулданып, ол мынайда сананды: «Немени тыҥ ла билер санаалу эмтириҥ а! Акыр ла, ол балдарла уружып турган тенек шӱӱлтеҥди мен кӧрӧрим! Бир тушта тӱс jерге бӱдӱрилер ле болбойын!»

         Аҥдап барган ӧбӧгӧндӧри, кӧп алу аткан, jангылап келдилер. Jе Кортонныҥ аҥдап тапкан алузын Кокы карындажы тӧлӱ учун тӧгӱндеп алды, калан учун jайзаҥ jамыркап алды. Кортон как куру артып калды. Кокы карындажы там ла байып, jамыркап баратты. Jаман кылык-jаҥы там ла тыҥып турды. Ачабы там ла jаандап турды.

Анча-мынча jатканча, соок кыш келди. Jыргалду jай божоп калды. Эки карындаш база ла аҥдап, барарга шыйдындылар. Байагы эки баjа олорго база ла азык-тӱлӱк белетегиледи. Азык-тӱлӱк белетелерде ле, Кортон ло Кокы аҥдап атандылар.

         Сооктор тызыражып турды. Чаган айдыҥ корон ачу соогы башталды. Бай баjа jокту баjага келип, сурады:

         - Бу сен соокко канайып тоҥбойдын? Сениҥ кеп-кийимиҥ самтар-сумтар. Мен тогус кат торко тонду да болзом, тӱни-тӱжи бу соокко коркышту тоҥуп jадым.

         Jокту баjазы ого айдып jат:

         - Мен jокту, jаман да болзом, тоным-саным эски де болзо, соокко бир де тоҥбой jадым. Уйуктаар алдында эмеш jука этире суурынып алып, чапкыш ӱӱчелеримниҥ ортозына кирип алып, анда jылу уйуктап аладым.

         Кортондо ӱӱчелер кайдаҥ келзин. Кокыда ла бар эмей. Чапкыш ӱӱче деп Кортон ол бойыныҥ балдарын айткан болгон. Бу эрмекти бай баjазы оҥдобогон болгодый. Jокту баjазыныҥ кокырлап айтканын оҥдобой, бай баjазы сӱӱне берген.

         - Ээ, мен jанала, ӱстӱ-jуулу ӱӱчелеримниҥ ортозына кирип конзом, ол ло jокту эмегеннеҥ артык, чик jок jылу конорым! – деп айдала, айлына jанып келди. Эҥирде, кийген кеп-кийимин эмеш jукарта суурынала, семис ӱӱчелериниҥ ортозына киреле, jадып, оронып, уйуктай берди.

         Эртезинде jокту баjазы балдардыҥ ортозынаҥ турала, тышкары чыгып кӧрзӧ, бай баjазыныҥ айлынаҥ ыш чыкпай турган. Ол тургуза ла барып кӧрӧр болзо, тенек бай баjазы семис ӱӱчениҥ ортозына чын конгон болтыр. Уйуктап jадала, этке jаба тоҥуп калган эмтир. Анайып, ачабына ла тенегине болуп бай баjазы тегин калас ӧлгӧн болтыр.

         Бай улус кезикте кокыр билбес деген неме ол болтыр.

 

АҤЧЫ

 

         Чаҥкыр Алтайда Аҥчы деп кижи jуртаган. Ол ӧрӧкӧн Адучы деп уулду болгон. Качан уулыныҥ кижи алар ӧйи jедип келерде, Аҥчы ӧрӧкӧн канча бар нек-сак немелерин садып, jӧӧжӧ jӧӧгӧн. Оноҥ уулына Айбычы деп jаан байдыҥ Алтынчы деп атту кызын алып берген болтыр.

         Бир катап Аҥчы Адучы уулын ээчидип алып, арка-тууга аҥдап барган. Jолой барадала, Аҥчы ӧрӧкӧн уулыныҥ керсӱзин билерге, ого ачык-jарык айткан эмтир.

         - Jе, уулым, бу jолды кыскарт.

         Айдарда, уулы, аттаҥ тӱжеле, малтаны алала, jолды оныла чаап баштаптыр. Бу керекти кӧрӱп, адазы уулына айткан:

         - Ижиҥди токтот. Мынаҥ ары барак!

         Экӱ оноҥ ары барып jадала, Аҥчы бир элик аткан эмтир. Уулына айдыптыр:

         - Мен барып арка-тууны эбирип келейин. Сен дезе агаш казанга бу эликтиҥ эдин кайнадып сал.

         Адазы jӱре берди. Адазыныҥ jакылтазын тургуза ла бӱдӱрерге, Адучы агаштаҥ казан jазады. Этти ого кайнадып баштады. Jе отто эт кайнаарга jеткелекте, оттыҥ jалбыжына казан кӱйе берген. Адазы келгелекте, уулы канча-канча казан jазаган. Jе этти канайып та кайнадып болбогон.

         Аҥчы канча туу-ташты эбиреле, jедип келди. Аштап-суузап келеле, кӧрзӧ, уулы казанды кайнадып болбогон эмтир.

         - Jе, эмди jаналык! – деп, адазы айткан.

         Эликтиҥ эдин артынып алып, адалу-уулду айлына jангылаган. Адазы бойыныҥ айлына, уулы – бойыныҥ jуртына.

         Jанып келеле, Аҥчы туйказынаҥ уулыныҥ айлына барып, эмегениле ол нени куучындажып отурганын тыҥдаптыр. Келди – Алтынчы айдып отурат:

         - Адаҥ сени jаман кӧрӱп, кыстап турган эмтир. Куру jерге jол кастырган, агаш казанга эт кайнаттырган. Бу уйат эмей база. Ол сени ӧлтӱрерге jӱрген кижи эмтир. Бу адаҥныҥ jанына jатпай, мынаҥ качалы! Качып, мениҥ адамныҥ айлыныҥ jанына барып jадалы. Анда артык.

Ол куучынды уккан Аҥчы ӧбӧгӧн аайы jок ачынган. Ачынала, Айбычы байдыҥ кызын ойто айлына jандырган.

Кысты jандырала, Аҥчы ӧрӧкӧн  бойы кой кӱдӱген Кӱндӱчи деп нӧкӧр кижиге барган. Кӱндӱчи jети кысту болгон. Эҥ ле кичинек кызы Кӧӧркийек деп атту. Кеберкек, керсӱ.  Аҥчы атанып jанарда, Кӧӧркийек адазыныҥ берген jӱс торбогын айдап экелген. Оны кӧрӱп, Аҥчы ӧбӧгӧн ого айдыптыр:

- Jӱс торбоктоҥ келер jылда, эзенде, jӱс бозу ӧскӱрип ал!

Кӧӧркийек оныҥ ченегенин билеле, ӧрӧкӧнгӧ айдыптыр:

- Эзенде минип jӱрген адаардаҥ кулун ээчидип экелеер.

Келген керегин билип, бу бала сӱрекей сагышту болгонын Аҥчы тургуза ла билип ийген. Ол баланы уулына кудалаар деп шӱӱди. Эбире jаткан jокту-jойу улустаҥ аракы jууйла, кудалап, уулына Кӧӧркийек деп кысты алып бериптир.

Бир кӱн Аҥчы ӧрӧкӧн мынайда сананган: «Торбок кабырган бала чечен эмтир, а. Jе менеҥ чечен эмеш пе? Акыр, барып оныҥ куучынын тыҥдап кӧрӧйин».

Аҥчы барган. Барала, тыҥдап отурза, келди Адучыдаҥ сурап jат:

- Сен алдындагы эмегениҥнеҥ не айрылгаҥ?

Адучы уулы ол кыска айдып jат:

- Адам бис экӱге jуртаарга бербеген. Озо баштап кожо аҥдап барак деген. Барганыс. Jолой ол мени jол кыскарт деген. Оноҥ элик адала. Агаш казанга эт кайнатырган. Мен оныҥ jакылтазын бӱдӱрип болбогом. Ол тушта мениҥ эмегеним айткан: «Адаҥ сени ӧлтӱрерге турган эмтир. Мениҥ адама баралык» - деп. Адам ого тыҥ ачынган. Бар-jок немезин jууйла, байдыҥ кызын айлына jандырып ийген. Оныҥ кийнинде сени кудалаган».

Кӧӧркийек ончозын угала, каруузын мынайда берет:

- Экилеер тенек болгон эмтиреер. Jе адаҥныҥ jол кыскарт дегени – ол тӱрген jел деп айтканы болор. Агаш казанга эт кайнат дегени – этти отко тиштейтени болгон. Байдыҥ кызы шыра кӧрбӧгӧн, сен дезе бойыҥ оныҥ бажына чыкпагаҥ. Оныҥ учун адаҥ кысты ойто jандырганы чын. Чын эткен кижи эмтир.

Аҥчы, мыны угуп алып, айлына сӱӱнчилу jана берди. Олордыҥ ортозында бир де ӧӧн - ӧчӧӧн jок болуп jуртагылай берди.

 

ЭРТЕ, ЭРКЕ, ЭРГЕК ДЕП КАРЫНДАШТАР

 

Мынаҥ озо, озо ӧйлӧрдӧ туулары чаҥкыр Алтайда кӧк-боро атка минген, кара бажы кажайа берген, карыыр jажы jедип калган, катан сӧӧги када берген Кӧкшин ӧбӧгӧн jуртаган эмтир. Алган эжи дезе бажы куудый кажайа берген, быjыраш тиштери куулыдый саргарып калган Кӧнӧчи деп эмеген болгон. Анайда эку узак-узак jуртаган.

Олор, карыганча jуртайла. Эрте, Эрке, Эргек деп ӱч талдама уулду болуптыр. Jе кажызы ла башка-башка кылык-jаҥду ӧзӱп турдылар.

Каргандарда кӧк-боро ат, саап ичер сӱттӱ эки кӧк уй, тӱгин кайчылап алатан эки кӧк кой, ноокызын тарап алатан эки кӧк эчки, кажы ла jылда кулун берер эки кӧк бее, ӱреген эки кӧк ийт болгон.

Jылдар jылыжып ӧдӧт, айлар айланып тӱгенет. Кӧп суу аккан. Анайып канча jылдар ӧдӧрдӧ, Кӧкшин ӧбӧгӧн лӧ Кӧнӧчи эмегениле карый бердилер. Олор ӧрӧ туруп болбос, jаҥду ла отурар болуп, аймап та калган турдылар. Ижемjи jаныс ла уулдарга.

Эрте ле Эрке деп уулдары элик-сыгын аҥдаар, адар болуп, Эргек деп эҥ кичӱ уулы эш-неме ондобос, казыр, калjу тенек болуп бӱткен эмтирлер. Андый да болзо, Эрте ле Эрке ада-энезин, Эргек деп тенек карындажын аҥдап-куштап азырайтан. Ас малын азырап, ӧлӧҥ-чӧп белетеп, айылдыҥ jӱзӱн-jӱӱр иштерин бойлоры бӱдӱретендер. Эрте ле Эрке бойлорына эш табар аргалары jок jӱрдилер. Эш-ӱӱрелери бар болгон болзо, ада-энезин кӧрӧр эди.

Бир кӱн Эрте ле Эрке эки карындаш кичинек Эргек карындажына мынайда jакылта бердилер:

- Эргек, бис коно аҥдап барарыс. Сен дезе ада-энеҥди кичееп, мал-ашты азырап тур.

- Jе кичеерим, кӧрӧрим – деп, Эргек сӧзин берерде, Эрте ле Эрке эки карындаш аҥдап атангылаган.

Эргек айылда артты. Jаан удабай айылда арткан Эргектиҥ, акалар чылап, аҥдаар кӱӱни база келди. Ол акаларыныҥ айазын алып, айыл тӧриндеги мееске чыгып, анда тартып салды. Айлына келеле, ада-энезине айтты:

- Мен мында бу меесте айа тургузып салдым. Удабай оны барып кӧрӧтӧм, - деди.

- Кӧр лӧ, балам – деп, ада-энези айдышты.

Анча-мынча ӧй ӧдӧрдӧ, Эргек барып тарткан айазын кӧрди. Барала, кӧрӧрдӧ, эки эчкизи айага jыга аттырала, ӧлӱп калган jаткылады. Эргек эки кӧк эчкини jӱктенип алып, айлына экелген. Кичӱ уулчак олордыҥ терезин тӱрген сойо тартала, кабырга-сӧӧктӧрин сого чаап, кара казанга кайнатты. Арткан-калган этти артпакка илип салды. Ышталзын деп. Jизе, jакшы болзын деп.

Отко аскан казан кайнаарда, этти чыгарып, ада-энезин тойо азырап койды. Бойы да тойу ажанып алды.

Экинчи кӱн эҥирде эки аказы, аҥдайла, jанып келдилер. Олордыҥ келеткенин кӧрӱп, Эргек эжикке чыгып, акаларын уткып, jалакай, эптӱ сӧстӧрлӧ мынайда сурап jат:

- Эр киндиктӱ бӱткен акаларым, арка-тууныҥ элик-сыгынын аттыгар ба? Эне-аданы азыраарга нени адып jӧӧп экелдигер?

- Эш неме кӧрбӧдис – деп, эки аказы удура кемзинип айттылар.

- Ээ. Jайлаа, акалар. Мен айылда да арткан болзом,  мынаар бу мееске айа тартып, эки jуҥма адала, эне-адамды азырап койдым – деп айдала, эки мыкынын тайанып, эр кижи болуп мактанып турды.

Эки аказы лаптап кӧрӧр болзо, Эргек эки эчкини сойоло, ада-энезин азырап салтыр. Арткан этти дезе артпакка илип салган турды. Мыны кӧрӧлӧ, ачынбас акалары ачынышты. Кичӱ карындажын арбап, кӧмӧлӧп баштадылар. Тенек дежип, jӱӱлгек дежип.

Эки карындаш эрик jокто база ла эрмектежип jат:

- Бистиҥ кижи алар аргабыс чек jок, ада-энебисти ӧлгӧнчӧ лӧ азырайтан эмтирис.

Эки кӱн амырайла, эки карындаш Эргекке база jакылта бердилер:

- Бис эмди эки кӱн аҥдаарыс. Ас малысты азырап, ада-энеҥди кичее. Jе артык шок этпе.

Эки карындаш аҥдап атана бердилер.

Эргек айылда ла артты. Анайып турала, айылда арткан Эргектиҥ аҥдаар кӱӱни база ла келди. Байаа ла айылды эбире басты, ак jалаҥга барды, анда айа тартып салды.

- Мен аҥга айа тартып салдым! – деп, ада-энезине айтты.

- Аҥда, аҥда ла, балам! – деп, олор айдышты.

Анча-мынча бололо, Эргек айазын кӧрӧргӧ барды. Барза, эки койы айага аттырып, ӧлӱп калган jаттылар. Эргек, эки койды jӱктенип, айлына келди. Сойо тартала, jаан кара казанга кайнадып, ада-энезин азырады. Арткан-калган этти артпакка илип салды.

Эки аказы эки кӱнниҥ бажында jанып келип кӧрӧр болзо, Эргек эки кӧк койды ӧлтӱрип салган эмтир. Эне-адазы тойу-ток. Jе акалар тыҥ ачынып Эргекти кӱлип, сырт терезин ат камчызыла сабай бердилер.

Оноҥ эки карындаш алты кӱн амырайла, база ла аҥдап бардылар. Олор узак ӧйлӧргӧ аҥдап баргандар. Бодолы jарым айга. Онойып аҥдап jӱреле келер болзо, кӧргӱлеп турза, Эргек карындаш эки кӧк уйын, эки кӧк беезин, эки кӧк ийдин ӧлтӱрип салган болтыр.Олордыҥ jаныс ла терелери артып калган эмтир.

Эки карындаш сӱмележип jат:

- Бу Эргекти ӧлтӱрбегенче, бис амыр jатпазыс, албатыга jаныс jаман адыс чыгар эмтир.

Эки карындаш ӧп-jӧп. Кӱӱн-тап jаҥыс.

Эрте Эркеге айдып jат:

- Бис бу Эргекке кӱчис чыдабас. Ол сӱрекей кӱчтӱ. Экӱ озолоп барала, аркага чыгып алаак. Таш кызыдаак. Оноҥ ташты кызыткан соҥында. Эргекти  келип кычырала, айдарым: бис тӱлкӱ агыртарыс, сен дезе кызыл тӱлкӱ келип ле jатса, оны кызыл колло тут ла. Кӧк тенек неме, ол тоолонып келеткен ташты сӧс jок тудар. Тудуп алза, ол тушта ол кӱйӱп калар.

Кызарып таҥ атты. Эрте ле Эрке кичӱ карындажы Эргекти кожо аҥдап барарга кычырдылар. Эргек ого тыҥ сӱӱнди. Алакандарын тарс этире чабынып ийди.

Кайыр кырлардыҥ ары jанынаҥ кӱрееленип кӱн чыкты. Ада-энениҥ jаныс кӧк-боро адына ӱч карындаш учкажып, аҥдап атандылар.

Кобы-jикке jеделе, Эрте карындаш Эргекке айдып jат:

- Бу ла турган кырдыҥ аҥын бис агыртып келейис. Сен дезе бу jыраалу кобыныҥ оозына сакып отур. Мында кызыл тӱлкӱ бар дешкен. Кызыл тӱлкӱ келзе ле, сен оны jастыра тутпа. Бек ле тут. Тудуп алала, бис сеге jедип келгенче, оны божотпо!

Эки карындаш агыртар болуп кыр ӧрӧ чыктылар. Эргек дезе jыраалу кобыныҥ оозына артып калды. Эки аказы тас кара тууга чыгала, агыртып турган улус болуп, кыйгы-кышкы  салдылар, бойлоры дезе jаан от салала, таш кызыттылар.

Анча-мынча болбоды, кобыны тӧмӧн кызыл «тӱлкӱ» келип jатканын Эргек кӧрӱп ийди. Анаҥ-мынаҥ сооро-мооро тудуп турганча, кып-кызыл таш сууга барып тӱшти. Сууга тӱжеле, шыркырап jатты.

Эргек ташты тудала, мынайда кыйгырып jатты:

- Ээ-ээ, шыр-мыр эдедиҥ бе. Кандый эмеш, сени тудуп аларымда! Эки акам келгенче, сени божотпозым!

Тенек карындаш анайда кыйгырып, ташла уружып отурды. Эки аказы кырдаҥ тӱшкӱлеп келди. Арыгандары коркышту эмтир. Тӱжӱп келеле, кӧрӱп турар болзо, тенек карындаш сыр кыйгыда ла эмтир . Сууда соой берген ташты кучактанып алала, эки акам келгенче, божотпозым! – деп, сыр кыйгыда отурат. Мыны кӧргӧн Эрте ле Эрке, эки аказы, кичӱ карындажын, Эргекти, тӧгӱндеп болбогондорын чокым билеле, ачу-коронго тӱштилер. Jаҥыс атка учкажып алып, олор ӱчӱ бозом эҥир кирерде айлы-jуртына jангылап келдилер.

Айылдыҥ эжигин ачып, ӱйге кирип келгилезе, адазы ла энези jаткан ла jерине ӧлгӱлеп калтыр.

Кунукчылду кӱнди Эрте, Эрке ле Эргек ый-сыгытла ӧткӱрдилер. Аш-тус jок, аш-курсак беленинче табылбаста, эне-адазыныҥ кӱнине jаҥыс кӧк-боро адын сойып, ада-энезиниҥ сӧӧгин jууп салдылар.

Айлар ээчий айлар ӧтти. Бир jыл ӧткӧн кийнинде Эрке ле Эрте – эки карындаш мынайда jӧптӧштилер:

- Экӱ азык-тӱлӱк белетеп алаак, оноҥ мынаҥ таҥ эртедеҥ ле качып барак. Эргек дезе мында jаныскан ла артып калзын.

Jажытту jӧптӧжип, караҥуй тӱнде эки карындаш олордыҥ санаа-кӱӱнин кем де укпаган деп бодогондор. Чын да, тӱнде jӧптӧжип турарда, Эргек олордыҥ куучындарын угуп салтыр. Кетежип, jакшы угуп алган соҥында, Эрке деген аказы оноҥ jаан аказына айдып турды:

- Кӧс лӧ jеткен jер jаар тенип баралык. Баш jайган jер jаар уланалык. Ырысту jӱрӱм тӱҥей ле учураар болбос по!

- Качан баралык? – бир аказы сурайт.

- Таҥ алдында, Эргек уйуктап ла jатса, - экинчизи каруун jандырат.

Анайып эки аказы азыкты белетеп баштадылар. Азыктарын jеткилинче белетейле, таҥ алдында ла барар болгонын Эргек лаптап угуп алды.

Эки карындашта не болзын, талкан-кӧчӧ согуп, саргай-кандык кайнадып, караҥуй тӱн киргенде уйку jоктоҥ эт кадырып, кеп-кийимдериниҥ jыртык-тежиктерин кӧктӧгилеп турдылар. Белетениш тыҥ болуп турганын Эргек караннаҥ кӧрӱп ле турды.

Эки карындаш азыктарын эки капка сугала, тӱн ортозы ӧдӧрдӧ, эмеш амырап алар дешти. Уйуктай бердилер.

Бу ӧйдӧ Эргек база уйуктап jаткан кижи болгон. Карындаштар уйуктай ла берерде, Эргек араай турала, сокыны алып, тӧжӧгине кыйын салала, бойы дезе каптыҥ оозын чечип баштады. Каптыҥ оозын чечеле, белетеген курсактаҥ тойо ажанып алды. Экинчи капты ачала, ажанган каптаҥ бир эмеш курсакты ого толо эдип тыктай салды. Буулап салала, байагы толбос капка киреле, бӧктӧйлӧ, тууразынаҥ тынган тыныш чыгар эдип кичинек тежик ойып алды. Ол эмди анда jадып jат.

Теҥериниҥ тӧзи jарып баштады. Эки карындаш оны сескен болгодый. Олор ойгоноло, чала-была чайлайла, Эргек ойгонголокто, мынаҥ тӱрген барар дежип, эки капты jӱктенип, эжик блаажып, чыгып, тӱрген-тӱкей jӱргӱлей берди.

- Эргектеҥ калганчыда ла айрылдыс – дежип, сӱӱнгилеп бараттылар.

Эки карындаш эмди эдектерин кайра кыстангылап, кӱн чыгыжын кӧстӧгилеп, тӱрген базыттаҥ эди-каны изип, jайпаҥ-jуйпаҥ баргылап jатты. Таҥ там ла кажайып келетти.

Баргылап jатканча, таҥдакталып таҥ атты, тамырланып, кӱрееленип кӱн чыкты. Эрке ле Эрте баргылап ла jат. Канча тайгалар аштылар, канча талай кечтилер. Аштап, арыыр бажы боло берерде, кенертеҥ алыс jердеҥ кыйгы угулды. Олор угуп турар болзо, ол кыйгы Эргектиҥ ӱни эмтир.

- Акалар! Акалар, сакып алыгар! – деп, айткан сӧстӧри алыс jердеҥ иле угулат. Бу ӧйдӧ арыганын ундыйла, эки карындаш, меҥдеп, анаҥ ары бардылар.

Баргылап ла jат, баргылап ла jат. Баргылап jатса, байагы jаҥыланган ӱннеҥ jуук ӱн угулып jат:

- Акалар! Акала-ар! Сакып алыгар!

Эки карындаш Эргектиҥ ӱнин танып ийбей. Олор анаҥ тыҥ чочып, оноҥ тӱрген бастылар. Кайа да кӧргӱлебейт. Тыныштары буулып турды.

Баргылаган ла баргылаган. Тӱн ортозы болордо, Эргектиҥ ӱни оноҥ тыҥ угулды. Эки карындаш сӱрекей тыҥ арыгандар. Олор, jыгыла-jыгыла анаҥ тыҥ тӱргендедилер. Эмди кӱн чыгар алдында кичӱ карындаштыҥ ӱни олордыҥ чек jанында деп угулды.

Эрте ле Эрке, арыйла, чылайла, аштайла, эмди эрик jоктоҥ амыраар деп санангылады.

- Ажанар керек. Капты чеч! – деп, Эрке айтты.

- Jе, бу ла чала толбозын ачып ийейин! – деп, Эрте карууна jӧпсинди.

Эрте капты ачып ийерде, каптыҥ ичинеҥ Эргек чыга конды. Батаа, эки аказы чочыйла, эрмек те айдып болбойт. Эриндери тыркыража берди. Эдер немезин таппай турдылар.

- Кем-jок. Кожо ажаналы – деп, Эрте айтты.

Ажанып алала, амырап, оноҥ ары ӱч карындаш ээчий-деечий бардылар.

Анча-мынча барып jадала, кӧргӱлезе, jаан айыл турат. Тӱндӱгинеҥ кып-кызыл jалбышту ыш чыгат. Мыны кӧргӧн Эрке jаан аказы Эртедеҥ сурап jат:

- Ака, мен бу айылдаҥ биске курсак азып ичерге суранайын? Jараар ба? Айса, кандый?

Аказы jӧпсинип ийди. Айылга кирип келгежин, оттыҥ jанында Jелбеген ӧбӧгӧн учазынаҥ jаткан эмтир. Jелбеген, Эркени кӧрӧлӧ, сурап jат:

- Бу сен кайдаар барып jадыҥ, балам?

- Бис, блар, слердиҥ айылга казан азып ичерге ле амырап аларга турус – деп, Эрке айтты.

Jелбеген сӱӱнди:

- Мениҥ таш ӧргӧӧмӧ кирип, казан азып, ажанып, анда амырагар! – Анайда айдала, ичинде сананды: «Курсак бойы келген турбай!» Ол калыҥ эрдин канча катап jаланып ийди.

Эрке айылдаҥ чыгала, таш ӧргӧӧ jаар базарда, Эрте ле Эргек оноҥ артпадылар, кожо бардылар.

Таш ӧргӧӧгӧ кирип келгилезе, мында эки jаан печке турат. Оноҥ ары кӧрӧр болзо, темир эжик турат. Эрте ле Эрке – эки карындаш ол эжикти ачып болбодылар. Ачкылап болбосто, Эргек карындаш келеле, ол эжикти кодоро тартып ийген. Киргилеп келген. Айландыра кӧргӱлеп турар болзо, мында эки jараш  кыс отурган эмтир. Олор уулдарды кӧргӱлеп ийеле, удура jӱгӱргилеп келеле, меҥдеп сурагылайт:

- Бу слер кажы jердиҥ улузы? Бери не келгенигер? Jартын айдыгар!

Эрте карындаш олорго айдып jат:

- Jалчы болуп иштеерге jер бедреп jӱрӱбис. Бу айылдыҥ ээзинеҥ казан азып, ажанып, амырап аларга суранганыс. Ол бисти бу ӧргӧӧ jаар ийген. Оныҥ учун келдибис.

Jиттиҥ айтканын угала, эки кыс ыйлажат:

- Калак ла кокый, кӧӧркийлер! Мынаҥ тӱрген барыгар! Ӧлбӧс бойыгар ӧлӧрӧӧр, барбас бойыгар барараар. Бу jурт jети башту Jелбегенниҥ jурты деп канайып билбедигер? Бӱгӱн бисти jийтен кӱн! Ой-ой! Аргалу болзогор, эртедеҥ ле барыгар.

Кыстар анайда айдыжып, ыйлажып турарда, Эрке ле Эрте алаҥ кайкажа бердилер: нени эдер деп. Ол тушта Эргек олорго кату сыркынду айтты:

- Jелбер Jелбегеннеҥ не мынай коркыйтан, акалар. Jаражай кыстар, слер саламат кайнадыгар. Jелбеген кӱлӱк келзе, ого удура мен чыккайым! Ол мениҥ керегим болзын. Кӧрӧр ол Jелбегенди.

Эки jараш кыс уулдарга саламат кайнадып баштадылар.

Эрте карындаш олордоҥ сурайт:

- Айлы-jуртаар кайда? Эне-адаар кем?

Jаан кыс айдып jат:

- Бистиҥ адабыс Сагал деп кижи. Ол Саҥыскан-байдыҥ койын кабырган. Энебис бистиҥ Кӱмӱш деп атту кижи болор. Мениҥ адым Оймок, сыйнымныҥ ады Jӱстӱк эди. Jелбеген деп jудумар табылала, эне-адабысты jип салган. Олорды jийле, бис экӱни бери бу таш ӧргӧӧгӧ экелген.

Анча-мынча ӧй ӧтти. Jелбеген бойыныҥ бир jаан кызын бойына кыйгырып алала, ого мынайда jакылта берип jат:

- Сен калас ӧй ӧткӱрбе. Ол ӧргӧӧдӧги Эрке ле Эрте деп эки карындашты экелип, печкеге быжырып сал. Анаҥ ажанарыс. Тату курсак ол.

Jелбегенниҥ jаан кызы ӧргӧӧгӧ кирип келеле, кыйгырып jат:

- Эрте ле Эрке, бери келигер!

Бу ӧйдӧ Эрте ле Эрке, Эргек карындашты меке-сӱмеле чыгарып келдилер. Эргек чыгып келерде, Jелбегенниҥ jаан кызы айдып jат:

- Бу кӱрекке jат!

Эргек мынаҥ эмес, кӱрекке чалкойто jада тӱшти. Jелбегенниҥ кызы Эргекти печке дӧӧн чачарда, Эргек печкениҥ эки jаагына тебеле, jерге келип мыч ла тушти.

Jелбегенниҥ кызы адылып jат:

- Сен jастыра jаткаҥ! Jӱӱлгек эмтириҥ!

Эргек ол тушта сурап jат:

- Канайда кӱрекке jадарын сен меге jазап кӧргӱзип бер?

Jелбегенниҥ кызы агаш кӱректиҥ ӱстине jараштыра болчойып jада койордо, Эргек оны изӱ печке дӧӧн чачып ийди. Печкени бӧктӧп салала, бойы эки акаларына барды. Карындаштардыҥ эрмек-куучыны кӧптӧп лӧ чыгарда, Jелбеген ортон кызын ийген эмтир: не дезе, jаан кызы jакылтаны бӱдӱрбеген болор деп.

- Эрте ле Эркени изӱ печкеге быжырып сал! – деп jакарды. Jелбегенниҥ ортон кызы ӧргӧӧгӧ кирип келеле, уулдарды база ла кыйгырган эмтир. Эрте ле Эрке катап ла Эргек карындашты ол кыска удура мекелеп ийиптир.

Jелбегенниҥ ортон кызын Эргек карындаш база ла анайып ок изӱ печке дӧӧн чачып, быжырып салган болтыр.

Кыстарын келер болор деп Jелбеген узак сакыган эмтир. Олор экӱниҥ кажызы да келбес болордо, Jелбеген кичӱ кызын ийген эмтир. Эргек оны да бойыныҥ мекезиле печкеге быжырып салган эмтир.

Jелбеген кыстарын сакыган ла сакыган, jок. Келгилебесте чугулданды:

- Ойындары канай божобос балдар бу!

Арбанып, ӧргӧӧгӧ бойы кирип келди. Анда кем де jок эмтир. Ээн. Кайкайла, изӱ печкени ача тартты. Оныҥ ичинде кызара быжып калган эт jатканын быжу кӧрӱп алды. Ол тургуза ла кыстарын мактап, сыр кожоҥло эт чыгарып алды. Анча-мынча jип отурала, айтты:

- Ы, мениҥ эдим ошкош кандый эт бу?

Jелбеген печкедеҥ база бир болчок эт чыгарды. Jип кӧрди.

- Ы, мениҥ буурым ошкош кандый саҥ башка буур бу? – дейле, ӱчинчи болчок эт чыгарды. Кенетийин эди-каны барт этти. Кичӱ кызын jӱстӱгинеҥ танып ийген эмтир.

- Э! Калак ла сени, ийттер куру jерге барган эмтир! – деп, Jелбеген ачу-корон кыйгырды. Ол бодогон: ӱч карындаш jӱре берген деп. Тӱлкӱӱрин ала койып, темир эжикти ача соголо, кӧрзӧ, ме сеге! Оныҥ кӧстӧриниҥ алдында: Эрте, Эрке ле Эргек, оноҥ эки jараш кыс ончозы мында отургылады! Jелбеген Эрте ле Эркени келип ала койды. Jелбегенге jуук тургандары учун. Jелбеген олорло бар-jок кӱчиле тудужа берди. Уулдар кӧрӱп турза, ачап-торо Jелбегенниҥ jаан оозынаҥ ак кӧбӱк ажып турды. Jерге чачылып турганы jескимчилӱ болды.

Эки карындажы Jелбегенле кӱрежип турар ӧйдӧ Эргек кыстардыҥ кайнаткан саламат ажын jип отурган. Jип отурала, айтты:

- Кем ле келип мениҥ jип отурган саламадымды тегин jерге тӧксӧ, мен оныҥ будын кайра тартарым!

Эки карындаш, Эрте ле Эрке, Jелбегенге чыдашпазын jакшы билгилеп ийди. Анча-мынча ӧй ӧткӧндӧ, олор экӱ Jелбегенди jакшы эп-сӱмеле Эргектиҥ jанына jууктаттылар. Jелбеген, jескинип турала, ажанып отурган Эргектиҥ саламатту айагына кийдире басты. Ол тушта Эргек Jелбегенниҥ будынаҥ тудала, jерге jыга тартты – Jутпаныҥ jыгылганын Эрте ле Эрке кӧрӱп ийгиледи. Ол ло тарыйын Jелбегенниҥ jети кеjирине келип кадала бергиледи. Ол тушта Эргек Jелбегенниҥ он будына тебеле, сол будын jалмажынаҥ кодоро тартты. Jелбегенниҥ каны талай болуп ага берди, кату сӧӧги кайа болуп jада калды. Кара каны jытту, jаман эмтир.

Эрте, Эрке, Оймок ло Jӱстӱк коркышту сӱӱнип, Эргекке акту быйанын айттылар. Эки кыс уулдарды мактап, jараш кожоҥ кожоҥдодылар:

Ӧчкӧн отты камыстыгар,

Ӧлгӧн бисти тиргистигер.

Темир эжикти кодороло,

Тыныбысты корыдыгар!

Jалтанбас уулдар бололо,

Jелбегенле согуштыгар!

Ачап-jутпа таҥманы

Аҥтара тартып ӧлтӱрдигер!

 

Оноҥ олор бежӱ таш ӧргӧӧдӧҥ чыгып, Саныскан байдыҥ jуртын кӧстӧп базып ийдилер. Эргек дезе Jелбегенниҥ сол будын ла ай малтазын бойыла кожо алып алды.

Акалары сурап jат:

- Оны не керек сен бойыҥла кожо апарып jадыҥ?

Эргек айдып jат:

- Слер, карындаштар, Jелбегенниҥ будын ла ай малтазын jаман кӧрбӧгӧр. Jеткерлӱ ӧй келзе, олор биске сӱрекей керектӱ болор.

Бежӱ баргылап ла jатты. Олор кӧс jедер jердеҥ кӧрӧр болзо, олордыҥ алдында кебистий чӧл jадат, ол чӧлдиҥ ортозында jаан терек кӧрӱнет. Оныҥ jанына jууктап келеле кӧрӧр болзо, бу ла алтан алты айры теректиҥ тӧзине алтан айгыр мал тебеелеп тургадый элбек эмтир. Мында ок алтан ӧрӧкӧ jон келзе, амыр jакшы jер болтыр. Олор ончозы ого келип, jакшы оду салдылар. Тату jакшы курсак кайнадып, ажангылап алала, амырап отурдылар.

Ажанала, анча-мынча отурганча, кара jердиҥ ӱсти торгылап келди. Соок эзин согуп баштады. Ончолоры jалтанып, коркып турарда, байа ла Эргек олорго айдат:

- Jе, карындаштар, бу не болуп турганын билерге, терекке чыгала, jазап кӧрӧктӧр.

Ончолоры оныҥ айтканыла jӧпсингилеп, алтан алты айры бай-терекке чыктылар. Эргек мынаҥ эмес, Jелбегенниҥ сыҥар будын ла оныҥ ай малтазын алганча терекке чыкты.

Кӱн кырга отура берерде, база ла кыйгы, табыш угулды. Jаан удабай олорго кӧп мал айдаган улус келип jатканы иле кӧрӱнди. Олор кӧрӱп турганча, мындагы ак jалаҥга ак мал толо берди. Оны ээчий ал-камык jӧӧжӧ коштогон улус кӧрӱнди.

Бозом эҥир кире берерде, карлагаштый кара албатыны кал черӱлер курч ӱлдӱ артыла соккылап, айдап клееткенин олор чокым кӧргӱлеп ийдилер. Эки кыс, мыны кӧргӧн бойынча, ӱч уулга айдадылар:

- О-о кудай! Кайткан неме бу! Ачына-торо Саҥыскан-бай, карыыр jажы jеде берген соондо, катан сӧӧги божой берген тужында, ак-боро атка минген Ап-Анаш ӧбӧгӧнди олjолоп апараткан эмтир.

Jӱстӱк кыс уулдарга айдып турат:

- Лаптап кӧригер, уулдар. Ол туку коштой клееткени Ап-Анаш ӧбӧгӧнниҥ эмеени ле олордыҥ Алтынчы деп кызы болор. Олордыҥ кийнинеҥ дезе кара туйук сагалду, jелим кара чырайлу Саҥыскан-бай бойы келип jаткан эмтир.

Бежӱ бай-теректиҥ бажында отурганча, торко тонду байлар, алтын тонду алыптар бай-теректиҥ тӧзине келип тӱштилер. Олордыҥ ал-камык малын айдаган jоктулар ла олjого клееткен албаты jалаҥ jерде одулана бердилер. Кара агаштый кал черӱлер дезе калык-jонды курчай согуп, мында тура бербей канайтты.

Бӧрӱдий ачап-торо Саҥыскан-байдыҥ ӱни теҥеридий кӱзӱреп, темир кептӱ шыҥырап, ал-камык алыптарын мынайда jакарат:

- Бу ал-камык албатыдаҥ бир де кижи, калак, jанбазын, jалаҥда толо ак малдаҥ бир де мал айрылбазын! Карган Ап-Анаштыҥ jаҥыс кызы Алтынчы мениҥ эмегеним болор учурлу! Ап-Анаштыҥ бойын дезе мен бойым кой кӱдӱдерим! Ончогор уктыгар ба, мениҥ бу кату jакылтамды!?

- Уктыс! Уктыс! – деп, алыптары ӱн алышты.

Оноҥ ары бай-теректиҥ элбек тӧзинде ойын-каткы jыҥырай берди. Jе ак jалаҥда арткан албатыныҥ калак-сыгыды узак ӧйгӧ ачу угулып турды.

Караҥуй тӱн ортозы jедерде тал-табыш токынай берди.Таҥ алды jууктап келерде, ачына Саҥыскан-бай бойы таҥынаҥ ойгонып, алыптарын кыйгызыла ойгозып тургусты:

- Эй, алыптар! Туруп казан азыгар!

- Jалчылар, казан азыгар! – деп, алыптар оноҥ ары кыйгы салдырар.

- Ап-Анашты, оныҥ ӱйин ле кызын кӱлӱйле тургуза ла экелзин! – деп, бай алыптарына кезедӱлӱ jакару берди. Бай теректиҥ бажында отурган Эргек мыны угала, ачынганына чыдашпай, Jелбегенниҥ сол будыла Саҥыскан-байды ла оныҥ алыптарын  терек ӱстинеҥ согордо, оттыҥ ак-боро кӱли буркурап ӧрӧ чыкты, теҥериниҥ булуды jерге тӱшти.

Табыш эмес табыш чыкты. Бу табышка агын суулар чайбалышты, агаш-таштар силкиниже берди. Кыйгы эмес кыйгы болды. Ачап Саҥыскан-байдыҥ алыптары, кара агаштый кал черӱзи куу туман ортозына, чымалы чылап, jылыжа берди, аайын таппай тургулай тушти.

Куу туман токынай берерде, олор кӧрӧр болзо, алтан оду ту качан ӧчӱп калтыр. Арткан-калган алыптары Саҥыскан-байды колтыктайла, ӧчӱп бараткан одудаҥ качып барып jаткан болтыр. Мыны кӧрӧргӧ каткымчылу. Jе канайдар, андый ла болбой база.

Шак мыны кӧргӧн Эргектиҥ эди-каны изип чыкты. Ол отурган бай-теректиҥ бажынаҥ тӱжӱре калыйла, бар-jок кӱчиле Саҥыскан-байды ай-малтала керте чапты. Арткан калган алыптарды дезе Эрке, Эрте карындаштар, Ап-Анаш ӧбӧгӧн, Оймок ло Jӱстӱк колго не ле келишкенче jыгы-jыга чаптылар.

Бай-теректеҥ узак jок jерде ӧткӧн jуу-согуш токтоордо, албаты-jон чӱрче ле jуулып келди. Ол jуулган улуска Эргек мынайда айтты:

- Олjого келген ончо ар-албаты, ак малыгарды айдап, jери-jуртыгарга кайра jаныгар. Амыр-энчӱ jадыгар!

Ап-Анаш ӧбӧгӧн, jажы jаандап калган кижи, олорго jууктап базып келеле, ӱч уулды jакшы танып, акту кӱӱнинеҥ айтты:

- Э-э, уулдарым балдарым! Слер ончогор кӧк-боро атка минген Кӧкшин наjымныҥ балдары эмтиригер не! Мен чек билбегем! О кудай!

Карган ӧрӧкӧн сӱӱнгенине, мында ла ыйлай берди. Оноҥ ол андагы jуулган jонго мынайда чокым айтты:

-Ӧчкӧн одысты камыскан, ӧлӱмнеҥ бисти айрыган, кӧзи тойбос ачап Саҥыскан-байды кӧҥкӧрӧ базып jеҥген, ӧлтӱрген, кӱнге коштой кӱн чалыткан, айга коштой ай чалыткан, эрлӱ бӱткен Эрте, Эрке, Эргек, слерге мен jажын-чакка мак болзын деп айдар кӱӱним бар. Jокту-jойу улуска jайым, ырыс берген учун алкап турум! Оноҥ мынайда сурап турум слердеҥ, баатыр уулдар! Эргек бистиҥ сӱӱген башчы болзын! Ол jаан тоомjылу кижи. Кӱчтӱ, сагышту. Кандый кӧп буудактардаҥ ол бисти аргадап алган. Бойыныҥ карындаштарын ол канча кире jайымдабады эмеш. Jелбегенди де jеҥген кижи Эргек эмей! Оны слерлер база jакшы билереер. Оныҥ учун калганчыда мениҥ айдарга турган мындый эрмек-сӧс болзын: Алтынчы деп адалган мениҥ jаҥыс кызым эрлӱ баатыр бӱткен Эргекле jаҥыс jуртту болуп jуртазын Эрте ле Оймок jатсын! Эрке ле Jӱстӱк jуртазын!

Ол jерде jуулган ончо албаты, улус карган ӧбӧгӧнниҥ айткан сӧзине сӱӱнип турдылар. Ончолоры акту jӱректеринеҥ jарадып уктылар.

Jаан саат ӧй jетпеди, анда jуулган улус, ончо албаты бирлик бир кӱчле тӧрт ӧргӧӧни тудуп ийди: jаан ӧргӧӧни Эргекке ле оныҥ ай чырайлу ӱйи Алтынчыга, ортон jараш ӧргӧӧни Эртеге ле Оймокко, кичӱ ӧргӧӧни дезе Эркеге ле Jӱстӱкке, jе калганчы тӧртинчи ӧргӧӧни дезе Ап-Анаш ӧбӧгӧнгӧ тургустылар…

Анаҥ ары ончо карындаштар, jамандашпай, кыйа кӧрӱшпей, сайрап-jыргап jада бердилер.

 

 

 

 

 

JОКТУ АДУЧЫНЫҤ ЫРЫЗЫ

 

Кӧп, кӧп jылдар мынаҥ озо чаҥкыр тууларлу Алтайда Малчы деп карган ӧбӧгӧн jуртаган. Ол ӧрӧкӧн ас-мас малду jаткан. Азыраган jаҥыс уулду болгон. Ол сок jаҥыс уулын ада-энези Адучы деп адаган эмтир.

Jер-Алтайдыҥ ӱсти бастыра байлар, jайзаҥдар. Оныҥ учун jокту-jойу улус бай-jайзаҥдарга иштейтендер. Малчы ӧбӧгӧн бойы дезе, jокту учун, байлардаҥ ла jайзандардаҥ качып, jажыл тайганыҥ колтыгында, агын сууныҥ jарадында jуртап jаткан. Аҥдап-куштап, эки колыныҥ кӱчиле иштеп, ак кайзырыкту балыкты ак кӧбӱктӱ агын суудаҥ тудуп, эмегенин ле jаҥыс уулын тойо азырап jӱретен кижи болгон.

Сок jаҥыс уул чыдайла, ада-энези карый берерде, олордыҥ сӧзин угуп, айтканын аjаруга алып, агын суудаҥ балыктап, аҥ-куштаҥ адып, ада-энезин азырап туратан. Анайып, Адучы бойы керсӱ, сагышту ла иштеҥкей, ачык-jарык санаалу болуп ӧскӧн.

Адучы анайла аҥдап, куштап jатты. Айлар айланып, jылдар jылыжып ӧдӧт. Jӱрӱм ол ло бойынча барып jатты.

Бир кӱн Адучы аҥдап jӱрген. Аҥдайла, jанып келзе, адазы ӧлӱп калган эмтир. Адучы, ачу-коронго чыдашпай, эки кӧстиҥ jажын сӱрекей кӧп тӧкти. Ыйлап-ыйлап, канайдар да аргазы jок болды. Jажыл бӱрлӱ мӧш агашты кезип ойоло, адазына межик этти. Межикти кайыҥ агаштыҥ тозыла ороп алала, энезиле экӱ адазыныҥ сӧӧгин ак jалаҥга апарып, сӧӧккӧ салып, толотой ташла корымдап салгылады. Онон экӱ кайа да кӧрбӧй jанып ийдилер.

Jылдар jылышты ла, ӧйлӧр ӧдӱшти ле. Ол ачу jылдарды Адучы уул билбей калды ошкош.

Бир кӱн Адучы мынайда энезине айдып jат:

- Эне, jастанарга jеҥ ээледи, jамынарга тон ээледи. Элдеҥ-jонноҥ эш бедрейдим.

Кару энези уулыныҥ айтканын jарадып, ого акту санаазын айтты:

- Элге-jонго бар, эш табылза ла ал. Калак-кокый, бай кижиниҥ балазын алба. Jокту-jойу улустыҥ ортозынаҥ эш бедре. Jарбынчакты сен, балам, калак, алба. Ол тушта jӱрӱмиҥ кӱч болор. Коркынчакты сен, калак, алба, jажын-чакка jӱрӱмиҥ коомой болор. Недеҥ де jалтанбас, коркыбас бала таап алзаҥ, jажына ырысту болгойыҥ. Ижемjилӱ jадарыҥ. – Оноҥ эмеш сананып отурала, айтты: - Байларда да jараш кыстар бар, балам. Jе онызын сен бойыҥ сананып jӱр. Албаты айткан ине: «Кызылы кызыл ла эмтир, кылыгы кандый болбогой, jаражы jараш ла, jаҥы кандый болбогой» деп. Анайда албаты jастыра айдып турган эмес. Jокту-jойуларла нак jӱр. Олордыҥ да ортозында кызыл маралдый кыстар бар, табылар да. Кижи алгадый болзоҥ, jокту-jойулардаҥ jажырба, Олордоҥ ок болуш качан бирде тӱҥей ле jедер. Jарындуга туттурба, jаактуга айтырба! Бу эрмекти бай-jайзаҥдарга угуссаҥ, билип jӱр, бажы-кӧзиҥ jарылар, ойылар.

Кару энезиниҥ jакарузы андый ла болды.

Энезиле эку анайда jӧптӧжӧлӧ, оноҥ ары Адучы энезиле эзендежип, jакшылажып, jаҥыс борозына минип, албаты ортозы jаар jӱре берди.

Анча-мынча баратканча, jолды база ӧткӧн лӧ, агаш-ташты база аралаган ла. Сууларды кечкен ле, тууларды ашкан ла. Баратканча, оныҥ алдында кеен jараш акта калыҥ jурт турганын кӧрӱп ийди. Бу jуртта jалаҥ ла ак кийис айылдар турат.

Адучы адын бир айыл jаар уулалтты. Баштапкы айылга jортуп келди. Адын чакыга буулайла, айылга кирди. Адучы, от айагына отура тӱжеле, айылдыҥ ээзинеҥ амыр-jакшы сурады.

Тӧр бажында отурган айылдыҥ ээзи, балбайып алган отурган неме, чала чӱмеркеп, кирип келген кижиле jакшылажып, Адучынаҥ сурады:

- Кажы jердиҥ кижизи сен? Кажы jерди кӧстӧп барадыҥ? Ады-jолыҥ кем? Ада-энеҥ кем? Адучы каруузын айтты:

- Мениҥ jаткан jерим алты тайганыҥ ары jанында адам мениҥ Малчы, эмискен энем Эркеш эди. Адым менин Адучы эди. Jе барааткан jеримниҥ аайы jок. Кырларда кызыл элик jӱрзе, адайын деп jӱрген кижи мен, калыкта кыс бала кӧрӱнзе, jакшы jараш кылыктузынаҥ аларга jӱрген кижи  эдим мен. А слердиҥ ады-jолыгар не кижи?

Сурак берген кижи айтты:

- Мениҥ адым Тайтакпай! – Айылдыҥ ээзи анайда айдарда, ӱни кӱркӱрек эмтир. Ӱниле чала кизиреп турарга кичеенетен ошкош деп билдирди. Бай кижи андый ла болбайсын.

Тайтакпайдыҥ абакайы келген айылчыга чай урды. Адучы чайлап баштады. Каймак, курут, кӱлге кӧмгӧн калаш – ончозы ла бар. Бу ла ӧйдӧ эжиктеҥ килиҥ кара шаҥкылу, кӧбӧк – токо кийимдӱ кызыл – кӱреҥ чырайлу jараш кыс кирип келди. Кыс кирип келеле, тӧр бажында jымжак тӧжӧккӧ отура тӱшти. Чайлап отурган Адучыдаҥ, чек ле шымыранган чылап, jакшы сурады. «Jакшы jакшы ба?» - деп.

Кызы jакшылажып божогон соҥында адазы айтты:

- Бу мениҥ Кызынак деп jаҥыс кызым болор. Бистиҥ jерде мениҥ кызымнаҥ jараш ла jакшы, керсӱ бала jок эмей! – Тайтакпай мактанып, эртедеҥ ле Адучыны кул эдип аларга мекеленип отурды. – Jе канайдар база, алтай албатыныҥ jаҥы аайынча, сендий jакшы уулга кызымды беретен турум. Jаҥыс ла куучын мындый болзын: билип ал – кижи алары ойын-jыргал эмес туру. Сен мында алты кӱн амырап ал. Оноҥ ары бир jылдыҥ туркунына кӱйӱ кижи болуп меге иште. Бу ӧйгӧ jетире мен сениҥ акту кӱчиҥди кӧрӱп аларым. Эзенде шак ла бу киреде мениҥ балам сениҥ болор туру – деп, эрди эптӱ кыйбыҥдап, бай табылу куучындап отурды.

Чайлагылап, анча-мынча отурарда, кенетийин эжиктеҥ эски кийимду, коо-кырлаҥ шаҥкылу, кап-кара кӧстӱ кыс бала кирип келди. Ачык-jарык кӧстӧриле кӧрӱп, Адучыла jылу эзендешти.

- Ады-jолыгар не кижи? – деп, jымжак ӱндӱ кыс сурады.

- Адым Адучы, ада-энем jокту улус эди – деп, каруун берди. – А слердиҥ ады-jолыгар кем?

- Мениҥ адым Алтынчы, ада-энем jок – дейле, база эрмек айтпай барды. Айак-казан jунуп иштене берди.

Адучы айылдаҥ чыгып, адыныҥ ээрин алып, минип келген адын откорып салды.

Бу ла кӱннеҥ ала Адучы Тайтакпайдыҥ айлында jӱзӱн-jӱӱр ижин иштеп, jалда jӱрди. Ол jаантайын Алтынчы ла Кызнак деп эки jараш кыстыҥ эрмек-куучындарын эмеш туйказынаҥ тыҥдап, эткен иштерин караннаҥ аjыктап jӱрди.

Кӱндер ээчий кӱндер ӧдӧт. Адучы аjыктап, кӧрӱп jӱрер болзо, байдыҥ кызы курсак jизе саҥ-башка эмтир. Курсакты шибеейлеп jиир. Колына айак албас, эрдине эт экелбес, куучын-эрмек айтпас, унчукпас. Айры колына качан да иш албас кижи болтыр. Сын-арказы кедейе тартылган кыс болтыр. Чала кижиниҥ ичине jарабас ла кижи.

Jокту баланы кӧрзӧ, чек башка. Алтынчы ачык-jарык кӱӱн-санаалу, эрмектӱ, кандый ла ишти ак-чек эдер. Иштеҥкей ле омок бала болтыр.

Адучы Тайтакпайдыҥ айлына да jӱрзе, тыҥ ла сӱӱнчи кӧрбӧди. Jе алты –jети кӱн jӱреле, Адучы анчада ла энезиниҥ айтканыныҥ чынын jаҥы ла кӧрди.

Тайтакпай дезе, улусты кулданып, калык-jонды калактадып, калан учун ас-мас малын алып, кӱчи jетпестерди казыра тишту камчыла да сабап, jарым тынду этире согуп та туратан эмтир.

Адучы Алтынчы деп кысла ачык-jарык эрмектежип, ол ок ӧйдӧ байдыҥ кызын кайкап, оны ыраагынаҥ аjыктап jӱрди.

- Мен кайкап jӱрӱм: бу курсак ичпес кайткан кыс? Мен мыныҥ аайын, акыр, билип алатам – деп, бир кӱн Адучы Алтынчыга айтты.

Адучы канча кӱн уйуктабай, байдыҥ кызын кетеди. Айылдыҥ ичине jажынала, кӧрӱп jатса,  Тайтакпайдыҥ кызы карануй тӱнде турала, ӧчкӧн оттыҥ ордына jоон уйдыҥ бажын кӱлге кӧмӧлӧ, отты jаанада салып ийди. От кӧҥжип кӱйе берди. Адучы кӧрӱп ле jатса, таҥ алдында ол кыс турала, уйдыҥ бажын оттоҥ чыгарала, оныҥ эдин jаан осту jип алды. Адучы мыны чике ле чокым кӧрӱп алды.

Кажайып таҥ атты. Бастыра улус уйкудаҥ туруп, казан азат. Байаа байдыҥ да улузы ончозы уйкудаҥ турган эмей. Мында эртен тура бастыра улус кӧчӧ ичерде, Адучы кӧрзӧ, байдыҥ кызы база ла ажанбай отурат. Мыны кӧрӱп, Адучы ол кыстыҥ ада-энезиниҥ кӧзинче айтты:

- Буудай бажы батпаган оозыҥа буканыҥ бажы канайып батты? Арба бажы батпаган оозына аттыҥ бажы канайып батты? Мен jалы jокко jылына иштейле, сени алганча, элдеҥ-jонноҥ эш бедрейдим. Энеме капшай ла jанадым! Сени албазым деп ого до айдатам.

Адучы айылдаҥ меҥдеп чыгала, адын барып экелеле, оны тӱрген-тӱӱкей ээртеп ийди. Ол тушта Тайтакпай ла оныҥ абакайы, jараш кызы айдар сӧстӧрин таппай салала, айылдаҥ да чыккылабай отургылап калды.

Адучы адын минип алала, айылдар ортозына jортуп келерде, jокту-jойу улус ол уулдаҥ сурагылап jат:

- Нӧкӧр Адучы, неге мынайда тыҥ ачындыҥ? Тайтакпайдыҥ балазы Кызнакты не албадыҥ?

- Оны кижи канайып алар? Ол кыстыҥ ажанып турганын кӧргӧн болзогор, слер санаа jок коркор эдигер. Кӧскӧ лӧ ийнениҥ бажыла ажанып jат. Кӧс аразында дезе бӱдӱн буканыҥ бажын jуда салып jип jат. Кижи коркыбас па оноҥ?

Улус оноҥ ары Адучыдаҥ сурап jат:

- Адучы, а Алтынчыны таштап, неге ачындыҥ? Нениҥ учун оны таштап браадыҥ?

Уул эбиреде турган ачык-jарык кӱӱн-тапту албаты-jонго база ла каруун мынайда берип jат:

- Кудай ла дезеер база! Ачынганым jок ло. Мен  jаҥыс ла Тайтакпайдыҥ чыт мекезине, тӧгӱнине тыҥ тарындым. Оныҥ jараш кызынын кижиге келишпес кылыгынан чӧкӧдим. Эмди энемди кӧрӧргӧ бараадым, jанып. Ӧскӱс Алтынчы деп кысты алар кӱӱним бар болгон, jе байдыҥ айлына jӱреле ого эрмек айтпаган эдим. Карын, слердий jаан улустаҥ болуш сураарга сананган эдим ле.

Улус айдыжап jат:

- Токто, токто. Сен Алтынчыны алала энене jан. А ол иштеҥкей, кылык-jаҥы килеҥкей бала. Оны ла ал.

Анайып, jокту-jойуныҥ айтканыла, олордыҥ болужыла сӱӱшкен эки jиит улус – Адучы ла Алтынчы – Тайтакпайдаҥ айрылып, энезиниҥ jерине келип, той эткилеп, айылду-jуртту болуп, амыр-энчӱ jуртай бергиледи.

Анайып, Адучы jокту кижиниҥ балазыла ырысту jада берди.

БАЙ ЛА JАЛЧЫЛАР

 

Мынаҥ озо кӧк-jажыл Алтайда, кеен jараш Jабаган деп ӧзӧктиҥ бажында Ага деп бай jуртаган дежет. Ол алтан айгыр малду, акка толо кой-эчкилӱ, айры мӱӱстӱ уйлары да кӧп, канча кобыларга толо jӱрер.

Ага бай jетен jаштаҥ ашканча албаты-jонды кулданып, кыйнап, jоктулардыҥ акту кӱчин jип jӱретен. Оныҥ jатка берер кызы да jок, сӧӧгин тудар, jанында отурган уулы да jок болгон болтыр. Ага jокту-jойуга килебес, jӱреги кату, соок тош ошкош, кижи болуптыр. Тегин де, ӧскӱс-jабыс та улус байдыҥ казырынаҥ кут jок jӱретен. Jайзаҥ-jамылулардыҥ jаргы ӧткӱрер jери олордыҥ айлында болгон. Ый-сыктар анда ла jаҥыланатан.

Jаргак тонду jалчылардыҥ арсак jардынаҥ курч тиштӱ чыбык тыҥ ла айрылбайтан эди.

Оҥы jок бай Ага дезе jаан тоомjыда болотон. Ага байды дезе jети кижи jеҥинеҥ тудатан, кӧдӧчилеп. Алты кижи оныҥ адын алатан: ол jардында jастыкту, jанында тажуурлу коот-jыргалда jаантайын отуратан.

Jайзаҥдар jуулып келгежин, ол ло Ага бай ончолорыла кожо бойлорыныҥ jаҥын шӱӱжип отурар. Кемди канайда чыбыктаар: jоктуларды ла jалчыларды, иште кем де jастырган болзо, оны канайда чыбыктап кезедер, бурулаар, - ончозын Ага шӱӱжип jат. Jокту-jойу jалчыларды jолго до болзо, тудуп сабадар, акту jӱрген jалчыларды дезе бойыныҥ айлына экелип чыбыктадар. Албаты-jонноҥ алганын качан да болзо ол ло Ага бай коркышту ассынар. Бойыныҥ айлынаҥ чек нени де чыгымдабас. Кижидеҥ алганын качан да алдым дебес. Калыкка ол тен чек килеп билбес. Аганыҥ калjузы кайдаҥ билдирип туру дезе, ол ло чы, кышкыда соокко тоҥуп келген jалчыларына тошту айакка кӧчӧ урдурар, иштеҥ арып калган jалчыларына ачу аарчыдаҥ ӧскӧ аш бербес болгон. Кыйгазына керек дезе кайнаткан эттиҥ мӱнинеҥ де олорго урбас, кӧчӧниҥ артыгын да уруп бердирбес. Эт, мӱн артса – ончозын ийтке салып берер.

Бир катап Ага байдыҥ jылкылар кабырган jети jалчызы jети кӱнниҥ бажында jалын аларга ээзиниҥ айлына киргилеген. Киргилеп келзе, кара казанда эттӱ кӧчӧ кайнап турган. Jалчыларына jаҥыс та айак кӧчӧ урбады. Олорго jал тӧлӧӧр ӧй эм тургуза jетпеген деп, Ага бай тыҥ алгырыптыр. Абакай дезе аскан казан кайнагалак деп шартылдаптыр. Ол тушта ишjалын алып болбой, аштаган-суузаган jалчылары айылдаҥ чыгып атангылаган эмтир.

База бир катап jал алар ӧй jедип келерде, ол ло изӱ jайдыҥ ӧйинде jети jалчызы: Jеҥичек, Jетке, Кара, Ӧскӱзек, Теке ле Эрте байаа ла Ага байдыҥ эжигине келип тӱшкендер. Байдыҥ эжигин ача тартып киреле, эзендежип, от айагына отура тӱшкӱлеп, толу аларга келгендерин айттылар.

- Аа, база ла jал сураарга келдигер бе? – деп, Ага бай олорго удура кыйгырып чыкты.

Бай бойы арбанып та чыкса, jе Акпаш эмегени, арга jокто, чала килеҥкей кижи болуп, келген jалчыларына ачу чеген урды. Улус ичкилеп турганча, Ага та нени де чотой берген.

- Акчаны слерге тӧлӧп jадым. Эмди менеҥ нени де сурабагар! – деп, jалчыларына тыҥ кыйгырып чыкты. Jалчылар акчаларын чотоп кӧргӧжин, Ага бай ишjалды jетпес тӧлӧп салтыр.

Jаан кара казанда кӧчӧ кайнап турат. Анда кабыргалар, казылар кайкалап, кайнап турат. Jе Ага байдыҥ Акпаш деп ӱйи та нениҥ де учун айдат:

- Аскан казан эм тургуза кайнагалак. Jетире тӱрген кайнаган болзо, мен бу улуска мӱн де уруп берер эдим ле.

- Кайнагалак казаннаҥ кемге курсак уруп jӱргенин кӧргӧн, эжим? – деп, Ага бай каткырып, абакайына айдат. – Мен де бу улуска казанда аштаҥ ур деп айдайын дезем, кӧчӧ, эт кайнагалак туру не.

Jети jалчы, коркышту аштаган да болзо, байдыҥ ла оныҥ эмегениниҥ айтканын jакшы оҥдоп, лаптап угуп алала, айылдаҥ чыккылап, аттарына мингилеп, ижине jӱргӱлей берди. Олор ончозы jараш тостокко чыгала, амырап алар деп шӱӱштилер. Чыйрак аттарыныҥ ээрлерин алала, олорды ак jалаҥга откорып салдылар. Оныҥ кийнинде Ага байдаҥ алган акчаларын тоолоп, ас болгонын билип, арга jокто узак каткырыштылар.

Ӧскӱзек деп jалчы отурала, jуук нӧкӧрлӧрине мындый эп-сӱме таап айтты:

- Бу ла Ага байдыҥ кыызын-сурузын кандырар керек. Кара ла мен Ага байдыҥ эжигине эзирик улус болуп барала, «согужалык». Чек ле эжиктиҥ бойына согушканча ла барарыс. Уктаар ба? Онызы jарт. Эмди, Jетке ле Каба бисти айрып турган улус болзын. Jеничек, Теке ле Эрте дезе малды кӱдӱзин.

Jе Ӧскӱзек сӧзин jетире айткалакта, Эрте олорго мынайда айтты:

- Ӧскӱзек ле Кара олорго озо jеделе, Ага байдыҥ эжигине «согужа» берзин. Каба ла Jетке дезе слердиҥ кийнигердеҥ «согушканча» барзын. Ол тушта Ага бай бойыныҥ эмегениле кожо Кара ла Ӧскӱзекти эки башка айрыйла, кемди-кемди айлына кийдиргедий болзо, ол киретен кижи арчымагын алганча айылга кирзин. Кӧрбӧс аразында казандагы этти бойыныҥ апарган арчымагына суксын. Jарт па? Jарт эмей база.

Jалчылар анайда jӧптӧжип алала, анайда ла эдер дешти. Олордоҥ озо Ӧскӱзек ичкери маҥтатты, оны ээчий Кара чапты. Ага байдыҥ эжигине экӱ «согушканча» келдилер. Согушты кӧрӱп ийеле, Ага бай ла оныҥ абакайы экӱ коркыгылап, эки уулды токтодып турдылар. Олор Ӧскӱзекти  мекелеп, айылга кийдирди. Тышкары арткан Кара jаныскан чалчынып турганча, чамчалары jок Jетке ле Каба jалчылар сӱрӱшкенче келгиледи. Ага ла абакайы кӧрӱп турар болзо, олор до согушканча келгиледи. Сыраҥай ла айылдыҥ эжигине jеткилеп келеле, «согужа» бергендери ачымчылу эмес пе? Байаанча jууланып турган Кара эмди Jеткеге болужып, Кабаны экӱлеп арадап, согуп турдылар. Нени эдер, кӧрӱп тургандардыҥ ал-санаазы чыккылап турды.

Ага бай ла абакайы экӱ, арга jокто, Кабаны мекелеп, айылга кийдирдилер. Кара ла Jетке, согушканча, олордыҥ кийнинеҥ айылга кирерге бар-jок кӱчин салгылайт. Айылдыҥ ичинде Ӧскӱзек ле Каба, олор экӱ Ага байды сурагылайдылар:

- Слер, jаан тоомjылу кижи, ол эки таҥманы айылга чек божотпогор!

- Jе, jе. Айылга не кирзин ол. Мен мында турган да – Ага бай кӱчсинип айдат.

- Изӱ, изӱ, аданҥыҥ бажын jиген танма! – Айылдыҥ ичиндеги Ӧскӱзек тышкары турган Кара нӧкӧрин «айткылап ла» jат.

- Сен, танма, соок сууга суктурган – тышкартынаҥ Кара Ӧскӱзекти «айткылап» jат. Айдарда, Ӧскӱзек этти соок сууга салып, соодып турат. Соок сууга соой берген этти Каба дезе бойыныҥ арчымагына кептеп сугат. Чыгарган эт чек арчымакка батпай барарда, Каба айылдыҥ ичинеҥ кыйгырат:

- Сен, таҥма, кеменекке батпагаҥ! Билдиҥ jок по?

Jетке кыйгырып jат:

- Кее, кее, таҥма, тегине кестирген! Кеминекке суктурган, уктыҥ ба? Jе сен jазап уктыҥ ба, jок по?

Jеткениҥ мындый «айткылажын» угала, айылдагы Ӧскӱзек ле Каба кайнаткан этти кезип-кезип, эки арчымакка сугуп алдылар.

Ӧскӱзек база ла айткылады:

- Ээ, таҥма, сениҥ кара казаныҥ куру кайнаган jок по!

Оны угала, Кара айдат:

- Уктыҥ бажын суктурган таҥма сен!

Олордыҥ кыйгызын угуп, айылдыҥ ичинде Ӧскӱзек ле Каба уктардыҥ бажын кезеле, эт кайнаган казанга толтыра салып койдылар. Эт чилеп кайназын деп. Ага оны билбезин деп санангылайт.

Кара ла Jетке, тышкары турган улус, Ага байга ла оныҥ абакайына айдыжат:

- Бис барып jадыс. Бис эмеш ырада барганча, ол эки ийдигерди, калак, божотпогор!

Бай ла оныҥ абакайына анайда jакыйла, экӱ ары болуп элес эдип маҥтаткылай бердилер. Ӧскӱзек ле Каба олор экӱниҥ аттарыныҥ маҥтаган тибиртин чокым угуп, букалар чылап бустап, эжиктеҥ албаданып чыгала, айдышты:

- Олор экӱни эмди ле jедип алала, базарыс!

Ӧскӱзек ле Каба анайда айдыжала, аттарына арчымактарын арта салып, олорго минип, ары болордо, Ага бай jалчылардыҥ кийнинеҥ ары кыйгырды:

- Калак-кокый, слер акту jерге ӧлӱшпегер! Мениҥ ал-камык малымды jакшы кӱдӱгер! Слерге оноҥ jаан туза болор.

Теке, Эрте, Jеничек сакып отурза, Кара ла Jетке маҥтатканча озо келгиледи. Терлеген – бурлаган. Олорды ээчий Ӧскӱзек ле Каба jеткилеп келди. Эки арчымак этти артынганча. Олор чек ле сыр – каткыда.

Jалчылар ончозы койу агаш ортозына киреле, экелген эттерин арчымактарынаҥ чыгарып, кеjимге jайа салып, jыркырада каткырыжып, кокырлажып, тенек байды шооткылап, байдыҥ jийтен казы – картазын эмди бойлоры jип, такпаалу отурдылар.

Jалчылар тойо ажанып алала, кӧрӱп отурза, Ага байдыҥ эжигине алтан комысчылу, алтан келин кожоҥчылу алты jайзаҥ келип тужуп jат. Алты уул келген jайзандардыҥ аттарын алгылайт. Jети jакшы уул олорды jеҥинеҥ тудуп тӱжӱрет. Тойу – ток, семис jайзаҥдар jайканыжып, айылдыҥ эжиги jаар ууланарда, Ага бай бойы олорго эжик ачат.

Келген jайзаҥдар тӧр бажына ӧткӱлейт. Ага байдыҥ айлында jалчылар олорго ак кемирчек кийисти тӧжӧк эдип jайат, алты jайзаҥды ого отургызып, ак сӱтле кӱндӱледи. Келгендерге Ага бай баштанат: колго тутса койт этпес аракылу тажуурды колго алып, ачу аракыны Ага бай бойы урат.

Эмди казандагы этти чыгарып jат. Чыгарала, кезер болзо, онызы сӧӧги jок эт ошкош , jе кезилбези коркышту. Лаптап, jазап кӧрӧр болзо, сӧӧк jок. Jазап кӧрӧр болзо, jуулу эттиҥ ордына уктыҥ баштары кайнаган эмтир. Ага бай алаҥ кайкады. Оны кӧргӧн алты jайзаҥы аайы jок ачындылар, ачу коронын бадырбай арбаныштылар.

Jаан Ага байга сӱрекей эп jок. Андый да болзо, Ага бай олорго jайнап айдат:

- Калак–кокый, jаандарым! Бу ла мениҥ jокту-jойу ийт бодолду немелер мени тӱбекке салган эмтир. Калак дезегер, меге jаман санабагар!

Ол jайзаҥдар мындый jаргы эттилер:

- Алтайдыҥ эҥ jакшы алты jаан jайзаҥдарын jабыс кӧрӱп, шоодып, ӧчӧгӧн, электеген учун Ага байга алтан чыбык берер.

Анайда jӧптӧйлӧ, Ага байдыҥ бойына алтан чыбык бериптир. Оноҥ олор, атанар алдында, токпоктоткон байга айткан эмтир:

- Сеге ук кайнадып берип турган таҥмаларыҥды удабай таап саларыҥ! Ай бажында ойто келерис. Олорго jаргы эдерис! Jе олорды таппазаҥ, ол тушта бойыҥ эмдигизинеҥ кӧп чыбык аларыҥ!

Анайда jакарала, jайзаҥдар jӱре бердилер.

Тенек Ага байды бойыныҥ ок jалчылары анайып шооткон деп чаҥкыр Алтайда озодоҥ бери айдыжып jат.

 

КАЙЧЫ-МЕРГЕН

 

Мынаҥ озо чакта Алтайда Караты-каан jуртаган, оныҥ тоозы jок койлорын эки кара эчкилӱ, эки кара койлу, эки чоокыр уйлу, кӧк-боро атту Кайчы деп ӧскӱс-jабыс уул Эмилчи деп эжиле кожо кабырган. Олор эку эм тургуза бала-барка азырабаган болгон, озо баштап байга jалчы болуп иштегендер, оныҥ кийнинде, карыыр jажы jеткелекте, казыр каанга jалчы болгон дежет.

Jаскы кӱнниҥ чогына кӧбӱк кар кайыла бертир, jалаҥда ӧлӧҥ jажарып келтир.

Бир кӱн Кайчы таҥ эртен тура уйкудаҥ турала, кӧрзӧ, айылдыҥ одожында jыгынду кайа-таш отло jалбырап, кӱйӱп турган эмтир. Ол ӧртти ӧчӱрерге болуп, Кайчы кӧк-боро адын ээртеди, ӧрт jаар атанды. Тал-тӱшке jетире ӧртти ӧчӱреле, ойто айлы jаар jанып келетсе, бир jаан кобыныҥ ичинде ӧрт кӱйӱп jат. Оныҥ учун Кайчыга ол ӧртти база ӧчӱрерге келишти.

Jе кенетийин саҥ башка неме болды. Ӧртти ӧчӱрип турала кӧрзӧ, чике ле оттыҥ ортозында бир кара jылан барар, кирер jерин таппай, чачылып, согулып турган. Отты ӧчӱрип турган Кайчы ол jыланды, отко кӱйбезин деп, агашка илип, ак jаар чачып ийди. Бойы дезе меҥдеп, ӧртти ӧчӱре берди.

Jӱк арайдаҥ отты ӧчӱрип божойло, анча-мынча амырап отурды. Оноҥ адына минеле, айлы jаар jорторго ло jадарда, байагы кара jылан кайдаҥ да jылып келди. Jылып келеле, Кайчыны кайдаар да божотпой, оны айландыра jылып, ого аҥзынып, ичкери барат. Кайчы тууралап jорторго турза, jылан ого jол бербейт. Качан ол jыланныҥ кийнинеҥ jорткондо, jылан токыналу jылат. Кайчы аттыҥ оозын бура тартса, jылан октолып, согулып, чачылып Кайчыны айланып шыркырап турат. Кайчы алаҥ кайкап, арга jокто jыланды ээчий jорткондо, ол ачынбай барып jадат. Шыркырабайт, карайлабайт.

Кайчы, канча кобыны кечип, канча тууларды ажып, jанарга кӧк-борозын бура тартарда, кара jылан ойто ло шыркырап, бажын ӧрӧ кӧдӱрип, оны канча-канча катап айлана соккон. Кайчы, не болзо ол болзын дейле, кара jыланныҥ кийнинеҥ ары барды. Кайкап, коркып барадала, байа кайыр, казыр кайа таштыҥ алдына келди.

Кӧрӱп турза, кара jылан кайчыны эбирип, айлана соголо, кайа таштыҥ алдындагы караҥуй куй ташка кире конды. Ол анда узак болбой, ойто кайра jылып чыкты. Кара jыланды ээчий ак баштары ат бажындый, кӧстӧри айактый jаан, бойлоры jадык ошкош эки jаан jылан jылып чыкты. Ол jыландарды кӧрӱп ийеле, Кайчыныҥ кӧк-боро ады ӱркӱп турат. Ээзи дезе олордоҥ jалтанып турат.

Эки jаан ла jоон jылан мыйрыҥдажып, шыркыражып, Кайчыдаҥ эрмек сурагылайт. Кайчы олордыҥ тилин оҥдоп болбойт. Кайкап турат. Чат ла оҥдожып болбой салала, jаан jыландардыҥ бирузи ойто куйга киреле, эки болчок jымыртка экелдилер. Качан бир jылан оозын ачып ийерде, Кайчыныҥ эстеер кӱӱни келди.  Эстеерге оозын ачып ла ийерде, кенертен ле Кайчыныҥ оозына эки jымыртка кире берди. Кайчы ол jымырткаларды канайып та jип ийгенин билбей калды. Ол ӧрӧкӧн ол тарыйын jыландардыҥ тилин, куучынын оҥдоор боло берди.

Бир jоон jылан, ада jылан болгодый, айдып турды:

- Улус биске, jыландарга ӧштӱ болгон, jе сен ак санаалу кижи эмтириҥ. Бистиҥ кичинек уулчагыс агаш-аразына азала, ӧрткӧ учурап калтыр. Карын сен оны от-jалбыштаҥ аргадап, чыгарып, тынын корып алтырын. Оныҥ учун сеге быйанын айдарга ол уулыбыс сени бери айлына экелгени ол. Оноҥ улам сенле, jакшы кижиле, куучындажарга санандыс.

Ол ло тушта Кайчы керектиҥ аайын jаны оҥдоды. Jыландардыҥ куучынын jарт оҥдоп, ол оноҥ ары куучындажа берди. Кайчы олорго Караты-каанга jалчы болгонын, онын ӧрт ӧчӱргенин, jыланды ӧрттӧҥ чыгара тартканын олорго айдып берерде, ада болгон jылан ого мынайда jартады:

- Кайчы, сен бу кӱннеҥ ала Караты-каанга jалчы кижи болбозын. Сен, бери ук, ол кара санаалу немеге койлорыҥ бербе. Ол ийт ошкош кижи ине! Эртенги ле кӱннеҥ ала бис, jыландар оныла jуулажарыс. Ол бистиҥ балдарысты да бойыныҥ jалчыларын да кӧп ӧлтӱрген. Камчызыла да соготон, агаш ла да согуп, ӧлтӱретен jок по! Бис кайа-таштыҥ колтыгына jадып, Караты-каанды сакыырыс. Ол тушта керде-марда Караты-каан сеге туштаза, сен ого айт: «Кайа таштыҥ алдынаҥ мӧҥӱн таптым» - деп. Ачабына чыдашпай ол бойы келер. Оныла нени эдерин бис ол тушта бойыс билерис! Бу jаан jакылтаны бӱдӱрзен, улусты, тындуларды шакпырттаҥ ла тал-табыштаҥ аргадаарыҥ! – Анайда айдала, jылан Кайчыга база бир jымыртка берди. Оноҥ тын jакыды: - Бу бистиҥ эрjинебис болор. Эрjинени айлына апарала, кайырчакка jазап сугуп сал. Ол тушта мал-ажын jакшы турар, алкы-jӧӧжӧн кожулар. Бӱгӱнги кӱннеҥ ары сен jыландардыҥ ла бастыра тындулардыҥ тилин jакшы оҥдоорыҥ. Jе не де болзо, бу бистиҥ jажытту куучынысты бир тынду кижиге айтпа! Керек дезе кожо отурган эмегенине де айтпа. Бу jажытту сӧсти jарлазаҥ, сениҥ jӱрӱмиҥе jаман болор.

Кайчы кӧк-борозынаҥ тӱжеле, олорго jажытту сӧсти кемге де айтпас болуп сӧзин берген. Анайып jӧп бӱткен кийнинде, кайчы адына минип, ары болордо, ада jылан оны арт ажыра ӱйдежип, алкышту сӧстӧрин айдып, турды. Оноҥ ары кайчы айлы jуртын кӧстӧп коолодо кожоҥдоп jӱре берди.

Кайчы айлы-jуртына jедип келди. Jылан айткан сӧсти кыйыш jок бӱдӱрер деп, эр санаазын ол тыҥ сананды. Ол ӧйдӧҥ ала кайчы айры туйгакту бастыра аҥдардыҥ, талбынып учар ай-канатту куштардыҥ куучындарын угуп, ончозын билип, оҥдоп jӱрди.

Бир кӱн таҥ алдында Караты-каан, кӱзӱреп-кӱркӱреп, койлорын кӧрӧр деп Кайчыныҥ айлына jеде конды. Ачап торозына чек чыдашпай.

Караты-каан jылбыҥдууш ӱниле Кайчыдаҥ сурады:

- Сен камду, киш аттыҥ ба?

Кайчы айтты:

-Аҥ-куш атпадым ла, jе бир кайа таштыҥ алдында кӧп-кӧп алтын-мӧнӱн кӧргӧн эдим.

Караты-каан ачабына чыдашпай, алын эрдин jара тиштенет, айдар сӧзин таппай турат. Эки jаамайынаҥ чилекейи агат.

- Ол алтын кайда? – деп, калтырууш ӱниле Караты-каан сурайт.

Кайчы ого jартап берди:

- Бу ла одожыста. Jаан куй таштыҥ ичинде.

Кожо бараак! -  деп, мыны уккан Караты-каан Кайчыга айтты.

Кайчы ого jӧптӧжип ийди. Экӱ айылдаҥ чыгала, байагы кайа ташты кӧстӧп, тӱрген-тӱрген jелип ийдилер. Олорды ээчий эзин–куйун шуулай берди.

Анайып олор кайа-таштыҥ алдына jеткилеп келдилер. Келгилейле, куй-ташты аjыктап кӧрдилер.

- Алтын мында! – деп, Кайчы айтты.

- Jе, Кайчы, сен мени мында сакып ал, мен озо jаҥыскан киреле, ол алтынды кӧрӧтӧм , - деп, Караты-каан айдыптыр.

Караты-каан аттаҥ тӱжеле, куй-таштыҥ ичи jаар меҥдеп кирди.

Кайчы каанды тышкары сакып турды. Анча-мынча болбоды, куй таштыҥ ичинде аайы-бажы jок кижи коркор табыш угулды. Ол табыштыҥ кийнинде jаан ада jылан чыкты. Караты-каанныҥ ады jыланнаҥ ӱркӱйле, кайадаҥ ажып, ӧлӧ берди. Ада jылан Кайчыла эзендежип, ого мынайда айтты:

- Jе, биске айылдап келген Караты-каан ойто айлы-jуртына jанбас туру. Слер эмди, ончо албаты амыр jуртаарыгар. Анайда айдала, jылан Кайчыны ӱйдешти.

Кайчы jанып барадала, jолой не ле куштар куучындажып турганын аайлап, оҥдоп турат.

Качан айлына jанып келерде, арыдым деп ады айдат, биске аш-курсак керек деп, малы айдыжат. Келеле, кой сойорго сананарда, койлоры калактажып ыйлажат. Эчкилерге барарда, эчкилери ыйлажат! Уйларына барарда, уйлары ыйлажат, ыйлажат ла ыйлажат.

Кайчы ончозын килеп сананды, бирӱзин де сойбой, арга jокто айлына киреле, куру чайдаҥ ичип алды.

- Эт jок, кой сой! Эт jиир керек! – деп, эмегени Кайчыга адылып чыкты.

Кайчы эрмек те айтпайт, кой до сойбойт. Эмегени оны эки кӱнге арбады. Арга jокто Кайчы кааннын эчкилерин кабырып турган Кара-уулга, бойыныҥ ла нӧкӧрине, барды.  Ол оны кой сойып берзин деп айбылады. Кара-уул мойношпой, Кайчыныҥ сурагын бӱдӱрип, бир семис кой сойып берди. Кайчы койлордыҥ ый-сыгыдын угала, кайнаткан этти чайнам да кире jип болбой отурды. Jаҥыс ла чай ичип отурды. Ӧскӧ база нени этсин!

Бир кӱн Кайчыныҥ эмегени тышкары аарчы кургадып салган болгон. Кайчы кеjим-токымын jайала, мында ла амырап jатты. Эмегени дезе айлында кӧктӧнип отурды.

Jайып койгон аарчыга эки ӱренчи учуп келип, оноҥ jип jада бердилер. Татузын дежет, аарчыны аайы jок мактагылап турды. Бир ӱренчи аарчыны jерге тӧгӱп ийерде, экинчизи ого тыҥ арбанды:

- Бу сен аарчыны не тӧгӱп туруҥ? Эмди сениҥ учун эртен улус аарчы кургадып jайбас!

Амырап отурган Кайчы ӧрӧкӧн мыны угала, тыҥ каткырып ий калды.

Эмегени арбанды:

- Сен jаҥыскан не каткырып отурыҥ? Ӧскӧ кижи аларга турган болорын? Оныҥ учун мени сай электеп, каткырып туруҥ ба?

Кайчы ого удура бир де эрмек айтпады.

Албаты-jон табыш укты: караты-каан ӧлгӧн деп. Оны уккан улус сӱӱнип, ойын-jыргал баштадылар. Ончолоры учы-куйузы jок jыргалда.

Бир кӱн айлында бир де аш-курсак jогын Кайчы  база ла кӧрӱп ийди. Эмегени база ла арбанат. Арбыш, шилтиш ӧйиннеҥ ӧт барадарда, Кайчы Кара-уул деп нӧкӧрине барып, бир торбок сойып берзин деп сурады. Нӧкӧри бир де сӧс айтпай, торбоктоҥ сойып берди. Jе Кайчы ӧрӧкӧн угуп турза, уйлар огырып, комыдап тургулайт:

- Кӧк чарды не ӧлтӱргеҥ?

Кайчы айлына кирди. Уйлардыҥ комыдалын, огырыжын угала, кайнаткан этти jип болбой, кара санаага бастырган, кунукчылду отурды. Кӧрӱп отурза, эки боро чычкан казанды айландыра мантажып, сӱтке jедип болбой турат. Оноҥ эркек чычкан тижи чычканга айдып турат:

- Эй, мен сениҥ куйругыҥнаҥ тиштенип алайын. Сен дезе казанга тӱжеле, сӱттеҥ ичип ал. Оныҥ кийнинде сен мени куйругымнаҥ тиштенип алзаҥ, мен тӱжеле, тойо ичип алайын.

Анайып тижи чычкан сӱтти ичип алды. Эркек чычкан сӱтти ичип турарда, тижи чычканныҥ оны тударга кӱчи jетпей, оныҥ куйругын ычкынып ийген. Эркек чычкан казанда сӱтке тӱже берди. Бу ӧйдӧ тижи чычкан сӱттӱ казанныҥ кырыла мантап, мынайда айдып, ыйлап турды:

- Кайран мениҥ эш-нӧкӧрим, сӱтке болуп, ӧлӧтӧн туруҥ! Эмди jаҥыскан артып, мен не болорым? Айылга толтыра бала-барканы jаҥыскан канайып чыдадарым? Канайып азырап кӱч jедерим? О-ой, ой, ой! Jоо-о, jоо!

Кайчы чычканныҥ ыйын угуп, кӧрӱп, чычканды тӱбектеҥ айрып ийди. Оныҥ кийнинде, олорды jайымдап ийгениниҥ соҥында, тыҥыда каткырып ийгенин бойы да билбей калды. Каткырганын сеспей каларда, эмегени каткыны угала, арбанды:

- Не каткырдыҥ, айт!

Кайчы унчукпады. Jе эмегенин токтодор аргазы jок болды. Ӧбӧгӧнин айткылап, оны шылап jада берди:

- Сен мени jаман кӧрӱп каткыргаҥ! Сен мени электеп jадыҥ! Байла, сениҥ меге кӱӱниҥ соогон болор! Бу jуукта ла сен база шылтагы jок каткыргаҥ! Ол тушта мен сениҥ каткынды керекке албагам болгом! Мал сойзо, эт jибес болуп барган. Jаантайын ла аjыктанып, кестенип jӱрер, сен кайткаҥ? Сен меге ачык-jарык сӧс айтпай баргаҥ! Чырайыҥ кубулып, сооп, кунугып калган jӱрер. Не сенле болуп jат? Сениҥ бӱдӱш-кылыгыҥ нениҥ учун андый болуп кубулган? Jартын айт, айт! Айса, сен менеҥ айрыларга санандыҥ ба? Ӧскӧ кижи аларга туруҥ ба? Айт, айт дедим! Айт, эмди ле айт, jартын. Мен ол тушта эмеш амыр болорым.

Кайчы ого нени айтсын, ол ло, унчукпады. Ол катап ла сананды: ада jыланныҥ айткан jакылтазын канайып бузатан. Jыланга берген сӧзин бузар оныҥ учуры jок болгон до. Оныҥ учун кунугып jӱрген бойы эмей. Ӱйи тарынып, оны jӱзӱн-базын айткылап турды. Ачу-корон кыйгызына Кайчы ӧрӧкӧн чек чыдашпай jӱрди. Коркышту jажытту куучынды улуска айдарынаҥ ол коркып jӱрди. Канайып-канайып оны улуска айтса, ол jылан оны кату карузына тургузар. Айтпаза, эмегени ач-амыр бербей, арбанып, айткылап, казырланып jат. «Jок, айтпас! Эр кижиниҥ ичине эрлу ат jыдыыр» деп, озогы улус айдыжатан. Мен эр кижи эмезим бе? Jок, нени де айтпазым! – деп, Кайчы ичинде бек сананды. Ӧй дезе ӧдӱп ле jат.

Кайчыныҥ эмегени бойында бек сананды: мекеленип угар, шылтагы неде деп. Бир кӱн ол Кайчыга тас кара тажуурда ачу-корон аракыны алып берди.

- Jе бу мынаҥ бир-эки чӧӧчӧйди ичип алзаҥ, оноҥ не боло берер – деп, ӧгӧӧнине айтты. Ӧгӧӧни де анайда бодойло, эки чӧӧчӧй аракыны ичеле, эмеш калай берди. Калап эзиреле, тажуурда арткан аракыны база ичип алды. Кайчы эзириги jаандайла, эрмек-сӧзи кӧптӧйлӧ, ӱйине канайда jыландарла танышканын, оныҥ учун бастыра тындулардыҥ тилин билер болгонын ла эки катап нениҥ учун каткырганын – ончозын эмегенине айдып берди. Ол тушта эмегениниҥ санаазы токынап jымжаарда, Кайчы ӧбӧгӧн айтты:

- Мен сеге айтпас сӧсти айттым, этпес немени этим. Jыландар эртен ле келер. Ол тушта эку каруузына турарыс. Конок-салымыс jеткелекте ӧлӧтӧн турус.

Экӱ уйуктап калдылар. Экӱ таҥ алдында ойгонып келзе, кӧрзӧ, оттыҥ эки jанында ада jылан ла эне jылан jаткылады. Эбире кӧрзӧ, айылдыҥ ӧзӧктӧринде, карачкыларда, аланчыктарда, артпактарда оролып калган jыландардыҥ кӧбизи кижи коркыгадый болтыр. Кайчы бир jанына аҥданала, онтоп ийди. Эмегени, коркыйла, эки кӧзин jумуп ийди.

Ада jылан Кайчыга айдат:

- Кайчы, мениҥ наjым, сен айтпас сӧсти не айттыҥ? Jажытту сӧсти не jарладыҥ? Мен сеге болушкам, Караты-каанды ӧлтӱргем. Сен не анайда кылындыҥ? Не анайда эттиҥ? Оныҥ jартын меге айдып бер.

Кайдаар да барар арга jок, оныҥ учун Кайчы jыланга айдат:

- Калак-кокый, ӧрӧкӧн, аракы деп аш ичеле, аайы-бажы jок ээзиреле, ол jажытту сӧсти айткан эмтирим. Мен бурулу. Бойоордо, ӧскӱретен бе деер, ӧлтӱретен бе деер – онызы бойыгарда.

Ада jылан Кайчыга тургуза ла jакыды:

- Jе сени кижи канайдар. Акыр ла ол кижи jӱӱлетен аракы деп кандый андый аш болотон? Оны амзап кӧрӧлӧ, сениҥ эткен керегиҥниҥ аайына чыгатам. Бир айдыҥ туркунына кӧп аракы белетейле, бар тоскуурларга уруп сал. Бис бир айдыҥ бажында оны амзаарга келерис. Бисле кожо Кара –Кула келердеҥ маат jок. Ол тужында чыны, тӧгӱни биске jарт болор. Оны jарт билип ал.

Jыланныҥ айтканын угала, эмеген-ӧбӧгӧн улус, коркыганына курсак та jип, ичкилеп болбой турдылар, эрмек-сӧс тӧ айдып болгылабас.

Кайчы кӧк-борозын ээртеди: бу тӱшкен тӱбектеҥ аргаданарга, айрыларга эп-арга бедреер деп. Ол бойынча Кайчы адын ээртеп, минип алып, Караты-каанныҥ jуртын кӧстӧп атана берди.

Jаан удабай, ол Караты-каанныҥ jуртына келеле, кӧрзӧ, албаты jӱзи кызыл ӧрттий, аттар тыныжы куу тумандый болтыр. Тайгага теҥдеп эт кайнаттырыптыр, талайга тӱҥдеп аракы азыптыр. Кӧрӧр болзо, албаты Караты-каанныҥ ӧлгӧнине тойлоп-jыргап турган болтыр.

Кайчы кӧӧркий ого ло отура тушти. Jаан jыргалда албаты-jонго мынайда айтты:

- Карындаштар, калак-кокый, мениҥ тӱбегиме болужыгар! Наjылар, мен jаан тӱбекке тӱштим!  Болужыгар, айрыгар!

- Сен биске не болгонын jартап  айдып бер – деп, jон сурады.

Кайчы олорго Караты-каанды ӧлтӱргенин ле канайда тӱбекке тӱшкенин, jыландарга ла Кара-кулага аш-аракы белетеер болгонын ого ло jартап, куучындап берди. Улус, оны лаптап угала, Кайчыны мактап, быйанду сӧстӧрин айдып, jайым jӱрӱм берген учун ого болужарыс дешти. Ончолоры тыҥ сӱӱне бердилер, болушка белен болдылар.

Улус Кайчыны улуркадып, колтыктап алып, апарып, ак кемирчек кийиске отургызып, алама-шикир курсакла кӱндӱледи. Анайып турганча, эл-jонныҥ ортозынаҥ ак башту карган ӧбӧгӧн Кайчыга jууктай базып келеле, оныҥ оҥ колынаҥ тудуп, jуулган улуска мынайда айтты:

- Бисти, jокту-jойу улусты Караты-каанныҥ jайымдаган учун Кайчыны мынаҥ ары Кайчы-Мерген деп адайлы. Тӱбектеҥ ол тӱрген айрылып, бу биске башчы болзын! Аракы-короjон деп ачу ашты бис артыгынча jууп, слерге jетирерибис! Jаҥыс ла эмеш сакып алыгар.

Улустыҥ айтканын Кайчы-Мерген jарадып укты. Кайчы-Мергенге болужарга белетенгилей бердилер. Улуска быйанын айдала, ол айлын кӧстӧп, адына минеле, jанып ийди. Айлына келеле, албатыдаҥ укканын, кӧргӧнин эмегенине ончозын куучындап берди.

Ол бойынча канча ӧй ӧткӧн соҥында, тӱмен улус атка jеккен абрага азык-тулук, курсак салып, аракы-ашты атка коштогон келгилеп jатты. Экелген аракыны урар jер jок болды. Айдарда, ол келген улус конок, чапчак, тоскуур эдип, ончозына толтыра аракы урдылар. Аш-курсакты дезе белетеп береле, ойто кожоҥ-кооту jангылай бердилер. Турган истери бар болды, барган jолы jарт кӧрӱнди.

Ӧй ӧдуп ле турды. Ай бажы jедерде, Кара-Куланы ээчидип алып, ада jылан jедип келди. Ада-jыланла, Кара-кулала кожо келген jыландардыҥ тоозы jок эмтир. Кайчы-Мергенле эзендежип, аракы ла аш-курсак белен болгонын угала, ада jылан ого мынайда айтты:

- Мениҥ башкарган албатым шулмус эди. А бу Кара-Кула казыр аҥ. Мен ол аракы деген ашты бир де амзабагам, билбезим. Оны ичсем, сени корып болбос болорым? Сен, Кайчы, тогус, кӱнге айлыҥнаҥ бар. Тогус кӱнниҥ бажында, той божогон сонында, jанып кел. Ундыба.

Кайчы эмегениле эку кара тайга-ташка чыгала, айлы-jуртын оноҥ аjыктап отурат.

Кайчы ла эмегени jӱре берген кӱннеҥ ала ончо jыландар ла казыр деп турган Кара-кула аракы ичип баштадылар. Олордыҥ табыш эмес табыжы кызыл эҥирдеҥ ле ала баштала берди. Онойып, эртен тура серӱӱн таҥнаҥ ала ойто эҥир киргенче, алты кӱнге чыгара аайы jок табыш болды. Jаҥыс jетинчи кӱнде jызырт эмес jызырт болды, jер-теҥери билдирбей  барды. Сегизинчи кӱнде дезе теҥериниҥ тӱби селт этти. Тогузынчы кӱнде ле тал-табыш токтоп, jыргаган jыландар ла Кара-Кула токтой бердилер. Кӱӱни jеткенче ле jыргагылаган.

Эмди Кайчы эмегениле эку айлын кӧстӧп jангылап ийди. Jангылап келеле, кӧрӧр болзо, ал-камык jыландар бой-бойлорын ӧдӱжерде, Кара-Кула казыр аҥ олорды тепсеп салтыр. Аракы ичип, аайы jок согушкылаарда Кайчыныҥ айлы-jурты оодылып калган эмтир.

Jедип келген Кайчыны кӧргӧн ада jылан айтты:

- Сениҥ ээзиргениҥ чын эмтир. Чын, ачу аш болтыр. Бистеҥ болгой, Кара-Кула ээзиреле, бисти бош алыш jок эдип jулдап салды. Бу аракы неге де болужы jок jаман аш эмтир. Эмди бис оны качан да оозыска албазыс. Тургуза ла jанарыс. Оныҥ учун сен де бойыҥ аракы ичпе! Оноҥ ӧскӧ, бис чилеп, тӱбекке тӱжериҥ. Jе мынаҥ ары бистиҥ тилди билбей jӱрериҥ.

Ада jылан анайда айдала, Кайчыла эзендежеле, эмегениле jакшылажала, jӱре берди.

Ол ло кӱннеҥ ала Кайчы-Мерген Караты-кааныҥ ордына албаты-jонды башкарып, амыр-энчӱ jуртай берди. Jаҥыс ла эмди аҥ-куштардыҥ, jыландардыҥ ӱнин укпас, билбес болуп артып калды.

 

ӰЧ ОРО

 

Озодо бистиҥ Алтайда баштары куудый кажайган, тиштери куулыдый саргарган карган эмеген ле ӧбӧгӧн jуртаптыр. Азыраган балдары jок, ак-боро атту, ала кӧк ийнектӱ улус болгон эмтир.

Ол озогы ӧйлӧрдӧ улус кышкыда jийтен курсагын таҥ эртедеҥ белетеп алатан эмтир. Кара jердеҥ кандыктардыҥ, чомырдыҥ, кӧгӧзинниҥ, уактыҥ тазылдарын казып, jетпес кайнадала, кадырып салатандар. Кӧжнӧни ле маҥырды бычакла кертип кургадатандар. Кӧчӧ, jарма, талкан эдетен арбазыныҥ саганагын кызыл jалбышка ӧртӧп, уужап алатан. Кара jодраны, кызыл jулукту кызылгатты, агаш jиилекти ле ӧскӧлӧрин де jууп, база кургадып, кышка белетеп алатан. Анайда ок jайыла эткен сарjу-курут кышка белетелетен.

Кӱреҥ кӱс ӧдӱп, корон соокту кыш jууктап келзе, бу белетеп салган аш-кусакты улус, оро казала, оролоп салатан эмтир.

Карган эмеген-ӧбӧгӧн байагы jайыла белетеген аш-кусагын кӱреҥ кӱскиде уч ӱлӱге бӧлийле, ӱч башка оролоптыр. Баштапкы оро кичинек, ол орого салган ашты кыш башталганда jийтен. Экинчи оро эмеш jаан. Ого салган ашты кыш ортозында jийтен учурлу. Ол ороны кыш ортозында ачатан эмтир. Ӱчинчи ороны jаскыда ачатан эмтир. Ол эҥ jаан оро болтыр. Ол jаан ородо арба база салылган болтыр. Jаскыда талкан керек эмей база.

Кӱреҥ кӱстиҥ калганчы айында, баштапкы jааган кар кайылып, айас, jылу кӱндер тура берген. Ол тушта эмеген ле ӧбӧгӧн кышка белетенер jаан ишти божодып ийдилер. Божодоло, тышкары тере илегилеп отурдылар.

Каргандардыҥ аш салган jеринде кызыл тӱлкӱ сӱмеленип, маҥтап jуртаган. Jыткыр, сӱмелу кӱлӱк, эмеген-ӧбӧгӧнниҥ аш-курсак суккан орозын кетеп, кӧрӱп алган болтыр. Эмди кулугур анда суккан аш-курсакты jиир эп-арга бедреп jӱрген болтыр.

Кызыл кӱлӱк каргандардыҥ тышкары отургандарын кӧрӱп ийеле, сӱмелӱ тӱлкӱ олорго jууктада jелип келди.

- О-о! Бу кижидеҥ jалтанбас кандый аҥ болотон? – деп, каргандар кайкажып чыктылар.

Кызыл карган эмегенниҥ кӧстӧриниҥ jетпезин тургуза ла кӧрӱп алды. Тиштерин тарсылдадып, тилин jаланып, кызыл тӱлкӱ айтты:

- Мен кӧс  jоктуларга кӧс болорым. Бала jоктуларга бала болорго jӱрген эдим. Слер оны угуп турар ба, блар?

Мыны уккан карган эмеген ле ӧбӧгӧн чаҥкыр Алтайдыҥ аҥы кижиниҥ ӱниле база куучындажатан туру не дежип, тӱлкӱни эбиреде баскылап, оны сыймагылап турдылар. Тӱлкӱ дезе куйругын ары-бери jайкайт, jымжак ӱндӱ jалканчыйт, маҥтайт, чыйрагын кӧргӱзерге.

- О-о! Ӧрӧ турган кудай бала jок улусты кӧрӱп чыдабай, Алтайдыҥ аҥын да болзо, бала эдип берген турбай, - деп, карган эмеген айдат. – Бу тӱлкӱни бала эдип азырап алаак.

Апшыйагы айдат:

- Бойы келген баланы сӱрерге jарабас. Jӱргей ле. Биске jакшы ине.

Онойып сӱмелӱ кызыл тӱлкӱнек эмегенниҥ, ӧбӧгӧнниҥ балазы болуп jада берди. Карган апшыйак кайыҥныҥ кааза тозынаҥ суу тажыйтан jеҥил, jараш тӱӱзек эдип берди. Тӱлкӱ оны карызына илип алып, суу экелет. Карган эмеген ары-бери айылдарга барарга турза, ого jол баштайт. Эртен-эҥир бозуларды ла уйларды кичееп, ары-бери айдайт, jандырат.

Анайып бир канча ӧй ӧдӧрдӧ, тӱлкӱниҥ сӱмеленип келгени санаага кирди. Тӱлкӱ jакшы учурал сакып jӱрди.

Бир кӱн апшыйак агаш аразына одындап барды. Тӱлкӱ кулугур оны лаптап кӧрӱп алала, ыйлаганча карган эмегенге келди.

- О, кудай ла дезеҥ база! Мениҥ jаан эjем кижиге барган. Бӱгӱн оныҥ той-jыргалы болуп jат. Тойго барар кӱӱним келген! – деди.

- Jе бар ла. Эjеҥниҥ тойына кижи не барбайтан эди. Тойлойло jанып кел, балам, - деп, эмеген оны ыйлаба деп токтотты.

Сӱмелӱ тӱлкӱ сурт ла этти. Тойго барган болуп, ол кӱн бозом эҥир кире берерде, jаан ороны тууразынаҥ казып баштады. Кӧҥдӧйлӧп казала, тӱндӱ-тӱштӱ jети кӱнге jыргап-сайрап jада берди.

Jетинчи кӱнде кызыл тӱлкӱ эки болчок курут артырып алды. Эки болчок сарjу алды. Олорды эмеген ле ӧбӧгӧнгӧ экелип, айтты:

- Эjемниҥ тойы коркышту jакшы ӧтти. Аш-курсагы кӧп, jеткил болды.

База бир канча ӧй ӧтти. Эки карганныҥ уккур ла чыйрак балазы айыл ичинде ары-бери jӱгӱрип, иштенип ле jӱрди.

Бир катап апшыйак агаш аразына база ла одындап барды. Тӱлкӱнек ыйлаганча карган эмегенге база ла келди.

- Ортон эjем кижиге барган. Оныҥ тойына  божотсогор – деп суранды.

Эмеген тӱлкӱни божодып ийди. Тӱлкӱ jӱре ле берди.

Тӱлкӱ, эҥирди кийдирип алала, экинчи ороны кӧндӧйлӧп касты. База ла jети кӱн jыргады. Тойу-ток ло болды. Оноҥ база ла эки болчок курут ла эки болчок сарjуны алып, эмеген ле ӧбӧгӧнгӧ экелип, ӱлештирди. Айтты:

- Той сӱрекей jакшы болды. Андый тойды качан да кӧрбӧдим.

База ла бир канча ӧй ӧтти. Тӱлкӱ алдындагызынаҥ артык иштенип jӱрди. Чыйрак, капшуун. Ончо ишти ак-чек эдет. Каргандар ого сӱӱнип jӱргӱледи. Сыраҥай чыйрак турганда.

Бажы кажайган апшыйак бир кӱн база ла одындап барды. Тӱлкӱ мыны лаптап кӧрӧлӧ, ойто ло эмегенге ыйлаганча келди. Эмди ол кичӱ эjезиниҥ тойына суранып jат. «Той-jыргалду jердеҥ база ла тату курсак экелер эмей ол» - деп, карган эмеген сананала, оны божодып ийди.

- А бу тӱлкӱнек кайда барган? – деп, одындайла jанган карган ӧбӧгӧн эмегенинеҥ сурап jат. – База ла ӱйде jок туру не?

Эмеш таҥкылап алды. Бажын jайкады. Тойо чайлап алды. Оноҥ айтты:

- Бу бистиҥ тӱлкӱнекке кандый кӧп тойлор боло берди? Бистеҥ качып барага турган болбой ол?

- Алдында да тойлордоҥ jан келген jок по. Эмди де балабыс jанып келер, сарjу-курут экелер. Jиирге кандый jакшы деп – ӱйи айтты. Онызы ӧбӧгӧнин ажындыра токынадып турганы ол эмтир.

Тӱлкӱ дезе эҥирди ол кӱн кийдирип алала, кичинек орого jетти. Мында ол тӧрт кӱнниҥ туркунына аш-курсак jип, jыргап jатты. Тӱгезе jийле, эки болчок курут ла эки болчок сарjу артырып алала, олорды тудунып алала, jанып келди.

- Кичу эjем jокту кижиге барган. Той-jыргалы чала кирелӱ ле болды – деп, карган эмеген ле ӧбӧгӧнгӧ бӱдӱмчилӱ айтты.

Ӧбӧгӧн тӱлкӱниҥ экелген сарjузын ла курудын jип, айдыптыр:

- Бу бистиҥ балабыс бисти канча ла кире jаантайын кӱндӱӱлерде, бис канайтканыс? Эмди сооктор тыҥыды. Мен барып кичинек ороны казатам.

 Карган апшыйак тере илгин таарын jӱктенип алала, кичӱ дейтен орого jедип келди. Келеле, кӧрӧр болзо, оро деп неме куру. Мында jаҥыс ла тӱлкӱниҥ бокторы jадыры. Карган апшыйак эгиштеп туруп эки орого jеткен. Кӧрӧр болзо, мында да андый эмтир. Jаҥыс ла арба артып калган болгон.

Апшыйак ачынган. Ыраактаҥ ла эмегенине калаптанып келди:

- Ол тӱлкӱни божотпой ло тут! Оныҥ ижин эмди ле берерис!

Эмеген оҥдобой, тӱлкӱдеҥ сурады:

- Бу адаҥ не деп кыйгырып туру?

Тӱлкӱчек тургуза ла каруун берди:

-Та нениҥ де учун айдат: кӧк ийнекти кӧӧрӧдӧ саазын, ак ийнекти ажыра саазын! – деп кыйгырат.

- Тӱлкӱни божотпой тут! – деп, апшыйак база кыйгырды.

Кулактары jетире укпас эмеген тӱлкӱдеҥ ойто сурады:

- Бу адаҥ не деп кыйгырып туру?

Тӱлкӱ эмегенге айтты:

- Кӧк ийнектиҥ сӱдин кӱркӱреде кайнатсын, ак ийнектиҥ сӱдин ажыра-тежире кайнатсын – деп кыйгырат.

Карган эмеген уккан аайынча, казанды отко аскан ла,  эки уйдыҥ сӱдин урган. Тӱлкӱле экӱ отты айландыра базып, отты jаанада салып, jӱгӱрип турдылар.

Ӧбӧгӧн айлына jууктап келеле, аайы jок кыйгырды:

- Тӱлкӱни божотпой тут!

Эмегени jаҥы ла лаптап, jарт укты. Тӱлкӱ база угуп турбай. Эмеген тӱлкӱни отты айландыра сӱрӱп баштады. Сӱрӱшти ле сӱрӱшти. Бу ӧйдӧ апшыйак jедип келди. Келеле, эжикке малталу туруп алды. Отто кара казандагы сӱт тапту ла изип келеткен болгон.

Тӱлкӱ кӧрӱп турза, неме ле болор арга jок эмтир. Ол куйругын казандагы изӱ сӱтке сугала, сӱрӱжип турган эмегенниҥ jӱзине согордо, карган эмеген отура тӱшти.

Бу ӧйдӧ апшыйак эжикти кайра ачып алала, тӱлкӱни сакып турган. Ол эмегениле не боло бергенин кӧрӧргӧ сананган, ол ло тушта, эмегенин кӧрӧрдиҥ кажы ла jанында тӱлкӱ оныҥ эки будыныҥ ортозынаҥ ӧдӧлӧ, арка jаар сурт эде берди. Карган ӧбӧгӧн тӱлкӱни согор деп, малтазын тегин jерге бадай чапты. Анайып ӱч орого толо аш-курсак белетеген каргандар как куру арттылар. Jаныс ла саганакту арба да артканы каргандарга jакшы болды.

 

JЕТИ БӦРӰ ЛЕ СӰМЕЛӰ ТӰЛКӰ

Алтайда ачу-корон соок кӱндер турган. Кызыл тӱлкӱ эмеген ле ӧбӧгӧнди тӧгӱндеп, олордыҥ кышка белетеп салган аш-курсагын ӱч ородоҥ тӱгезе jийле, аркага jӱрӱп, чек ле килейле семирип калган. Семизине соокты да керекке албай, кырлаҥда козыр таштыҥ ӱстинде jаткан. Амырап, уйуктап. Jалбагынаҥ jадарда, бу ӧйдӧ тӱлкӱни jемит бедреп jӱрген jети бӧрӱ кӧрӱп ийгендер.

- Эй, мен озо оны кӧргӧм! – бирӱзи айдат.

- Мениҥ тӱлкӱм! – деп, ӧскӧ бӧрӱлер табыштана берди.

Кӧк бӧрӱлер бой-бойлорына ыркыраныжып, кыйгастаныжып турганча, ол  табыштаҥ jалбагынаҥ jаткан тӱлкӱ ойгонып келген. Кӧрӧр болзо, эбире jети бӧрӱ туруп алтыр. Jара тартарга белен эмтир. Тӱлкӱ jеткерди сезип ийди. Эмди айрылар эп-арганы бедреп, ол бӧрӱлерге айтты:

- Слер мени jиирге турган болзоор, озо баштап маргаан эдектер.

- Кандый андый маргаан? – бӧрӱлер кизирт эттилер.

- Кем ӱсле, jуула кузар, ол ӱстӱ-jуулу jер билер. Торо jӱргенче, оны не барып jибес. Jе тӱҥей ле, слер, jаан улус, озо кузыгар.

Кӧк бӧрӱлер jӧпсинижип ийдилер. Олор албаданып кузарда, ичтеринеҥ эски туулак терелердиҥ ӧӧндӧри ле чирчик сӧӧктӧр чыкты.

Кызыл тӱлкӱ jанында турган содон ташка чыгала, кусты. Ичинеҥ аарчы, курут, сарjу, ӱстӱ-jуулу ӧскӧ дӧ аш-курсак чыкты.

Jети кӧк бӧрӱ, ач болгонынаҥ улам, тӱлкӱниҥ кускузын блаажып, чӱрче ле jип ийдилер.

- Мындый jакшы, jылымзу курсакты кайдаҥ таап jигениҥди капшай айт! Айтпазаҥ, бис сени jара тартып, jип саларыбыс! – деп, ӧлӧ-кӧк кӱлӱктер тӱлкӱни арадап келдилер.

- О-о, оны кудайдаҥ сураар керек! Мен тӱниле кудайдаҥ аш-курсак сурап улыгам. Меге килейле, бу курсакты кудай берген – деп, тӱлкӱ олорго айтты:

- Тӱрген! Курсакты канайда сурап улыйтанын биске айдып бер! – бӧрӱлер jырыктарын jаланып, капшайладылар.

Кызыл тӱлкӱ бӧрӱлерди эмеген ле ӧбӧгӧнниҥ кышкы суу алып турган jерине ээчидип экелди.

- Куйруктарыгарды озо баштап сууга сугала, ары-бери булгагар. Оноҥ тоштыҥ jарыгына тӱжӱре салала, таҥ атканча, кӱнчыгыш jаар баштанып алала, улып отурыгар. Куйруктарыгарды кыймыктатпагар. Слерге килеп, ол тушта кудай ӱстӱ-jуулу аш-курсакты теҥеридеҥ тӱжӱрип ийер. Бот ол курсакты блааш jоктоҥ слер jииреер.

- Сен бисти баштап апар! – деп, бӧрӱлер сурады.

- Не баштап апарбас. Барактар ла! –деп, тӱлкӱ jӧпсинди.

Тӱлкӱ ол jети бӧрӱни куйруктарын сууга суктурала, килеҥ тоштыҥ jарыгына тӱжӱре салала, кыймыктатпагар деп, jакыйла, олорды бой-бойынаҥ ыраада отургызып салды. Бир де кыймыктанбазын деп jакыды.

Бӧрӱлер бозом эҥирдеҥ ала таҥ адарга jеткенче анайда ла кыймыктанбай улыгылап, кудайдаҥ курсак сурадылар.

- Курсак не тӱшпей jат? – бӧрӱлер тӱлкӱдеҥ сурагылап jат.

- Кыймыктанбай, jазап улыгар. Таҥ алдында, такаа этсе, тӱжер! – деп, тӱлкӱ олорды токынатты.

Теҥеридеҥ неме тӱшпеди.

- А сен, тӱлкӱ, не кудайдаҥ курсак сурабай тургаҥ? – деп, бӧрӱлер оноҥ сурадылар.

- Мен кече ле сурап jигем, бӱгӱн тойу. Катап-катап ол не беретен, - деп, тӱлкӱ олорго jырс айтты.

Таҥ алдында, чынынча, кӱн чыгар алдында, соок деп неме анаҥ тыҥыды. Бӧрӱлер чарчап тоҥорго jеткиледи. Кӱн jаҥы ла чыгып, ӧксӧп келерде, сӱмелӱ тӱлкӱ бӧрӱлерге айтты:

- Ӧрӧ кудайдаҥ курсак тӱшпеген болзо, мени jара тартып, ӱлежип jигер!

Кызыл кулугур анайда айдала, ары болуп маҥтай берди. Jаҥыс ла элес эдип куйругы кӧрӱнди.

Jети бӧрӱ тура jӱгӱрейин деерде, куйруктары ла jалмаш эттиҥ тӱктери тошко jаба тоҥуп калтыр. Кыймыктанар да арга jок.

Тӱлкӱ байагы карган эмеген ле ӧбӧгӧнниҥ айлына маҥтап келеле, бар-jок ӱниле кыйгырды:

- Слердиҥ сууалгыжырда jети кӧк бӧрӱ тоҥуп калган, куйруктары. Барып ӧлтӱрип алыгар!

Апшыйак айлынаҥ чыгып келеле кӧрзӧ, балазы болгон кызыл-марал тӱлкӱни танып ийди.

- Мени база ла мекелеп келдиҥ бе?! – деп ачынып, ай малтазын ала койды. Тӱлкӱ сууалгыш jаар маҥтады. Апшыйак оны ээчий сӱрӱжип jӱгӱрди.

Карган апшыйак тошко jетире келди. Кӧрӧр болзо, чын ла, ондо тошто jети бӧрӱ jаба тоҥгон отургылады.

Апшыйак баштапкы бӧрӱге jууктап келеле, кеjири кыйкырап сурады:

- Мен сениҥ неҥе чапсам ӧлӧриҥ?

- О-о, куйругымныҥ тӧзине ле чапсагар, сӧс jок ӧлӧрим! – деп, бӧрӱ сӱӱнген бойынча капшай ла айтты.

Ӧбӧгӧн ай малтазын талайып келип, бӧрӱниҥ куйругыныҥ чике ле тӧзине чабарда, бӧрӱ тоҥкос эдип jыгыла берди. Оны кӧргӧн тӱлкӱ апшыйакка кыйгырды:

- Слер олордыҥ куйругына чапсаар, олор тирӱ артар. Оноҥ мал-ажыгарды ӱзе jиир. Ӧлтӱрерге турган болзогор, бажын jаба чабыгар.

Мыны уккан куйрук jок бӧрӱ тӱлкӱни сӱрӱжип маҥтады. Апшыйак дезе олорды кӧрӱп ичинде сананды: «Тӱлкӱ менеҥ артык санаалу эмтир». Ол арткан алты бӧрӱни баштарын jара чапты. Jӱктенип алып, айлына jанды. Эмегени де, бойы да сӱӱнчилу болды.

 

АЙУ ЛА СӰМЕЛӰ ТӰЛКӰ

 

Сӱмелӱ кызыл тӱлкӱ куйругы jок бӧрӱдеҥ качып, канча сууны кече берди, канча кырды ажа конды. Шыркалу бӧрӱ тойу ла семис тӱлкӱге канайып jедишсин.

Бӧрӱ куйругыныҥ сызына чыдажып болбой, койу аралга кирип, jада берди. Тӱлкӱ дезе кара мӧштӱ кайа-ташка чыгып келерде, ого удура баскын айу туштады. Корон ачу соокко ол тен калтырап турды.

- О-о, бу семис тӱлкӱни jизем, эди-каным эмеш jылыыр болор бо?! – деп, кызыл тӱлкӱни кӧрӱп ийеле, айтты.

- О-о, абайым, абайым! Мени, jудрукча немени, слер jип салзагар, узун кышка тӱҥей ле курсак болбос ине. Мен слерге от салып берейин. Узун тӱнде эку jылынып, амырап аларыбыс, оноҥ слер мени jиири jанынаҥ кӧргӧйигер – деп, кызыл тӱлкӱ jалынды.

- Jакшы, jакшы тӱлкӱ! – деп, айу jӧпсинип ийди. Ичинде сананды: оноҥ до оны jип салбай.

Сӱмелӱ тӱлкӱниҥ jӧбине айу кире берди.

Экӱ jаан кайаныҥ ӱстине чыктылар.Кайаныҥ ӱстине от саларга тӱлкӱ кара мӧштиҥ кургак аалактарын jууды. Айу эки ташты алала, бой-бойына согуп, чедирген от чыгарды. Jаан удабай от кӧҥжӱп кӱйе берди. Айу дезе jаан агаштардыҥ будактарындый тартып, отко салат. Jалбыш там jалбырап, чоктолып, от изиирде, эки нӧкӧр уйуктаар деп анда jӧптӧжип ийдилер.

- Слер, jаан кижи, бу тӱс jалбак таштыҥ ӱстине jадыгар, jаан jашту абайым. Мен дезе тӱниле от салатан кижи, арка jанына jадайын – деп,  тӱлкӱ ары-бери аjыктанып айтты.

-Айу jаҥы каскак кайа, бойы jанында арка.

Айу кайракан сӱмелӱ тӱлкӱниҥ мекезине база ла белен кире берди.

Айу каскак jылым кайаныҥ ӱстине отко jуук этире jадып алды. Удабай ла jылуга алдырып, ӱргӱлей берди.

Тӱлкӱ, айу уйуктай ла берерде, отты jаанада салып, изӱ турундарды айуга jууктада jылдырып, тыҥыда айдат:

- О-ой, Абайым! Ары jадыгар! Алтын jараш тӱгеер отко кӱйе бербезин! Эмеш ле ары jадыгар.

Айу каскак кайаныҥ кыры jаар jыларда, отты там ла билдирбезинеҥ айу jаар jылдырып. Jаанада салып турат.

- О-о, Абайым, алтын jараш тӱгеер кӱйе бербезин, jалбыш чала слер jаар согуп туру. База ла эмеш ары jадып алыгар! Эмеш jылып ийеер.

Отты там ла jаандада салат.

Айу ойгонып келзе, алтын тӱги, чын, шыркырап кӱйерге jеде бертир. Уйкузырап, самаарып, эмеш ары jадайын дейле, каскак кайадаҥ ажа берди.

Ашкан айуны кӧрӧргӧ лӧ оны jиирге, кызыл тӱлкӱ каскак кайаны эбире маҥтайла, ӧлгӧн айуга jедип келди. Ӧлгӧн jаан айуныҥ эдин jаҥыскан jип, сӱмелӱ тӱлкӱ соок кышты анда ла тойу-ток кыштады.

 

КЕРИК БАЙДЫ КЕЗЕТКЕНИ

 

Мынаҥ озо, озогы сакта, чынынча айтса, та кандый чакта болбогой, чаҥкыр Алтайда jаан бай jуртаптыр. Оныҥ ады Баjы. Ол байдыҥ от jалбыштый, от jалкындый jаш ӧйи ӧдӧ берген. Оныҥ бажы куудый кажайган, тижи куулыдый саргарган болтыр.

Баjы бай jиит тужында кӧстиҥ кӧжӧгӧ деп jаман оорузыла орыган. Эки кӧзи дезе чылбыраҥ, ыраакта немени кӧрӱп албас болуп калган. Оныҥ учун jарлу, jаан бай да болзо, кажаҥ ак-боро ат минген. Jе армакчыдагы ады оныҥ каралга кӧзине jарт кӧрӱнетен.

Баjыныҥ кожо jуртаган эмегени Алгыйчы деп кижи база кӧжӧгӧ оорудаҥ улам кӧстӧҥ болгобос болуп калган. Jе ӱй кижи андый да болзо, керик болгон. Чынынча айтса, экилези омок-седеҥ, тееркек ле чӱмеркек, шоодыҥкай ла, керек дезе, эки бойы башказы jоктоҥ керик улус болуптыр.

Олор экӱниҥ jанында отурар уулы да jок болгон, jатка берер кызы да jок учун аштагандарга бӱтпейтендер.

 Баjы байдыҥ айлына jайзаҥдар, байлар кирзе, эттиҥ семизин jийтен, аракыныҥ ачузын ичетен. Jокту-jойу улус киргенде, айылга отурбай да ойто тескерлеп чыгатан. Айдарда олор экӱ аштаганда айак урбас, суузаганга суу урбас улус болгондор.

Баjы бай аркага толо малду, айылга толтыра jӧӧжӧлӱ jуртаган. Ол качан да бойыныҥ jалчыларына килебейтен.

Jайгыда, ӧлӧҥ чабар ӧйдӧ келгенде, Баjы бай болушка келзин деп улуска jар эдетен. Кобылар сайын кӧп jурттардаҥ арга-чыдалы jок улус андый jарды угала, jуулып келетен. Баjы бай ол келип иштеген улуска мал сойбос, эт кайнадып салбас. Олорды кӧп сабазында ачу курутла, jетире бышпаган теертпекле, кара аракыла кӱндӱлейтен. Арыган ла ачынган улус байды мынайда айткылайтан:

- Кысканган малыҥды кӧк бӧрӱ jизин, а карамдаган малыҥды ач бӧрӱ jизин. Кызыл эдиҥ божоп калар, кызыл jӱзиҥ артып калар. Канду кызыл элиҥ божоп калар, кара jӱзиҥ артып калар. Уйалбаган jӱзиҥди уй jалазын, коркыбаган jӱзиҥди кой jалазын. Jиген jаак кызарбас, jидиргени кугарбас.

Бу мындый каргышту сӧстӧр айдылган эмей.

Бир катап Баjы бай, кӱреҥ кӱстиҥ кидим ӧйинде, мал ижинде jалчыларына сойорго субай байтал экелзин деп jакылталу элчи ийген эмтир. Элчиге Содон деп атту уулчакты ийиптирлер.

Элчи болгон Содон деп уулчак jылкы мал кабырган jерге чӱрче jедип келди. Келерде, мында Эрте, Эрке, Каба ла Кабар деп бир уун  jылкычылар чайлагылап отурдылар. Бай кижиниҥ jакылтазын бӱдӱрип олор кызыл беени чалмадап тудала, алдындагы эрдинеҥ тартар буузын буулап ийерде, jаҥы туткан эмдик мал jобожый берди.

- Эмди оны, jобожый берген немени, jаҥыс та кижи jедине берер, - деп, Эрте айдат. – Сен, Каба, бу беени кожо jетириш. Ол jаҥыскан апарбазын.

Каба армакчыны аттыҥ кӧксине терепчилейле, ӱзеҥизиниҥ буузынаҥ ӧткӱрип, ары болуп jортты. Содон дезе атты кийнинеҥ айдады. Онойып jаан удабай байдыҥ айлына jедип келдилер.

- Содон, - деп, ого Каба баштанды, - мен айлыма барып келейин, сен дезе малды экелдибис деп айт! – дейле, ары болуп jорто берди.

Содондо не болзын, барбай база.

Содон айылга кирип келзе, Баjы бай тӧр бажында отуры. Ого коштой jаан бай кижи Корты jайзаҥ отурды. Оныҥ тоны агас терези, тыштын дезе кызыл торколо кыптап салган, кара киш бӧрӱктӱ, кара туйук сагалду, таҥкылаган каҥзазы мӧҥун. Таҥкылап отурар. Jанында дезе кара килиҥ тонду, шӱлӱзин бычкак бӧрӱктӱ, узун сагалду темичизи отурар.

Бай элчидеҥ кандый jӱрӱп келгенин сурады.

- Аткан ок jуудаҥ jанбас, айбыга барган элчи бийдеҥ jалтанбас. Сойотон малды экелдибис.

Анайда Содон айтты.

- Бу кулугур не деп модорлойт? – деп, Корты jайзаҥ байга ууланды.

- Ийтке кӱндӱӱ jок, jалчыда кӱӱн jок – деп, бай айдып, казанда кайнаган койдыҥ баштарын ла тилдӱ jаактарды тепшиге чыгарып, солун улустыҥ алдына салзын деп элчизине jакарды. Содон тура jӱгӱрип, тепши алды. Ого койдыҥ ӱч бажын ла тилдӱ jаактарын чыгарды. Оноҥ ол тизе бажына чӧгӧдӧп, отурган jайзаҥныҥ ла элчиниҥ алдына салды.

Баjы бай jайзаҥга кубар чӧӧчӧй тудат. Онызы дезе табылап аракы амзайт. Аштаган-суузаган уулчак олорды сакып чыдашпай, бычагын кыннаҥ чыгарып, очокко jаҥыйт: курчыдып. Оноҥ база эмеш сакыйла, тепшидеҥ бир койдыҥ бажын алып, темичиниҥ jанына чӧгӧдӧп отурала, бычагыла баштыҥ эдин кезип, ажана берди. Мыны кӧргӧн jайзаҥ айдат:

- Бу Алтайда менеҥ озо тепши баштайтан jамылу база бар турбай.

- Ийт салбаган тепшиге умзанатан. Бу ийт канайып туру? – деп, байдыҥ абакайы калактап чыкты.

- Мениҥ бажымды ойто сал! – деп, Баjы бай чыҥырды.

Бу ӧйдӧ айылга Каба кирип келди. Содон кирип келген нӧкӧрине сӱӱне берди. Коркыганы да jоголо берди ошкош.

- О-о, калак, кайдаҥ кӧрӧйин?! Мал бажы дезем, Баjы бажы туру не. Кой бажы дезем, Корты бажы туру не – деп айдала, тура jӱгӱрди.

- Кулугурды тудугар! -  деп, бай кыйгырды.

Содон эжикти ачкан бойынча, кенетийин колыла jерге тайанала, будын баш ажыра чачып, кезикте jӱгӱре базып, кезикте бажыла jерге тӱртӱп, чек ле арбаныҥ тегериги чилеп, тоголонып баратты. Мыны кӧргӧн улус соныркап тура калды.

Темичи адына минеле, ырап бараткан уулчакты тударга, маҥтатты. Ого jаба jедип келеле, оныҥ jиткезинеҥ тудуп, эрге чыгара тартып алды. Ээрге ӧҥӧрип, айылдыҥ эжигине экелерде, бай уучактыҥ эки кулагынаҥ кап алды.

- Акыр, акыр, ӧрӧкӧн, айбыгарга jӱрген элчигерди койдыҥ куу бажы учун сокпогор – деп, Каба айдала, Содонды байдыҥ колына н айрып алды.

Тал-табыш jаанап келди. Отурган jайзаҥ кыйгырды:

- Согушпагар! Jаргыны мен эдерим! – деп, кыскарта айтты.

Ончо улус тым отура берди.

- Jайзаҥды тообой, оны алдынаҥ тепши баштаган учун Содон деп уулчакка jирме беш чыбык! А баштак уулдыҥ адаанын алган Каба деп jалчыга база jирме беш чыбык берзин! Темичи, jаргыны бӱдӱр! – деп, jайзаҥ кату jакарды.

Бу ӧйдӧ айылдыҥ jанына ӧдӱп бараткан улусты бай токтодып алды. Кабага аралдаҥ эки тудам кызыл тал экелзин деп jакарды. Каба арга jокто арал jаар барып, чала барбак, бӱрлӱ эки тудам тал тудунып экелди.

- Узунынаҥ, чичкезинеҥ не экелбегеҥ? – деп, темичи укааркады.

- Калак, ӧрӧкӧн, бу аралда узун, чичке кызыл тал артпаган. Бӱтпей турган болзогор, бойыгар барып кӧригер – деп, Каба актанды.

- Оныла да болзо, саба! Чыбыкта! Биске капшай атанар керек – деп, jайзаҥ айдат.

Оноҥ  Баjы байга jакарат:

- Ӱч кӱн jайзаҥдардыҥ jууны болор. Тӧртинчи кӱнде келерис! Кӱӱндӱ-кӱрее белен болзын!

Темичи чыбыгын белетеп, Кабага айдат:

- Бойыҥ jадып берзеҥ, jирме беш чыбыкла божоор. Соктырбай, мойношсоҥ, - бежен чыбык jиириҥ!

Каба уштынып, ак jалаҥга jада берди. Jадала, Баjы байдыҥ колынаҥ Содон чыгара блаажып турганын ычкынбас! Мыны уккан бай, ачынганына, огырып чыкты:

-Тилгерек jалчыга бежен чыбык берер!

- Кижини эки катап jаргылабайтан! – деп, айландыра турган улус табыштана бердилер. Казыр jайзаҥга jӧпсинерге келишти.

Бир кижи Кабаныҥ бажын, экинчизи эки будын jаба басты. Темичи бир тудам талла jылаҥаш этти, кедейип келип согот, оноҥ jыжа тартат.

Кабада ӱн де jок. Талымзырай берген ошкош.

Кабаны согуп божойло, Темичи кыйгырды:

- Ол бир тилгерек кӱчӱкти экелигер!

Ак jалаҥга jыланаш уулчакты кере тартып ийдилер. Темичи, тери-буры чачылган, база ла кедейип келип, баланы чыбыктай берди. Он тарый согордо, уулчак онтоп то болбой jада берди. Оноҥ ары талайып согордо, эдинеҥ кан ага берди. Чыбыктап божойло, jайзаҥ ла темичи, каткырыжып, атана бердилер.

Килеҥкей улус чек кӧжий берген баланыҥ ӱстине соок суудаҥ чачып тынын кийдиреле, jалчылардыҥ айлына апарып салдылар. Эртезинде Каба малчыларга jедип барала, не болгонын jартап, куучындап берди.

Эрте, сананып отурала, айтты:

- Байдыҥ субай беезин сойорго Кабар ла мен барайын. Слер экӱ мал кӱдӱгер. Керик байды дезе бис ӱретпезеес кем ӱредер.

Эртезинде Кабар ла Эрте ӧзӧк туштилер. Баjы бай айлында эмтир.

- Ол беени сойыжыгар! Эртен jаандар, jайзаҥдар келер. Этти бӱгӱн ажындыра кайнадып салар керек! – деп, Баjы jалчыларына jакыды.

Мал сойып турган улуска кайдаҥ да кожоҥ угулды:

Согонолу тайганыҥ

Согонозын билбедим.

Сокы башту таҥманыҥ

Соготонын билбедим.

Ач ӧлӧҥдӱ тайганыҥ

Ач ӧлӧҥин билбедим.

Айак башту таҥманыҥ

Айткыыларын билбедим.

Соодудаҥ ат ӧлбӧс,

Соктыртканынаҥ мен ӧлбӧс.

Армакчыдан ат ӧлбӧс,

Айттырганнаҥ мен ӧлбӧс.

Айткан неме айткай ла,

Акыр болзын, кӧрӧрим.

Соккон неме соккой ло,

Соҥында оны кӧрӧрим.

 

Кожоҥдоп турган Содонды улус танып ийбей. Эрте Содонго кыйгырды:

- Бери кел! Бу сен не коркышту комыдадыҥ? Кем сени соккон?

- Бай соккон – деп, уулчак айдат.

Баjы айдат:

- Бу ийт не дийт? Корты jайзаҥныҥ алдынаҥ кайнаткан койдыҥ бажын аларыҥда jайзаҥ сеге jирме беш чыбык берди не!

- Кабаны база слер соктырганаар – деп, Содон jана баспайт.

- Тӧгӱндебе, ийт! Каба сениҥ адааныҥды аларда, jайзаҥга сабатты не! Бойлорыгардыҥ тенегеер учун jаргылатканыгар! – Баjы бай бурузын алынбайт.

 Малды сойгылап божогылады. Jаан кара казанга эттиҥ семизин кайнадып салдылар. Ол эт эртен келер айылчылардыҥ кӱндӱзи. Канды башка кайнаттылар.

Бай сойгон кызыр байталдыҥ эдинеҥ jалчыларга бир болчок эт бербеди. Балдарыгарга апарып беригер деп. Ичеге-карын да сугуп бербеди. Ижи учун отургызып кӱндӱлебеди. Jалчылар куру jанып ийдилер.

Олор мал кабырган jерине келип, ончо малчыларла кожо байды ӱредер, ӧч алар деп шӱӱштилер. Олорло кожо келген Содон сӱӱне берди.

Эрте айдат:

- Керекке тӱнде эмес, кызыл кором эҥирде кыза барар керек. Олор экилези кӧстӧринеҥ коомой улус. Таныбаска jакшы. Бу ӧйдӧ айылдаш jаткан улуска да бош jок. Эмеен улус уй саар. Эр улус аттарын улаарар.

«Jаман ат тойынза, jардына токым салдырбас, jаман кижи байыза, jанына айыл тургуспас» деп, озогы кеп сӧс бар.

Баjы байдыҥ айлы улус jаткан jердеҥ ырада jаҥыскан турган. Байдыҥ сойгон семис беезиниҥ эдин уурдаарга, Каба ла Эргек ӧскӧ аттардаҥ ээртейле, ӧзӧкти тӧмӧн сурт эттилер. Кабаныҥ айлына jеттилер. Танытпаска ӧскӧ кийимнеҥ кийип алгылады.

Кызыл эҥир кирерде, Каба озо, Эргек кийнинеҥ – керижип, айткылажып, Баjы байдыҥ айлы jаар мантаттылар.

Бу ӧйдӧ  бай оттогы казанды айландыра базып, этти булгап турган. Маҥтаткылап келееткен улусты кӧрӧлӧ, айылда эт кайнадып турган ӧбӧгӧнине кыйгырды:

- Баjы, Баjы, капшай бери чык! Эзирик улус клеет ошкош. Сен олорды айылга кийдирбей, мекелеп, сӱмеленип, капшай ла ары кедери аткар.

Баjы бай айылдаҥ чыгып, аjыктап турганча, чыйрак атту улус маҥтаткылап келди. Сӱрӱшкенче ле. Бай олорды таныбайт. Бирузи айылды ӧрӧ мантатты. Экинчизи кынjыда турган ийтле согужа берди. Ийт там ла атыйланып, чарчап, тударга ичкери jӱткӱйт. Ӧдӧ маҥтаткан кижи кайра келди.

- Сен тегин ийтле не уружып тургаҥ? – деп айдала, келип, айрыычы кижи болуп тудужа берди. – Ол туку ичкери айылда аракы бар. Капшай барып ичелик!

- Бу ийтти ӧлтӱрбегенче, мен барбазым. Ол мени jаман кӧрӱп ӱрӱп jат. Ӧлтӱрерим, ӧлтӱрерим.

- Ийтти барып ол туку таскактыҥ ичине буулап сал – деп, Баjы эмегенин айбылайт. Эмегени ийтти чечеле, таскак jаар барарда, байаа кижи кийнинеҥ ле. Бай токтоткончо ло кожо басты.

- Мен эмеш амырап алайын, айылга кирип. Суу ичип алайын. Ол токтой ло берер болбой.

- Jе, бар амырап албай – деп, бай jӧпсинди.

Байа кижи айылга киреле, казанда этти ӱзезин капка салала. Адына апарып артып салды.

- Тӱӱк, сениҥ бӱдӱжиҥди. Ийтле уружып. Слердиҥ айылдаҥ кандый да улус чыгып барды. Таныбадым. Тудунчакту ла немелер эмтир, - деп, айылга амыраарга кирген кижи айтты. – Тӱӱк. Jе мен сени тегин jерге сакыбазым! Бар jадым. Тыштанарга да бербеди. Артар болзон арт ары! – дейле, нӧкӧри адына минип, ары болды.

- А-а, сен меге тыҥып, менеҥ эмди качып бараткан турбайын! – деп, ийтле, уружып турганы айтты.

Сӱрӱш, сӱрӱш кӧрзӧҥ, сени jамандайла качып отурганын. Jедиш. Ижин бер, - деп, Баjы сӱмеледи. Ол бу кижидеҥ капшай ла айрыларга сананган ошкош ло.

- Акыр ла, jаба jетсем, берижиҥ берерим. Мени таштайла барып jаткан болзо! – деп, кыйгырып, адына минеле, тидиреде маҥтадып jӱре берди.

- Баjы бай эттӱ казанды, бис келгелекте, чыгарып салган. Эскинле jаап салган эмтир. Эттиҥ кӧп нургунын чыгарала, эмегениниҥ угын ӧдӱгинеҥ уштыйла, кезип-кезип, казандагы мӱнге кӧмӧ сайгылап салгам – деп, Каба айдат.

Семис малдыҥ эдинеҥ тойо jигилейле, jадып, амырагылай берди. Эртезинде олор Баjы байдыҥ айлыныҥ одожындагы аралга келип киргилеп алдылар. Кӧрӧр деп.

Баjы бай ла эмегени кече эҥирде, ийтле урушкан улус  jӱре берди дежеле, айлына кирип, арыгандарына курсак та ичпей, jадып уйуктагылап калган улус эмтир. Jайзаҥдар келер башта иргеде кечеги чыгарып салган казанын отко аскылап салды. Изидип.

Jалчылар аралда отургылаза, анча-мынча ӧйдиҥ бажында jаан jолды тӧмӧн Баjы байдыҥ айлын кӧстӧгӧн айылчылар келгиледи. Кожоҥчыларлу, комысчыларлу эмтир. Олор байдыҥ айлына кел тӱжерде ле эмеген-ӧбӧгӧн улус чыгып, jакшы уткыгандар.

Бу ӧйдӧ малчылар кӧп улуска, аралдаҥ чыккылап, кожула берди.

Jайзаҥдар ла jаан байлар тӧр бажына отургылады. Jоктулар дезе эжик jанында тургулады. Эки кижи эт чыгарып, кезер болзо, кезилбези де бар болтыр. Лаптап кӧрӧр болзо, ӧдӱктиҥ уктарыныҥ ӧӧндӧри эмтир. Отурган улус кӧрӱп, кайкашкан. Каткы-калак jиркирей ле берген. Корты jайзаҥ атыйланып чыкты:

- Алтайдыҥ алты jайзаҥын ӧчӧп, ӧдӱктиҥ угын этле кожо кайнадып тепшиге салган учун, Баjы байга бежен чыбык берзин!

Байларга арга jокто jӧпсинерге келишкен. Корты jайзаҥ кызыл талга бойыныҥ темичизин ийип, Баjы байды бойы сабаган. Jылкычылар керик байдаҥ анайда ӧчин алган.

 

КАЙЧЫ ЛА КӦСПӦКЧИ

 

Мынаҥ озо Алтайда карган кайчы jуртаган. Алтайга jаан тоомjылу ла алкыш-быйанду кижи болгон.

Бу керек кӱстиҥ кӱреҥ бай тужында алу аҥдап барар ӧйдӧ ӧткӧн.

Турган jурттаҥ Адучы деп аҥчы. Кӧкӱл деп кӧспӧкчи – ӱч нӧкӧр азык-тулук ай туркунына алу аҥдап атангылаган. Ол jыл кузук та кӧп бӱткен.

Олор ӱчӱ алу, аҥ аҥдагылап, кӧп мӧштӱ кара тайгага jеткендер. Каҥыл мӧштиҥ тӧзине, аржан-кутук суулу jерге jеделе, оду салып, токынап, аттарыныҥ ээрлерин алгандар. Ак кыйразын буулап, ак сӱтле jаҥдап. Ак бурканга мӱргӱп, Алтай-Каҥайыҥ кӧдӱрип, ӱчӱ алкагандар.

Алкыш-быйан сурагылап, мӱргӱйле, аскан казаны кайнаарда, ажангылап алган. Jака jылдыстар чыгарда, карган кайчы эки кылду топшуурын алып, ак Буркан кудайын, айлу-кӱндӱ теҥеризин алкап, ак мӧҥкӱлӱ тайгаларын, аҥду-кушту тууларын, аржан-кутук сууларын чӱмдеп, кӱркӱреде кайлай берген.

Кокул деп кӧспӧкчи кӧрӱп отурза, ак-боро атка минген, ак сагалы курлаага jеткен, ак бӧрӱктӱ, ак тонду, эки jанында база боро атка минген, ак кийимду, ак сагалду кӧдӧчилери кожо келгилеген. Аттарынаҥ тӱшкӱлеген. Эки каҥыл мӧштиҥ ээзи кийген кийими кӧк-jажыл, тобого ошкош. Айылчыларын ак jалаҥга отургызып, аш-курсагын салып, айдат:

- Биске айылчылар тӱшкен, аштаҥ амзагар.

Бу ӧйдӧ ак кайа кӱзӱрт эдип, jарт jердеҥ jылыжып ачылат. Ак кайаныҥ ээзи база ак сагалду, ак кийимдӱ. Кӧдӧчилери база ак кийимдӱ. Тепшилеринде jӱзӱн-базын курсактарлу.

- Айылчылар бисти база кӱндӱлеген – деп, Алтай ээзиниҥ алдына салат. Талдама курсактар эмтир.

Кӧспӧкчи кӧрӱп отурза, кажы ла jаҥдаган ӱрӱстӱ сӱт курсак jӱс такыпка кӧптӧйтӧн эмтир. Алтай аракыны амзагылап, мактайт. Аарчы, курут, быштак, талканды амтанду деп мактап ажангылайт.

Одожындагы кара тайганыҥ ээзи база келген. Кӧдӧчилери кожо. Аттарынаҥ тӱшкӱлеп, кӱндӱ-кӱрееге отургызат. Кажы ла тууныҥ, кайаныҥ, агын суулардыҥ, аржан суулардыҥ. Боомдордыҥ ла агаштардыҥ ээлери кӧп jуулган. Алтайдыҥ ээзин эбире отургылап, аш амзагылап, табыш jок кай уккулайт.

Кайчыныҥ ӱни там jаранып, « Jаҥар баатырды» кайлап кӧндӱкти. Бу ӧйдӧ туйук сас сууныҥ балыр ээзи келген, ол ого-бого токтобос шулмус эмтир. Кӧспӧкчи кӧрӱп отурза, бу эмеген келип, кайчыныҥ тумчугына айра минип алган отуры. Кӧспӧкчи каткырганын бойы да билбей калган.

Кайчы мыны кӧрӱп ийди. Мыны кӧргӧн кайчы ачынган:

- Сен мениҥ кайыма каткырдыҥ! – Анайда айдала, топшуурын тура салып, кайын токтодып ийерде, ончолоры бу эмеенди арбаган.

Алтайдыҥ ээзи айдыптыр: «Аргаҥ таппай, кайчыны ачындыргаҥ. Мен сениҥ аракы jоорлу (шыркалу) адыҥды кайчыга берип jадым! Азык болзын. Сен jойу jӱр».

Анайда айдала, ары болуп атанып jортордо, бастыра туулардыҥ, кайалардыҥ, суулардыҥ ээлери таркай берген.

Эртезинде кайчы, аҥчы, кӧспӧкчи аҥныҥ тозулына чыккан. Кайчы кӧрӱп отурза, ого адыр кара сыгын келген. Адарда сыгын jыгылган. Аҥчы ла кӧспӧкчи келип, ӱчӱ сыгынды сойор болзо, аҥныҥ jардында jаан шырка бар эмтир. Байла, агашка табарган болбайсын деп аҥчы айдат.

Ол тушта кӧспӧкчи тӱнде не каткырганын, Алтайдыҥ ээзи сыгынды кайчыга бергенин, балу-шырказын jартап берген. Оноҥ ары ӱчӱ ойто эптӱ-jӧптӱ боло бердилер. Кайчы ойто ло чӧрчӧк божогончо кайлаар болгон.

Кайчыныҥ кайын кажы ла тӱнде Алтайдыҥ ээзи, тайгалардыҥ, туулардыҥ, суулардыҥ ээлери jуулып угар болгон.

Jетинчи кӱн кайлаарда, кӧспӧкчи кӧрӱп отурза, одожында кара тууныҥ ээзи бу тууныҥ ээзинеҥ сураган:

- Кайчы угуп, ончозы ол ачык-jарык кӱӱн-тапты jараткан. Эртезинде кӧспӧкчи кайчыга уккан-кӧргӧнин куучындаган. Аҥчылар аттарын ээртегилеп, одожындагы кара тайганыҥ колтыгына чыккылап, эки каҥыл мӧштиҥ тӧзине келзе, jанында jаан суу агып jат. Бого тӱжӱп, оду салып, ак кыйра буулап, Алтай-Каҥайын ӱрӱстеп, jаҥдап, мӱргӱгендер. Аттарын армакчылап, jапаш саларга белетегендер. Кургак jыгын агаштардаҥ jапаш jазагандар.

Ӱчӱ чайлагылап отурган.

Кӧспӧкчи кӧрӱп отурза, бир бала мӧшти jыгала, эт илер чакы эдиптир. Олордоҥ озо болгон улуста ол мӧштиҥ бӱриле jапаш jазагылаган. Бу эки мӧштиҥ ээзи эку ыйлажып, айдыжат:

- Бу эмди келген улус ак сагышту, кӱндӱркек, агару улус эмтир.

Агаштыҥ будагын сындырбас. Эски агашла jапаш эткен. Эски, кургап jыгылган агаштаҥ одын эдип одурган. О-о, кудай! Калак-кокый, бу улуста  озо келген ле одуланган улус калjу, кал улус болгон.

Мынайда эр кижи айдарда, эмеен кижи айдат:

-Кудайы jок кал улус бистиҥ чыдап келген jаҥыс балабысты кезип, кыйнап ӧлтӱрген. Оны кескен кижиниҥ балазы база ӧскӧ кижиниҥ колынаҥ ӧлгӧй.

Анайда комыдап, ыйлап ийерде, кӧспӧкчи кижиниҥ кӧзинеҥ jаш тамырап ага берген. Мыны кӧргӧн аҥчы ла кайчы сураптыр:

- Бу не ыйлап отураар? Jажырбай айдыгар.

Анайда сураарда, кӧспӧкчи кижи, ӱшкӱрип ийеле, эки каҥыл мӧштиҥ ээзи, былардаҥ озо келген улус одулу jаткан, кал тенек улус чагал мӧшти кезип ӧлтӱргенин куучындашкан. Кудайына бажырып ыйлашканын угала, кӧзимнеҥ jаш акканын бойым да билбей калдым. Олор бисти ар-бӱткенге каршузы jок айылчылар деп мактагылаганын уктым. Калак-кокый, баштапкы одуда каткырганымда мен бойым бурулу. Кудай учун jаманымды таштагар! Экинчи одуга кӧчӱп келеле, эки мӧштиҥ эки ээзинин комыдал сыгыдын угала, чыдашпай, ыйлап ийгенимди билбей калдым деп айдып отурды.

Олор ӱчӱ ак Буркан кудайына Алтай-Каҥай ээзине айдыжат:

- Бис ак сагышту улус. Алтайдыҥ ээзинеҥ сурагы jок аҥ-куш атпас. Jаш агашты кеспес. Алтайдыҥ ар-бӱткенин корыырыбыс. Ар-бӱткенди корыырга балдарысты да ӱредерибис! Анайда айдыжып, мӱргӱгилеген эмтир.

Ол тӱн «Jаҥар баатыр» деп байлу-чӱмдӱ чӧрчӧгин кайчы оноҥ ары эҥирде кайлап баштаган. Кайчы бу чӧрчӧкти он кӱнге кайлап божогон тужында, алу аҥдаган.

Кажы ла тӱнде Алтайдыҥ ээзи, эки тайганыҥ ээзи, туулардыҥ, коjогордыҥ ла суулардыҥ ээлери сӱӱп уккан эмтир. Кемге канча алу берерин Алтайдыҥ ээзи, кай токтозо, ло jакып, jартайтанын кӧспӧкчи кижи кӧрӱп, угуп отуратан болгон.

Аҥчылар. Арчымактары алу аҥдардыҥ терези ле аҥныҥ эдин коштогон ак Буркан кудайынаҥ, Алтай-Каҥай ээзинеҥ алкыш-быйанду jанып келгендер.

 

* * *

 

Эмди угар болзо, олордыҥ jурттаҥ озо барган аҥчылар jанып келген. Кулаш деп кижинин адын бӧрӧ туткан. Аткан алузы jок кара jойу jанып келген дежет. Угар болзо, ол кӧспӧкчи, кайчы, аҥчы болгон тайгада болгоны jарталды. Бала мӧшти кал Кулаш аҥдайла, мынайып шорлонып jанганын кӧспӧкчи угала, каршу эткен деген. Ар-бӱткенди кичеебей, мӧш jыккан учун Алтайдаҥ чыгымду шорлонып jанган эмтириҥ деп jартаптыр.

 

ЧАЙ ЛА ТУРНА

 

Мынаҥ озо чаҥкыр Алтайда, кӱстиӱ кӱреҥ бай ӧйинде, бир боро чай тайганыҥ тепсеҥинде jемзеп jӱрген. Бу ӧйдӧ ол тепсеҥге jанып брааткан бир уур турналар тӱшкен. Мыны кӧргӧн чай качар аайын таппай алаатый берген. Арга jокто турналарла jакшылажып, сурайт:

- Слер кайдаҥ келдигер? Кайдӧӧн бараадыгар?

Турналар айдат:

-Бис келип, Алтайга jайлап, балдарысты чыдадып алала, тӱштӱктӧӧн jылу jерге кыштаарга бараадыс.

Мыны уккан чайдыҥ база jылу jерге барып кыштаар кӱӱни келди.

- Мен слерле кожо барып, jылу jерге кыштап аларга сананып jадым. Слер мени кожо апарзаар – деп, чай, канаттарын кымып, сурады.

Башчы турна айдат:

- Jе, кӧӧркий, кышкыда соокто тоҥуп шыралабай, бисле кожо баралы. Кудай быйан берзе, jылу jерге jакшы кыштап алала, jаскыда бисле кожо Алтайга jанып келериҥ.

Jӧп бӱткен. Кенетийин теҥериниҥ тӱбинеҥ кара булуттар кайнап чыккан. Jердеҥ куу туман кӧдӱрилген. Ургун jаҥмыр jаай берген. Турналар кейге кӧдӱрилип учарда, чай кожо ло учкан. Jе чайдыҥ учужы турналардыҥ учужына jетпес. Астыгып, учынаҥ ээчий ле учат.

Кандый да тайганыҥ сынына jедерде, караҥуй тӱн кирди. Турналар кичинек кӧлгӧ тӱжӱп токынаган. Чай да тӱшти. Ол кӧл jарадынаҥ jем таппады. Кӧрзӧ, мӧштӧрдиҥ ортозында толу кызыл тыттар турганын кӧрди.  Тыттарды кӧрӱп ийеле, одоон учты.

Мӧштӧрдӧн, тыттардыҥ чай jемзенип, тойо ажанып алды. Ажанып алала, кызыл тыттыҥ будагынын тӧзине отурып, уйуктай берди.

Турналар чайды таппай калды. Эртезинде, таҥ адарда, теҥери айас турды. Турналар кейге кӧдӱрилип, тайганы эбире учуп, чайды бедреп таппадылар. Олор тӱштӱкти кӧстӧп, учкулай бердилер. Чай ойгонып келер болзо, кӱн jаҥы ла кырдаҥ jаркындалып чыгып келген эмтир. Колдо турналар jогыла. Чай «корт, корт» эдип, кӧлди эки эбире учты. Мӧштӱ коjор тууны эки эбире учты. Эш ле неме jок.

Астыгып калган чай турналарды табар аргазы jок. Ол тӱндӱ-тӱштӱ  ӱч кӱн ыйлайла, эки кӧзи кып-кызыл болуп калган.

Оноҥ бери чай ла турналар наjылашпас болуп калган эмтир.

 

БОРСЫК

 

Мынаҥ озо Алтайда jети карындаш jуртаган эмтир. Олордыҥ jаан аказы Борсык, Айу, Бӧрӱ, Jеекен, Тӱлкӱ, Шӱлӱзӱн, Jоон-Мойын.

Бистиҥ jараш чаҥкыр Алтайда, агаш-ташту тайгада, аржан сууныҥ jанында, тырмакту jети карындаш кӱстиҥ кӱреҥ бай ӧйинде тӱниле ойын-jыргал ӧткӱрген. База ла кӧргӱлезе, таҥ ада берген. Айу айдыптыр:

- Акыр, карындаштар, тӱниле jыргап, арып калдыс. Бу тайганыҥ сыртына чыгактар. Серкиректе амырап jаткан сыгын учураза, ончобыс ӱлежип, тойо ажанарыбыс.

Айуныҥ ол айтканыла ончозы jӧпсингилей берди.

Jети карындаш сынга чыккылап келерде, таскылда, jалбак таштыҥ jанында адыр кара сыгын jадыры. Мыны кӧргӧн Тӱлкӱ айдат:

- Бистиҥ бӧкӧ акабыс Айу озо тутсын. Оноҥ бис арадаарыс.

Борсык кӱркӱреп айдат:

- Тӱлкӱ, сен jӱӱлип туруҥ ба? Слерлердиҥ эҥ jаан акагар мен Борсык инем! Jааныҥ сӧзинеҥ чыкпайтан. Кӧрзӧгӧр, мениҥ балтырларым кандый кӱчтӱ! Мен кеjиримнеҥ ле тутсам, ӱзе тартарым!

Jе Борсык, чын ла, тырмакту аҥдардыҥ аказы болгон эмтир. Ол ӧҥӧлӧп барала, jалбак таштыҥ ӱстинеҥ калыырга турарда, Бӧрӱ мен озо, Шӱлӱзин мен озо дежип, сӧскӧ киришкен. Jе Борсык айдыптыр:

- Jаан аказыныҥ сӧзин слер угар учурлу. Мен озо! – дейле, jалбак таштыҥ ӱстинеҥ сыгынныҥ бажына калып, мойнына кадалган. Сыгын уйкудаҥ чочыйла, Борсыктыҥ бажына теберде, ол тоолоно берген.

Сыгын тура jӱгӱрип, коjогорды ажыра элес эдип маҥтай берди.

Борсыктыҥ мандайынаҥ кан агат. Айу ачынала, огырарда, Алтай-Каҥай jаҥылана берди. Бӧрӱ коркыйла, сыгынныҥ кийнинеҥ маҥтаган. Jеекен коркыйла, jадык кырлап, аралга кирген. Шӱлӱзин коркыйла, агашка чыккан, Jоон-Мойын коркыйла, номонныҥ ичегенине кирген.

Бу jети карындаш азыйгы ӧйлӧрдӧ тапканын ӱлежип jийтен карындаштар болгон. Нак карындаштар болуп jӱргендер. Бу jеткерлӱ, шорлу тӱбектеҥ улам ол jети карындаш кажызы ла таҥынаҥ курсактанар болуп калган.

Ол ӧйдӧҥ бери Борсыктыҥ маҥдайынаҥ ак тӱк ӧскӧн. Маҥдайы маҥкан болуп калганы ол дежет. Оныҥ учун алтай кеп сӧстӧ «Борсык бойыныҥ маҥканын бодонбос» деп айтканы ол эмтир.

 

ИЙТ ЭМЕС БОЛЗО

 

Кудай, jер-jеҥис бӱдерде, озо ло баштап ӧзӱмдерди jайаган. Оноҥ тындуларды jайап баштаган эмтир.

Кудай озо ийтти jайаган. Оноҥ кижини. Ийтти jайаарда, оныҥ тынын табала, тындандырып салган. Jе ол ойдо ийтте тӱк jок болгон кызыл jыланаш. Ийттик кийнинде кудай кижини jайаган. Jе база ла бир jаан сурак: ого тын кийдирери.

Кудай чеден эткен. Ол чеденле кижини чедендеп салала, ийтке акту кӱӱнинеҥ айткан:

- Кижини тындандырып ийзем, сен кижиниҥ чындык нӧкӧри болорыҥ. Мен кижиге тын бедреп барайын. Сен кижиниҥ jанына тынар-тынду jууктатпа. Эрлик келзе, jууктатпай, оны тишле jара тарт! – деп jакыды.

Эрлик, кудай кижиге тын бедреп барганын билип ийеле, келген ле. Ийт ӱрӱп чыккан:

- Мен сени jара тартарым!

Эрлик мекеленип айткан:

- Мен сеге элебес-jыртылбас кийим, божобос-тӱгенбес курсак берерим. Мен кижиге jууктабай, ыраагынаҥ ла кӧрӧйин.

Мындый эрмекти угуп, ийт jӧпсине берген. Эрлик jаткан кижиге jууктап келеле, комыргай ажыра оныҥ кӧчӱги дӧӧн уруп ийеле, кижиге тийбей jӱре берген.

Кудай кижиге тынды табала jедип келерде, кижи тынданып калган эмтир.

Сен Эрликти кижиге не божоткон? – деп, кудай ийттеҥ сураган.

Ийт кудайга айткан:

- Эрлик айткан: мен кижини тутпай, ыраагынаҥ ла кӧрӧйин. Кӧргӧн учун мен сеге элебес-jыртылбас кийим берерим, божобос-тӱгенбес курсакту болорыҥ. Анайда айдарда, мен jӧпсинип ийгем. Ыраагынаҥ ла кӧргӱскем. Эрлик jӱре берерде, кижи тындана берген. Эмди оны ары-бери божотпой турум.

Кудай ийтке айткан:

- Эрлик сеге элебес-jыртылбас деп кийими тӱктӱ тере болор. Божобос-тӱгенбес курсак дегени ол кижиниҥ богы болор. Ӱргӱлjиге сен кижиниҥ каруулчыгы болорыҥ. Jе канайдар, кара баш мениҥ, куу баш Эрликтиҥ болтон туру – деп, Кудай комыдайла,экелген тынын чачарда, арчын, кырчын, мӧш, чиби, jойгон деп jажыл агаштар болуп калганы ол дежет.

Эрликтиҥ кижиге кийдирген тыны ол аспак, тал, jырааларла тӱҥей болуп ӧскӧн дежет. Ийт Эрликти кудай келгенче кижиге jууктатпаган болзо, бу ла кижи мӧш агаштый мӧнкӱлик болор эди. Узак jаш jажаар, ас балдар азыраар эди.

 

КИЖИНИҤ НӦКӦРИ

 

Бу та кажы ӧйдӧ керек болгон болбогой.

Бистиҥ Туулу Алтайда аба чӧлдӧҥ Ак-Таш деп ак кайалу тайганыҥ колтыгына тогус балалу Кара деп кижи кӧчӱп келген, эмдиги ӧйдӧ ол кобыныҥ оозын Улус-Чаргы дежет.

Кара, балдары кӧп кижи, бу ак кайа-ташту тайгага jӱрӱп, аҥга-кушка байлык jерге аҥдап, jемзеп азырангадый деп кӧчӱп келген. Агын суузы да балыкту. Оныҥ учун кӧчӱп келген. Агын суузы да балыкту. Оныҥ учун кӧчӱп келгени ол эмтир.

Кара бир кӱн аҥдап барган. Ол Улус-Чаргы деп ӧзӧктиҥ бажына чыккан. Сынды сындап барарда, меес jанында коjогордыҥ алдында ак кайа таш турган. Бу таштыҥ алдына келерде, jалбак таштыҥ ӱстинде кӧп алтын мызылдап jаткан. Кара сӱӱнеле, алтынды jууп, кабыра кучактанып, ӱстине кӧҥкӧрӧ jадала, ыйлай бертир.Ӧрӧ кӧрзӧ, ак кайаныҥ алдында алтын тайакту, ак бӧрӱктӱ, ак сагалду, алтын-мӧҥӱнле чӱмделген ак кийимду кижи турган.

- Бу сен не ыйлап туруҥ? – деп, ол кижи сураган.

Кара айткан:

- Мен тогус балалу, jокту кижи. Кӧп алтын табала, сӱӱнгениме кудайыма бажырып, ыйлап турбай.

Ак сагалду кижи айткан:

- Мен бу jаан тайганыҥ ээзи эдим. Сен мениҥ алтынымды менеҥ сурак jокко не аларга туруҥ?

Кара, jерге jаба мӱргӱп, сураган:

- Кудай учун меге килеп, бир ууш алтын берзегер? Акча-jӧӧжӧ эдип, балдарымды кийиндирип аларга.

Алтайдыҥ ээзи айдыптыр:

- Сен jан. Бойыҥныҥ чын нӧкӧриҥди экелзеҥ, бу алтынды ончозын аларыҥ.

Кара сыр jӱгӱрӱкле айлына jеткен. Нени кӧргӧнин эмегенине айткан. Экӱ улуска айтпас деп jӧптӧшкӧн.

Таҥла эку алтын тапкан jерди кӧстӧп, сынга чыккандар. Кӱн кыр бажына чарчап тийерде ле ак кайага jедип келгендер. Кӧрӧр болзо, jалбак таштыҥ ӱстинде алтын jогыла. Эмеени атыйланып чыккан.

- Ырызын ычкынган ийт! Бир ууш алтынды карманыҥа (эчкенге) сугуп алзаҥ кайдар? – деп, ӧгӧӧнин арбай берген. Jе арга jокто курут ӱлежип, ажанып алгандар.

Эмеени ӧбӧӧнинин бажын бийтеп отурганча, ӧгӧӧни уйуктай бертир. Бу ӧйдӧ ак кайа кӱҥӱрт эткен. Эмеген кӧрӱп отурза, jарт кайа jылыжып ачыларда, ак кийимду, ак сагалду, алтын-мӧҥӱн чӱмдӱ алтын тайак тайанган, айга-кӱнге мызылдаган кижи чыгып келген. Ӱй кижи ӧбӧӧнин ойгозор аайын таппай, отура калыптыр.

Бу ак сагалду, бастыра бойы мызылдаган кижи эмегенге jууктап келеле, сураптыр:

- Слер не керектӱ келген улус?

Эмеген айткан:

- Мениҥ ӧгӧӧним мында алтын тапкан. Бис оны аларга келеристе, мында алтын jогыла.

Эмеген анайда айдарда, карган ӧрӧкӧн айдыптыр:

- Мен Алтайдыҥ ээзи. Алтын мениҥ. Бу алтынды слерге берип ийзем, ӧгӧӧниҥ аракыга кирер. Оноҥ ӧскӧ кижи алар. Сен балдарыҥла ӧскӱс артып каларыҥ. Мен сеге бычак берейин. Бу бычакла оны бычактап салзаҥ, алтын сеге де, балдарына да jедер.

Ол сӧстӧрди угуп, эмеген бычакты алып кӧрзӧ, алтын сапту эмтир. Сананып отурза, чын ла, ӧгӧӧни сӱӱнип, байып, аракыга кирер, оноҥ jаш эмеген алар. Сананала, ӧгӧӧнин бычактаарга бычагын талайып ла келерде, байагы ӧрӧкӧн оныҥ бычакту колын тудуп алала, ӧгӧӧнин ойгоскон. Ӧгӧӧни ойгонып келзе, эмегени бычагын талайып алган отурды.

Ӧгӧӧни аайланып болбой отура калган эмтир.

Алтайдыҥ ээзи айдат:

-Кӧрзӧҥ, сениҥ эмеениҥ сеге нӧкӧр эмес турбай.

Алтайдыҥ ээзи jалбак ташты кӧдӱрип ийерде, алтындар анда мызылдажып jаткан. Ойто jабып ийеле, айткан:

Эмди jаныгар. Чын нӧкӧрин экелзеҥ, алтынды аларыҥ.

         Алтайдыҥ ээзи анайда айдарда,олор экӱ арга jокто ыйлай – сыктай берди, jангылаган. Айлына   jангылап келеле, алтын керегинде куучындашкан.  Ӧскӧ улуска айтса, нӧкӧр болгон кижи алтынга болуп ӧлтӱрердеҥ айабас. Оныҥ кийнинде эмеенин айдыптыр:

      - Балдарыҥныҥ бирӱзин кожо апарзаҥ.

Олордыҥ кичинек кызычагы айдыптыр:

      - Ада, слердиҥ нӧкӧригер бу бистиҥ тайгыл ине.

Ончолоры каткырыжыптыр.

      Эмегени айдыптыр:

-  Айса болзо, чын ла, ийттиҥ балазы кижиниҥ чындык нӧкӧри болбозын. Чын ла, бу кӱчӱкти кожо апар. Кудайдыҥ болужыла ырыс болуп, алтын -jӧӧжӧ келижердеҥ маат jок.

Эмегени анайда айдарда, Кара кӱчӱкти кучактанып алып, ойто ло таҥла ак кайаны кӧстӧп, ууланып баскан. Кезик jерге кӱчӱкти ээчидип алып, кезикте ого килеп, кучактанып алып барган.

Кӱн чарчап, кыр бажына белтирлей тийерде, арып – чылап калган Кара ак кайаныҥ jанына  jедип келген. Кӧрӧр болзо, ак кайа айга – кӱнге мызылдаган, алдындагы кӧргӧнинеҥ  jараш эмтир. Алтайдыҥ ээзи алтын тайак тайанган мында туру.

Кара jууктап келген. Боркун суурып, тизе jеҥил чоодогон, сол колтыкка бӧркӱн кыстанып ,тили чечен алкап, jерге jаба мӱргӱп, айдыптыр:

-Jе чын нӧкӧримди экелдим. Алкыш –быйан беригер. Алтайдыҥ ээзи айдыптыр:

-Кижини кудай jайаарда, ийт кижиниҥ каруулчыгы болгон. Оноҥ бери кижи ле ийт чындык нӧкӧрлӧр. Jе, алтынды ал. Ӧткӱре байыркабай, ӧйлӱ – кемдӱ тузаланып,балдарыҥды чыдат.

Алтайдыҥ ээзи анайда jакыйла,ачык эжиктӧӧн кирерде, кайа таш бир jерде jик jок болуп jабыла берген.

Кара алтынды бӧрӱкке уруп, оройло, баштыгына сугуп алып, ийдин ээчидип алган айлы – jуртына jедип келген. Алган эжи, азыраган балдары айакка толо алтынды кӧрӱп, айдары jок сӱӱниптир.

Оноҥ ло бейи Кара акча-jӧӧжӧгӧ jединип, оҥдолып, балдарын да бичикке ӱреткен. Ол ӧйдӧҥ ала балдары да байып, jыргап, jуртай берген эмтир.

 

Чымалы ла бака

Мынаҥ озо та кажы чакта болгон керек болбогой. Чымалы – кӱзӱрӱм кин албаты болгон эмтир. Jер телекейдиҥ ӱстинде тӱби jок чак болордо, Ӱч-Курбустан кудай олорды соокко до изӱге де кырылбас чымалы эдип кубултып салыптыр.

Бакалар мынаҥ озо чактарда база албаты болгон. Jер ӱстинде jаан ӧрт чыгарда, кудай олорды бака эдип кубулткан. Оноҥ ло бери бакалар туйук сууларда ла кӧлдӧрдӧ тынын аргаданып, курсактанар болуп калган дежет.

Бу экӱ тындулар бой-бойыныҥ тилин jакшы билер болуп калган эмтир.

Бир катап чымалы тузалу иш бедреп jуртынаҥ ыраак барган. Онойып jӱргенче, кенетийин теҥери бӱркелип, мӧндӱрлӱ ургун jааш jааган. Jааш ӧдӧ берерде, туман турган учун, чымалы айлын таппай jер сайын база берген.Тенип.

Ого бака туштаган.

- Бу jаман jут кӱнде jаҥыскан кайдӧӧн бараадыҥ?- деп сурады.

Чымалы айдат:

-О-о, кудай ла дезеҥ база! Канайдар. Иш – тош бедреп jӱрбей база. Нӧкӧрлӧримнеҥ астыгып, азып-тозуп jӱрӱм. Бараксан сен качан да кижи болгон. Мен де канча чактардаҥ озо кижи болгом ине. Мени айлы jуртыма jетирип салзаҥ. Аҥтыгарлу наjы болорыс – дейт.

Мыны уккан бака айдат:

-О-о кудай! Азып – тозуп jӱрген кӧӧркийге болушпас аргам jок. Jе кайдӧӧн сени апарайын?

-Бу кырдӧн чыксабыс. Мениҥ айлым чолтык jоон тыттыҥ тӧзинде эди.

- Ондый болзо, меге минип ал. Мен тӱрген барарым. Айлыҥды танып ла ийзеҥ , кыйгыр! – деп, бака айтты.

Чымалы, бакага мӱргӱп ийеле, тӱрген jорголоп, баканыҥ jардына чыгып алды. Бака кырды ӧрӧ калып, маҥтай берди. Анча-мынча болбоды, бака  болчок кырдыҥ эдегинде агаштарга jедип келди. Чымалы чолтык тытты кӧрӱп ийеле, кыйгырды:

- Ол чолтык тыттӧн! – дейт.

Бака чолтык тытка jедип келди. Чымалылар баканы курчап келди. Баканыҥ ӱстинеҥ чымалы кыйгырат:

- Токтогор! Токтогор! Эй карындаштар, мен азып-тозуп, jутка шыралап jӱреримде, бака мени экелген. Кудайдыҥ болужыла бака меге jолыккан!

Мыны уккан чымалылар баканы эбире тургулап, кыймык jок аjарып кӧргӱлейт.

Чымалы баканыҥ ӱстинеҥ тӱрген маҥтап тӱжеле, чымалыларга айдат:

- Арjанынаҥ кудай болужып, меге бака кӧӧркий jолыгала, мени jӱктенип экелди. Баш болзын! Кудай алкыш берзин!

Чымалылар бар-jок курсагын jууп, баканы кӱндӱлейт.  Бака тойоло, алкыш-быйан айдат. Чымалылар агаштардыҥ бӱрлерин jууп, бакага jылу тӧжӧк салдылар. Бака jылу конуп алды.

Эртезинде баканы, кӱн чыгарда, кӱндӱ-кӱрееле азырап ийдилер. Бака jанарга тергенерде, чымалылар ӱйдешти. Бака олорго айдат:

- Мени кӱндӱлеп, jымжак jакшы тӧжӧккӧ кондырып, эмди ӱйдештигер. Эмди бис антыргалу наjылар. Ончогор мениҥ ӱстиме чыгыгар! Мениҥ айлым бу ыраак кӧрӱнип jаткан кӧк кӧӧлмӧк кӧлдӧ. Мен слерди сӱреен jакшы кӱндӱлеерим.

Чымалылар баканыҥ ӱстине чыгып, чогулып алдылар. Бака секирип, калып, кӧӧлмӧк кӧк кӧлгӧ jеделе, айдат:

- Эмди тӱжигер!

Чымалылар тӱжерде, бака айдат:

- Слер мында мени сакыгар. Мен кӧлдиҥ тӱбинеҥ кӧп алама, амтанду курсак экелейин.

Чымалылар jаҥыс jерге чогулып, отура бердилер. Бака «бак» дейле, кӧлдӧӧн калып ийди. Бака jок ло jок. Чымалылар бир кӱн сакыган. Эки кӱн сакыдылар. Ӱч кӱн сакыдылар. Бака jок ло jок. Чымалылар ӱч кӱн куру болгондор. Оныҥ учун курларын тын тартып, курчанып ийеле, тӧстӧктиҥ ӱстинде чолтык тыттыҥ тӧзиндеги айыл-jуртын кӧстӧп, базып ийдилер.

Ол ӧйдӧҥ бери бака ла чымалы нӧкӧрлӧшпӧс болуп калганы ол дежет.

Бака да, чымалы да кудайлу эмтир, балдар.

 

АЛТАЙЫСТЫҤ АЛТЫН ЧӰМДӰ СӦСТӦРИНЕҤ

ТЫНДУЛАРДЫҤ БЕЛГЕЗИ

 

Кышкыда томыртка деп куш соок таҥла агаш чокып, торкырап турза, кар  jаар.

***

 

Тийиҥ ичеенеҥ чыгып маҥтабай, jада берзе, узак ӧйгӧ jут болор.

 

***

 

Канатту чымылдар кейге кӧдӱрилип учуп турза, jут болор.

 

***

 

Чымылдар тӱште кыймыражып, тындуларды ла улусты тиштеп турза, jут болор.

***

Сыгырган тӱште сыгырып турза, jут болор.

 

***

 

Кӧрӱк jайгыда «сурук-сурук» деп эдип турган болзо, эртенгизинде jут болор.

***

Адарулар jем бедреп барбай, тӧҥӧжинеҥ айрылбай айланыжып, учураган ла тындуларды чагып турган болзо, jут болор.

***

 

Чибиниҥ ле мӧштиҥ тӧзинде сеерткиштер тӱште кыймыражып, кижини тиштеп турза, jут болор.

***

Кӱӱк тӱште этпей, таҥла, эҥирде эдип турган болзо, кааҥ айас болор.

 

АТТЫҤ БЕЛГЕЗИ

 

Ат тескери тумчугыла тартынып, шоокырып турза, jут болор.

 

КОЙДЫҤ БЕЛГЕЗИ

 

Айас изӱ кӱнде койлор тебееге jатпай, токыназы jоктоҥ jелгилеп, отоп турза, jут болор.

***

Койлор ло эчкилер ала кӱне сӱрӱжип турган болзо, кыска ӧйлӧргӧ jааштар болорыныҥ белгези.

 

УЙДЫҤ БЕЛГЕЗИ

 

Айас кӱнде уйлар jерине токынап jатпай, маҥтажып, сӱзӱжип турган болзо, ургун jут болор.

 

ИЙТТИҤ БЕЛГЕЗИ

 

Ийт айас кӱнде ӧлӧҥ отоп, jип турза, jут болор.

 

***

 

Ийт jут кӱнде кара суудаҥ эмезе агын суудаҥ суу ичип турган болзо, кааҥ, айас болор.

***

Тураныҥ кӧзнӧги терлеп, сууланып турган болзо, jут болор.

***

Jутты кижи де белгелеер. Айас кӱнде кижиниҥ ӱйе-сӧӧги сыстап, ала кӱнге чагы чыгып турза, уйкузы келип турза, jут болор.

 

ЧОЧКОЛОРДЫҤ БЕЛГЕЗИ

Айас кӱнде чочколор чыҥырыжып, маҥтажып, согужып турган болзо jерсӱ jут болор.

JЕРДИҤ БЕЛГЕЗИ

 

Jааштыҥ кийнинде солоҥы суу ичинде турза, jут болор. Солоҥы тескери турза, узак ойго jут болор.

***

Туйук кӧлдӧрдӧҥ, суулардаҥ туман чыкса, jут болор.

***

Айас кӱнде салкын jокко кургак ӧлӧҥ-чӧп лӧ тобрак эзинле айланыжып, эмештеҥ ӧрӧ кӧдӱрилип турган болзо, салкын-куйунду, jаашту jоткон болордоҥ айабас.

Кышкы айас кӱнде салкын jогынаҥ ак jердиҥ кары эзинге бойы ла jердеҥ бурт эдип, ӧрӧ кӧдӱрилип, ары-бери ойноп, айланып турза, бир-эки кӱнге jетпей шуурган-jоткон болорыныҥ белгези.

***

Кобы-jиктердиҥ суулары сооло берзе, кааҥ болорыныҥ белгези. Кӱйгек те болордоҥ маат jок.

***

Таштаҥ суу чыкса, кааҥ болор.

***

Кааҥ тӱште jердеҥ jааштыҥ чойлошкондоры чыгып, кыймыражып jатса, jерсӱ jут болор.

***

АЙДЫҤ БЕЛГЕЗИ

Jайгы ай бир jаныда кӧрӱнер

Кышкы ай ӱч jаныда кӧрӱнер.

Ай тӱп-тӱс, апагаш кӧрӱнзе, ай туркунына айас турар.

***

Ай чала кыйа, саргартым кӧрӱнип чыкса, кезек ӧйгӧ jут болор.

***

Ай чалкойто, чике эмес, тура, сары ӧндӱ кӧрӱнип чыкса, узак ӧйгӧ jут болорыныҥ белгези.

***

Ай кулактанып, эбире солоҥылу кӧрӱнип чыкса, узак ӧйгӧ соок болорыныҥ белгези.

***

Айдыҥ келтегейи кулактанып, солоҥы болуп чыкса, узак эмес ӧйлӧргӧ соок болор.

***

Ай солоҥыланып ашса, узак ӧйгӧ jылу болор. Ай соокты кожо апарган дежер.

ӦЗӰМДЕРДИҤ БЕЛГЕЗИ

Айас кӱнде кайыҥ агаштардыҥ jалбрактары чыктып турган болзо, jут болор.

***

Чиби агаштыҥ будактары тӧмӧн салактап, jабызай берзе, узак ӧйгӧ jут болор.

***

Кӱскиде буланат ӧлӧҥниҥ бажы эзинге буркурап турза, кар jаар.

***

         Чибиниҥ будактары кемине jедип, кӧдӱрилип калган болзо, айас болор.

 

БУЛУТТАРДЫҤ БЕЛГЕЗИ

         Чел булут. Чийлӱ узак ӧйдиҥ бажында jут болор.

***

         Jаш булут. Айас кӱнде эртен тура кӱнниҥ кӧзин jука ак jаш булут туй бӧктӧп ийзе, ол ло кӱн jааш jаар.

***

         Jаш булут тайгадаҥ теҥериге тартылып келзе, эҥирдеҥ ойто чыгарбай jааш jаар.

***

         Узак ойго jааш jаайла, тӱштиҥ кийнинде булуттар бӧлинип, карын-jуу чылап болчок-болчок, оогош болуп ооктолып, теҥериге jайыла берзе, айас болорыныҥ белгези. Jе кааҥ айас эмес, аламык булуттарлу айас кӱн болор.

***

Кӱндеп-jаап, айазып-jаап турза, аламык jааш деп айдып jат, ол эмезе кезек ӧйдиҥ jаажы деп. Мындый jааш улуска чаптыгын jетирет – чапкан чабынды кайылтат.

***

Тӱштӱктеҥ jылу салкын соксо, айас, jылу кӱн болорыныҥ белгези.

***

Кӱнниҥ тӱндӱк jанынаҥ соок салкын соксо, jут болор. Бу ӧйлӧрдӧ узак айас кӱндер турган болзо, мындый салкынныҥ кийнинде jаан jоткон, мӧндӱрлӱ тыҥ jааш болордоҥ айабас.

***

Узак ӧйгӧ jут бололо, тӱштеҥ ала булуттар козыр-козыр болуп, тайгалардӧӧн тартылып, тайгаларга отурып турза, узак ӧйгӧ айас болор.

***

Тайгадаҥ булуттар ӧзӧкти тӧмӧн тӱжӱп, там ла калыҥжып турза, узак ӧйгӧ jут болор.

***

Айас кӱндер турала, эҥиргери теҥериде каа-jаа jаан козыр булуттар табылып, тайгадӧӧн jылып, кӱнле кожо jоголып турган болзо, кӱйгек болорыныҥ белгези.

***

Эҥирде улай ла кӱн кызыл туманга бӱркедип ашса, кӱйгек болор.

***

Кӱскиде узак jут бололо, эҥирде jердеҥ туман ӧрӧ кӧдӱрилип, эртен тура кӱн чыгып турза, jерге тӱшсе – айазар. Jе jерге тӱшпей, теҥери кууп чыкса, узак ӧйгӧ jут болор.

***

JЫЛДЫСТАР

Тӱнде jылдыстар кӧп чокту мызылдап кӧрӱнзе, соок болор.

***

Jылдыстар ӧчӧмик ле ас кӧрӱнип турза, jылу болор.

***

Мечин деп jылдыс тӱнде jарт, мелтирежип кӧрӱнип турза, ачу корон соок болор.

АШ БӰДЕРДИҤ БЕЛГЕЗИ

Кыштыҥ баштапкы соокторы тужында агаштар тууны эдектей кырутыза, ӧзӧк ичинде аш ла jиилектер jакшы бӱдер дежет, бийик jерде – коомой.

***

Агаштар тууны тал-ортолой кырутыза, кобы jерлерде аш jакшы бӱдер. Мындый jылды орто jыл деп айдар.

***

Агаштар тууныҥ бажыла кырутыза, jылу jыл болор, ӧзӧк тӧ ичинде, бийиктей де jерлерде аш ла jиилектер jакшы будер.

***

Ӧркӧниҥ куйругыныҥ кылга тӱктери, jаскыда атраш, jараш болзо, бу jыл кӱскиде кыралап салган аштыҥ мажагы база андый ок тирӱ, jаан болор.

***

Ӧркӧлӧрдиҥ куйруктары шылбык болзо, салган арба-буудайдыҥ мажактары андый ок шылбык, ӧлӱ болор.

 

                                       КУЗУКТЫҤ БЕЛГЕЗИ

Мӧш агаштыҥ эзендеги jылда бӱдетен кузугын быjылгы эзликтеҥ билетен. Эзлик быjылгы jылда канча ла кирези кӧп болзо, эзенде кузук ончо ло кире кӧп болотон эмтир.

***

Кузук бир jыл бӱтсе, ӱч jылга улай бӱдер. Аш база бир jыл jакшы бӱтсе, ӱч jылга улай jакшы бӱдер деп озодо улус айдатан.

***

Кузук jакшы бӱтсе, аш коомой будер, аш jакшы бӱтсе, кузук jок болор дежет.

***

Кӧрӱктиҥле тийиҥниҥ куйруктары барбак, кылгазы jараш болзо, ол jыл кузуктыҥ сайы тирӱ, jакшы болор. Тийиҥниҥ ле кӧрӱктиҥ куйругы шыйбыҥ болзо, кузук ол jыл ӧлӱ, коомой болор, туманга алдыртып, соолып калар.

КӰННИҤ БЕЛГЕЗИ

Кӱн чыгар алдында таҥла чел булуттар кызарып турза, эки-ӱч кӱннеҥ jут болорыныҥ белгези.

***

Кӱн кызыл чел булутка туттурып, чалып чыкса, эртезинде jут болор.

***

Кӱнниҥ кӧзи кӧрӱнбей, калыҥ кызыл булутка бӱркелип, бозомтык болуп чыкса, ол ло кӱн jут болорыныҥ белгези.

***

 Кӱн кулактанып чыкса, эмезе кӱнниҥ кулак солоҥызы келтейинде болзо, соок болор.

***

Кӱнниҥ солоны кулагы кӱнниҥ эки jанында болзо, бу jаҥырган айда улай ла соок болорыныҥ белгези.

***

Кӱн эбире солоҥыга курчадып чыкса, улай ла jут болорыныҥ белгези.

***

Кӱн солоҥыга курчадып ашса, келер ӧйдӧ узак айас болорыныҥ  белгези.

***

Кӱн ажар алдында булуттар кызарып, кӱнле кожо ашса, эртезинде айас болорыныҥ белгези.

 

ЧЕЧЕН ЛЕ КӦӦРӦМ

 

КӦӦРӦМ:

Чечениҥле чет кезериҥ бе?

Чегиҥле туу аҥтарарыҥ ба?

 

ЧЕЧЕН:

Чечен мылтык чечен тийер,

Чечен ӧртӧой алар.

КӦӦРӦМ:

Алтай ӱстин алты айлангам,

Алты айры сыгын аткам.

 

           ЧЕЧЕН:

Кызыл эдин тӱгенип калар,

Кызыл jӱзин кугарып калар.

 

КӦӦРӦМ:

Челдеер эт бербезим, наjым.

Чечкен тилиҥле адып jи.

 

ЧЕЧЕН:

Карамдаганыҥ – кара ийттиҥ,

Кысканганыҥ – кызыл ийттиҥ.

 

КӦӦРӦМ:

Аҥ да агыртып билерим,

Айа да тартып билерим.

 

ЧЕЧЕН:

Эрдиҥ эргеги ус,

Этпестиҥ эрмеги jус.

 

КӦӦРӦМ:

Уулым мениҥ кырачы,

Тууга чыкса аҥчы.

 

ЧЕЧЕН:

Уй тенек уулын мактаар,

Кал тенек катын мактаар.

Кӧӧрӧм, чечеркебе кӧп,

Ичкери ӧдӱп чай ич.

 

КӦӦРӦМ:

Чет кес деген эмес,

Чай ичерге тӧргӧ чыкпай.

 

ЧЕЧЕН:

Jаманныҥ кӧзи – тӧрдӧ,

Jалкуныҥ кӧзи – курсакта.

 

КӦӦРӦМ:

Кыдырмак койу чай турбай.

 

ЧЕЧЕН:

Кӧӧрӧгӧнчӧ, кожондоок.

 

ЭКУ JАБА:

Кӧптӧ комой бар эмей,

Кожондо комой jок эди.

Jабарда jаман бар эмей,

Jаҥарда jаман jок эди.

 

 

КЕП СӦСТӦРДИН ОЙГОРЫ

Мен бу кеп сӧстӧрди эмдиги ӧзӱп jаткан jаш ӱйеге учурлайдым. Олордо албатыныҥ ойгоры, ченемели jуулган. Олордыҥ учурыла балдарды таскадар, jакшы кылык-jаҥга ӱредер учуры jаан. Озодо jаан улус кӧчӧ-талкан эткенде, jерге бир де тӱжӱрбейтен. «Jердеги бир чарак кудайга кунан койдый кӧрӱнер, кинчек болор» дежип, бисти тердиретен эди. Аш-курсакты ӱреп чачпас, ого чебер болор кӱӱнге баланы jаштаҥ ала таскадатандар. Jаан улустыҥ айтканын угатанына, олорды тоойтонына, удура керишпейтенине база кичинектеҥ ала ӱредетендер. Оогош балдар jастыра кылык этсе, jаҥыс ла ада-энези эмес, ӧскӧ дӧ улус ай-уй деп токтодып, керек болзо, кезедип те туратандар.

Мен ӧскӧн уур-кӱч ӧйлӧрдӧ балдар jаан улусла кожо бастыра иштерде туружатан. Jаштаҥ ала ишке таскайтан.

Ӱредӱчилер, эне-адалар, анчада ла баштапкы класстардагы балдарды ӱредип-таскадаачылар, бу кеп сӧстӧрдиҥ учурын балдарга jартап, айдып туратан болзо, jакшы болор эди.

Кеп сӧстӧ тӧгӱн jок,

Кей сӧстӧ чыны jок.

 

Билерге бир сӧс,

Билбеске муҥ сӧс.

 

Алын туйгак кайда базар,

Кийин туйгак ого базар.

 

Кожоҥчыны калык сӱӱр,

Копчыдаҥ калык чӧкӧӧр.

 

Мал азыраганы байыыр,

Бала тапканы ырыс табар.

 

Jакшыныҥ сӧзин jазап ук.

 

Кижиниҥ ады терчил,

Кижиниҥ кийими кирчил.

 

Кижиниҥ ады ат болбос,

Киштеп-киштеп jана берер.

Кижиниҥ эжи эш болбос,

Ойноп-ойноп, jӱре берер.

 

Уйалбаза, кам болор.

Jалкуурбаза, ус болор.

 

Jаманныҥ колына бергенче,

Jакшыныҥ колына чач.

 

Кӧк темирди сула,

Кӧк тенекти кӧкит.

 

Кӧк темирди сулазаҥ,

Сынарын билбес.

Кӧк тенекти кӧкитсеҥ,

Ӧлӧрин билбес.

 

Сууныҥ тереҥ-тайызын билбей,

Ӧдӱгинди суурба.

 

Акту кӱчин – агару.

 

Ууры – уйат.

 

Узун эдек бутка оролор,

Узун тил башка jедер.

 

 Ак сагыштуны албаты мактаар,

Кара сагышту кинчекке кирер.

 

Кӧп бололо, чӧп болгончо,

 Ас бололо, чоҥ болзын.

 

Аш ичкенче мендебе,

 Атка минзен, токтобо.

 

Jиген jаак кызарбас,

Jидирген jаак кургабас.

 

Кызыл эдин божоп калар,

Кызыл jӱзин артап калар.

 

Кожоҥчыныҥ ижи jылгыр,

Комысчыныҥ ижи jылбас.

 

Jаражы jараш ла,

Jаҥы кандый болбогой.

Кызылы кызыл ла,

Кылыгы кандый болбогой.

 

Туйук сууда балык бар.

Тӱҥсейгенде кылык бар.

Jылмай сууда балык бар,

Jылбындуушта кылык бар.

 

Jаҥыс кижи jалынчак,

Эптӱ кижи эпчил.

 

Jошкынды jеткер сакыыр.

 

Jакшыга jон килеер.

 

Jонныҥ мойны jоон.

 

Эдердиҥ эргеги ус,

Этпестиҥ эрмеги кӧп.

 

Jаҥыҥ jакшы болгожын,

Jараш чӧӧчӧй колында.

Jаҥыҥ jаман болгожын,

Jалбак камчы jардында.

 

Армакчыдаҥ ат ӧлбос,

Айттырганынаҥ кижи ӧлбос.

Соодудаҥ ат ӧлбӧс,

Соктырганынаҥ кижи ӧлбӧс.

 

Билерди ӱретпе,

Билбеске тыҥыба.

 

Jалку кӱн ажарын сакыыр,

Иштеҥкей кӱун чыгарын сакыыр.

 

Кӧӧрӧмниҥ кӧзи кӧгӧрӧр.

 

Ийтке ле балага болушсаҥ,

Айылдаш болбозыҥ.

 

Бир ийт кӧрӱп ӱрзе,

Jӱс ийт кӧрбӧй ӱрер.